Еңбек нарығы туралы ақпарат

Кіріспе 3

І.ТАРАУ. ЕҢБЕКАҚЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТҮРЛЕРІ 4
1.1. Бөлу принциптеріне теориялық көзқарастардың эволюциясы 4
1.2. Еңбекақы жүйесі мен принциптері 6
1.3. Еңбекақының түрлері 11

ІІ.ТАРАУ. ЖАЛАҚЫНЫҢ МӘНІ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 15
2.1. Жалақының мәні. 15
2.2. Жалақы еңбек бағасы ретінде 17
2.3. Жалақының, дәрежесі мен динамикасы 18

ІІІ.ТАРАУ. ЕҢБЕК НАРЫҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ КАТЕГОРИЯ РЕТІНДЕ 20
3.1. Жалақының мөлшері мен динамикасына ықпал етуші факторлар 20
3.2. Қазақстан Республикасында еңбекақы төлеу 21
3.3. Еңбек нарығының мемлекеттік реттелуі және Қазақстан Республикасындағы жағдайы 27

Қорытынды 33
Пайдаланылған әдебиеттер 35
Қосымшалар 36
Нарықтық экономикада табыс делініп тұрақты не болмаса бір жолға төленетін ақшаның кез-келген түрі аталады. Ол жеке адамның қарауына уақыт бірлігінде (апта, ай, жыл) түсуі тиіс.
Табыстың әрбір түрінің әдетте нақты белгіленген кездері болады. Олар: кәсіпкерліктен түскен кіріс, несиеге бергені үшін пайыз, еңбекақы, дивиденд (немесе, багалы қағаздар бойынша пайыз).
Табыстарды құраудың нарықтық жүйесі теориялық тұрғыдан болса әрбір азаматтың еңбек үлесінен басқа табысты құраудың өзге тәсіліне жол бермейтін өзімізге үйреншікті орталықтандырылған жүйеден айтарлықтай айырмашылығы.
Нарықтық жүйеде тауарлар, қызмет көрсету, капиталдар және жұмысшы күші нарығында еркін бәсекеге қатысу қорытындысында алынған кез-келген табыс қалыпты және қалай болуға тиісті нәрсе деп есептелінеді. Басқаша айтқанда, бәсекеде, жолы болғандардың өте жоғары табыстары да, онда сәтсіздікке үшырағандардың болмашы табыстары да (ал, кейде бұған де жетпеуі) әділ және қабылдауға болатын жағдай деп саналады. Әрі мұнда, болмашы табыстың өнім өндірушілердің жеткілікті еңбек құлшынысың күш-жігерін жұмсауының ғана емес қатардағы қатысушысы тәуелді емес нарықтық бәсекелестіктің өзгеруінен орын алатындығы да сөзсіз.
1. Үкіметтің 1996 жылғы 9-шы каңтардағы «Қазақстан Республикасы экономика саласындағы жұмысшыларға еңбек ақы төлеу туралы» Қаулысы. 129 бет.
2. Әубәкіров Я.Ә., Нәрібаев К.Н., Жатқанбаев Е.Б., ж.б. Экономикалық теория негіздері. Оқулық. —Алматы: ҚазМҰУ, 1998ж., 81бет.
3. Шеденов Ө.Қ., Сағындықов Ғ.Н., Жүнісов Б.А., Байжомартов Ү.С., Комягин Б.И. Жалпы экономикалық теория., Ақтөбе 2004ж., 393бет.
4. Т.Қожаниязов, О.Мамедов. Экономикалық теория және тәжірибе негіздері, екі бөлімді оқулық. Жамбыл, 1996ж. 95бет.
5. Т. Қожаниязов. Нарықты экономика. Екі бөлімнен тұратын оқулық. Жамбыл, 1994ж., 123бет.
6. Б. Мәдешев. "Нарықтық зкономика теориясына кіріспе". "Экономика". - Алматы, 1996., 266 бет.
7. Е. Борисов. Основы экономической теории. М.: новая волна, 1996. 321с
8. К. Макконнелл, С. Брю. Экономикс М.: 1992., 199 бет.
9. Прикладная экономика, М,; 1992ж., 410ст.
10. Валовой Д.В. Экономика абсурдов и парадоксов А. Смит. Исследование о природе и причинах богатства народов КН.Т. М.: 1962. 286ст.
11. П. Самуэльсон, Экономика, М.: 1992 г., 435ст.
        
        ЖОСПАР
Кіріспе 3
І-ТАРАУ. Еңбекақының зерттелуі жӘне оның ... ... Бөлу ... ... ... эволюциясы 4
1.2. Еңбекақы жүйесі мен принциптері 6
1.3. ... ... ... ... МӘНІ МЕН ... ... Жалақының мәні. 15
2.2. Жалақы еңбек бағасы ретінде 17
2.3. Жалақының, дәрежесі мен динамикасы ... ... ... ... ... ... ... Жалақының мөлшері мен динамикасына ықпал етуші факторлар 20
3.2. Қазақстан Республикасында еңбекақы төлеу ... ... ... ... ... және ... ... 27
Қорытынды 33
Пайдаланылған әдебиеттер 35
Қосымшалар 36
Кіріспе
Нарықтық экономикада табыс делініп ... не ... бір ... ... кез-келген түрі аталады. Ол жеке адамның қарауына уақыт
бірлігінде (апта, ай, жыл) түсуі ... ... ... ... ... ... кездері болады. Олар:
кәсіпкерліктен түскен кіріс, ... ... үшін ... ... ... багалы қағаздар бойынша пайыз).
Табыстарды құраудың нарықтық жүйесі теориялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... өзге тәсіліне жол бермейтін
өзімізге үйреншікті орталықтандырылған жүйеден айтарлықтай айырмашылығы.
Нарықтық жүйеде тауарлар, қызмет көрсету, капиталдар және жұмысшы күші
нарығында ... ... ... ... ... ... ... және қалай болуға тиісті нәрсе деп есептелінеді. Басқаша айтқанда,
бәсекеде, жолы болғандардың өте жоғары ... да, онда ... ... ... да (ал, ... ... де жетпеуі) әділ және
қабылдауға болатын жағдай деп ... Әрі ... ... ... өнім
өндірушілердің жеткілікті еңбек құлшынысың күш-жігерін жұмсауының ғана емес
қатардағы қатысушысы тәуелді емес ... ... ... ... да сөзсіз.
Бұл курстық жұмыстың бірінші бөлімінде ... ... не, ... ... бар ... сұрақтарға барынша жан жақты шолу жасалды. ... ... мәні мен ... ... Ал оның ... ... не ... тәуелді, жалақыға бәсекенің жетілген, жетілмеген
түрі қалай ықпал ететін ... ... ... ... ... ... ... зерттелуі және оның түрлері
1.1. Бөлу принциптеріне теориялық көзқарастардың эволюциясы
Бөлу қоғамдық ұдайы өндірістің маңызды фазасы болып ... ... ... өндірістің фазасы ретінде өндіріс пен тұтынудың арасында
болып, құбылыс түрінде өнімдерді бөлу міндетін ... ... ... асыру үшін өнімді бөлуде мынау қажет: біріншіден,
қоғам ... ... ... қарай бөлу, өнімді бөлу осы ... ... бөлу ... ең ... ... болған және бола береді. Себебі
ол миллиондаған адамдар мүдделеріне әсер ... Оны ... ... ... ... ... мен ... өкілдері қатысқан.
Олардың әрқайсысы дәуірдің сол кездегі және ертедегі ерекшелігіне қарай,
өмірлік ... ... ... ... ұсынған. Мысалы, еркін нарық
теориясы («либерализм» мектебі) өкілдері — А. Смит мен Д. ... ... ... ... ... ... ... деңгейі» алуды ұсынған. Себебі бұл «деңгейлік» жұмысшы мен оның
отбасының өмір ... ... ... ... ойынша, «өмір сүру қажеттілік деңгейі», «еңбек бағасының
табиғи нарығы» болып табылады. Еркін нарықты ... бірі — ... Сэй ... жж.) ... ... трактаты» (1803 ж.) еңбегінде
«өндірістің үш факторы» ... ... ... еңбек, капитал, жерді
жатқызады. Осы факторлардың қызметін пайдаланғаны үшін жалақы, пайда, рента
төлем ретінде ... ... ... ... ... ... салушы «кейнстік»
мектебі, Дж. Кейнс «Еңбекпен қамту, пайыз және ... ... ... ... (1936 ж.) ... реттеудің принципін өндіріс көлемі және
тұрғындардың еңбекпен қамтуына тәуелді екендігін ұсынды.
Нарық ... ... ... ... адам ... ... жұмыс күші «құнының» принципімен төленеді. Неміс социалисі
Фердинанд Лассаль (1825-1864 жж.), бөлудің ... ... ... ... ... ... тең құқықтығы, яғни бұрындары кездескен барлық
бөлу принципі оның ойынша, бар мүліктің ... алып ... ... ... ... Өмір игіліктерін тепе-тең бөлу принципі К. Маркстың
ойынша. коғамды деградацияға алып келуі мүмкін. Сондықтан да бұл ... ... де және өз ... ... ... ... қарайтын
адам да өз еңбегіне сый-сияпатты тең алуы әбден мүмкін. Оның ... ... ... ... ... ... «еңбегі бойынша»
бөлу болмақ. Аталған принциптің өзіндік ... бар және ... ... толық жауап бермейді. «Еңбегі бойынша» бөлу
тұрғындар ... ... ... алып ... Бұл ... былай
түсіндіріледі: адамдар өзінің күш-қайратымен және ойлау кабілеттілігімен,
отбасы жағдайымен және еңбекке ... ... ... ... мен ... және оның ... (күрделігі және басқада еңбек
жағдайлары) әртүрлілігі, теңсіздігі ... Бұл ... ... ... адамның еңбек нәтижесіне мүдделілігін қамтамасыз етеді. ... ... ... ол жеке ... ғана ... ... ... мүддесіне жауап береді.
Аралас әлеуметтік бағытталған нарықтық экономикаға көшу кезінде «еңбек
бойынша» бөлу ... ... ... принципіне орын бере бастады.
Басқаша айтсақ, бөлудің «капитал бойынша», «меншік бойынша», жұмыс күші
«құны» бойынша принципі жүзеге асып, табысты кәдімгідей ... ... ... ... алып ... тапшылық пен инфляцияны
тежейді. Соған қарамастан еңбекке қарай бөлу ... ... ... ... тұрғындар үшін табыстың басты көзі болып отыр. Шын мәнінде
екі қайшылық ... ... ... ... ... және жеке кәсіпкерлік
жағдайында «құндық эквивалент», «капитал бойынша», ... ... ... ... ... критериі бұл жағдайда теңгерілген
түрге ие болады. Жоғарғы және төменгі табыс деңгейінің өзара ... ... ... ... ... Оның ... 40% -дан аспауы
қажет, себебі іскерлік белсенділікті ынталандыруды төмендетпеу керек.
Қазақстан Республикасының аралас әлеуметтік ... ... ... ... ... ... бағамдап, оның еңбек ақысын
реформалауды катар жүргізіп отырады. Еңбек ақының жаңа жүйесінде мыналар
қарастырылған:
еңбекақы минималды ... ... мен ... ... кепілдігі. Бұл біркелкі тарифтік сетканы
(БТС) және біркелкі жалпы республикалық мамандық
классификаторын өндіргенде жүзеге асады;
нақты ... ақы ... ... ... сетка (БТС-ЕТС)
белгіліген деңгейден төмен болмауы керек;
жалақыға кез келген шектеуді ... ... алып ... беруші мен жұмыскерлердің арасында еңбекақыға
келісім-шарт принципін қолданады. Әрбір жұмыскер өзінің еңбек
қүқығын қорғауда кәсіподаққа жүгіне алады. Тарифтік жүйенің
белгілі түрлері барлық шетелдерде ... ... үш ... ... ... ... көмегімен;
мемлекеттің аралысуымен;
ұжымдық келісімдер.
Тариф бойынша «минимумды» мемлекет ... ... ролі ... ал ... барлығы еңбек нарығымен (жұмыс күшіне ұсыным мен
сұраным) реттеледі. ... ... ... ... жеке келісім деңгейінде;
мамандар үшін контракталық деңгейде;
жұмыс берушімен ... ... ... болу.
1.2. Еңбекақы жүйесі мен принциптері
Жалақы — еңбек ... ... ... өлшемі. Қазақстан
Республикасының аралас әлеуметтік ... ... ... ... ... ... еңбек ақыны мемлекет кепілдөндіреді және
жоғарғы деңгейдегі еңбек ақыға шек қойылмайды. Бұл ... ... және ... ... ... ... құралы болып,
қоғамдық өндірісті тиімді дамытуға ықпал етеді.
Жалақыны дифференциялау және оның ... ... ақы ... ... саласына қарай өзіндік ерекшілігімен айқындалып, ол ... ... ...... ... ... ... еңбек жай еңбекке қарағанда молдау құнды ... ... ... ақы жоғары болуы тиіс.
Екінші принцип, еңбек жағдайына қарай жіктеу. Еңбек жағдайы ... ... ... және ... болуы мүмкін. Сондықтан калыпты жағдайда еңбек
еткендерге қарағанда, ауыр әрі зиянды жұмыс істейтіндер жалақыны көп ... ... ... ... ... экономиканың ең қажетті
салаларында басқаларына қарағанда өсім мен ақы төлеу жоғары болады.
Төртінші принцип, экономикалық аудан мен ... ... ... ... ... Еңбек ақыға әртүрлі экономикалық
аймақтарда аудандық коэффициент белгіленіп, жалақыға ... ... ... ... бұл коэффициент 1,15-ті құрайды. Демек,
елімізде барлық салаларда жұмыс істейтіндер жалақысына 15% косымша қосып
алады.
Қазақстан Республикасы 1996 ... 9-шы ... ... ... саласындағы жұмысшыларға еңбек ақы төлеу туралы»
қаулысына сай, ... ... ... ... ... ... ... сақталады. Таулы, құмды және сусыз жерлердегі жұмыс
үшін, экономикалық келеңсіз аймақта туратындарға коэффициенттер сақталады.
Бесінші принцип, жұмыскер өзі ... ... ... және ... ... нәтижесімен байланысты.
Жалақыны ұйымдастырудың негізгі принциптері тарифтік ... ... ... ... және сапалығын есепке ала отырып,
тарифтік жүйе жалақыны ұйымдастырады және реттейді. ... ... ... ... ... және ... өсім енеді.
Тарифтік-квалификациялық анықтамаға шаруашылық саласының көптеген жұмыс
түрлерінің, сипаттамасы мен ... ... ... барлық түрі
күрделілігіне қарай разрядка бөлінеді және ... ... ... ... ... ... ... сетка кез келген саладағы маман еңбегінің біліктілігі мен
біліксіздігінің арасын айқындауға ... ... ... ... ... тұрады және оған сай келетін коэффициенттер болуы керек.
Тарифтік ставка жұмыскердің разрядка ... ... ... ... ... ақы ... айкындауға қызмет жасайды.
Тарифтік коэффициент әртүрлі разрядтың ставкасы қанша ретке өскендігін
1-ші разряд ставкасымен салыстыра көрсетеді (кесте-1 қараңыз).
Ескерту:
а) ... ... ... 1-ден 8-ші разряд арасында;
б) мұғалімдерге 6-дан 13-ші разряд арасында;
в) ... оқу ... ... ... ... ... 1996 ... 9-шы қаңтардағы «Қазақстан Республикасы экономика
саласындағы жұмысшыларға еңбек ақы төлеу туралы» ... 1996 ... ... ... тарифтік сетка (БТС) өндірілген.
Халық шаруашылығындағы жұмысшы және қызметкерлерге кәсіптік-біліктілік
топтар (разрядтар) бойынша біркелкі тарифтік сетка (БТС):
Қаулыда ... ... ... мөлшері көрсетілген. Жұмыс беруші
жұмыскерге одан ... ... ... ... тарифтік жұйенің (БТЖ)
бірінші разрядының ставкасы осы ... ... емес ... ... ставканы, тарифтік коэффициентті
және лауазымды қызметкердің айлығын кәсіпорын өз шешімімен белгілейді.
Мемлекеттік ... жүйе ... ... процесінде жай бағыт
сілтеу үшін керек. Және ... ... ... ... ... белгілеуге қажет:
Қазіргі кезде барлық әлемдік қауымдастық елдерінде ... ... түрі ... ... және кесімді. Біздің ... ... ... ... жіктеледі.
Мерзімді жалақы нақты істелген жұмыс уақытының шамасына байланысты
төленеді.
Кесімді жалақы қажетті ... ... ... ... қарай
төленеді. Жұмыскерлердін еңбегін нормалау мен ... ... ... жалақыны қолданады. Шығарылған жеке өнім (табыс) жұмыскердін өзіне
ғана емес бүкіл технологиялық процеспен (мыналы, ... ... ... ... ... т.б.) ... ... мерзімді
жалақы қолданылады. Мерзімді жалақы инженер-техник ... ... ... ... т.б. төленеді.
Өнімнің сандық мөлшерін өндірістік бөлімше мен операцияларда ұлғайту
қажет болғанда кесімді жалақы өндіріледі (кесте -2 қараңыз).
Номиналды жалақы — ... ... ... ... ... сомасы.
Жұмыскер өзінің номиналды жалақысына бүгін және ертең қандай тауарды,
қызмет ... ... ... ... ... нақты жалақыға жатқызамыз. Осы
құбылыс нарыққа өту кезінде және қарқынды инфляцияда қатты сезіледі. Егер
ақшалай ... ... баға ... онда ол ... ... Осындай құбылыс транспорт қызметіне, байланысқа, тұрғын үй-тұрмыс
қызметіне баға өскенде және салық өскенде болады.
Тұрғындардың ... ... ... ... ... ... ... туады. «Тұрғындардың ақшалай табысын тұтыну тауарына
және қызмет көрсетуге бағаның өсуіне ... ... ... ... ... 1991 жылы 1-ші шілдеден бастап, Қазақстан
территориясында әрбір квартал сайын ... ... ... ... ... жабдықтау өскенде және дамыған технологияны
қолданғанда жалақының ... ... ... ... азая ... ... кесімді немесе мерзімді ... ... ... бұл ... жеке ... вариантының әр түрімен ауыстырылады. Жеке
жалақы да әр жұмыскердің еңбегін бағалау негізінде, оның өзіндік үлесіне,
атқарған жұмысына ... ... ... ... Мұнда жеке
еңбек ақы түрінің «жұмыста ... ... кең етек ... ... ... ... ... қанағаттану үшін, әртүрлі жұмыс пен
талаптардың күрделілігін сипаттайтын, жасалған ... ... ... балл ... ... «Аналитикалық бағалау» негізінде
жалақының көптеген жеке ... ... ... ... ... ... 5 мын жұмысшы бар, онда жалақының 1000-
нан астам жеке ставкасы өндірілген.
Жапонияда ірі ... ... ... әрі ... ... ... ... 70-ші жылдардъщ аяғында жұмыс стажына ... жыл ... ... ... ... ... 35 ... жеткенде, ол
косымша мөлшерді тоқтатып тастады. Жоғарыдағы аталған түрлердің ... ақы ... ... түрі ... ... ... мүмкіндігіне
қарай еңбектің нәтижесі үшін, жұмыс стажы мен жасы үшін ... ақы ... ... ... ... ... ... қатысу», «кәсіпорын
жетістігі» жүйелері қолданылады.
Пайдаға катысу кезінде еңбек ақы екіге бөлінеді. Бірінші бөлімі ұжымдық
келісіммен белгіленеді, екіншісі — ... ... ... ... ... арасында арнайы келісім арқылы ... ... ... ... ... ретінде төленеді.
1.3. Еңбекақының түрлері
Өндіріс пен құрылыста халық шаруашылығының басқа да ... ... және оны ... екі түрі қолданылады. Шаруашылық
субъектілерінде ... ... мен ... ... ... ... үшін еңбекақының: мерзімді және кесімді түрлері қолданылады.
Мерзімді ... - ... ... ... ... ... күндік
еңбекақы мөлшері бойынша өнім өндіргені немесе өндірмегеніне қарамастан
жұмыста болған уақытына төленеді. Мерзімдік еңбекақы инженерлік-техникалық
жұмыстағы ... мен ... ... ... негізделген.
Өндірген өнімі мен істеген жұмысын мөлшерлеуге болмайтын, яғни атқарған
жұмысының көлемі мен ... ... ... емес ... ... ... еңбекақы төленеді.
Мысалы: автоматтандырылған өндірісте машина жөңдейтін ... ... ... ... ... қаржы және есеп
бөлімінің қызметкерлеріне тағы ... ... ... ... ... ... ... мерзімді жүйесі бойынша - жұмысшылар мен қызметкерлерге еңбекақы
жұмыс істеген уақытына тарифте немесе штатта ... ... ... сыйлықты - жұмысшылар мен қызметкерлерге олардың тарифте
немесе штатта ... ... ... ... олардың өндірген
өнімдерінің көлеміне, санына, сапасына және тағы да басқа көрсеткіштердің
өсуіне қарай сыйлық беру ... ... ... - ... ... ... өсіруге,
өнімді өндіруге кеткен еңбек уақытын қысқартуға ынталандыру ... ... ... және ... ... ... қолданғанда
жұмысшы-қызметкерлерге тиісті еңбекақы, олардың өндірген өнімінің көлемін
немесе санын тариф ... ... ... ... ... ... кесімді бағаға көбейту ... ... ... баға
белгіленген жұмыс уақытында өңдірілуге тиісті өнім көлемі мен сапасына
негізделіп белгіленеді. Уақыт мөлшері бір ... ... ... ... болатын, адам/сағат, адам/күн өлшемінде көрсетілген уақыт ... Өнім ... ... ... мен қызметкерлердің белгілі бір
уақыт ішінде жасап шығарылатын, өндірілетін өнімінің саны және ... ... ... ... ... кесімді;
Кесімді сыйлықты;
Үдемелі кесімді;
Акордтық;
Жанама кесімді.
Жұмысшылар мен қызметкерлерге еңбекақыны ... ... ... ... - бір жұмысшының немесе бір бригаданың өндірген өнімінің,
істеген жұмысының бәрі тек қана ... ... ... Бұл ... еңбекақы мөлшері - бұл құжатта көрсетілген, өндірілген ... сол ... бір ... ... яғни ... ... ... арқылы табады.
Шаруашылық субъектісінде жұмысшылар мен қызметкерлерге ... ... өнім ... ... ... жағынан артығымен
орындағаны, өнім өндіру барысында шикізаттар мен материалдарды, отындар мен
энергия-ны үнемді де ... ... үшін ... ... ... қосымша сыйақы ретінде төленеді. Шар-уашылық субъектілерінде
немесе оның бөлімшелерінде жұмысшылар мен қызметкерлерге сыйақы төлеу ... ... ... ... керектігі жайлы ереже болуы қажет.
Шаруашылық субъектілерінде жұмысшылар мен қызметкерлерге ... ... ... ... ... бойынша төлем - өнім ендіруге
белгілі бір мөлшерден артық көлемде өндірген өнімдері үшін ... ... ... Бұл жүйе көп ... қиын да ... ауыр ... операциялармен жұмыстарды орында-ғандары үшін және ... ... бір ... ... ... ... түсетін өндіріс
орындарында қолда-нылады. ... бұл жүйе кез ... ... қолданыла бермейді.
Кесімді еңбекақының акордтық жүйесі - шаруашылық субъектісінде
жұмысшылар мен ... ... ... ... ... бұл ... ... сапалы өндірген өнімнің және орындаған
жұмыстың санына, көлеміне қарай алдын ала кесімді баға ... ... ... бұл жүйе ... еңбекақы телеу үшін ... ала ... ... мен ... анықгалуы тиіс. Кесімді еңбекақының акордтық
жүйесі бойынша жұмысшьшар мен қызметкерлерге еңбекақы ... ... ... ... ... ... жұмысымен айналысатын
субъектілерде және жүктерді тиеп ... ... ... ... Бұл жүйе бойынша еңбекақы есептеу шаруашылықга
жұмысшьшар мен қызметкерлер санын қысқартып, еңбек ... ... ... ... ... шаруашылық субъектілерінде жұмысшылар
мен қызметкерлерге кесімді еңбекақы есептеудің тағы бір жүйесі ... жүйе – ... ... Бұл жүйе ... қосымша енбекақы
шаруашылықгың негізгі жұмысшылары мен қызметкерлеріне емес, оларға ... ... ... ... ... яғни бұл жүйе ... шаруашылық
субъектісіндегі станоктардың, жабдықтардың, тағы да басқа
құралдардың тоқтамай жұмыс істеп, белгіленген мөлшерден
артық өнім ... үшін ... ... ... ... жұмысқа дайындайтын басқа да жұмысшыларға төленеді.
ІІ-ТАРАУ. ЖАЛАҚЫНЫҢ МӘНІ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1. Жалақының мәні
Жалақы тұтынушылар табысының басым көпшілігін ... ... ... ... көлеміне және олардың бағасына елеулі ықпал етеді.
Осы мәселеге байланысты экономикалық теорияда екі тұжымдама ... ... ... ... ... пен ... күшінің айырмашылығы
ескерілмейді), оның дәрежесі мен динамикасы рыноктық ...... ... анықталады.
2. Жалақы жұмыс күші – тауардың құнының ақшалай ... ... ... ... ... еңбек тауар бола ... ... ... де ... ... құны), рыноктық факторлар сұраныс, ұсыныспен
де анықталады, олардың ауытқуы жалақының жұмыс күші құнынан бірде жоғары,
бірде ... ... ... екі ... да ... саяси экономиясының
классиктері А. Смит пен Д. Рикардоның ... ... ... пен ... күші ... ... ашып көрсеткеи емес. Оның
пайымдауынша, еңбек табиғи бағасы бар (немесе "табиғи жалақы") "тауар" ... Ал, ... баға ... ... анықталады, яғни жұмысшының
және оның отбасының тіршілігіне қажетті құнмен есептеледі. А. Смит "табиғи
жалақы" деп ... ... ... ... ... мөлшері жұмысшының
тіршілігіне қажетті құн минимумымен анықталады. Осыдан басқа жалақы тарихи
және рухани элементтерді ... ... ... Смит ... мөлшерінің
ұлттық айырмашылығы болатынын түсіндірді. Жалақы ... ... оның ... ... өте ... болу себебін А. Смит жұмысшы
табының ұйымшылдығының ... ... ... динамикасын
(қозғалысын) экономика жағдайымен байланыстырды. Экономикалық ... ... ... ... ... де ... жалақы "табиғи
жалақыдан" жоғары болады. Д. Рикардо да, ... ... ... ... деп ... ... ... теориясын Мальтустың халық өсімі
теориясымен ... ... осы ... ... ... табиғи өсу
заңына сәйкес күнкеріс заттарының минимумына ... ... ... ... заңы орын алады. Оның мәні мынада: жалақының өсуі
жұмысшының ... ... ... ... ... де, ... ... өсуі жалақының төмендеуіне әсер етеді; керісінше, ... ... саны мен ... ... ... ... өсуіне әсер етеді. Со-нымен, ... ... ... ... ... ... мөлшеріне күнкөріс заттарының физикалық
минимумына ұмтылады. Жалақы жұмысшының, оның отбасының күнкөріс ... ... ... түсінік, жалақының "темірдей қатты заңының"
негізін қалады.
Маркстік тұжырымдамаға сәйкес жалақы ... ... ... ... ... ... олай ... оның құны да жоқ. Жұмыс күші тауар бола алады, ал
жалақы осы тауардың бағасы, яғни оның ... ... ... ... ... бүкіл еңбегі үшін емес, тек қажетті еңбек мөлшерінің құнын
алады. Жалақының экономикалық ... ... осы ... ... ... факторының орны толтырылады, адамның материалдық және рухани
қажеттіліктері қанағаттандырылады, ... ... ... ... жүзеге
асырылады. К. Маркс жұмыс күшінің құны мен жалақы күнкөріс затта-рының
физикалық минимумымен ... ... ... ... заттарының құнымен
анықталады деді. Жалақының мөлшері жұмыс күшінің құнына әсер ететін еңбек
өнімділігіне, еңбектің ... ... ... ... ... ... еңбекке деген сұраныс пен ұсыныстың
арақатынасына тәуелді. Еңбек рыногында ... пен ... ... ... ... ... тең ... белгіленеді.
2.2. Жалақы еңбек бағасы ретінде
Олай болатыны жұмысшы жалақыны өз еңбегін шығындағаннан кейін алады,
жалақы мөлшері еңбектің ... ету ... ... бірдей жұмыс
атқаратын жұмысшылардың жалақысында жекелей айырмашылық орын алады. Еңбек
түгелдей төленген болып көрінеді. Сондықтан да ... ... ... ... күші құнының өзгерген нысаны (яғни мәнін бұрмалайтын нысан),
шындығында жұмыс ... ... деп ... ... ... экономика
ғылымында жалақыны еңбек бағасы деген көзқарас орын алуда. Самуэльсон ... ... ... бағаның манызды категориясы, өйткені ол ... деп ... Жаңа ... ... ... мен ... ... (сұраныс пен ұсыныс) деп түсіндірді.
Номиналды және нақты ... ... білу ... ... ... ... ... жалақы, оны жалдамалы қызметкер күндік, апталық,
айлық еңбегі үшін алады. ... ... ... ... ... ... ... алуға болады, алайда ол тұтыну мен халық тұрмысының
дәрежесін толық сипаттай алмайды. Ол үшін нақты жалақыны бөлу ... ... ... ... қажетті заттарға шағылған жалақысы, ... ... ... өзі үшін және ... үшін ... және ... ... сатып алуға болатының көрсетеді. Нақты жалақының дәрежесі
тікелей номиналды жалақыға және тұтыну заттары мен қызмет ... ... ... екі нысанда мерзімді және келісімді түрде орын алады.
Мерзімді ... ... ... ... ... ... ол ... апталық және айлық ақы болып бөлінеді. Жұмыс күнінің
ұзақтығы мен еңбек қарқындылығы әр қилы ... ... ... ақы ... ... қилы ... ... мерзім үшін жалақы алатын жұмысшылардың еңбек ақы
дәрежесін салыстыру үшін ... ... яғни бір ... еңбек ақысын
анықтау қажет. Жалақының мерзімдік, нысаны кәсіпкерге жұмыс ... мен ... ... белгілеу мүмкіндігіне ие болады. Кесімді
жалақыда жұмысшының жалақысы шығарылған өнім ... ... ... ... ... ... байланысты, өйткені бір өлшем өнімнің бағасы
мерзімді жалақыны (күндік) өндірілген, өнім санына бөлу ... ... ... мөлшері бір өлшем өнім бағасын өндірілген өнім квлеміне
кебейту арқылы есептеледі. Кесімді жа-лақының ерекшелігі, еңбектің саны ... ... өнім ... бақыланып, өлшенеді. Ол еңбек өнімділігі мен
қарқындылығын арттыруды ... ... ... ... ... ... маңыздылығын күшейтіп, жұмысшылар
арасындағы бәсекені ұлғайтады.
Өнеркәсібі дамыған елдерде ... ... ... ... ... ... мен қаркындылығын ынталандыру мен жетілдіруге,
олардың ... ... ... ... ... ... да ... қолданылады. Осы жүйелерге кесімді-прогрессивті, кесімді
көтерме, көп факторлы т. б. жатады. ... ... ... ... өнім ... ... үнемдеу, жабдықтарды пайдалану
коэффициенті т. б. көрсеткіштеріне тәуелді.
2.3. ... ... мен ... ... әсер ... ... Бір елдің өзінің ішінде әр
қилы мамандықтағы қызметкерлер мен әр қилы елдегі жалдамалы қызметкерлердің
жалақы ... ... ... бар. ... бір кезеңде экономика
жағдайына байланысты да жалақы ... ... ... ... елдерде
номиналды жалақының өсу үрдісі байқалады. Нақты жалақының динамикасы
күрделі, ... ол ... ... мен қызмет көрсетудің баға
динамикасымен байланысты бірде жоғары, бірде төмен ылғи ... ... ... ... үшін жалақы табыстың көзі, әрі тұрмыс дәрежесінің
көрсеткіші болғандықтан, оның мөлшері мен динамикасы ... ең ... ... ... ... мен ... ... да тәуелді. Жалақы
дәрежесіндегі айырмашылық ең ... ... ... ... ... ... жоғары жалақы өндіріс пен еңбек ... ... ... өйткені алдын ала өндірілгенді ғана
бөлуге болады. ... ... мен ... ... ететін маңызды
факторларға табиғи ресурстар, қолдағы капитал, жұмыс күштерінің саны ... ... мен ... ... ... пен еңбекті ұйымдастыру
жатады. Осы факторлардың өзара байланысты әрекет етуі ... ... ... мен еңбек өнімділігі жоғары елдерде жалақының дәрежесі
де жоғары. Жалақы дәрежесі мен ... ... ... категориялар —
сұраныс пен ұсыныс, олардың бәсекелік күрес ықпалымен ауытқуы ... ... ... пен ... ... өңдірістік шығындардың дәрежесін
көрсететін объективті экономикалық тетік, ол бүкіл ... ... ... ... күші ... анықтаушы. Мұны көрсететін ... ... баға ... рыноктық тетігі жұмыс күшін ұдайы өндіруді
ынталандырады, сөйтіп осы тауардың бағасы ... ... ... ... ... ... КАТЕГОРИЯ РЕТІНДЕ
3.1. Жалақының мөлшері мен динамикасына ықпал етуші факторлар
Еңбек рыногы рыноктың бір түрі, онда бәсеке жетілмеген сипатта ... ... ... ... "таза" күйінде зерттеуді, байланыстар
мен тәуелділіктерді мүмкіндігінше дәл анықтауды ұсынады.
Жетілген бәсеке жұмыс күшін сатып алу, сатудың ... ... ... ... орын ... ... деген сұраныс пен ұсыныстың бір-
біріне сай болмауы жалақы мөлшерінің тепе-теңдік нүктесінен бірде ... ... ... ... Осы жағдайдың өзінде жалақы әр ... ... ... ... айырмашылығымен байланысты еңбекке
деген сұраныс пен ұсыныстың арақатынасы түрліше болады. ... ... ... ... шектеулі өнім көлемінен, сол сияқты өндірістің
басқа факторларының шектеулі өнімі мен оның бағасына тәуелді. Басқа ... ... ... мөлшері кептеген факторларға тәуелді. Олар –
табиғи ресурстардың көлемі, қызмет етуші ... ... ... ... ... технологиясының дәрежесі, еңбекті ұйымдастыру т. б. Бұдан басқа
жұмыс күшіне сұраныс, экономиканың өрлеу немесе ... ... ... ... ... мен ... еңбекке деген ұсыныс ерекше ықпал
етеді. Жұмыс күшін сату оның иесінің өмірлік тіршілігінің ... ... ... ... ... ... ... бәсеке күресі орын алады.
Еңбекке деген ұсыныс халықтың жалпы саны жұмыссыздар саны, жұмыс уақытының
ұзақтығы, еңбектің ... ... мен ... ... анықталады. Еңбекке деген сұранысқа ықпал ететін көрсеткіш:
жұмыс күнінің ұзақтығы, ол еңбек ... ... ... ... ... уақытынан асса, еңбекке ұсыныс та артады, бірақ одан
жұмысқа қамту дәрежесі өспейді. Еңбекке сұраныс осындай ... ... ... ... ... ... ... етеді. Жалақы мөлшері
еңбектің сапасына, мамандық және кәсіптік дайындыққа ... ... ... дамыған елдерде, әдетте, дәрігерлер, оқытушылар, юристер алады.
Бұл жалақы ... ... ... үшін ... ... алынады, көп
еңбек сіңіріледі, ал жалақы осы шығындар-дың орнын толтыруы ... ... ... адам үшін ... ... ... алайда жалақы
коғамға пайдалы осындай тартымсыз (лас, ауыр) жұмысқа ... ... ... ... ... ... жалақыдағы
"айырмашылықты", "теңестіруші айырмашылық" деп атайды. Еңбек сипаты ... ... ... айырмашылық" типіне жатпайтын айырмашылықтар
болады. Мұндай айырмашылықтар объективті сапалы ерекшеліктерден, ... ... ... ... ... ... ставкасы да әр түрлі
болады, аса талантты адамдардың табысында рента элементтері орын алады.
Жалақы ... ... ... ... ... кәсіптік құрамы мен әр түрлі ... ... ... ... қозғалысы әр қилы. Жалақы мөлшерінің
айырмашылығының ауқымын рыноктық тетік, еңбектің ... ... ... ... ... ... Нарықтық экономика жағдайында әрбір
еңбек категориясына жиынтық ... ... ... осы ... ұсынысына тең болады. Жалақыны құрудың объективті рыноктық
тетігі осындай тұрақты факторлардың ықпалында болады, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... Еңбек
рыногы мен жалақы дәрежесі тек ... ... ғана ... ... де ... ... ... талдауды қысқаша қорытындылай келе,
әр түрлі қызметкерлер тобының жалақы дәрежесіне ықпал ететін факторларды 2
типке бөлуге ... ... ... ... ... жоюға
болмайтын адамдар арасыңдағы айырмашылықтардан туындайды, екіншісі, ұқсас
жағдайдағы бірбеткей ... ... ... ... ... ... кемітуге этникалық, ұлттық, жынысы т. б. факторлар ықпал етеді.
3.2. Қазақстан Республикасында еңбекақы төлеу
Қазақстан Республикасы меншіктің турлі ... ... ... үшін ... ... ... белгілейтін занды және нормативті
актілер қатары әрекет ... ... ... еңбек облысында құқық
арқылы жүзеге асыырылады. Республикада мемлекеттік әлеуметтік кепіл ... ... ол ... ... ... ... ... есеп айрысу көрсеткіші, жыл сайынғы заңды бекітілген тұтас
сегіз разрядты тарифтік сеткалары.
Қазақстан Республикасының «Еңбек ... ... ... ... ... ... зандары сияқты құжаттарда ... ... ... ... деңгейі мен динамикасына мемлекеттік әсер
ету сипаттары мен дәрежелері бейнеленеді, ... ... ... ... ... республикада еңбекақыны реттеуде ұжымдық ... ... дами ... ... ... ұйымдастыруды
реформалаудың басты қадамдары төмендегідей:
1. Минималды түтыну бюджеті екі өзге ... ... ... ... болуы керек, ал қалғандары бұл көрсеткіштен
төмен болмауы ... ... ... ... ... ... қайта қарау.
3. Минималды еңбекақыны салықтан босату.
4. Салалық және өзге тарифтік ... ... ... заңды бекіту.
Елде еңбекқы төлеумен қатар, еңбекті де ... ... көп ... Еңбекті ұтымды ұйымдастырудың маңызды ... ... ... ... ... ... бөлінісі болып табылады.
Еңбек бөлінісі төмендегілерді ескеруі қажет орындалған ... ... ... ситуациялардың алуан түрлілігі; сағат, күн, ай ... ... ... ... ... ... пен
қабылданатын шешім сапасының осері. Мемлекеттік қызметкерлердің еңбегін
ұйымдастырудың және ... ... ... ... рөлі еңбекақы
төлеуде сскеріледі. Жұмыскерлердің бұл категорияларының еңбеті ... ... ал ... ... ... ... ... анықтайтын шешім болып табылтын соңғы нәтижелерге негізделеді.
Мемлекеттік қызметкерлер еңбегінің ... оның ... мен ... ... органдардың өкілеттілігін орындауды қамтамасыз ету
бойынша жағдай жасау үшін жұмыскерлердің осы ... ... ... ... болып табылады. Кәсіпорындағы жұмыскерлермен
салыстырғанда мұнда еңбек ... ... ... ... ... ... мен кепілдемелер, еңбекті қорғау және тағы басқалары
бойынша реттеледі. Қандай да бір ұйымда, кәсіпорында еңбекті ұйымдастыру:
-жұмысшыларды ... ... ... ... мен ... еңбек тәртібін, еңбек белсенділігін және ... ... ... еңбекті ұйымдастыру деңгейіне, еңбек ... ... әсер ... ... даму ... ... ... дәрежесі;
-өндірістік процестерді ұйымдастыру формалары;
-өндірісті басқару формалары мен ... ішкі ... ... ... ... ету ... қызмет көрсету формалары;
-кәсіпорынды жабдықтауды және технологиялық процесстерді жобалау
кезіндегі ... ... ... ескеру.
Экономиканың нарықтық типіне көшкеннен ... ... ... және әлеуметтік еңбек қатынастары сферасында
принципиалды өзгерістер болды. Бұл өзгерістер елдің барша ... ... ... ... және басқарудағы жаңа тенденция экономика
мен қоғамдағы әлеуметтік процесстерге әсер етуде.
Нарықтық экономикаға көшкеннен ... ... ... макро және микро денгейде бірқатар елеулі өзгерістер болды.
Кез келген кәсіпорын үшін макроденгейдегі өзгерістердің маңызы зор:
- әләуметтік шығындардың ауыр орталықтандырылған ... ... ... ... ... шаруашылығы саласының барлығында орталықпен анықталған еңбекақы
мөлшершен жұмыс берушінің өзі белгілейтін еңбекақыға ... ... ... ... ... туралы заңда белгіленетін еңбекақының минималды
мөлшершен төмен болмауы керек;
- еңбекақы төлеуді ұйымдастырудың ... ... ... ... ... мен жүйелерін таңдауға, соған ... ... ... ... ... басқарудың артыкшылықты әкімшілік әдістерінен салық
саясаты шараларына және әлеуметтік әріптестік механизмдеріне көшу;
- ... ... ... ... ... ... ең негізгілері:
- меншік иесі мен жалданбалы жұмысшылар арасында ... ... ... ... ... ... ... төлеудің дәстүрлі емес жүйесінің пайда болуы.
Дұрыс тандалып алынған еңбекақы төлеу жүйесі, еңбекақы қүрылымы ... кез ... ... тиімділігін жоғарылатуға, ал мемлекет
көлемінде түтастай экономиканың бәсеке қабілеттілігіне ... ... ел ... ... ... ... жеткізу үшін республика
бойынша кездесетін мәселелерді саналы түрде шешу қажет. Мұндай мәселелер
еңбекақы төлеуде де ... ... ... ... 10% ... аударымы) + 21%
(әлеуметтік салық- 2004 жылдың бірінші ... ... ... ... қазіргі уақытта орындалатын жұмысқа байланысты белгіленеді) + 15%
(табыс салығы 5%-дан) =46%.
Салықтардың максималды межесі 30%-дан жоғары ... ... ... ... ... еңбектің ақысын төлеудің ... ... жеке ... ... ... салықтың, жоғары табыс салығының
алынуы;
- еңбекақы бойынша жоғары салық «қара ... ... ... ... және ... ... жол ... міндетті зейнетақы аударымы.
Сонымен қатар, бұл тізімге ... ... ... және ... ... ... көлемінің дифференциалану мәселесін қосуға болады.
Бұл мәселелер кез келген кәсіпорында немесе ұйымда еңбекақы төлеуді
ұйымдастыруды қиындатады. Сондықтан, осы ... ... ... ... ... ... ... еңбекақы төлеуді ұйымдастыруды жетілдіру
үшін келесідей ұсыныстар жасалады:
- аударым пайызын жұмыскердің өзінің таңдауына мүмкіндік беру;
- еңбекақыдан ... ... ... ... ... ... корпоратавтік салықтарды төмендету;
- минималды еңбекақыны 8000 теңгеден жоғарылату;
- ... ... ... салмау;
- әлеуметтік пакетке салық салмау.
Еңбекақы және оны кәсіпорында ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... принциптерді ескеру керек:
- әділдік, яғни тең бірдей еңбекке бірдей еңбекакы төлеу;
- орындалатын жұмыс күрделілігін және еңбек ... ... ... ... және ауыр ... ... ескеру;
- еңбек сапасы үшін ынталандыру жәнс еңбекке адал қатынасы;
- ... да бір ... ... ... жіберілген ақаулары үшін
және оз міндеттеріне
- жауапкершіліксіз ... үшін ... ... ... ... өсу ... ... еңбек өнімділігінің өсу
темпінің басымдығы;
- инфляция деңгейіне сәйкес еңбекақы индексациясы;
- кәсіпорын кажеттілігіне едәуір дәрежеде ... ... ... формасы мен жүйесін қолдану.
Еңбек пен еңбекақы төлеуді ұйымдастыру мәселелері ел ... ... ... ... жеке ... ... ... мөлшері
мемлекеттік қызметкерлер, сонымен қатар бюджеттік сфера ... ... ... және ... ... ету және тағы
баска салалар) жалақысынан тым жоғары. Бұл ... және жеке ... ... ... төлеуге қатысты теңсіздіктің қалыптасып,
белең алуына әкеледі.
3.3. Еңбек нарығының мемлекеттік реттелуі және Қазақстан
Республикасындағы жағдайы
Еңбек ... ... ... ... ... ... ... факторларға – жұмыс күшіне, сұраныс пен ұсыныс, ... ... ... ... және ... ... тәртібіне, бағаның өзгеруімен
жалақыны индекстеуге таралады. Өнеркасібі дамыған көпшілік ... ... ... ... ... ... ... міндетті түрде
қамтамасыздандыру, денсаулығының кемуінен қамсыздандыру, қартаюымен
байланысты қамсыздандыру сияқты ... ... ... ... ... күші рыногының саясаты жүргізіледі, ол болса осы рыноктың
барлық ... ... ... пен кәсіпорындардың маңызды
әлеуметтік мәселелерді шешуіне ... ... оның ... элементін матчинг
дейді (электронды жүйе көмегімен жұмыс орны туралы үлкен бағдарлама ... ... ... ... ... ... мен қайта дайындау), жұмыс
күшіне сұранысты ынталандыру (инвестициялық қор), еңбек қатынасын ... ... ... мемлекет пен кәсіпкерлердің бірдей
қаржыландыруы. Кәсіпорындарда әлеуметтік қорлар жасалады, оның ... ... ... ... үшін ... ... Өндірісте жақсы нәтижеге жеткен ... мен ... ... әр қилы ... бар. Бұл ең ... ... (он
үшінші жалақы, компаниялар ... ... ... автомобильдер,
телевизорлар, видиомагнитофондар т. б.) Сыйлық берудің бұл түрі ... аяғы ... ... даму ... жеке ... ... ... өнімділігін арттырғаны үшін оларға тегін туристік
жолдамалар беру мүмкін болатындығын ... ... ... қамту (қарияларды қамсыздандыру), асыраушысынан айырылғандарды
қамсыздандыру, жұмыссыздық ... ... ... ... ... ... ... беруді қамтиды. Жасы ұлғайғандарға
беретін зейнетақы мөлшері ... ... ... ... ... ... ... асыраушысынан айырылу, жұмыссыз қалумен
байланысты жәрдемақы жалақыдан салық ... ... ... ... ... тағы бір көзі ... табысы үшін
салынатын салық. Әлеуметтік ... ... ... ... ... мен пайдадан түсетін салық арқылы қайта бөлу есебінен
белгіленеді. Ол қаржы мемлекеттің ... ... ... ... ... ауыр халдегі топтарына жұмсалады.
Дамыған елдердің көпшілігіңде жеке қамсыздандыру жүйесі даму ... ... ... ... ұшырағандарға кепілді көмек беріледі.
Бүгінде мадақтаудың (интенсивтура деген) түрі ... ... ... ... 1988 жылы ... ... ... 4,6 миллиард доллар болса,
1989 жылы 5,3 млрд. долларға жетті. 1989 жылы ... ... ... ... ... ... ... II Халықаралық конференциада (1990 ж.)
мұндай саясат еңбекті мадақтаудың ең бір ... жолы деп ... ... ... ... ... рыногыңда елеулі
өзгерістер орын алып, рыноктың тұрақсыздығы күшейді. Мемлекеттік әлеуметтік
бағдарламалар қысқаруда, ... ... ... ету үкіметтік
бағдарламадан алынып тасталды, әлеуметтік мұқтаждықтарға жұмсалатын қаражат
барған сайын азаюда. ... ... саны кеми ... ... ... ... ... жасаушы жұмысшылар қатары
кебеюде, оның жұмысшылар арасындағы бәсекені шиелеюстіретіні хақ. Тұрақты
белгіленген ... ... орын ... ... ... бұл тарифтік саясаттың
негізін құрту деген сөз.
Жалақы өндіріс шығындарының бір ... ... ... жалақының
ставкасының өзгеруі кәсіпорынның өндіріс шығындары мен пайдасының мөлшеріне
ықпал етеді. Тұтынушылар табысының басым бөлігін құрай отырып, жалпы тұтыну
тауарларының ... ... мен осы ... баға ... ... Міне осыдан келіп, жалақы ставкасындағы ... ... ... ... ... және ... ... төмендеуіне әкеліп соғады.
Жалақыны өсірудің материалдық негізі өндірісті дамыту, ... ... ... ... ... ... және тұрғындардың әлеуметтік жағдайының ... ... аса ... ... болып тұрғындардың жұмыспен қамтылуы
табылады.
Еңбек нарығы барлық қоғамдық өндірісті ... – ол ... ... ... ... кәсіптік – біліктілік құрамдағы ғана
емес, сонымен қатар қазіргі экономиканың талаптарына сай ... бір ... ...... ... өзіне қажетті кадрлерді алады.
Бұл теория жүзінде, ал практикада жағдай басқаша. Жұмыссыздар,
жұмыспен қамтылмаған ... ... ... ... ... бітірген
жастардың барлығының бірдей еңбек нарығында сұранысқа ие мамандыққа оқуына
мүмкіндігі жоқ. Жұмыссыздарды кәсіптік дайындау мен ... ... ... ... ... ... ... байланысты оқуды аяқтаған
жұмыссыздарды еңбекке тартудағы жұмыстардың жүргізілуі қанағаттанарлықсыз.
Қазақстан Республикасының еңбек және ... ... ... ... 2000 жылы ... 24,2 мың ... ... ғана жұмысқа тұрғызылған. Маңғыстау облысында 697 ... ... тек 71 адам ғана (10,2%) ... ... ... ... тек ... бесінші адам жұмысқа тартылса, Алматы
облысында - әрбір үшінші /12/.
Есепте тұрған жұмыссыздардың саны 2003 ... 1 ... 193,7 ... құраса, бұл көрсеткіш 2002 жылдың 1 қаңтарында 216,1 мың адам.
Жұмыссыздардың ... ... 58,8% ... 16,1% -ын 16-24 ... ... Ұзақ уақыт жұмыс жасамайтындардың жұмыссыздардың жалпы санындағы
үлес салмағы – 62,9% (121,7 мың ... ... ... ... жұмысшалар – 117,4 мың адам немее 60,6%, ... – 43,0 ... ... ... – 17,2%. Бұл ... осы ... ... созылды
/13/.
Қазақстан үшін кәсіподақтық қозғаластың нақты ... тән. ... ... ... ... ... ... жағдайымен байланысты
/12/.
Соңғы кездері Қазақстанның ірі қалалары мен оңтүстік аймақтарына
шоғырланған таяу шетелден ... ... орын алып ... Заңсыз
мигранттардың оңтүстік аймақтағы, әсіресе, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда,
Жамбыл және Алматы облыстарына ағылуы ауыл ... ... ... ... ... ... Мигранттарға олардың біліміне байланыссыз
ұсынылатын бос ... көп ... ... ... ... ... мен Тәжікстаннан келген өздерінің қызметтерін төмен
бағалайтын ... ... ... ... ерекшеленеді /14/.
Жұмыспен қамту саласы мен ... ... ... жағыдайында
әйелдерді жасырын және жанама дискриминациялаудың әртүрлі нышандары ... ... ... ... ... негізінен біліктіліктің,
жауапкершіліктің төмен денгейін қажет ететін және ... аз ... ... ... ұзақ ... бойы орын алып отырған
ерлермен салыстырғанда әйелдерге ... ... ... жағдай қалыптасты.
2001 жылы республика бойынша орташа айлық номиналды ... ... ... ... 12564 ... құрады /15/.
Бүгін Қазақстандық еңбек нарығындағы жағдай күрделі және қарама
–қайшылықты болып отыр, жұмыс күшіне ... ... ... ... ... ... ... дайындықтың белгіленген денгейіне сай келмейді.
Жұмыс күші біліктілігінің төмендеуі оның ... ... сай ... нарығын мемелекеттік реттеуді қиындатады, бірегей жалдау шарттарын
заңды белгілеуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... үшін ... әлсіретеді.
Сондықтан жаңа әлуметтік – еңбек саясатының мәнін келесіге ... ... ... ... және жұмыс жасамайтындарға әлеуметтік
кепілдеуге негізделген толық жұмыс бастылықтан толық еңбек ... ... ... ... ... ... еңбек жиыны мен
жұмыссыздықты қамтитын нарықтық жүйеге арқырғы көшу. Жұмыс күшінің бағасы
қабіліттілік, ... ... және ... байланысты қалыптасуы
қажет.
Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) жұмысбастылық ... ... ... (№122) ХЕҰ – на мүше ... басты мақсат ретінде толық ,
өнімді және ... ... ... әсер ... ... ... жариялауға және өткізуге міндеттеді. Бұл саясат мыналарды
қамтамасыз етуге бағытталған:
- ... ... ... және ... жасағасы келетіндерді жұмыспен
қамту
- жоғары өнімділікті ... ... ... жұмыстылықтың нышанын еркін таңдауды қамтамасыз ету
Еңбекті заңды реттеудің тиімсіз нышандарын ауыстыру қажет, мысалы, бюджет
тапшылығы жағдайында практикада әлеуметтік қорғау ... ... ... жалақының бәріне бірдей ... мен оның ... ... ... ... ... ... Өтпелі кезең жағыдайында ... ... ... ... және ... әсер ету ... өзара
келістіретін тиімді нарық механизмін жасау қажет.
Жұмысшылардың ... мен ... ... жаңа талаптар қою
қажет, өйткені ұлттық еңбек нарығы жоғары біліктілікті жұмыс күшін ,
маман ... ... ... ... ... ... шегіп отырған
әлеуметтік топтарға қатысты тиімді шаралар өткізу қажет, әсіресе жастарға
жұмыс жасау немесе кәсіптік білім алу мүмкіндіктерін ұсыну ... ... ... ... ... жағдайы
тұрғындардың белгілі бір бөлігі тұрғылықты ... ... ... ... іздейді. Ал мемелекеттін міндеті – жұмыссыздықтың табиғи
нормаларын ұстау. Сондықтан тұрғындардың жоғары ... ... әрі ... ... асырылуына бағытталған жүйе қажет. Бұл құрылым
бүкіл қоғамның және әрбір жеке адамның мүддесіне сай ... ... ... және ... бар ... ресурсын тиімді пайдалануы
қажет /14/.
Қорытынды
Қазіргі ... ... ... Республикасы үшін, ... ... үшін елде ... мен компаниялардың тиімді жұмыс
істеулері, жұмыысшылардың еңбекақысының ... ... ... ... етуі үшін өте ... жағдайлар жасалулары және кәсіпорында еңбекті
және еңбекақы төлеуді тиімді етіп ұйымдастыру қажет. .
Бүгінгі ... ... ... саясат елдегі кәсіпорындарды
басқарудың құрама бөлігі ... ... ... одан ... тиімділігі едәуір дәрежеде тәуелді болып отыр, өйткені еңбекақы ... ... ... пайдаланудың маңызды стимулы.
Өнеркасібі дамыған көпшілік елдердің заңы ... ... ... ... ... ... түрде ... ... ... қартаюымен байланысты қамсыздандыру
сияқты әлеуметтік мәселелерді қамтиды. Мысалы, ... ... ... ... ... ол ... осы ... барлық параметрлерін
белгілейді: мемлекет пен кәсіпорындардың маңызды ... ... ... ... оның басты элементін матчинг дейді (электронды жүйе
көмегімен жұмыс орны туралы үлкен бағдарлама жасау), еңбекке ... ... ... дайындау мен қайта дайындау), жұмыс күшіне сұранысты
ынталандыру (инвестициялық қор), ... ... ... ... ... мемлекет пен кәсіпкерлердің бірдей қаржыландыруы.
Сонымен қатар, айта кету керек, Қазақстандағы соңғы кездегі белең алған
жағдай кәсіпкерлермен жекелей ... ... ... ... ... ... оның жұмысшылар арасындағы бәсекені шиеленістіретіні хақ.
Тұрақты белгіленген жұмыс ... орын ... ... ... ... ... негізіне зиян келтірері сөзсіз. Сол себепті ... ... қоса ... еңбек нарығын мемлекеттік және хұқықтық реттеуді дамыту
жолында іс ... ... ... деп ... ... Президентінің Қазақстан халқына жолдауында
алға тартылған мәселелер қатарынан жалпы еңбекақыны ... ... ... ... ... ... еңбекақысын ағымдық жылдың бірінші
шілдесінен ... ... 2007 ... ... ... 30%-ға көтеру
көзделетіні айтылған. Бұл ... ... алға ... ... ... дамыған 50 мемлекеттердің қатарына кіру стратегиясына деген
алғашқы қадамдардың бірі болмақ. Еңбекақыны көтеру саласы тек ... ғана ... ... бірге жеке кәсіпорындарды да қамтуы керек.
Осыған байланысты, осы ... ... ... ... ... ... 9200 теңгеге дейін өсуі керек.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Үкіметтің 1996 ... 9-шы ... ... ... ... ... еңбек ақы төлеу туралы» Қаулысы. 129 бет.
2. Әубәкіров Я.Ә., ... К.Н., ... Е.Б., ж.б. ... ... ... ... ҚазМҰУ, 1998ж., 81бет.
3. Шеденов Ө.Қ., Сағындықов Ғ.Н., Жүнісов Б.А., ... Ү.С., ... ... экономикалық теория., Ақтөбе 2004ж., 393бет.
4. Т.Қожаниязов, О.Мамедов. Экономикалық теория және тәжірибе ... ... ... ... 1996ж. 95бет.
5. Т. Қожаниязов. Нарықты экономика. Екі бөлімнен тұратын оқулық. Жамбыл,
1994ж., 123бет.
6. Б. Мәдешев. "Нарықтық зкономика теориясына ... ... ... 1996., 266 ... Е. Борисов. Основы экономической теории. М.: новая волна, 1996. 321с
8. К. Макконнелл, С. Брю. ... М.: 1992., 199 ... ... ... М,; 1992ж., ... Валовой Д.В. Экономика абсурдов и парадоксов А. Смит. Исследование о
природе и ... ... ... КН.Т. М.: 1962. ... П. ... Экономика, М.: 1992 г., 435ст.
ҚОСЫМШАЛАР
Қосымша-1. Жалақының жұмыссыздыққа әсері
Жалақы W2–ға дейін өсетін болса, онда еңбекке сұраныс 1-ден 2-ге ... ... ... 2-ден 3-ке дейін көбейеді. Сұраныстан ұсыныстың
көбеюі – жұмыссыздықтың себебі. Сондықтан жалақының азаюы ... ... ... ... мемлекеттік реттеу
Қосымша-3. Жалақы: нысандары, түрлері, жүйелері.
Қосымша-4. Тарифтік коэффициенттің разрядтар ставкасы бойынша өсуі
Кесте-1.
|Минимальды |Разрядтар ... | ... | |
| |1 |
| ... |2.20 ... Мерзімді түрі: | ... жай ... ... (ИТР) ... ... уақыты үшін, |
| ... ... ... бойынша төленетін |
| ... ... ... ... ... ал ... тарифтік |
| ... ... ... ... ... ... ... | ... ... ... | ... тікелей кесімді |Әрбір өнім мөлшері бірдей бағамен төленеді. ... ... ... ... үшін және ... өнімді артық |
| ... үшін ... ... ... ... ... ... затқа норманы артық орындағаны үшін |
|прогрессивті |ақы ... өсім ... ... |
|в) ұжымдық-кесімді |Металлургия, өндірісінде, жеңіл автомобиль ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... мүшесінің жалақысы барлық ұжым өндірген өнім |
| ... ... ... ... жүйе |Бұл жүйе ... ақы ... ... бір немесе|
|жалақысы — кесімді |топтарына әуелден жалақының жалпы сомасы ... ... ... |агрегат, жұмыс көлеміне байланысты көрсетіледі. |
|түрі болып табылады.| ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныстың теңесу нүктесі
Еңбек нарығын мемлекеттік реттеу
Жұмысқа орналастыру және кәсіби даярлық пен қайта даярлықтан өтуге
көмектесу (еңбек)
Үйлесімді еңбек ... ... ... ... ... ... құқықтық қамтамасыз ету.
Жұмыссыздарды әлеуметтік қорғау
Жалақы
Нысандары
Істеген уақытына қарай:
- сағатына
- аптасына
- айына
- жылдық
Кесімді
Түрлері
Атаулы – ... ... ... ақша ... – ақшаға сатып алынатын нәрселер мен қызметтер көлемі
Ең аз (минималды) – ең төменгі өмір сүру ... ... ... ... мен ... бағасы. Бұл экономиканың барлық салаларындағы
еңбекақы базасы.
Жүйелер
Кесімді -сыйақылық
Кесімді -үдемелі
Мерзімдік сыйақылық
Көпфакторлы
Қатысу жүйесі

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еңбек нарығы туралы35 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Азаматтық құқық объект жүйесіндегі бағалы қағаздар95 бет
Азық-түлік нарығын мемлекеттік реттеу100 бет
Акция нарығының ағымдық жағдайы8 бет
Акция түсінігі, оның жіктелуі22 бет
Ақша нарығының құрылымы мен қаржылық құралдары15 бет
Ақша-несие саясатының механизмі және оның ерекшелігі9 бет
АӨҚО инфрақұрылымы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь