Мұсылман Ренессансы және түрік халықтарының мәдениеті

Мұсылман Ренессансы және түрік халықтарының мәдениеті
Әл.Фараби
Сопылық
Қожа Ахмет Иассауи
Махмұд Қашқари
Шығыс Ренессансының талай елдерді қамтыған және 500 жылдан артық өркендеген типі мұсылмандық мәдени өрлеу дәуірі екендігі белгілі. Оның әл-Кинди, әл-Фараби, ибн-Сина, Фирдауси, Ж. Баласағұн, Қожа Ахмет Иассауи, Омар Хайям сияқты өкілдерінің рухани мұрасын меңгермей, қазір мәдениетті адам деп есептелу қиын. Бұл жерде осы ұлы құбылыстың мұсылмандықпен қатысы қанша деген сұрақ заңды туады. Оның негізі де бар.
Арабтар Орта Азия жерін 712 жылдан бастап жаулап алды. Осының нәтижесінде бүкіл афроеуразиялық даланы біріктірген ортақ мәдениет қалыптасуына мүмкіндік туды. Бұл жағынан алғанда ислам діні осы елдердегі мәдениеттерді араластырып қорытып жаңа үлгі шығаруға себепкер болды. Арабтар жаулап алған көптеген елдерде (әсіресе, Иран, Үндістан, Египет, Сирия) бұрынғы эллинистік өркениеттің рухы жоғалмап еді.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
Қаратау гуманитарлық-техникалық колледжі
Мамандығы: Ғимараттар мен үймәреттерді салу және ... ... ... ... және ... ... ... Мұсылман Ренессансы және түрік халықтарының мәдениеті
Оқу түрі: кредиттік
Тобы: 1401-10-9б
Орындаған: Көшербай С.
Қабылдаған: ... ... ... Ренессансы және түрік халықтарының мәдениеті
Шығыс Ренессансының талай елдерді қамтыған және 500 ... ... типі ... ... ... ... ... белгілі. Оның әл-
Кинди, әл-Фараби, ибн-Сина, Фирдауси, Ж. Баласағұн, Қожа Ахмет Иассауи,
Омар Хайям сияқты ... ... ... ... ... ... деп ... қиын. Бұл жерде осы ұлы құбылыстың мұсылмандықпен қатысы
қанша деген сұрақ заңды туады. Оның негізі де ... Орта Азия ... 712 ... бастап жаулап алды. Осының
нәтижесінде бүкіл афроеуразиялық даланы біріктірген ортақ мәдениет
қалыптасуына мүмкіндік туды. Бұл жағынан алғанда ислам діні осы ... ... ... жаңа үлгі ... ... ... ... алған көптеген елдерде (әсіресе, Иран, Үндістан, Египет,
Сирия) бұрынғы эллинистік өркениеттің рухы жоғалмап еді.
Бұрыннан Орта Азиямен тығыз байланысты ... ... де ... өз
әсерін тигізді. Еліміздегі көптеген түрік тайпаларының мемлекеттік
бірлестіктері ... ... ... ... ... мемлекетінде
мұсылман дінін алғашқы қабылдаған қаған Сатұқ, ал оның баласы Мұса 955 жылы
исламды Қарахандар мемлекетінің ресми діні деп ... X ... ... ... да ... ... мұсылмандыққа өтті. Жалпы алғанда,
исламды қабылдау Қазақстан жеріндегі тайпалардың сол кездегі озық
мәдениеттерге қосылуына мүмкіндік берді. Осы кезден ... ... ... ... өміріндегі екі бағыттың бір-бірімен тайталасы
Қазақстан жерінде де өзінің терең ... ... ... ... ... грек философтарына сүйенген Шығыс
перипатетикасымен байланысты. Оның негізін қалушы — дүниежүзілік мәдениет
пен білімнің Аристотельден кейінгі екінші ұстазы, ... ... ... ... ... ибн ... ибн Тархан ибн әл-Фараби ат-Түрки. Әл-
Фарабидің рухани мұрасы қазақстандық және басқа ғалымдар ... ... Ал ... өзі ... жүргізбеген ғылым мен
мәдениет саласы жоқ, Б. Ғафуровтың есебі бойынша, ол 200-ден астам ... ... ... сол ... рухани-ғылыми құрал
саналған араб тілінде жазғанымен, өз отанының ғасырлар бойы қалыптасқан
мәдениетінен әрқашан нәр алып ... ... ... оның ... ... ... ... үнділік және антикалық мәдениеттерді
ұштастыра білуі. Әл-Фарабидің мәдениет туралы пікірлері негізінен араб
мәдениетінің мына 4 ... ... ... (бір ... ... ... Шариғат (мұсылмандық тұрмыс-салт заңдары).
3. Тарихат (Аллаға қызмет өткен әулиелер өмірі).
4. Маарифат (білімділік, ... ... ... бар Иран ... бұл елді ... алған арабтар, осы
мәдениеттегі өте терең парсылық әдебиетті меңгеру ... әдеп деп ... ... ... ... ... түсініктілігімен, ой
ұшқырлығымен адамды баурап алады. Әдепті адам ілімін әл-Фараби өзіне тән
гуманистік тұрғыдан қарастырады және осындай адамдағы ... ... ... ... ... Оның ... кездесетін адамды
«хайуани ақли» (ақылды жан) деп анықтау кейінгі еуропалық ағартушылықтағы
Homo sapiens-ке сабақтас. Ақылды жанмен қатар әл-Фараби еңбектерінде адамды
«Хайуани ... ... жан) деп ... да ... сыры бар. ... ... ең ... ел басшысы көтерілуі керек. Ол өзінің аңдағыш
қасиеті арқасында дана, философ, кемеңгер, парасат иесі болып шығады, ал
оның қиялдау ... ... ... адам ... ... және
өмірдегі оқиғаларды түсінгіш, білгір болып көрінеді, — міне, осының бәрі
оның тәңірілікті танып білетін ... ... ... ... ... әл-Фараби өзінің «Қайырымды қала тұрғындарының
көзқарастары туралы», «Бақыт жолын сілтеу», «Ақылдың мәні туралы»,
«Данышпандықтың інжу-маржаны», ... жету ... ... трактаттарында
жан-жақты талдаған. Оның жиі қолданатын ұғымы — «қала». ... ... ғана ... ... жер деп түсінбей, оны адамдардың мәдени топтары,
мемлекет мағынасында қолданады. Бұрын айтып кеткеніміздей, тіліміздегі
мәдениет ұғымының ... ... ... яғни қала ... ... ... тұрғындары, ұлы ұстаздың ойынша, өздерінің
инабаттылығымен, әділеттілігімен, білімділігімен, өнер сүйгіштігімен көзге
түседі. Әл-Фарабидің ... ... ... ... оның ... өлең
жолдарынан жақсы байқаймыз.
Бауырым, сен теріс жолға түскен ... ... ... жүр, ... оділдік жағында бол.
Бұл дүние — біз мәңгі тұратын мекен-жай ... ... ... жеңе ... әлде құмға түскен із бе екен?
Біз соншалықты дөрменсіз болғанымыз ба?
Бір рет самал соқса-ак, бәріміз
Мына омірден ... ... ... ... бір ... қысқа ғұмыр берілген.
(Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. – А., 1999. – ... ... ...... мәдениетінің алып тұлғасы ол
дүниежүзілік өркениетте өзінің қадірлі орнын алады. Оның рухани ... ұлы ... ... ... Жүсіп Баласағұнға және т.б.
суалмайтын қайнар болды.
Сопылық
Шығыс Ренессансы туралы сөз еткенде оның тағы бір бастауы сопылық бағыт
(суфизм) жөнінде айтпай кетуге ... ... ... ұлы ғұламалар
Жүсіп Баласағұн, Сүлеймен Бақырғани, әсіресе, Қожа ... ... ... ... үлкен орын алған. Онан соң Ренессанс идеясын
тек Платон мен Аристотельдің ... ... ... деу ... ... ... ислам әлемінде о баста ресми дінге қарсы
оппозициялық қозғалыс ретінде туады. «Суфь» термині арабтың «жүн ... ... ... ... ... — киім ... бар ... төңірегіндегі тақуа адамдар. Сопылық бағыттың тарауының бір
себебі, әуелде ой бостандығын шектемеген араб халифаттарында X ғасырдан
бастап фанатиктер күшейе береді, олар ... ... деп әр ... ... ... ... ... Иран, түрік және үнділердің көне
мәдениетінен қалған мұралар Алла сөзіне жат деп ... Осы ... ... Араб жерлерінен көптеген сопылар (өздерін дәруіштер деп
атаған) ... ... ... ағылады. Орта Азияда 300—400 мың дәруіш
пайда болды. Сопылар Құдайды парасатпен емес, ... ... ... ... Осы ... ... ... кейін мұсылман пірлерінің біріне
айналған — Қожа Ахмет Иассауи. Оның ең үлкен жетістігі ғасырлар ... бай ... ... ... ... шебер
байланыстыруында жатыр.
Қожа Ахмет Иассауи
Қожа Ахмет Иассауи жазған негізгі ...... ... ... Қожа ... өмірде жасаған бір ерлігі оның 63 жасқа келгеннен
кейін, ... ... ... одан әрі өмір ... ... ... көру
күнә» деп бар байлығын мүсәпірлерге таратып, өз еркімен жер астындағы
үңгірде тіршілік етуімен байланысты. Оның пәк өміріне риза болған атақты
Ақсақ ... ... Қожа ... Иассауи ғимаратын салдырды. Иассауи туралы
Ыбырай Алтынсаринның берген бағасын келтірейік: «Муштафид Ғұламалар
арасындағы ұлықтары төртеу: имам ... имам ... имам ... имам ... ... Бұл ... ... мәнісін толық тексеріп, халыққа
түсіндіріп берді». (Мұсылманшылдықтың белгісі. — Алматы, 1991. — 22-бет).
Шығыс перипатетиктері — ақыл-ойды жоғары қойып, ... ... ... ... ... әдісімен өз ойларын насихаттаған. Есімдері
әлемге белгілі Омар Хайям, Сағди, Хафиз, ... Руми ... ... ... ... пайдаланып, ғажайып дастандар жазғаны
белгілі. Олардың қатарында өзінің ... ... ... ... ... ... өкілі Иассауиға тоталитарлық жүйе кезінде мистик ақын
деген айдар тағылып, халық мәдениетінен шеттетуге әрекеттер ... ... ... ... ... ... ілім деу қате.
Философиялық суфийлік ағымның негізін салушыларға әл-Ғазали мен ибн-Араби
жатады. Олардың ілімі бойынша, мәдениеттілік дегеніміз жан-жақты жетілген,
толыққанды адамды үлгі-өнеге етіп ... ... ... тағы ... идея — ... пен ... тұтастығы. Кемеңгер, жетілген адамдар
тұратын ғарьш мүмкін әлемнің ең жақсысы болып есептеледі. Осы ... ... ... өз ... ... Өйткені, адам — ғарыштың нұсқасы. Ежелгі
гректердегі микродүние мен ... ... ... идеясы
араб-парсы-түрік Ренессансында да осындай өз көрінісін табады. Құдай мен
адамның арасындағы алшақтықты жоюға ... ... ... ... ... ... хикметте» Қожа Ахмет дүниенің тірегі деп Адам мен
Махаббатты алады. Әл-Фараби өзі іздеген «Қайырымдылар ... ... ... ... еткен, ақылды ел басы, әділетті заңдары, бақытты
тұрғындары бар «Гүлстаннан» табады. Гүлстанға жетудің жолын халықтағы ізгі
қасиеттер мен адамгершілікті дәріптеп, ... ... ... ... жан, ... ... жоқ дүние құр жыйылмасын,
Жарандардың жан жылуы суынбасын,
Жолын тапқан мұратына жетер, ... ... ... ... өтті,
Нәпсім мені әбден-ақ бұзып кетті,
Жаным құсы шарлап жүр зәулім ... ... ... күл ... ... тұрса зікір сап аузын жаппас,
Ондай кұлдың тәні де қаңсып жатпас,
Жаратқан Ием нұрын мол құяр, достар.
Жүсіп Баласағұн
Қазақстан ... ... ... бірі — ... Баласағұнның
«Құтты білігі». Осыдан IX ғасыр бұрын жазылған ... ж.) бұл ... ... ... ... ... бақытты өмір сүру
мұраттары түжырымдалады. Жүсіп Баласағұн Хас-Хаджибтің бұл ... ... ... ... мәдениетінің энциклопедиясы деп қарастыруға
болады. Жүсіп Баласағұн Шығыс Ренессансының кемелденген кезінде өмір сүрген
және ... ... ... ... әрі ... ... нәр
алған. Сондықтан оны белгілі бір мәдениет ағымына үзілді-кесілді қоса салу
дұрыс емес. Ол өзіндік бір дәстүр ... ұлы ... ... ... ағын ... ... қуат алады. «Құтадғу білік» («Құтты
білік») — 6520 бәйіттен тұратын философиялық-тәлімдік шығарма. Дастанның
аты Жүсіп ... өмір ... құт, яғни ... нұрлы өмір деген
басты принципіне сүйенген. Жүсіп Баласағұнның түп-тамырларын тек Ренессанс
идеяларынан ғана емес, ең ... ... ... түрік халықтарының мәдени
мұралары төңірегінен іздеу керек. Яғни, «Құтты ... ... ... ... ... емес. Дастанда X—XI
ғасырлардағы Жетісу жерінде тұрған тайпалардың салт-санасы, әдет-ғұрыптары,
наным-сенімдері көп жырланған. ... ... ... ... де
бұрынғы тәңірілік дін нанымдарына қатысты. Басты бейне Күнтуды — әділ ел
басшысының рәмізі. Бұл ... ... ... ... туралы сөз»)
жазуларынан басталып, әл-Фараби мен Қожа Ахмет Иассауи армандаған түрік
мәдениетіндегі үлгі, мұрат тұлғаның бастысы. Келесі ... әділ ... ... ... елге бақ-дәулет, яғни құт өкелетін
Айтолды бейнесі арқылы ашылған. Күн мен Ай ... ... ... пір тұтқан күш-қуаттары еді. Уәзірдің ақылды ұлы Үғділміш —
осы мәдениетке тән білімділік пен ... ... Әдеп ... ... ... ... философиялық тәсілмен суреттелген.
Төртінші бейне — дәруіш Одғұрміш. Бұл жерде бірнеше терең ой айтылған.
Ұғыну (Үғдүлміш) пен Жүрекоттың (Одғұрміш) сүхбаттасуы ... ... ... ... ... толғандырған нағыз дүниетанымдық ізденіс
еді. Ақыл мен сезімталдықтың, ... пен ... ... ... ... үйлесімділік тек Еуропа ғалымдарын ғана емес,
сонымен бірге Шығыс ғұламаларын да көп толғандырған. Деруіш Одғұрміш өзін
Жерұйыққа — хан ... ... ... өзінің қасиетті әлемі — бас
бостандығынан айырылғысы келмейді. Күнтуды үшінші рет шақырғанда ғана, сопы
дәруіш сұхбаттасу мақсатымен хан ... ... Бұл ... үлкен мәдени
сыр жатыр және осыны түсіне білген Жүсіп Баласағұн адамзаттың өркениетті
болашағына терең болжам айтқан. Хан ... ... ... бере ... пендешілік ләззаттардың желегіне ермей, ескі дорбасын қайтадан
асынып, тау-тасты аралап кетеді. Бұл мистика да, аскеттік те емес. Қайта
рухани тәкаппарлықтың жеңісі. Күнделікті ... өмір ... тас ... әуре ... ... ... ... Бақытқа жету жолы байлық
жинау емес, басқаны алдау емес екендігін ... ... ... ... ... білген. Дәруіш-сопылар ерлігіне таң қала отырып, Жүсіп
Баласағұн, алайда, бақытқа жетудің негізгі құралы деп парасаттылыққа
тоқталады: Ақыл — шырақ, кара ... ... ...... ... ... Ақыл ... асыл болар — болса ер, Білім болса, бектік қылар —
қылса ер. Ақыл ... ...... асыл ол, ... ... болса — бек һом
басың ол. Акылымен кісі асыл атанар, Бекке ел ісі білімімен жасалар. Талай
ізгі іс атқарылды ақылмен... ... ... ... ... және ... түрік халықтарының рухани өрлеуіне үлкен үлес қосқан ғұламалардың
бірі. Оның мұрасы — алтын қазына.
Махмұд Қашқари
Түрік тайпалары ... ... жай ғана ... ... емес ... ...... Қашқаридың (XI ғ.) «Диуани лұғат ат-түрк» («Түркі
сөздерінің жинағы») атты туындысы. Бұл сөздікті тек ... ... ... ... ... түрік мәдениетінің озық өркениетке қосқан бір
үлесі деп қарастырған жөн. Мұсылман әлемін баурап ... ... ... ... қажеттігі туды. Оны Махмұд өзінің теңдесі жоқ шығармасында
ойдағыдай жүзеге асырады. Махмұд ... ... ... ... ... тайпаларының мәдениеті. Осы мақсатпен ол бүкіл түрік тайпалары
мекендеген кеңістікті аралап шықты. «Мен ... ... ... ... ... ... ... пен жайлауларын көп
жылдар кезіп (аралап) шықтым, лүғаттарын жинадым, түрлі сөз қасиеттерін
үйреніп, анықтадым. Мен бұл істерді тіл білмегенім үшін емес, қайта ... ... ... ... да анықтау үшін істедім.
Әйтпесе мен тілде олардың ең білгір адамдарынан, ең үлкен мамандарынан,
көрегендерінен, тайпаларынан шыққан, соғыс істерінде ... ... ... ден ... сондай, түріктер, түрікмендер, оғыздар, шігілдер,
яғмалар және қырғыз тайпаларының тілдері түгелдей көңіліме қонып, жатталып
қалды. Солардың бәрін мұқият бір негізде ... ... (Жаз бен ...... 1985. — ... ... тек ... мемлекетінің
мәдени өмірі ғана емес, сонымен бірге ежелгі дәуірден келе жатқан ... ... ... ... ... Көк
тәңірісі мен Күнге табынуы, табиғат құбылыстары тамаша суреттелген. Махмұд
Қашқариды халық ... ... ... мәдениетінде алғашқы зерттеген ғұлама
деп бағалауға болады.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Рухани мәдениеттің негізін салған қазақ ғұламалары7 бет
Қайта жаңғыру дәуірі мен Реформация кезеңінің мәдениеті11 бет
Ахысқа түріктері8 бет
ХХ ғасыр басындағы әдеби үдеріс71 бет
«түрік дәуірінің кезеңделуі»10 бет
Абайдың алла, дін, мұсылманшылық туралы философиялық ой-толғамдары33 бет
Араб – мұсылман білімі және қазақ қоғамы91 бет
Африка халықтарының этникалық-лингвистикалық құрамы7 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь