М.Х.Дулати

Өмірбаяны
Тарихи Рашиди
Дулати Хұсайынұлы Мұхаммед Хайдар (1499-1551) - әйгілі тарихшы, әдебиетші, Моғолстан мен оған іргелес елдердің тарихы жөнінде аса құнды деректер беретін «Тарихи Рашиди» кітабы мен «Жаханнама» дастанының авторы, Жетісу жеріндегі ежелгі Дулат тайпасы әмірлерінің ұрпағы. Оның толық аты-жөні – Дулат Мұхаммед Хұсайынұлы Мырза Мұхаммед Хайдар. Мұндағы «Мұхаммед Хайдар» - өз аты, «Мұхаммед Хұсайын» - әкесінің аты, «мырза» - текті әулеттің тұқымы екенін білдіретін атау (хан балаларының ханзада, сұлтан аталатыны секілді), «дулат» - шыққан тайпасының аты.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
Қаратау гуманитарлық-техникалық колледжі
Мамандығы: Ғимараттар мен үймәреттерді салу және пайдалану
Бөлім:Құрылыс Техникалық
Цәк: «Арнайы ... және ... ... ... ... түрі: кредиттік
Тобы: 1401-10-9б
Орындаған: Көшербай С.
Қабылдаған: Аптауова С.
Қаратау 2013ж
Дулати Хұсайынұлы Мұхаммед Хайдар ... - ... ... ... мен оған ... ... ... жөнінде аса құнды
деректер беретін «Тарихи Рашиди» кітабы мен «Жаханнама» дастанының авторы,
Жетісу жеріндегі ежелгі Дулат тайпасы әмірлерінің ұрпағы. Оның ... ...... ... ... ... ... Хайдар. Мұндағы «Мұхаммед
Хайдар» - өз аты, «Мұхаммед Хұсайын» - ... аты, ... - ... ... ... ... атау (хан балаларының ханзада, сұлтан
аталатыны секілді), «дулат» - шыққан тайпасының аты.
Өмірбаяны
Мұхаммед Хайдардың ата – бабалары кезінде ... ... ... ... ... ... ... және Шығыс
Түркстан жерлерінде ұлысбегі, тархан қызметтерін атқарған, ... ...... ... ... Өз әкесі Мұхаммед
Хұсайын Моғолстанның Жүніс ханының күйеу баласы, Ташкентті билеген. Оны
кейін Әмір Темірдің немересі Мұхаммед ... хан ... ... ... – Жүніс ханның қызы. Бұл ретте Мұхаммед Хайдар Моғолстанның Сұлтан
Саид ханмен және Үндістандағы баласы Ұлы Моғолдар ... ... ... ... ... ... ... өлгеннен кейін Мұхаммед Хайдар
біраз уақыт осы Бабырдың қолында тұрады. Содан кейін Бабырдың рұқсатымен
Сұлтан Саид ... ... оның ... сарайында тұрып, сарай қызметін
басқарады. Саид ханның Әбубәкірге ... ... ... ... ... ... жетік білетін адам ретінде ханның мұрагер баласы
Әбу ар-Рашид сұлтанның тәрбиешісі ... Саид ... ... ... отырған Рашид дулат тайпасының
басшыларынан қауіптеніп, оларды қуғындай бастайды. ... ... ... – Саид ... өлтіреді. Осыдан кейін өз басына қауіп бұлты
үйіріліп келе жатқанын сезген Мұхаммед Хайдар Үндістанға қашады. Ол ... ... ... ... ... ... жаулап алу соғысына
қатысады. Жаулап алғаннан кейін Ұлы Моғолдар атынан біраз уақыт Кашмирді
билеп тұрады. Ол осында ... ... ... ... ... ... Рашиди
"Тарихи Рашиди" атты еңбекте қазақ хандығының қалыптасуы туралы, мұнан
кейінгі Жетісу мен Шығыс Дешті— ... ... ... ... ... соғыстар, қазақтар, қырғыздар және өзбектердің сыртқы
жауға қарсы күресте өзара одақтасуы туралы көптеген мәліметтер бар. Сонымен
бірге бұл ... ХV-ХVI ... ... жөне ... ... ... орта ғасырлық Қазақстандағы Жетісудың
тарихи жағрапиясы, қалалық және егіншілік мәдениеті туралы құнды мәліметтер
бар. 1533 жылы ... ... ... ... ... өз ... тоне ме деген оймен, оларды қуғындай бастады. Мұхаммед Хайдар
Дулатидің немере ағасы Сайд Мүхаммед мырза Дулатты өлтірді. Мүхаммед ... ... ... ... Онда ол Ұлы ... ... әскерлерді
басқарды.
Ол сол кездегі саяси оқиғалар мен оған қатысқан қайраткерлерді, сондай-
ақ Моғолстан мемлекетінің, Қазақ хандығының өткен тарихын жақсы ... ... өзі куә ... ... да көп еді. ... да ... ол ... қазақтарға, әсіресе дулат тайпасының тарихына қатысты өте құнды
материалдар береді. Қазақ хандығының құрылуы мен қалыптасуы, одан кейінгі
кезеңдері, ... ... ... ... ... ... кеңінен
сөз болады.
Мұхаммед Хайдар Дулати құрметіне аты Тараз мемлекеттік университетіне
берілген.
Қайырғали Жалаири (Қадыр Әлі Қосымұлы би, арғы тегі ... ... бұл кісі ... ... мен ... ... өмір ... жылдары), қазақ халқының тарихында өшпес із қалдырған. Ресейдің
атақты патшасы Борис Годуновтың қол астында жүріп, 1602 жылы "Жылнамалар
жинағын" жазып ... Бұл — ... ... ... ... ... еңбек.
"Жинақтың" тілдік құрылымын, жазу мәнерін зерттеп, көрнекті ғалым
Р.Сыздықова арнайы кітап жазған ("Язык", "Жамиат-тауарих", "Жалаири",
Алматы, 1989 жыл). ... Әлі ... ... ... ... қарай
талай тарихшылар, зерттеушілер сүйеніп келеді. Туған жері — Қазақстан
жеріндегі Сырдария бойы. Қадырғалидың ата-бабалары ... ... бері ... хан ... ... ... ... ақылшы-кеңесшісі,
қол бастар батырлары болған. Оның өз атасы Темшік Шығай ханның батыры
болса, әкесі Қосым бек ... ... ... ұлы ... бірі ... сарайында қызмет етіп, ақылшы,
кеңесшілік рөл атқарған. Ана тілімен ... ... ... ... жақсы
меңгергендіктен, асқан зор білімінің арқасында жас бекзадаларды оқытып,
тәрбиелеген. ... оның ... үміт ...... ... ... ғылыми еңбегінде бұл туралы былай дейді: "Менің аталарым
Оразмұхаммед ... ... ... ... Өзім ... қасында
болдым". ХVI-ХVII-ғасырларда жалайырлардың бір бөлігі Ұлытау, Көкшетау
аймағында көшіп жүрген. Қазіргі географиялық картада, Арқа жақта Жалайыр,
Найман деген ұзыннан ұзақ бел-белестер бар. ... ... ... ... ... ... шүбырынды, алқакөл сүлама"
заманында) Жалайырлар әуелі Бетбақдалаға ығысып, кейін құба қалмақтар
жеңіліп, қазақтың кең даласы жаудан тазара бастаған соң, ... ... ... ... ... келіп орналаса бастайды. Қазақ
хандарының қыстық қонысы Түркістанда болған да, жазда Арқа жаққа,
Көкшетауға ... ... ... ... ол ... аң аулауға жеке дара
шықпайды, көп нөкер, саятшы ерткен. Бұл кезде бір ... ... келе ... орыс ... ... шығыстағы көршісі қазақ
хандығымен қарым-қатынасын кеңейтуге мүдделі-түғын. Шығысында пайда болған
үлкен мемлекет Жоңғар хандығы, ... ... ... ... ... мырзалары тыныштық бермей отырған қазақ хандары да
орыстармен ... ... ... ... ... ... ... де барып қайтатын. Бірақ өздерін ішке кіргізбейтін. Сол кездердің
өзінде-ақ қазақ хандығы әлсірей қалса, ұлан байтақдаланы иемдену сияқты
түпкі арам ойы бар орыс ... сол ... ... ... ... ... күшін, қорғану қабілетін жете білуге тырысуы заңды
еді.
Осы мақсатпен олар ханның ... ... ... ... ... жүрген. Жас сұлтан Оразмұхаммедтің аңшылыққа құмар екенін,
жылма-жыл ерте көктемде, күзде Ертіс, Тобыл бойын жағалап ит ... ... ... арқылы біліп отырған Сібірдегі орыс әкімдері (патшаның
тапсырмасы бойынша) аңдып жүріп, ... ... ... ... ... ... Оразмұхаммедті, Қадыр Әлі бастаған саятшы, нөкерлерімен қоса
тұтқынға алады да, "аманат" ретінде Мәскеуге жөнелтеді. Бұл 1588 жыл ... хан ... ... ... ... Әлінің Шығыс тарихын,
мәдениетін жақсы білетінін, көп тілдерді игерген ғұлама екенін сезген соң,
орыс патшасы оларды жақсы қабылдайды, өз маңайында ұстайды. ... ... ... батыр жігіт Оразмұхаммед 1590-91 жылдары орыстардың
Шведтерге, Қырым хандығына қарсы жүргізген соғыстарына қатысып, ерлік
көрсетеді. Соны ескерген жөне оның хан ... ... ... ... ... 1592 жылы Ока ... бойындағы мұсылмандар мекендейтін бұрынғы
Қасымов хандығынан Оразмұхаммедке жер бөліп береді, 1600 жылы ұлы патша
Борис Годунов ... ... ханы етіп ... ... ... жалайыр екенін білді ме, жоқ па — әйтеуір Қадыр Әлі бек те ... ... бас ... ... атқарады. Қазақ елінің тарихы
жөніндегі ғылыми еңбекті де Борис Годуновтың тапсырмасы бойынша жаздым деуі
орынды. Себебі бұл еңбек ақ патшаға ... және ... ... ... ... жүйесін бейнелейді. Қадыр Әлінің бұл шежіресі ертедегі қазақ
тілінде жазылған тұңғыш тарихи еңбек екені аян. Ш.Уәлиханов бұл кітаптың
аңыздан гөрі ақиқаты басымырақ деп ... ... ... ... ... ... ... Бенаи сияқты ғүлама тарихшылармен қатар
аталады. Орыс ғалымдары Н.И.Ильминский, И.Н.Березин, В.В.Вельяминов-Зернов
оның ... ... ...... "Тарихи таным" атты кітабында.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
Ж.Баласағұн. "Құдатғу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау. Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі11 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
М. Х. Дулатидың өмірбаянына шолу6 бет
М.Х. Дулати атындағы ТарМУда өткен педагогикалық практика бойынша магистранттың есебі76 бет
М.Х. Дулати – қазақ мемлекетінің алғашқы тарихшысы77 бет
Мұхамед Хайдар Дулати «Тарихи-Рашиди» атты еңбегі10 бет
МҰХАММЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ13 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати еңбектері11 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати заманы46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь