Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі туралы

Кіріспе
1 Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі
2 Үлкен қалалар мен өндіріс орталықтарында қоршаған ортаның ластануы
2.1 Семей ядролық полигоны
2.1.1 Ядролық сынақтар
2.1.2 Семей ядролық полигонындағы сынақтардың әсері
2.1 Каспий теңізінің экологиялық проблемасы
2.2.1 Каспий экологиясына мұнай өндірудің қаупі қанша және Каспий аймағының ахуалы
2.2 Аралдың экологиялық проблемасы
2.4 Балқаш проблемасы
2.5 Байқоңыр
2.6 Жезқазған
3 Қалдықтан алынатын өнім мол
4 Экологиялық проблемаларды шешу жолдары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қазақтар - тумасынан табиғатты сүйіп өскен, қоршаған ортаға үлкен ілтипатпен қараған халық. Бұған, күні кешеге дейін, туған өңіріміздің табиғатының таза болғандығын айтсақ та жеткілікті сияқты. Біздің халық - "экология" деген сөзді естімей өскен ұрпақ. Бір кездерде бізді И. Мичуриннің "Адамзат табиғаттан рахым күтіп отыра алмайды, одан керектіні жеңіп алуымыз керек",- деген ұранымен оқытты. Қаһарман халқымыз тауды бұзып, тасты жарып, жерді терең қазып, өзен-көлді бұғалықтап, ел үшін біраз игі істерді жүзеге асырды. Ғылыми-техникалық революция болды. Көптеген көп тонналық өнеркәсіптер іске қосылды. Сол кездерде мұның қызығын да көрді. Өкінішке орай, ғылым мен техниканың ғаламат жетістіктері және шапшаң дамуы, адамзаттың барған сайын аш көздікпен табиғатты тонауы, биосферадағы жаратылыстың тепе-тендік заңдарын бұзды. Осылардың нәтижесінде жеріміздің ауасы тарылып, өзен-көлі бүлініп, жайылымдардың топырағы тілініп, қоршаған ортамыз көз алдымызда азып-тоза бастады. Мұның соңы азынаған желге, ащы және улы жаңбырға, ормандардың мезгілсіз қурауына, ауа райының бұзылуына, қоршаған ортаның әр түрлі улы қосылыстармен ластануына әкеліп соқтырды. Қоршаған ортадағы тепе-теңдіктер бұзылды. Адамдардың денсаулығы нашарлап аурулардың түрлері және-саны-көбейді.
1 Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4;
2 Н.Ә. Назарбаев «Бейбітшілік кіндігі». – Астана «Елорда», 2001;
3 О. Жанайдаров «Менің елім - Қазақстан». – Алматы: «Балауса баспасы», 2003;
4 Журнал «Арай» 1988 жыл № 10;
5 Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х;
6 Əбенов Ө.А. Табиғат тепе-теңдiгi - ұрпақ мүддесi: Жезқазған қал. қоршаған ортаны қорғау бөлiмiнiң бастығы Ө.А.Əбеновпен əңгiме / Əңгiмелескен А.Құрмансейiтов// Сарыарқа.- 2002.;
7 Жұмышев Қ. Құтты мекен-Қарағаш // Табиғатым-тағдырым / Құраст. С.Байханов.- Алматы, 1991.- 268-285 б.;
8 Көшiмбаев С. Абыз дала, аңыз дала (Жезқазған, Ұлытау өңiрi туралы) // Сарыарқа / С.Көшiмбаев.- Алматы, 1989. –98- 151 б.;
9 Темiреева Ф. Жезқазған облысының географиясы / Ф.Темiреева, С.Нұрсейiтов.- Алматы: Рауан, 1994.-128 б.;
10 Нүркенова С. Туған табиғат - тiршiлiк көзi сондықтан оны аялай бiлу парыз: Жезқазған аймағының ауданаралық экология жəне биоресурстар басқармасының баст. Ө.А.Əбеновпен сұхбат//Сарыарқа.-1998.
        
        Кіріспе
Қазақтар - тумасынан табиғатты сүйіп өскен, қоршаған ортаға үлкен ... ... ... ... күні ... ... туған өңіріміздің табиғатының таза болғандығын айтсақ та жеткілікті сияқты. Біздің халық - ... ... ... ... өскен ұрпақ. Бір кездерде бізді И. Мичуриннің "Адамзат табиғаттан рахым күтіп отыра алмайды, одан ... ... ... керек",- деген ұранымен оқытты. Қаһарман халқымыз тауды бұзып, тасты жарып, жерді терең ... ... ... ел үшін ... игі ... ... асырды. Ғылыми-техникалық революция болды. Көптеген көп тонналық өнеркәсіптер іске қосылды. Сол кездерде мұның қызығын да ... ... ... ... мен ... ... ... және шапшаң дамуы, адамзаттың барған сайын аш көздікпен табиғатты тонауы, биосферадағы жаратылыстың тепе-тендік заңдарын бұзды. Осылардың нәтижесінде жеріміздің ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортамыз көз алдымызда азып-тоза бастады. Мұның соңы азынаған желге, ащы және улы ... ... ... қурауына, ауа райының бұзылуына, қоршаған ортаның әр түрлі улы қосылыстармен ластануына ... ... ... ... ... бұзылды. Адамдардың денсаулығы нашарлап аурулардың түрлері және-саны-көбейді.
Табиғат корғау шараларына бөлінген қаржының 50-60%-дық ... ... ... ірі ... тиесілі. Экожүйелердегі тұрақсыздық, табиғи-шаруашылық қорларының интенсивті түрде игерілуі (мысалы тау-кен өндірісі), жер-су қорларына үсті-үстіне келіп жатқан ... ... ... ... ... орта жағдайын барған сайын нашарлатуда.
Қоршаған ортаны зиянды заттармен, техногенді қалдықтармен ластауда Қазақстанның мына кәсіпорындары ерекше "үлес қосып" отыр: ... ... ... газ, ... кең ... Өскемен қорғасын-мырш комбинаты, Өскемен титан-магний комбинаты, Лениногор полиметалл комбинаты, ... ... ... Жамбыл суперфосфат заводы, Жамбыл фосфор заводы, Балқаш ... ... ... тау-кен комбинаты, Павлодар алюминий заводы, Ақтөбе хром қосылыстары мен химия заводы. Екібастұз энергетикалық кешені, Қарағанды металлургия заводы, ... ... ... бірлестігі, Шымкент қорғасын заводы, т.б. Мысалы, Қазақстанда 1988 жылы стационарлы қондырғылардан ауаға 5,4 млн. т ... ... ... тасталған, ал авто-транспорттардан шыққан улы заттардың мөлшері - 2,9 ... ... ... ... ... ... ... тонна өмірге қауіпті улы заттар тиесілі екен.
* Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің ... ... ... ... өзгеруіне әсер ететін ерекше фактор. Адам еңбек пен ақыл ойдың арқасында қоршаған ортаға бейімделумен қатар, оны ... ... ... ... ... адамзат оның кейінгі зардаптарын да ескеруі қажет. Табиғат кешендеріне кері әсер ететін озық ғылыми-техниканың тікелей ... жоқ. Ол ... ... прогресс емес, техникалық жобаларда адамның шаруашылық әрекетінің әсері есепке алынбаған. Жауын-шашын ... ... ... ескерместен топыраққа минералды тыңайткыштар енгізу, ол заттардың шайылып, ... мен ... ... ... ... бәрі ... еңбек пен шикізатты зая кетірумен бірге, қоршаған ортаның жағдайын нашарлатады. Ірі бөгендер салуда аумақтың табиғат ерекшеліктерін ... ... ... ... өсімдік жамылғысы мен сол жердің микроклиматының өзгеруіне әкеп соғады. Қазіргі кезде антропогендік ландшафтар басым. Ландшафтарды жақсарту үшін оларды ... ... ... ... бірі - ... Мелиорация жердің жағдайын жақсарту мен оны пайдалану тиімділігін арттыруға бағытталған шаралардың жиынтығы болып табылады. ... ... ... көркейту және қорғау кешенді түрде қарастырылуы қажет. Рио-де-Жанейро декларациясының қағидаларын есепке ала отырып Қазақстанның экологиялық қауіпсіздігі проблемалары және ... ... ... ... ұлттық және жергілікті деңгейде қаралуын қарастырады.
Ғаламдық ... ... ... ... озон ... ... биоәртүрліліктің азаюы, шөлейттену және жердің құлдырауы (деградация) жатады. Ұлттық экологиялық проблемаларға: экологиялық апатты аймақтар; Каспий ... ... ... белсенді игерумен байланысты проблемалар; тарихи ластану; трансшекаралық мәселелер; әскери ғарыштық және тәжірибелік кешендер ... ... ... болады. Жергілікті экологиялық проблемаларға ауа бассейнінің ластануын, радиоактивті, тұрмыстық және өнеркәсіптік ... ... және ... төтенше жағдайларды жаткызуға болады. Адам әрекетінен Қазақстан жерінде тез шешуді қажет ететін проблемалар бар.
2 Үлкен қалалар мен ... ... ... ... ... ... улы ... концентрациясы (ауыр металдар, шаң-тозаң, күкірт тотығы, көмірқышқыл газы және т.б.) белгіленген мөлшерден он есе ... ... ауыр ... Тараз, Теміртау, Алматы, Шымкент, Балқаш, Риддер, Өскемен және ... да ... ... Осы ... лас заттардың концентрациясы жыл бойынша белгіленген мөлшерден 5-10 есе ... Ауа ... ... пайдалы қазбалар өндіретін аудандарда да байқалады. Атмосфераның ластануы Байқоңыр космодромында ... ... ... ... де ... ... ... ауа кеңістігінің ластануымен катар ластану сол жердегі су көздерін қамтиды. Сырдария өзені ағысының ... ... ... ... ... ... Өзен ... дизентерия, паратиф, гепатит, сүзек ауруы қоздырғыштары мен өте қатерлі гексахлоран ДДТ ... ... ... ластаушы заттарына жер игеру нотижесінде пайда болған масштабы химиялық ластанудың көлемдері ұлғаюда. ... ... ... әр ... химиялық заттар, дефолианттар, пестицидтер, мөлшерден артық қолданған тыңайтқыштар, тек қана ... ... ... тамақ өнімдерін де ластауда.
Семей ядролық полигонында да экологиялық апатты аймақ қалыптасып отыр. 1948-1964 жылдар ... ... ... жер бетінде ядролық сынақтар жүргізілді, ал 1964-1989 ж. аралығында жер асты ... ... ... ... сынау аймақтың табиғи ортасына және халықтың денсаулығына кері әсерін тигізді. Республика көлемінде қоршаған ... ... ... ... ... ... іске ... Олар: жер қойнауын тиімді пайдалану (минералды шикізаттарды кешенді пайдалану, игерілген жерді рекультивациялау және көгалдандыру).
2.1 ... ... ... ... ... ең ... парақтардың бірі - Семей ядролық сынақ полигонының ... ... ... ... ... ... 1949 жылы тамыздың 29-ы, таңғы сағат 7-де естілді. Семей ядролық полигоны ауданында 450-ден астам жер үсті және жер асты ... ... ... ... ... гидросфераға және литосфераға өте үлкен мөлшерде радиоактивті материалдар шығарылды. Тек Семей ядролық ... ғана ... ... ... ... орасан үлкен аумақтар да (Павлодар, Қарағанды, Шығыс Қазақстан, ... ... және ... ... ... ... радиоактивті ластануға ұшырады. Соның нәтижесінде сол аумақтағы ... тірі ... және ... халықтар зардап шекті.
Қазақстандағы сансыз ядролық зерттеулердің салдарлары әлі де толық зерттелген жоқ. ... ақын ... ... ... Невада -- Семей экологиялық қозғалысы Семей ядролық полигонында сынақтар өткізуге толық тыйым салды. Бұл ... ... ... ... кеңінен қатысты. Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаев республикада ядролық сынақтар өткізуге мораторий ... ... Н. Ә. ... ... 1991 жылы ... 29-да қол қойылды). Соңғы сынақтардан бері он ... ... ... ... ... ... ... полигонының белдемі күні бүгінге дейін экологиялық кауіпті ... ... ... ... онда ұзақ ... ... заттар жинақталған. Полигон аймағында күні бүгінге дейін топырақ және өсімдіктер ластанған. ... ... ... ... ... ... ... аудандар аймағындағы экологиялық жағдайды жеңілдету жөнінде бірқатар шұғыл шаралар қабылдады. АҚШ пен Жапония ... ... ... ... ... экологиялық зерттеулерді жүргізуге елеулі қаржылық көмек көрсетуде. КСРО заманында Қазақстан аумағында атом бомбалары сынақтан өтті. Ол үшін арнайы 18 млн га жер ... ... ... ... ... ... ... жануарлар мен табиғатқа тікелей зардабын тигізген ашық сынақтар жасалды. Сосын оларды жер астына жасай бастады. Атом ... ... ... ауыр ... ... маңындағы радиациялық әсер аймағында тұратын 500 мыңдай адам осы сынақтан азап ... 1949 ... 1963 ... ... жер ... жасалған сынақтардың зардабы әсіресе мол болғаны рас. Бұл аймақтағы аурулардың ... 1990 ... ... ... ... ... Облыста онкологиялық, жүрек-қан тамыр, жүйке және психикалық аурулар саны күрт өсті. Азап шегіп, өлім ... ... ... ... ... балалар көбейді. Бұның өзі қазақ ұлтының келешегіне төнген зор қауіп болатын 1980 жылдардың ... ... ... ... ... ... ... еді. Басқа ядролық державалармен салыстырғанда, Қазақстан аумағында қиратқыш әулеті жағынан орасан зор ядролық арсенал болды. Қазақстандағы қарудың жиынтық ядролық қуаты ... ... ... ... ықтимал дұшпандарының аса маңызды стратегиялық объектілерінің барлығының тамтығын да қалдырмауға жетіп артылатын. Бұл қаруды ... ... ... бар ... ... қаланы, ол былай тұрсын, тұтас бір мемлекеттерді, тіпті континенттерді жермен жексен етуге мүмкіндік ... ... ... ... пен оны ... құралдары орналастырылған жай ғана орын болған жоқ. Біздің елде ... ... ... ... ... ... тұтас бір индустрия, өзіндік бір еді. КСРО-ның ыдырауы нәтижесінде Қазақстан толық әскери ядролық циклды: ядролық қаруды сынау, жаңғырту және ... ... ... ... ... ... ... Кеңес Одағының аса маңызды стратегиялық объектісі болды. Осынау полигонның кемел инфрақұрылымы: Курчатов қаласын (Семей - 21), ... ... , ... ... ( ... сынақ алаңдарын, толып жатқан басқа да ұсақ тәжірибелік алаңдарды қамтиды. Семей ... ... ... тәжірибелік алаңдарында 456 ядролық жарылыс жасалды. Осынау сынақтар атом қаруының қиратқыш қаруын айтарлықтай ... ғана ... оның жаңа ... де ... ... ... Ядролық сынақтар
Семей ядролық полигонындағы сынақтардың жалпы саны 456 ядролық және термоядролық жарылысты құрады. Олардың 116-сы ашық ... яғни жер ... ... әуе ... ... ... полигонында әуеде және жер бетінде сынақтан өткізілген ядролық зарядтардың жалпы қуаты 1945 жылы Хиросимаға тасталған атом бомбасының қуатынан 2,5 мың есе көп ... 1949 ... 29 ... ... таңғы сағат жетіде көз ілеспес жылдамдықпен ұлғайып бара ... отты доп ... Жер ... ... оны шарпып өтіп, аспанға көтерілген. Отты шардан соң, сұрапыл қуат пен көз ... ... бас ... ... бір ... жер ... ыстық күлі мен иісі көкке көтерілген. Жер лыпасының өртең иісі қолқа атар ... ащы ... ... ... жел ... жан ... ... Таяу жерлердегі сирек ауылдарда тұратын адамдар дір ете түскен жер мен жарты аспанды алып кеткен от-жалынға таңырқап, үйлерінен қарап ... ... түп шөп ... ... ... ... даланың тұл жамылғысы. Жан-тәсілім алдында жанталасқан тышқандардың, қарсақтардың кесірткелердің өлі денесі табылған. Жаңадан келгендер бұл ... ... ... ... ... ... белгілі № 2 оқу полигонында РДС-1 (зымырандық көрсеткіш снаряды) ... ... жер ... ... өткізу жарылысы деп атады. Бұл КСРО-да тұңғыш атом бомбасының жарыдуы еді. ... жаңа ... ... ... Лаврентий Берия, Сергей Курчатов, әскери бастықтар мен атақты ғалымдар, Кеңестік атом бомбасының толып ... ... ... және ... аталары тасадан бақылап тұрды.
2.1.2 Семей ядролық полигонындағы сынақтардың әсері
Тұңғыш атомдық жарылыстың радиоактивті өнімдері аймақтың барлық елді ... ... ... ... ... ... объектіде не болып жатқаны туралы титімдей түсінігі жоқ ... ... ... ... ... сұмдық дозасын алды. Халыққа сынақ туралы ескертілмеген де еді. Ядролық жарылыстар туралы ... 1953 ... ... қана ... бастады. Онда адамдар мен малды радиоактивті заттардың таралу аймағынан ... ... ... ... ... ... ... немесе кепелерге жасыру көзделді. Алайда жарылыстан кейін адамдар радиациядан былғанған жерлердегі өз ... ... ... ... ... ... үйлер терезесінің шынысын ұшырып жіберген, кейбір үйлердің қабырғалары ... ... ... ... ... көшірілген адамдар полигон жанындағы туған жерлеріне қайтып орала бастағанда, олардың көбісі үйінің орнын сипап қалды, не ... ... ... көрді. Семей ядролық полигонындағы сынақтардың әсері туралы алғашқы шын да жүйелі деректер Қазақ КСР Ғылым академиясы жүргізген кең ... ... ... ... ... ... ... экспедицияларды профессор Б. Атшабаров басқарды. Радиацияның адамға ықпалының механизмі қазіргі кезде едәуір жақсы парықталған. Бұл орайда ең қауіптісі - ... ... ... ... ... дауасыз өзгерістерге соқтыруға мүмкін екендігі. 1949 жылғы алғашқы жер ... ... ... ... және ... ... радиациялық сәулеленудің ықпалына ұшыраған басқа аумақтардың тұрғындарының арасында ... ... ... өсіп келе ... ... ... өкпе мен сүт ... рагы, лимфогемобластоз және басқа да қатерлі ісікті патологиялары. Жалпы ... рак ... ... басталғалы бері үш есе өсті. Семей полигонына жақын нақ сол ... ... ... ... ... және ... кемшіліктер әрқилы сәбилер дүниеге ерекше көп келеді. Мамандардың айтуынша, соны бәрі нақ қысқа мерзімді және қалдықты ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, жер де азап шегеді. Жылма-жыл радионуклидтердің жинала беруі жердің құнарлығын азайтады. ... ... зор ... темір, мыс, магний және басқа металдар әрттүрлі дәнді дақылдар адам организміне сіңеді.
Сутегілік құрылымы РДС-2 ... ... ... ... ... ... болып көрмеген. Жарылысы 1953 жылғы 12 тамызда Семей ядролық полигонының төңірегін тетірентті. Оның қуаты 480 ... еді. ... ... ... ... ... жанған радиоактивті газдардың саңырауқұлақ секілді бұлты 16 километр биіктікке көтерілді. Осы жарылыстан кейін радиусы ондаған километр болатын жерде дала ... ... күн бойы ... ... ... тұрды. 1955 жылы 22 қарашада ТУ-16А әскери бомбалағышы Семей полигонының үстінен ұшып бара жатып, жаңадан жасалған ... 1,7 ... ... ... ... ... ... Бомба бір жарым километрлік биіктікте жарылды. Бұл ... ... ... мен жер ... ... ... дерлік Қазақстан аумағы мен Ресейдің көршіліс аймақтарында сезілді. 1962-1989 жылдар арасында Семей полигонындағы Дегелең тауының жер астындағы шахталарында 340 ... ... Бұл ... жыл ... 14-18 ядролық сынақ өткізіліп тұрды. Осынау жарылыстың салдарынан бір көздері жартастардан құралған Дегелең тауы іс жүзінде ... тас ... ... Жер ... ... ... ... соң, жарылыс нәтижесінде пайда болған жарықтар мен саңылаулардан радиоактивті газ шығып кетіп жатты. 1989 жылы 12 ақпанда ... ... ... ... ... ... бірінде қуаты 70 килотоннадан астам ядролық заряд жарылды. Соның салдарынан жер бетінде саңылаулар пайда болып, олардан екі тәулік бойы ... ... ... ... Содан пайда болған радиоактивті бұлт 30 мыңнан астам адам тұратын аумақты бүркеді. Бұл аймақта радиациялық фон 3000-4000 микрорентгенге жетті. Бұл ... ... ... ... 15-20 ... ... ... радиациялық фоннан екі жүз есе асып түсті.
Бір кездері ядролық полигон нақ Семей жерінде неге құрылды деген сұрақтың жауабын ... сол ... бұл өңір ... Одағының адам ең аз қоныстанған, сонымен бірге негізгі коммуникация жерлерінен оншалықты қашық емес деген сөздер шыққан. 1989 ... ... ... атом ... табу үшін ... ... ұйғарған қозғалысының алғашқы митингісі өткізілді. Оны басқарған - ... ... ... ақын ... ... Сол ... 6 ... Семей облысының Қарауыл ауылында ядролық қаруды сынауға мораторий жариялау жөніндегі ұсынысты КСРО және АҚШ Президенттеріне үндеу қабылданды. Онда былай делінген ... . Осы ... ... ... тығылып келген халық бір дауыстан , деп мәлімдеді. Ядролық сынақтардың қатері жөнінде барлық бұқаралық ақпараттары құралдарында, телевидение мен газеттерде ... бола ... ... ... ... өз ... қозғалыс ұрандарын талқылап жатты. Радиациялық сәулелердің зардаптары жайлы дәрігерлер мен ғалымдардың ашық әңгіме қозғауға батылдары жетті. Бұқараның қысымымен Семей ... ... саны азая ... еді. ... ... тұңғыш ретКСРО Үкіметі ядролық қаруды сынауға тыйым салу - мораторий жасау туралы шешім шығарды. Қазақстан Республикасының егемендігі ... ... ел ... ядросыз аймақ деп жарияланды. Қазақстан Президенті Н.Ә. Назарбаев Семей полигонын жабу туралы ... ... күні - 1991 ... 28 ... Сөйтіп тиянақтылық пен елімталдық көрсеткен қазақ халқы өз мақсатына жетті: ең үлкен полигон жабылып, атом ... бас ... ... ... бастады. Семей полигоны жабылғаннан кейін Ресейдің, АҚШ пен Францияның полигондарында ядролық қаруды сынауға ... ... 1991 ... 29 ... ... ... ... жабылып, 1992 жылдың мамырында оның базасында Курчатов қаласындағы Ұлттық ядролық ... ... ... ... ... проблемасы
Каспий теңізінің алып жатқан географиялық орнына байланысты (шөл ... ... ... ... ... маңызы өте зор. Сонымен қатар сол маңдағы шөлді алапқа ылғал әкелуші су айдыны ретінде де үлкен рөлі бар. ... ... Еділ ... бөгендердің салынуы, мұнай кәсіпшілігінің өркендеуі теңіздің экологиялық жағдайын нашарлатты. Соңғы жылдары бұл аймақ мұнай мен газды өндірудің маңызды экономикалық ... ... ... деңгейінің көтерілуіне байланысты бұл аймақ табиғи апат жағдайына ұшырады.
Табиғи қорларын игеруде де, бұл аудандағы ... ... ... ... ... проблемалар туындауда:
* экологиялық апатты аймаққа жататындықтан, негізгі әрекет етуші Капустин Яр, Азғыр полигонының ұзақ уақыт бойы жұмыс ... ... ... халықтардың денсаулығының күрт нашарлауы;
* мұнай мен газдың өндірілуіне байланысты тіршілік дүниесінің өзгеруі, балықтардың (бекіре) қырылуы, уылдырық шашатын көксерке ... ... ... осы теңізге ғана тән (эндемикалық) итбалықтың мезгіл-мезгіл қырылуы;
* аңызақ жерлердің шаруашылыққа тигізетін кері әсері (жел эрозиясы).
Каспий теңізінің солтүстік жағасы, Еділ мен ... ... ... көп жері ... ... ... ... қарайды. Теңіз жағасының шекарасын Еділ өзенінің теңізге құятын Қиғаш саласы анықтайды. Осы ... ... ... ауданының Забурын елді мекеніне дейінгі жағалық аймақ түгелдей Құрманғазы ауданының жері. Бұл жердің экологиялық жағдайынан сөз ... үшін оның ... ... ... ... көз ... керек. Бұрын бұл жердің кеңестік кезеңге дейін, онан кейін де теңіз суының және оның құрлыққа суғына кіріп жатқан шалқыған ... сулы ... мен ... ... қалған көлдері көп болды. Қай кездерде де осы көлдерден, шығанақтардан жергілікті халық балық ... ... ... ... ... шағын да ірі кәсіпорындарына тапсыратын. Оларды балықшылардың тілімен айтсақ дейтін. 1925 ... ... ... теңізінің суы тартылып, барған сайын азайды. 1930 жылы бұл су арналары, шығанақтар сусыз қалды. Біртіндеп ... ... суы 100 ... қашықтаса, кейіннен ол одан екі есеге жуық қашықтап кетті. Балық ... ... ... ... ... ... балық колхоздарының балықшылары теңізге балық аулауға шығатын кеме-қайықтарын Астрахань облысы ... ... ... ... аралына күзде тастап, көктемде сол жерден жарақтанып теңізге шығатын болды. Бұрынғы теңіз ротасындағы Белужий, Трешкин, Дементьев, Қарабөлек, Ленкоса, Комсомольск, ... ... Әбу ... қара ... ... Бұл аралдар соңғы 30-40 жылдар бойы Атырау облысы мал шаруашылықты колхоздарының мал азығын дайындайтын учаскелерге, малшылардың қыстақтарына ... ... ... Забурын елді мекеніне дейігі 200 километрге жуық жердегі халықтың байырғы қонысы сусыз қалды. Оншақты колхоздар тұрақты тұра алмағандықтан Қиғаш, Шарон ... ... ... Бірақ бұл сусыз қалған мыңдаған гектар жерді малшылардың қонысына, жайылымға айналдырар бағдарламасы ел ... ... 1946 жылы ... ... ... қасынан Қиғаш өзенінен басын алатын Қиғаш-Кобяков каналы, одан басын алатын Көкарна-Белужий-Трешкин, кейін ... ... мал су ... ... ... ... ... Ганюшкиннен Забурынға жететін жоғары жақпен Сурхан каналының желісі іске қосылды. Бұл каналдардың тұщы ағынды суы ... ... ... ... ... ... ... теңізге құятын болды және осы арналар ізімен суды теңізге жеткізетін ... ... ... каналдары да қазылды. Мысалы, арнасы атына сай Белуга (қортпа балығы) балығының ішкі суға кіретін, ... ... ... ... арна болатын. Бұл каналдар бойындағы жайылымдық жерлерге, малшыларға Еділдің тұщы суын жеткізіп қана қоймай, бұрынғы теңіз суы жайылатын ... ... ... ... ... уылдырық шашып, көбеюіне мыңдаған суды мекендейтін құстардың көбеюіне мыңдаған жол ашты. Мұның бәрі кешегі өткен кеңістік кезеңдегі теңіз ... ... ... ... жерінің келбеті еді. Теңіз жағасының қазіргі жағдайы мүлде өзгерді. Аудандағы өнеркәсіптік, ауыл шаруашылықты өндіріс орындарының көбі жабылды. Аудан экономикасы ... ... ... ... бұзылды. Өткен 30 жыл ішінде каналдар бір де бір рет ашылмағасын, арналары бітелді. Қамыс, қоға, су балдырлары ... ... ... су жүрмейтін болып, құм басты. Теңізбен байланыс үзілді. Көлдерде тұрып қалған су бұзылып, мыс купоросының ерітіндісіне айналды, зәрленді. Ауру ... ... ... ... гектар шабындық, жайылымдық жер шөпшықпай, пайдаланудан қалды. Ауданға қарайтын батыстан-шығысқа ұзындығы 200км, терістіктен-түстікке150 километрге созылатын теңіз жағалауын нар қамыс, қоға ... су ... ... Өзен суы ... жетпейді. Бірнеше жылғы ну орман болып шыққан қамыс, қоға, жыңғылдар 1974 жылдан бері өртелмегендіктен қурап, үйінді-шөгіндіге ... су ... ... ... ... Қопа ... ... шыққан биік қамыс-қоғалар жыртқыш қасқыр, қарсақ, түлкі, ... ... ... ... ... ... және кемірушілер-егеуқұйрық, тышқан, атжалмандардың тұрақты мекеніне айналды. Жылма-жыл олардың санының ұлғаюына сай жұқпалы да, қатерлі ... туу ... ... ... ... ... құтырып ауырып, адамға, малға шабатын болды. Тышқандар осы оңірде 1920 жылдарда болған оба ауруының қайталануына мүмкіндік туғызып ... ... суын ... және су астындағы жеке аралдарға мұнай компаниялары қожа болып, мұнай ұңғымаларын қаптата бастады. Жағадағы , , ... ... ... ... жұмыс үстінде. Мемлекеттер арасындағы Каспийді бөлісу келісіміне сай Ресей үкіметінің мұнайшылары біздің аудан жері болып ... ... ... аралына мұнай ұңғымасын орнатып жатыр. Мұнай ұңғымалары қамыс, қоға, қопа, балдыр үйінді-шірінділердің ортасына орналасуда. Бұлар ... ... ... ... одан ... ... ... жағынан қураған қамыс мұнай көздерінің өртену қаупін туғызады. Аудан халқы үшін кәсіптік және күнкөрістік балық көзі - ... ... ... мен жер астының мұнайы. Оларды бұрынғы қалпына келтіріп, халық ... ... үшін ... ... ... іске ... ... деп санаймыз: 1. Аудан жеріндегі каналдарды қалпына келтіру, бітелген жерін ашып, қазып, Қиғаштын мол тұщы суын ... ... ... ... ету ... Ол үшін ... каналының Қиғаш - Кобяков каналынан бастау алатын ... 15км ... ... қазған жөн. Онан кейін Кобяков-Жанбай-Забурын каналының бойындағы бұрын теңізге құятын Ленкоса каналын, Жанбай арнасын, Деменьтев каналдарының бітелген ... ... ... ... қарай ұзартып, Шаронка суының осылар арқылы теңізге құюына мүмкіндік беруміз керек. Бұларды ашып, ... ... ... бар? Біріншіден, теңіз балықтарының үлкен-кішісі болмасын көктемде уылдырық шашу үшін үйірімен теңізді жағалап келіп, дағды бойынша өзен суы ағысына ... ... ... ... ... жайылған суға шығады, тұщы суда балық жақсы өседі. Мұның өзі аудандағы балық ... ... мен ... ... ... ... аудан экономикасын котеруге, халықтың әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік береді. Екіншіден, қазіргі кезде Жайық өзенінің теңізге құяр тамағы тайыздалған. Жылдар бойы ... ... ... ... ... шыға ... Біздің ауданның тұсындағы теңізге құятын негізгі арналар бітелген, балықтар кіре алмайды. Соның салдарынан балықтар көктемде үйірімен жоғарылайды. ... онан да асып ... ... асады. Сондықтан да Каспий балығының өз жерімізде көбеюіне жағдай жасауымыз керек. Үшіншіден, Еділ-Қиғаш суы өте көп. Көктемде олардан келетін мол суды ... ... ... ... жібермесек ең алдымен аудан орталығы Ганюшкинді су басады. Төртіншіден, су келсе каналдар бойындағы көлдер жағасы мен ... шөп ... егін ... ... ... ауа райы ... табиғат түзіледі. 2. Теңіз жағасына жағалай шыққан, адам жүре алмайтын, ит тұмсығы өтпейтін, жүздеген гектар ... алып ... ... ... қоғалар, қопаларды көктемде және күзде өртеу керек. Өйткені олар қопаланып шіріп, бұларды паналап жүрген сансыз көп жабайы аңдар мен ... ... улы ... ... ... экология бұзылады, аурулар тарайды. Оның елге келтіріп ... ... көп. ... да ... ... жылма-жыл өртесе жер тазарады, қажетті аралдар мен су өз ... ... ... осы жерді игеріп, өнімін алып жатқан мұнай компаниялары жүзеге асыра алар еді. Ал бұған бақылауды облыстық қоршаған ортаны қорғау ... одан ... ... ... ... ... экологиясына мұнай өндірудің қаупі қанша және Каспий аймағының ахуалы
Каспий теңізі қайраңында кең ... ... ... ... теңізге қауіп төндіре ме? Әрине. Әлемнің әр түкпірінде болып ... ... ... ащы ... оң ... шығармасақ, Каспийдің келешегіне де қауіп төнеді. Қазір ... тек ... ... ғана ... ... ... ... барысында-ақ бірнеше оқыс оқиғалар орын алды. Алдымен итбалықтардың, ... ... ... ... ... теңіздің қазақстандық бөлігінде дабыл қағылар жағдайдың қазір-ақ қалыптасып келе жатқанын аңғарды. Ең сорақысы - сол ... аяғы ... ... ... ... ... компаниясы азды-көпті айыппұл төлесе, бұл осымен іс тыңды деген сөз ... ... ... ... ... жолында табиғатты құрбандыққа шалмау, қоршаған ортаны таза күйінде сақтау жолындағы ... ... ... кез ... ... адам мен табиғаттың байланысы ықылым замандарда қалыптасқан. Адамзат өзінің өмірлік қажеттілігін ... ... ... Бұл үлес ... артып келеді. Бүгінде қоғам қажеттілігінің 80%-ы табиғи қорлардан алынады. Осы ... ... ... да ... ... арты табиғи ортаның азуына, яғни деградацияға апарып ... Бұл - ... ... аймақта орналасқан Атырау облысы үшін үлкен қауіп. Күн тәртібінде ... ... су ... су ... кеткен аймақтарындағы ұңғымаларды жою проблемасы тұр. Ұңғымаларды жою жөнінде шұғыл шаралар Каспий теңізінің акваториясы үшін жағымсыз салдарларға әкеп соқтыруы мүмкін. ... үш ... ... ... атап ... болады: 1. Қошқар-Ата қалдық сақтау қоймасының проблемасы, онда 105 млн тонна улы және ... ... ... СКЗ және ХГМЗ ... ... тоқтап тұруына байланысты 1988 жылдан бастап ағынды сулар ... ... Сұық ... ... ... Қазіргі уақытта жалпы көлемі 77км жер тазартылып, көлемі 30км жағажайлар пайда болды. Қалдық сақтау қоймасы жөніндегі проблемалық мәселелерді шешу үшін ... ... ... 2. БН-350 ... ... ... ... оны радиациялық қауіпсіз жағдайға келтіру. 3. Каспий теңізінің Солтүстік ... ... ... ... жүргізу және Каспий теңізінің теңіз қайраңын игеру кезінде қоршаған ортаны қорғау жөніндегі мәселелерді шешудегі негізгі проблемалардың бірі - ... ... ... ... ... Республикасының оны жүзеге асыру үшін тиісті база жасақталмаған. Аймақтың тағы да бір ... ... ... ... ... ... толыққанды мемлекеттік мониторингтің жоқтығы болып табылады. Теңіз көлігінің көтеріңкі қарқынды қозғалысы нәтижесінде теңіз ортасына, оның флорасы мен фаунасына әсері өрши ... ол ... ... және сулы ... ... мониторинг жүргізуді талап етеді. Каспий теңізі жағалауының 1350 км бақылаусыз ... ... ... ... ... ... ... жылына 5 млн мұнайды тасу жүзеге асырылатын теңіз портының жұмысына тұрақты бақылау жетіспейді. Зертханалар мен инспекторлық құрамның ... ... ... акваториында, сондай-ақ Каспий теңізінің қалған аумағындағы теңіз суының сапалы құрамына мемлекеттік бақылауды ... ... ... жоқ. ... ... кәрі ... мұнай өндіру мәселесі қатты қолға алынып жатыр. Мол байлық бірнеше шет ел алпауыттарын дедектетіп біздің ... алып ... де ... жыл ... Олар ... ақ тер, көк тер ... теңізге мұнай соратын қондырғыларды орнатып жатыр. Пиғылы белгілі - ... ... ... Және көп мұнай керек. Ал ертең мұнай сора бастағанда теңізіміздің табиғаты не болады? Алтынға ... ... ... мен қара ... ... ... ба? Басқа да теңіз жәндіктері қырғынға ұшырамай ма? Айталық, ана жылы итбалықтар қырылды, балықтар да өлді. ... осы мол ... ... ... соры ... ма? ... ... бойынша Каспийдің Қазақстан жақ бетіндегі биоқорлардың жалпы құны ... ... Ал ... ... ... халықаралық сот жыл сайын сондай мөлшердегі айыпты ... елге ... да ... Мүмкін ол бірнеше ғасырға созылар? Осы сұрақтар еріксіз ойландырады. Ең ... ... ... не болады? Теңіздің жерасты қойнауында байлықтың мол қоры жатқанына қай жақ та күдіктенбеді. Кеңес үкіметін ойландырған бұрғылау кезіндегі ... ... ... ... Оған ... ... көзін жеткізу үшін халықаралық мұнай бірлестігі компаниясы мамандарды Мексика шығанағы мен Кариб теңізінің атырауында орналасқан ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен. Оның себебі мұнай араласқан ортаға ең төзімсіз тіршілік - крокодильдер екен. Ал апарылған крокодильдер онда ... өсіп ... Сол ... АҚШ-тың КСРО-дан Каспий теңізінің су асты алқабын сатуды қолқалағаны белгілі. Алайда кеңес үкіметі бұған ... ... сол ... де теңіз асты мұнайын өндіру жөнінде әңгімелер болды. Оған екі жақтың космостан түсірілген ... ... ... ... ... ... Алайда негізгі келісімшарт Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін басталды. Теңіз астын геологиялық-геофизикалық зерттеу жөніндегі компаниясын құру ... ... 1993 ... 13 ... ... ... Сол жылдың 3 желтоқсанында бұл компания халықаралық консорциум болып қайта құрылды. Қазақстан шельфінің теңіз асты қайраңының Атырау-Маңғыстау облыстарының жерінде жатқаны ... Ал бұл екі ... ... құрлық бойындағы шекалармен тұтас келеді. Шельф орналасқан аймаққа қарай судың тереңдігі - 1,5 метрден 9 ... ... ... ... ... ... ... шекарасыа дейінгі тереңдік 20 метрден 400 метрге дейін барады. Мұнай өндіретін бөліктің тайяз болуы жұмыстың жеңілдеуіне, құрылыс бөлшектерінің аз ... ... ... хақ. ... ... жұмыстарының жүргізілуіне 1994 жылдың тамыз айында Ақтауға келуі айтарлықтай роль атқарды. Осы жерде сейсмикалық жұмыстардың атқарылу ... ... ... есептеу орталықтары құрылды. Ол әуелі Атырауда, кейін Алматыда дүниеге келді. Сол ... тағы бір ... - 1995 жылы ... ... қоғамы болып қайта құрылуы еді. Мұның өзі біздің ел үшін билік тұтқасына ие болуға жол ашатындай көрінді. Алайда ол Қазақстанды жай ... ғана ... ... ... ол өзге ... ... көше бастады. Оған Қазақстанның бұл консорциумға қаражат қоспауы да әсер етті. Сол жылдары Ақтау ... ... ... өтті. Онда консорциумның алматы филиалының өкілдері басым болды. Негізгі әңгіме теңіздің экологиялық ... ... ... ... ... докторы, академик Қ.Аманиязов өз сөзінде деген пікір айтты. Алайда бұл мәселе ... ... ... жоқ. Тек ... ... 200 млн ... бөлінгендігі, одан 20 млн әлеуметтік салаға, 6 млн мамандар дайындауға кететіні белгілі болды. Мұнай өндірісі ... ... ... үшін ең негізгі екендігіне дау жоқ. Былайша айтқанда ол - Қазақстан ... ең ... ... ... он жыл бұрынғы сараптама-салыстыруларға қарағанда Қазақстан мұнайының негізгі қоры ... ... ... ... ... экономистердің пайымдауынша қайраңның Қазақстан жақ бөлігіндегі мұнайдың қоры бүкіл Қазақстандағы мұнай қорының тең жартысындай деп жорамалдаған болса, қазір ... ... ... ... ... ... көп ... анықталып отыр. Олай деліну себебі Батыс Қашағанды қазғанда теңізасты мұнай қоры 7 млрд тонна делінсе, Шығыс Қашағанды қазғанда оның ... 50 ... ... ... Ал ... 6 алаң зерттелуде. Демек, жоғарыдағы көрсеткіштің әлі де ... ... дау жоқ. Олай ... бұл ... астын мұнай теңізі алып жатыр деген сөз. Теңіздің ... ... мен ... ... ... ... ... әрқилы болып келеді. Әсіресе оны сейсмикалық жұмыстартар кезінде ерекше назарда ұстау қажет. Жүз мың шаршы шақырым алаң ... ... Сол ... ... ағымдарының хабарлауына жүгінсек, теңіз тіршілігінің жойылуы о баста-ақ байқалған. Атырау экологтарының анықтамаларына қарағанда жер асты ... ... ... ... ... ... Оның ... кейінгі кезең толық дәлелденді. Итбалық эпидемиясын былай қойғанда, қазір балықтардың қырылуы жаппай етек алуда. Әрі оның көрініс бергеніне де ... ... жүзі ... ... ... ... теңіздердегі мұнай өндіру жолдарын Каспийге қолдана салуға болмайды. Ең алдымен екі жақтың тіршілігі екі басқа. Ауа-райы мен табиғи ортасы да екі ... ... ... ... ... өңдіруге басқаша қарау керек. Экваториялық өзгешеліктерін де естен шығаруға болмайды. Бұл жерде Кариб өңіріндегі әдістерді ... да ... ... ... ... ... ... кезде өзге теңіздердегі әдістерді басшылыққа алудың пайда бермесі хақ. Алайда шетелдік компанияларға теңіз тіршілігінің ... ... әсер ... Себебі Қазақстанның табиғаты олар үшін көк тиын. Өткен жылдың шілде айында БҰҰ-ның шешімімен бекіре тұқымдас балықтарды аулауға мараторий ... Қара ... ... да ... ... ... ... цехында 4 тонна уылдырық қалды. Ал сол уылдырықтың Америкадағы құны 14 млн ... 2002 ... 7 ... күні ... ... ... бес мемлекеттің уылдырықты экспорттау мөлшері көрсетілді. Сонда Қазақстан 23,5 тонна уылдырық экспорттауға ... ... ... ... ... кездерде сондай уылдырық бір самолетке тиеліп, шетелдерге жөнелтіліп отырған. Қысқасы, қазір теңіз тіршілігіне қатер төнуде. Балық қоры мүлдем азайды. Оны ... ... Олар ... ... ... ... ... балық сақшыларын маңайлатпай кетеді дейді. Мемлекеттік қорықшылар сондай ұшқыр кемелерге неге мінбейді? Балық инспекторларының тікұшақтар алуына да ... де бар. Осы ... ... қызыл балықтарды броконьерлер тауысып жатыр деген пікір - алдамшы сөз. Биылғы бозторғайлардың қырылуына да ... ... ме? Жоқ, оның бір ғана ... бар, ол - ... Шығыс Қашағанды қазу кезіндегі теңізге жіберілген лай су, ыстық фонтан, жер астынан атылған инертті газ. Нәтижесінде теңіз тіршілігі қырғынға ... Оны ... ... де ... ... де білмеген болады. Әрине, мұнай керек, бірақ теңіз табиғаты құрыса, ол байлықтың құны көк ... ... ... қалай болғанда да жойылуға тиісті емес.
2.2 Аралдың экологиялық проблемасы
Бұл проблеманың тууына себепші болған - адам әрекеті. Ұзақ жылдар бойы ... ... ірі ... ... мен ... суын ... жеткізбей, түгелдей дерлік егістіктерді (мақта, күріш) суландыруға пайдаланылып келді. Буланушылық дәрежесі жоғары ... шөл ... ... ... суының көбірек булануы оның тартылуына әкеп соқты. Қазіргі кезде Арал теңізі екі су айдынына Үлкен және Кіші теңізге бөлінген. Арал ... суы ... ... ... 30 мың км² ... ... есептеуі бойынша, теңіз табанынан атмосфераға жылына 200 млн тоннаға дейін тұзды шаң-тозаң ұшады. Теңіз суының шегінуінен оның жағалауындағы 800 ... ... ... ... ... теңіз айналасы бұл күнде тіршілігі жоқ құмды, сортаң жарамсыз жерлерге айналды. Теңіз суының тартылуынан мұнда ... жоқ ... ... ... Бұл өзгерістер өз кезегінде сол аймақ тұрғындарының денсаулығына кері әсерін тигізді. Аралды сақтап қалуға арналған Халықаралық ... ... 15 жыл ... Осы ... ... ... жұмыстар аз емес. Аралды қалпына келтіру үшін көптеген іс-шаралар қаралып, жобалар ... Кіші ... ... ... 12 км ... ... ... салынды. Соның салдарынан Кіші Аралдың (Солтүстік) деңгейі 42 метрге, аумағы 800 шаршы ... ... Суы ... ... тұзды көлдің табанын жауып, көлге тіршіліктің нышаны енді. Ғалымдардың ... ... ... тұзды дауылдың бір ұшы Гренландия мұздықтары мен Норвегияның орманды алқабына да жеткенін дәлелдеген еді. Еліміздің көлемді атқарып жатқан іс-шараларының алды, ... және ... ... ... ... көтеру. Бүгінгі күні Солтүстік Арал маңына халықтар қайта қоныстанып, үй ... ... ... ... ... бастады. АРАЛ ТЕҢІЗІ - Өзбекстан мен Қазақстан (Қызылорда және Ақтөбе облысы) жерінде, Тұран ойпатының шөлді белдемінде, Үстірттің шығыс шетінде орналасқан ... көл. ... ... ... ... ... (1960 - 70 ж.) ... жүзілік теңіз деңгейінен 53,0 м биіктікте жатқан. Осы деңгейдегі айдынының ауданы 66,1 мың км² (аралдарымен қоса), ... көл. 1064 км3, ... ... 16,1 м (ең терең жері 67 м), ұзындығы 428 км, ені 235 км, су жинау алабының ауданы 69000 км² ... ... ... ... үздіксіз су алу барысында 1998 ж. теңіз деңгейі 18 м-ге төмендеді (1997). Нәтижесінде теңіз 2 суқоймаға -- ... Арал және Кіші ... ... ... ... мен римдіктер теңізді Каспийдің "сақ шығанағы" деп есептесе, А. Македонский кезінде Окс теңізі (Окс -- Сырдарияның ... аты) деп ... ... Птоломей оның географиялық орнын анықтаған. Араб саяхатшылары Әбу Әли ... ибн ... (10 ғ.), Әбу ... ... (10 ғ.), Әбу ... Мүхаммед ол-Идриси (12 ғ.), Әбу-л-Фида (14 ғ.), сондай-ақ Әбілғазы жазбаларында кездеседі. 1850 ж. ... ... ... ... ... ... морфометриялық сипаттамаларын тұңғыш рет (1874,-1889) И.А. Стрельбицкий анықтады. Арал ... ... ... жер ... төменге майысуы нотюкесінде қалыптасқан. Табанының бедері жота-жоталы жазық болып келеді. Деңгейі күрт төмендегенге дейінгі тереңдігі 20 -- 25 м, Арал ... ... ... шамамен 2235 км² (айдынның 3,5%) болатын 1100 аралдар тобы болған, кейін олардың бірқатары түбектерге ... ... ... Арал теңізіне Орталық Азияның 2 аса ірі өзені (Әмудария мен Сырдария) құяды. Климаты континенттік, кұрғақ, ауаның ... ... ... 24 -26°С, қыста -7,0 - 13,5°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері шамамен 100 -- 150 мм. Табиғи жағдайдағы ... су ... ... көл ... ... ... ... 5,9 км3, өзен ағындысы 54,8 км3, көл бетінен буланған ылғал 60,7 км'. 1970 ж. бастап ... ... өзен ... ... тән ... ... ... шығынды толтыруға шамасы жетпейді, сондықтан теңіз суы жылдан жылға тартылып келеді. Су деңгейінің маусымдық тербелісінің орташа мәні 25 см, көп ... ... ... 3 м-ге ... ... Соңғы кезде маусымдық кұбылмалылық болмаса, су деңгейінің көпжылдық ауытқу ... тек ... ... ... ... қабатының температурасы жазда 26 -- 30°С, қыста 0°С-тан төмен. Қыс бойы ... ... ... мұз ... ... ... ... жағдайда 9 -- 14%с болатын, соңғы он жыл ішінде (1988-98) 25 -- 30%-ға ... ... Суы өте ... 25 м-ге ... ... ... болатын еді. Теңіздегі ағыстар сағат тілінің бағытымен айналым жасайды. Арал теңізінде балықтан арал шоқыры, сазан, каяз, торта, т.б. бар. ... ... ... ... Кеме ... ... 7 айға созылатын, қазіргі кезде тек иірімдерде ғана қатынайды. Арал теңізінің жағалауында халық аз тұрады, ... ... ... ... мал ... жөне көкөніс-бақша өсірумен айналысады. Арал балық аулау ауданына Арал теңізіне құятын өзендердің атырау аумағы кіреді. ... ... ... ... ... атырауында, Аван кентінде (Көкаралда), Бөген ауылында (шығыс жағалау), бұрынғы Ұялы және ... ... ... ... ... ... атырау тұсы Арал теңізі. Аталып, кейін теңіз түгелімен Арал аталған.
Арал теңізі - Қазақстанның інжу-маржаны, шөл белдеміндегі ... ... су ... еді. Оның ... ... дейінгі көлемі -1066 км², тереңдігі - 30-60 метр, ... - 10-12% ... ... ... ... ... бай, ... қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездерде жылына 50-150 мың балық ауланса, теңіз жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын терісі ... Арал ... ... 1970 ... ... ... ... жақсы қамтамасыз етілген тіршілік көшті. Теңіз өңіріндегі елді мекендерде 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт және 2 ... ... ... ... ... 1960 ... ... Арал өңірін игеру қолға алынды. Осы аймақтағы игерілетін жер көлемі бұрынғыдан Өзбекстан мен ... 1,5, ... 2,4, ... 1,7 ... ... Ал ... мен Сырдария бойындағы халықтың саны 1960-1987 жылдар аралығында 2,2 есеге артты. Халық санының өсуіне орай суға деген қажеттілік те артты. ... ... ... ... аралығында Аралға құйылатын су мөлшері азайды. Оның негізгі себептері - антропогендік факторлар еді. Екі өзен бойындағы суды мол қажет ... ... пен ... ... ісі ... ... (Шардара). Оның үстіне ауыл шаруашылығының басқа да салалары барынша дамыды. Өзен ... ... суды ... ... жүзеге асты. Мәселен, Аралға 1960-1965 жылдар арасында 44 мың м3 су құйылса, бұл көрсеткіш 1974-1978 жылдары 13 мың м3, ал 1990 ... екі ... ... Нәтижесінде, Арал теңізінің деңгейі 23 метрге дейін төмендеп, оның су ... 30-200 ... ... ... ... тұздылығы 40 пайызға дейін артты. Оның үстіне екі өзен бойындағы шаруашылықтарда тыңайтқыштар мен химиялық препараттарды қолдану бұрын-соңды болмаған көрсеткішке ... ... ... 10-15 ... ... ... антропогендік факторлар Арал өңірін экологиялық апатқа ұшыратты. Құрғап қалған теңіз түбінен жыл сайын айналаға зияндылығы өте ... 2 млн. т ... ... ... ... тарай бастады. Сонымен, Арал апатына себеп болған факторларға: жергілікті жердің тарихи-табиғи ерекшеліктерін ескермеу; ауыл шаруашылығын дұрыс жоспарламау, судың ... ... ... суды өте көп ... ... күріш, мақта дақылдарын барынша көбейтіп жіберу; жерді игерудің агротехникалық шараларын сақтамау және суды үнемді ... ... ... ... ... қателіктер мен оны меңгерудің ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып ... Осы ... ... Арал ... ... ... ... экологиялық дағдарысқа әкелді. Бұл жағдайлар адам баласының қолдан істеген қателігі ... ... ... ... болды. Арал өңірінде туындап отырған қазіргі экологиялық апаттар нышаны жыл өскен сайын теңіз суын тарылтуда. Оның фаунасы мен ... ... ... ... ... тұздануы өте жылдам жүруде. Арал теңізінде балық өсіру шаруашылығы тоқталып, соңғы 1-2 жылда ғана қайта қолға алынды. Ондағы ... ... ... ... ... ... түбінен көтерілген улы тұздың мөлшері жылына 13-20 млн. т деп ... ... ... ... ... сонау Орта Азия республикалары аумағына жетіп, ауыл шаруашылығына зардабын ... ... ... ... - 60%, ... -60-70 %-ға артып отыр. Мұның өзі жалпы шаруашылыққа ... ... Арал ... климаттың өзгеруі шөл белдемінің табиғи ландшафтар бірте-бірте күрделі әрі қайтымсыз антропогендік экожүйелерге қарай ығыстыруда. Арал өңіріндегі антропогендік факторлар ондағы тұрғындардың ... ... ... тікелей әсер етуде. Жұмыссыз қалған балықшылар әлеуметтік жағынан қорғаусыз қалып, басқа аймақтарға еріксіз қоныс аударуда. Қазіргі Арал ... ... ... күрт ... ... Бұл ... соңғы мәліметтер бойынша туберкулез, бүйректе тас байлану, сарысу, өкпе-тыныс жолдарының қабынуы, жұқпалы аурулар республиканың басқа өңірімен салыстырғанда жоғары көрсеткішті беріп ... Арал ... ... ... жүзі ... ... Оның ... жойыльш кетуі Орта Азия мен Қазақстанды ғана емес көптеген ШЫҒЫС елдеріннің тыныс-тіршілігіне өзгерістер әкелмек. Ал ... ... ... ... ... ... ... антропогендік экожүйелердің тұрақсыздығын тудырады. Арал мәселесі соңғы 10 шақты жылда географ және эколог ғалымдар арасында жиі-жиі пікірталастар ... Арал ... ... ... ... ... Өркениетті елдер қаржылай көмек көрсетуде. Олар негізінен Орта Азия республикалары, Ресей, АҚШ, Жапония, т.б. мемлекеттер.
Арал теңізін құтқару жөнінде ... ... ... мен ... бар. Олар:
* Сібір өзендерін Қазақстанға бұру;
* Әмудария мен Сырдария өзендерінің суын реттеу арқылы суды ... Арал ... ... ... ...
* ... ... суын жасанды канал арқылы әкелу;
* Жер асты суларын пайдалану;
* Арал ... ... ... ... ... толысуын күту.
Әрине, бұл жобалар болашақтың ісі болғанымен, уақыт талабы оны күттірмейді. Бәрі де қаражатқа тірелуі мүмкін. Ал оның іске асуы ... ... ... мен ... ... ... ... Қазіргі кезде Аралды құтқару бағытында батыл да жоспарлы түрде ғылыми негізде жұмыстар жасалуда. "Арал тағыдыры - адам тағдыры" ... оны ... ... ... ... көлі алабында да қүрделі экологиялық жағдай қалыптасып отыр. 1970 жылы Балқашқа құятын Іле өзенінде Қапшағай бөгені мен су электр ... (СЭС) ... ... су ... ... бетбұрыс кезең болды. Іле өзенінің гидрологиялық режимі өзгеріп, жалпы ... ... ... жағдай өзгере бастады. Қапшағай су торабын жобалау ... Іле ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде онда тіршілік ететін жануар дүниесіне (ондатр, балық, т.б.) және ауыл шаруашылығына көп зиян ... ... ... суландырып, күріш егу жобасы да толық жүзеге аспай қалды. Қыруар қаржы ... ... Іле ... ... ... оның кері ... Балқаш көліне тиді. Суармалы алқаптардың көлемінің есепсіз кеңейтілуі, төменгі Іле қоңыр көмір кен орнын игеруді бастау көлдің ... үшін ... ... ... XXI ғасырдың басында, көлдің батыс бөлігінің мүлде кеуіп, шығысының тұзды шалшыққа айналуы мүмкін. Бұл өз ... ... ... ... мен экологиялық жағдайларды түбірімен өзгертіп, тіршіліксіз шөлге айналдырады. Көл ... ... оның ... ... тыс ... әкеп ... Бұл, бір ... егістік далалардан көлге қайта келіп құятын су құрамында әр түрлі тұздардың көп болуына байланысты. Сонымен ... ... ... ... маңы ... ... жағдайларына да әсерін тигізеді. Су айдынының тәуліктік температураны, ауа ылғалдылығын реттеуші ретіндегі әсері өз ... ... ... ... ... ... ... Сібір мен Қазақстандағы географиялық зоналардың шекараларын өзгертуі мүмкін.
2.5 Байқоңыр
ғарышқа бірінші адам аттанғаннан бері қаншама жер серіктері, ғылыми-зерттеу станциялары, ... ... ... ... нəтижесінде ғылымымыз өркендеп, табиғаттың талай тылсым құпиялары ашылды. Демек, ғарыш айлағының ... ... үшін де, ... үшін де алар орны ... Бұл ... айлағының басқа да полигондармен қатар айналадағы орта мен табиғатқа ... зиян ... ... жасырын емес. Оның қауіпті аймағы бір миллион шаршы метр жерді қамтиды. Аспаннан жауған ғарыш аппараттарының сынықтары мен қалдықтары, бұлардың құрамындағы ... ... ... да, ... да, ... де аз ... ... нақты зерттеулер арқылы дəлелденген. Солардан жан-жануарлар мен адамдар да зиян шегіп келе жатқанын осы кейінде ғана ... жүр. ... ... ... ұшқан сонау 1957 жылдан бері қазақ даласына қаншама зиян əкелді. 1986 жылы Бетпақдалада миллиондаған киіктің ... ... осы ... ... ... ... ... атаулыға тигізер кері əсері шаш етектен. Өйткені ол ... ... ... отынының біраз бөлігін жандырған соң, бірінші жəне екінші сатылары бөлініп, жерге түседі. Бұл отынның құрамында улы отын- гептил бар.
Ресейдің ... ... ... ... ... жəне ... ... жеріне жиі құлады. Ал ғарыш айлағынан ұшырылған зымырантасығышының 1999 жылы екі рет құлап, Қарағандының Қарқаралы, Жаңаарқа аудандарының жері мен ... ... ... ... ... зымыран сапарға аттанғанда оған 466 тонна қышқылдатқыш, 181 тонна отын ... Ал ... ... компененттері (КРТ) сан алуан. Солардың ішінде аса улы жəне өте жылдам тұтанғыш ... ... ... ... ... Бұдан соң басты айналдырып, жүректі айнытатын нитродиметиламин ... жəне ... ... сол ... ... айнытуы біршама төмен, қауіптілігі 4-ші сыныпқа жататын формальдегид деген бар. Бұл ... ... ... ... тері жəне ... арқылы түскенде адамды уландырады. НДМГ тыныс жолдарын, қан құрамын бұзады. Қимыл-əрекеттерге, аяқ-қолдың сіңірінің ... ... ... Тағы бір ғалымдардың айтуына қарағанда гептил адамның табиғи клеткаларының түзілісін бұзады. Демек, бұл ... үшін ... ... ... дене ... іш ... жəне ... кеміс балалардың тууына себепкер. Байқоңыр ғарыш аймағы мен Сарышаған зымыран полигоны 40 жылдан бері айналадағы ортаға кері əсерін ... ... ... Семей полигоны мен Байқоңыр космодромы, Сарышаған зымыран полигоны облыстың экологиялық жағдайын қиындатып, нашарлатып келеді. Сарышаған ядролық, ракеталық сынақтарды ... ... үшін ... полигон. Бұл ерекше кешен. Онда ракетаға қарсы қорғаныс жұмыстары (ПВР) жүргізілді. ... орай ... ... Яр, Жаңа Жер, ... ... ... мақсатында ұшырылған зымырандарын Сарышағаннан жіберілген зымыранмен Сарыарқа жерінде атып ... Осы ... ... ... ... ... жоқ. Сарышағанда адам өміріне кері əсер ететін зымыран отыны мен оның құрамды қоспалары өте көп ... ... ... ... ... оның ... аппараттары жерге жанып құлайды. зымыран сынау полигоны бойынша табиғат қорғау заңнамасын орындау жөнінде келісім жоқ болғандықтан зымыран полигонының қоршаған ... ... ... ... ... ... ... Осы Сарышаған туралы əлі күнге дейін жабық тақырып болып келеді,оның қаншалықты зиян əкелетіні ... жүр. ... бұл өте аз ... ... Ол үшін ... үкіметаралық келісім қажет.
2.6 Жезқазған
Жезқазған территориясының қойнауы пайдалы қазбаларға өте бай. Ол жер көлемінің үлкендігіне, жердің ... ... ... ... ... ... қоры ... белгілі болған. Біздің жыл санауымыздан 40-10 мың жыл бұрын осы ... мыс кен ... ... ... еді. Қола дəуірінде мыстан басқа қалайы, алтын, күміс балқытылып, өңделген. Оны жергілікті жердің жер, су аттарынан байқауға ... ... ... ... отырған минералды шикізат көзі өте көп. Солардың ішіндегі ең маңыздылары мыс, темір, марганец, полиметалдар, вольфрам, молибден, ванадий жəне ... ... Бұл өңір мыс ... қоры ... ... ... ең маңызды аймақ. Өлкенің мыс кендері кембрийге дейінгі заманнан бастап, кейінгі палеозойдың пермь дəуіріне дейін жиналған тау жыныстарымен байланысты. ... ... ... ... ... ... ... алаңдататын өзекті жəйттің бірі - қоршаған ортаны ... ... ... салғырттығы мен бейқамдығынан бастау алған экологиялық күрделі ахуалды табиғи қалпына ... ... осы ... ғалымдар мен мамандары соңғы жылдары терең толғандырып келеді. ... ... мен ... орындарының ұлғаюы, техниканы пайдаланушылар санының өсуі секілді өркениет үрдісімен үндес шаруалар екінші жағынан табиғатты тамылжыған күйде қалдыруға кері ... ... ... мысты өлкеде осындай ойды онға, сананы санға бөлетін салмақты əрі түйінді ... ... ... ... ... ... ... бар екені де күмəнсіз. Жезқазған қаласының жер ауданы бүгінгі күнге 859872 гектарды құрайды, оның 683775 гектары қаладан ... ... ... жер көлемі ауылшаруашылығына арналғаны- 831701 гектар, өнеркəсіп, көлік жəне байланыс құрылымдарына қатыстысы- 14513 гектар, су қоры 8644 ... ... ... Тіршіліктің тіні - Табиғат-Ананың тамылжыған тамаша қалпын сақтауға барша адамзат жан-тəнімен ықыласты екендігі күмəнсіз. Алайда, ... ... одан ... ... қиындықтар, басқа да себептер мен салдарлар қоршаған ортаның кескін-келбетіне елеулі зиянын тигізіп келеді. Экологиялық апат мəселесі қазір бар ... ... ... ... ... алаңдатқалы да жылыстап жылдар ауысты. 2000 жылы Алматыда өткен үлкен форум да, одан ... ... ... ... ... бір топ ... мен ... қорғау мамандарынан құралған көшпелі мəжіліс те, жалпы ... ... ... ... ... да бұл ... жан-жақты терең талқылап, саралап келеді.Уақыт алмасқан сайын адам қолымен "екінші табиғат"(өндірістік өркениет деген мағынада) жасалып, алға ... ... ... сайын жаңа қиындықтар мен шешімі түйткілді мəселелер көбейе береді.
3 Қалдықтан алынатын өнім мол
Еліміздің экологиялық жағдайы ... ... бірі - ... Өйткені мұнда зауыттар мен шахталардың 236 қазандығынан тонналаған денсаулыққа зиянды қалдықтар, улы газдар атмосфераға шығарылып, ауа ... ... ... ... халық шаруашылығына жəне қоршаған ортаға қалдықтардың келтіретін зиян көлемі де өсе түсуде. Қарағанды аймағының экологиялық ... ... газы ... мен ... ... төкпе судан атмосфераның ластануы болып табылады. Жыл сайын бірнеше бірнеше жүз миллион текше метр метан газы атмосфераға шығарылады. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... арналған жалпы жер көлемінің өзі 6 мың гектар. Оларда 1,5 миллиард тоннаға жуық өнеркəсіптік жəне тұрмыстық ... ... ... химиялық құрамында неше алуан заттар бар. Олардың ішінде қоршаған ортаны ластандыратын, адамның жүрегін ... ... ... көптеп саналады. Сондықтан да барлық қалдықтарды, оның ішінде бас айналдырып, жүрек айнытатын қалдықтардың құрамына физикалық-химиялық ... ... ... жер астындағы суға, ауыл шаруашылығы өнімдеріне жəне экологияға зиянды заттарды есепке алудың маңызы зор. Металлургтер қаласы Теміртауда 21 ... жəне алты ... ... ... істейді. Олардың өндірістік қызметінің салдарынан көптеген қатты қалдықтар ашық ауаға төгіліп, табиғатты ластандыруда. Облысымыздың аймағында өнеркəсіптік ... мол ... ... ... көмір байыту жəне көмір өндіру қалдықтары, кен өндірісінің породалары, отын-энергетика комплексінің қалдықтары, күл, металлургия шлактары жəне басқалары бар. ... ... ... ... ... кен өнімін мол да сапалы өндіру мəселесімен көп жылдан бері ... ... ... ... бірге институт ғалымдары экологияның тазалығын сақтауға да айтарлықтай үлес қосуда. Ал экологияның тазалығын сақтауда шахталардан ... ... ... ... ... айырып алудың да маңызы зор. Өйткені метан газы өнеркəсіп пен ... ... ... ... ... ... жыл ... Қарағандыда 200 миллион текше метр өнеркəсіпке қажетті метан газы ... ... оның тек 12 ... ... метрі ғана, яғни 10 проценті пайдаланып, шахтаның қазандықтарында жағылып жүр. Қалған метан атмосфераға шығарылып, ауа кеңістігін көмір қышқылымен ... ... ... көмір ғылыми-зерттеу институтының бағдарламасында өндіріліп алынған метан газын тұтастай өнеркəсіптік жəне тұрмыстық қажетке пайдаланып, жұмсау ерекше атап көрсетілуде. Бұдан былай да ... ... үшін ... ... ... ... жаңа ... мен тəсілдерін жасай беретіні, ауа кеңістігін ластауды азайту жолында институт ғалымдары өздерінің мүмкіндіктері мен ішкі резервтерін пайдалана ... ... ... ... ... суды ... ... арқылы жыл сайын өнеркəсіп өндірісінің сұйық заттарды сақтайтын ыдыстарынан 100 мың тоннадан аса лай тұнбаларын шығарады. Ал бұл ... ... ... ... ... ... ... бар екені ғылыми зерттеулерде дəлелденген. Қалдық су тұнбасы дəнді дақылдың шығымын арттыруға пайдалануға, яғни дақыл өнімін мол өндіруге септігі болатыны ... ... ... Қарағанды қаласында шығарылатын тұрмыстық қалдық заттар сұрыпталмай, өңделмей қалалық ... ... ... ... көміліп тасталады. Қалалық коммуналдық көлік басқармасының дерегіне қарағанда ай ... ... ... ... 180 тонна полимерлік, пластмассалық қалдық заттар тасылады екен. Ал мұндай қалдықтардың шіруі үшін кем ... 200 жыл ... ... ... ... ... жасаған кезде 1 текше метр қалдықта 22 процент қағаз, 38 процент тамақ қалдықтары, 6 процент тоқыма бұйымдары, 4 ... ... 3,8 ... ... 18 ... ... жəне полимерлік қалдықтар бар екендігі анықталған. Шикі зат алу үшін ... ... ... ... заттарды қайта өңдеген əлдеқайда тиімді болмақ. Егер осы қалдықтарды өңдесе, қағаз қалдықтарынан- ... ... ... табақшаларын, сүйектерден - сүйек ұнын, тамақ қалдықтарынан- компост (органикалық тыңайтқыш), полимерлер мен пластиктерден- құрылыстық жəне ... ... ... ... сыртын жабуға арналған шикізат алуға болады. Қарағанды қаласына көң-қоқысты, өндірістік қалдықты жəне тұрмыстық қалдықтарды өңдейтін ... ... ... зауыттан өндірілген өнімдерден алдымен өндіріс үшін шикізат қажет етпейді, ол қалдықтарды өңдеу ... ... ... үшін ... ... ... ... емес, қатты қысымға жəне жоғары ыстыққа шыдамды жабдықтарды керек етпейді, қалдықтар залалсыздандырлатындықтан атмосфераға жəне су көздеріне ... ... ... ... жуандықтағы жəне ұзындықтағы құбырлар полимер қалдықтарымен қапталатындықтан коррозияға ұшырамайды, т.б.
4 Экологиялық проблемаларды шешу жолдары
Жер бетінің түпкір-түпкірінде ... ... ... барлық мемлекеттерді одан шығу жолдарын іздеуге мәжбүр ... ... ... ... ... ... ортаны қорғауды басқаратын министрліктер, департаменттер мен агенттіктер құрылды. 1970 жж. бастап экологиялық дағдарыстан шығу жолдарын бірге іздестіріп, қажетті шараларды бірге ... ... ... қол ... Табиғат қорғау проблемаларына арналған І халықаралық жиналыс 1971 ж. сәуір ... ... ... Бұл БҰҰ ... эконмикалық комиссиясының симпозиумы болатын. 1972 ж. 5-маусымда Стокгольм қаласында БҰҰ-ның қоршаған орта жөніндегі конференциясы ашылды. Осы күн ... ... ... күні ... ... ... ... Халықаралық табиғат қорғау ұйымына, одаққа, кеңеске мыналар кіреді:
* Халықаралық ғалымдар одағы (ХҒО) ... ... ... академиялары мен ғылым одақтарын біріктіреді. Ғарыштық кеңістік, Антарктида, мұхиттар проблемаларымен айналысып зерттейді;
* Қоршаған орта ... ... ... ... ... қоршаған ортаның улануын зерттейді, табиғи ортаны бақылау (мониторинг) мәселесімен айналысады;
* ЮНЕСКО-ның ... ... ... ... және ... ... және жайылым экологиялық жүйелеріне әсерінің күшеюін зерттейді;
* ... ... орта ... ... (ЮНЕП) топырақты және су қорларын қорғау проблемаларын, мұхиттарды ластанудан ... ... ... Қоршаған орта мониторингісінің глобалды жүйесі (ГСМОС) қоршаған ортаның жағдайын арнаулы бақылау жүйелері, бақылау станциялары, мониторинг, бақылау ... т.б. ... ... ... үшін құрылған;
* Халықаралық табиғат қорғау одағы (ХТҚО) табиғат байлықтарын ұтымды пайдалану және қорғау мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... ортаны санитарлық тазалық жөнінен бағалайды және бақылайды;
* Дүниежүзілік метереологиялық ұйым (ДМҰ) жер шары ауасындағы құбылыстар мен өзгерістерді бақылайды;
* ... ... ... (ХОК) жер шары ... ... ... Халықаралық азық-түлік және ауыл шаруашылық жөніндегі ұйым (ФАО) топырақтың құнарлылығын, су қорларын ... ... және ... ... ... ... мәселелерін зерттейді;
* Дүниежүзілік білім, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі ұйым (ЮНЕСКО) табиғат қорғау жөніндегі маман кадрлар оқыту, даярлау мәселелерімен ... ж. ... ... Хельсинки қаласында еуропалық 35 мемлекет және АҚШ пен Канада елдері басшылары қорытынды актіге қол қойып, ... ... ... күресті, тұщы су мен теңіз суларын, топырақ бетін, тірі ағзаларды қорғауды, ... ... елді ... ... ортаны жақсарту мәселелерін, қоршаған ортаны зерттеу жұмыстарын ... ... ... және ... ... сәйкес жүргізуге келісті.
Қорытынды
Жер-ана табиғат біздің тал бесігіміз, тірі жан атаулыға атам заманнан ортақ ... ... ... тыс ... оның ... күшке айналуына байланысты адам мен табиғат арасындағы тепе-теңдік табиғаттың ... ... күрт ... Адамзаттың табиғатты ойсыз да күрделі күйзеліске ұшыратуының зардаптарынан соңғы 20 жыл ... ... ... ... ... ... жанданды. Қазір қоғам алдында тұтастай экологиялық білім жүйесін құру міндет тұр. Облыста қоршаған ортаны қорғау жөнінде бірнеше ұйымдар құрылған.
Экологиялық ... , , , ... ... ... ҚарМУ-дың экология бөлімшесі, облыстық аймақтық қоршаған ортаны қорғау басқармасы жəне басқа ... мен ... ... ... ... ... жұмыс жүргізуде.
Экологиялық ұйымдар мен қоғамдар негізінен туған өлке табиғатын, тарихын сүйіп өсуге, оны қорғауға, ... ... ... ... ... мен таным деңгейін көтеруге бағыт ұстануда. Сонымен бірге облыстық қоршаған ортаны қорғау басқармасымен бірлесе ағаш, бұта, гүл ... яғни ... ... ... ... деп аталатын акцияны облыстық ЭкоМұражай қызметкерлері 1998 жылдан бері өткізіп келеді. Содан бері 23 рет ... ... ... ... ... мақсаты үкіметтік емес экологиялық ұйым жергілікті су ресурстарының жағдайы нашар екендігіне жұртшылықтың назарын ... ... ... ... өзенге деген көзқарасын өзгерту, балалар мен біздің болашағымызға ... ... ... ... ... ... Коғамдық ұйымдардың, еріктілердің жəне мектеп оқушыларының күшімен қала ішіндегі шағын өзендердің арналары мен жағаларынан 40 ... ... ... ... ... жиналып келеді.
Қарағанды қаласында еліміздің ғалым - зоологтары ... ... ... ... байланысты өткен семинар-кеңесте облыста сиреп бара жатқан құстарды сақтап қалумен шұғылданатын ғылыми орталық ашу жөнінде айтылды. Бұндай ғылыми орталық 2004 жылы ... ... ... ... ... ... ... суда жүзетін құстарды сақтау шаралары жүзеге асырылады. Қызыл кітапқа енгізілген суда жүзетін құстардың 21 түрінің 5- еуі осы зоопаркте ... ... ... ... ... Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына ... ... ... ... М. ... А. ... Л. ... - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4;
* Н.Ә. Назарбаев . - ... , ... О. ... . - Алматы: , 2003;
* Журнал 1988 жыл № ... ... ... ... Алматы: Атамұра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х;
* Əбенов Ө.А. Табиғат тепе-теңдiгi - ... ... ... қал. ... ... қорғау бөлiмiнiң бастығы Ө.А.Əбеновпен əңгiме / Əңгiмелескен А.Құрмансейiтов// Сарыарқа.- 2002.;
* Жұмышев Қ. Құтты мекен-Қарағаш // Табиғатым-тағдырым / Құраст. С.Байханов.- Алматы, 1991.- 268-285 ... ... С. Абыз ... аңыз дала ... ... өңiрi ... // ... / С.Көшiмбаев.- Алматы, 1989. - 98- 151 б.;
* Темiреева Ф. Жезқазған ... ... / ... ... ... Рауан, 1994.-128 б.;
* Нүркенова С. Туған табиғат - ... көзi ... оны ... бiлу ... ... ... ... экология жəне биоресурстар басқармасының баст. Ө.А.Əбеновпен сұхбат//Сарыарқа.-1998.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі12 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі туралы ақпарат28 бет
Аумаққа рекреациялық баға берудің әдістемесі4 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы табиғатының өзгеруіндегі антропогендік факторлардың ролі57 бет
Қазақстан флорасының (соның ішінде дәрілік шөптер) және фаунасының жағдайына қоршаған ортының әсері10 бет
Іс - әрекет туралы жалпы түсінік3 бет
Жер-табиғи ресурс және өндіріс құралы ретіндегі ілім9 бет
Оқу үлгерімі төмен оқушылар туралы жалпы түсінік6 бет
Су эрозиясы8 бет
2010-2012 жылдары аралығында атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының өзгеруі46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь