XIII-XV ғғ. Қазақстан мәдениеті. Түркі жазуы

Ноғай Ордасы
Суармалы егіншілік.
Көне Түркі жазуларының зерттелуі
Ноғай Ордасы. Алтын Орданың ыдырау барысында өмірге келген ірі мемлекеттік құрылымдардың бірі Ноғай Ордасы. XIV—XV ғасырларда ол Батыс Қазақстан жерінің бөлігін қамтыды. XIVғ. соңына қарай Жайық пен Еділдің арасындағы тайпаларды біріктірген қауым өзін маңғыттар, ал өз ұлысын “Маңғыт жұрты” атады. “Ноғайлар”, “ноғайлықтар”, “Ноғай Ордасы” деген атаулар деректерде XVIғ. бас кезінде пайда болады. Ноғай Ордасының мемлекеттік құрылым ретінде оқшаулануы Едіге бидің Алтын Орданы билеген кезеңіне түс келеді (1396—1411жж.). “Беклар-бегі” атанған би іс жүзінде бұл құрылымның негізін қалаушы болды. Ол бес жыл бойы Алтын Орданың саяси өмірінде шешуші роль атқарған Едіге би өз елі маңғыттар ұлысын күшейтуге біраз күш жұмсайды. Едіге би опат болған соң (1419ж.) маңғыттардың билеушілері шығыс жағындағы көршілерімен жақын қатынаста болуға ұмтылды, Әбілқайыр ханмен одақ құрды. Ноғай Ордасы дербестікке біржола Едігенің ұлы Нұр ад-Дин билігі (1426—1440жж.) тұсында қол жеткізеді.
        
        XIII-XV ғғ. Қазақстан  мәдениеті .Түркі  жазуы .
Сыпыра,Асан қайғы.
Ноғай Ордасы. Алтын Орданың ыдырау ... ... ... ірі мемлекеттік құрылымдардың бірі Ноғай Ордасы. XIV -- XV ғасырларда ол Батыс Қазақстан ... ... ... XIVғ. ... ... ... пен ... арасындағы тайпаларды біріктірген қауым өзін маңғыттар, ал өз ұлысын "Маңғыт жұрты" атады. "Ноғайлар", "ноғайлықтар", "Ноғай Ордасы" деген атаулар деректерде XVIғ. бас ... ... ... ... ... ... ... ретінде оқшаулануы Едіге бидің Алтын Орданы билеген кезеңіне түс келеді (1396 -- 1411жж.). "Беклар-бегі" атанған би іс ... бұл ... ... ... ... Ол бес жыл бойы ... Орданың саяси өмірінде шешуші роль атқарған Едіге би өз елі маңғыттар ұлысын күшейтуге біраз күш жұмсайды. Едіге би опат болған соң ... ... ... ... ... ... жақын қатынаста болуға ұмтылды, Әбілқайыр ханмен одақ құрды. Ноғай Ордасы ... ... ... ұлы Нұр ... ... (1426 -- ... ... қол жеткізеді.
Ноғай Ордасының жер көлемі өзгеріп отырған. XVғ. Екінші жартысында ноғайлар Жайықтың сол ... асып ... ... және оңтүстікке жылжыды. Сыр бойы қалалары үшін күрес және Мауреннахрға ықпалын арттыру жолында жүрген Әбілқайыр хан ноғайларға ешқандай да кедергі ... жоқ, ... ... пиғылда болды. Мұны пайдаланған ноғай билеушілері солтүстік-шығыста жайылымдарын Батыс Сібірге дейін жеткізді. ... ... ... беті ... ... ... Сондай-ақ, ноғайлар көші ауық-ауық Сыр бойы мен Арал теңізі жағалауына шейін де жетіп жатты. Ноғайлардың сол кездегі билеушілері, Едіге ... ... ... би, Мұса мырза, Ямғұрчи және басқалары Әбілқайырға Сыр бойы қалаларын алуға көмек ... ... ... ... ... ... ноғай жұрты қазақтармен жылы, одақтастық қатынаста болды. Алғашқы қазақ ханы Жәнібектің ... (XVғ.) ... ... ... ... қатынаста болды. XVIғ. орта тұсында деректер Хақназар ханды "қазақтар мен ноғайлардың ... ... ... этникалық құрамы төңірегіндегі түркі халықтарының, яғни олардың жеке ... ... ... ... ... ұқсас болды. Оның құрамына маңғыттардан басқа қыпшақ, қаңлы, қоңырат, найман, үйсін, қарлық, алшын, тама және басқа тайпалардың бөліктері ... ... ... ... ... пайда болған Ноғай Ордасы негізінде кейінірек, яғни XVғ. соңына қарай ноғай халқы қалыптаса бастайды.
Ресейдің Қазан және Астрахан ... ... ... ... соң, XVIғ. ... ... ... Ноғай хандығының да тәуелсіз жағдайы әлсірей түсіп, ақыры бірнеше өзара тәуелсіз иеліктерге ... Оның ... бір ... Кіші жүздің құрамына енді.
Шаруашылықтың негізгі түрі жыл бойы ... ... ... ... ... мал ... болды. Онымен қатар Қазақстанның оңтүстік аудандарында Сырдария, Шу, Талас, Арыс өзендерінің жағалауында ... мал ... да ... ... ... қой және түйе ... ... ал отырықшы шаруашылықпен айналысатындары ірі қара мен ешкі де өсірген. Бойы ұзын, қысқа аяқты жылқыларды қазақтар қысы-жазы мал бағуда ... ... олар ... ... ... жылқылар тұқымына ұқсас келеді. Қазақтар асыл тұқымды сәйгүліктер мен ... ... мен де ... ... ... түйе ... көп мән берген. Себебі көшпелі және жартылай көшпелі өмірде түйе ... ... ... ... ... және ... ... жануар. Түйе жыл бойы үй маңында ашық далада жатады, тек қатты суық түскенде ғана үстіне ... жабу ... ... ... жалғыз өркешті "қар түйелерді" өсірсе де, шаруашылыққа қолайлы қос ... ... ... мән ... ірі ... ... мен қатар ұсақ, биязы жүнді қой өсірумен де шұғылданған. Табиғи жағдайдың ерекшелігіне байланысты мерзімдік жайылымдары болған. ... ... шығу үшін өзен ... ... ... тау ... жота бөктерлеріне, орманды жерлерге қыстау салған. Ал қоры ерте кететін жас төлдің жайылымына ыңғайлы ... ... ... Көктеуден соң жаздың нағыз ортасында қойдың жүнін қырқып, шыбыны мен масасы аз, шөбі шалғын, суы мол жайлауға көшкен. Күз түсе ... ... ... жерге көшіп келген, оны "күздеу" дейді. Мұндай айнала көшудің себебі, мал жеп кеткен шөптің қайта ... ... ету, ... ... жағдай жасау.
Қазақстанның шөлейт аудандарында малды қолдан суару үшін ... ... ... су алатын. Қауға теріден тігілетін үлкен шелек тәрізді ыдыс, ... ... ... ... су алып ... ... суару оңай емес, сондықтан оны тартуға түйе мен ... жиі ... ... тас құдықтардан қауға тарту ісі - Маңғыстау мен Үстірт жерлерінде жиі ... ... ... ... да ... ... оны "тебінді жайылым" деп атаған. Себебі қар астында қалған ... мал ... ... ... жұлып жейтін болған. Ондай жерлерге алдымен жылқыны, одан соң сиыр мен ... ... олар ... ... ... ... жеген соң, аршылған жерге ұсақ малды, қойды жайып ... ... ... ... үшін ... ... "қарамал жері" деп қорып отырған.
Малшылар үшін ең қауіпті жағдай-малдың жаппай қырылуын-жұт дейді. Жаздың құрғақ болуы, шөптің шықпай қалуы, ... ... ... ... ауа-райының күрт өзгеруі жұтқа ұшыратқан. Қыс қатты болған жылдары қазақтар "күрек-ашу" деген әдеті қолданып күрек, бөренелерді ... атқа ... ... ... ... ... ... келген соң әр жан соғымға ең семіз ... ... ... ... шақырысып "соғым басын" берген. Соғымнан қалған қазы-қарта көктемгі жаңа жыл ... ... ... ... ... жеті түрлі азық-түлік түрінен наурыз көже жасалып (халық мейрамы) ойын-сауығымен қызған халықтық мереке өткізіліп ... ... ... ... ... өмірінде жер өңдеудің де маңызы зор болған. Әсіресе Қазақстанның ... ... ... Сауран, Сығанақ, Созақ аймақтарында кең таралған. Жер өңдеумен ... ... мен ... қазақтары да айналысқан.
Қазақстанда жерді суландырудың түрлі әдіс-тәсілдері ... ... ... қар ... да ... ... егін ... пайдаланған, немесе сол жыртылатын егістік жерлерде бөгеп кейін сол ... ... ... ... ... суы ... ... салаларына да дән сеуіп "көл табан" жерлер деп ... ... ... үшін арықтар қазып, тоғандар, жасанды көлдер жасаған. Оған үлкен өзен ... ... ... ... ... Сырдарияның солтүстік жағалауында жер суландыруға қажетті 2-3 жасанды көлдер жасалып, өзара арықтар мен ... ... ... ... егісті суаруда жер асты суларын жинайтын каналдармен өзара ... ... ... ... ... ... пайдалану қиынға соғатын жерлерде оны арнаулы құралдармен көтеріп арықтарға құю арқылы пайдалану әдістері де қолданылған. ("Атпа", "Шығыр" ... ... жер ... үш ... ... ... жаппай суландыру, атыздар арқылы және бороздалар бойымен суландыру.
ХІХ ғасырдың басына қарай табиғи (құрғақшылықтың әсері) және ... ... ... ... күшеюінен) жағдайларға байланысты суландыратын жерлердің көлемі қысқара ... ... ... оңтүстігі мен орталық аудандарда Жем, Торғай, Ырғыз бойында және Қазақстанның солтүстігі мен шығысында жер өңдеу қазақтардың қосалқы шаруашылығы ... дами ... басы ... ... тарихи мәдениеті басты орын алған кезең болды. Тұра осы кезде халықтың ауызша шығармашылығының әр түрі дами ... және де ... ... ... ... музыкалық өнер де дамыды. Қазақтың рухани мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... Қазақтың рухани мәдениетінің құндылығы жойыла берді.
Діни және космогониялық түсінік. Қазақстандағы үстем дін ислам діні. Ислам ... ... ... ... ... және Бухара болды. Қазақтарда ислам діні терең етек алған жоқ, халықтары ... ... алыс ... ертедегі діни әдістерді орындап, тәңірлікке табынды. Ол ертетүркі кезеңінде бір ... ... ... 15-18 ғ-да "тәңірлік" ислам дінімен қайшыласты. Ислам жазбаларына ... ... ... ... ... ... ... мүсіндерін қолданған. Бұл мүсіндерді олар "бұттәңірі" деп атаған. Рузбихан ... деп ... ... арасында кейбір сенбеушілік әдет-ғұрыптар таралған, оларда қандайда бір мүсіннің бейнесі болған, оны олар құрмет тұтады және оған бастарын иеді".
Тілдің негізгі ... ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Шейбани (XVIғ.) ханға табынған. Бұхара шейхтарымен ... ... ... ... Бұл ... ... қазақтар мүсінге табынушылар деп есептелінген яғни ислам дінінен безгендер. Олар ханға, қазақтарға қарсы қасиетті соғыс ашуды ұсынған және бүкіл адам ... ... ... Халықтар топтарының әлемдік көзқарасында XV-XVII ғ-ғы анимистикалық ... ... етті және ... ... күші, ежелгі мифологиялық негізгі сақталған көріністері, жалпы ... ... пен ... ... ... ... рухтандыру мәселесіде анимизмнің маңызы болып табылады. Әрбір табиғат ... ... жаны ... соны ... ... ... ... мифологиясында ерте көктемдегі көк шөпті жұлуға болмайды деген ұғым ... ... өмір өз ... табады деп түсінік берген. Қазақтар жерге және суға табынған. Негізінен отқа табыну маңызды орын алған. Ертедегі қасиетті оттың "алас" ... аты ... ... ... ... от-үйдің, от басының қоршаушысы болған. Қалыңдық жаңа үлкен үйдің ... ... ... отқа ... және отқа май құйып құрбан шалған. Қазақтарда отпен тазалану ғұрыпы ертеден сақталған. Бұл ғұрып қыстаудан жайлауға көшу кезінде жасалған. ... ... ... ... Олар қыстық қоныстарда адамдар үнемі күнәкар болады деген, өйткені бұл қоныстарда адамға зиян ... күш ... ... ... деп сенген. Жайлау таза әрі бүлінбеген. Сондықтан ол ... таза ... бару ... ... байланысты көшу жолдарының басына екі үлкен от жағып арасынан адамдарды, қой отарын өткізген. Ал жылқылар тазартуға жатпаған. Себебі жылқыны қазақтар таза ... деп ... ... ... негізі астрономиялық түсініктен және жұлдызды аспаннан тұрады. Халықтың шаруашылық өмірінде үлкен бір тәжіребелік мағына берген ол табиғат құбылыстарының кезеңдеріне бақылау ... ... ... ... ... ... және табиғат құбылыстарының кезеңділіктерін білуді талап етеді. Қазақтар аспан денелерінің ... ... ... ... шексіз далаларда көшіп жүріп, олар жерді жақсы біліп алды және ... ... ... ... ... ... қатар сай, жайылым және құдықтардың орнын қателеспей тура ... ... ... ... ... ... есепші мамандар болды. Олардың бұл өнерлері тұқым қуалады және ... ... мұра ... ... ... Олар ... ... тәжірибелерін алған және жылдан жылға бақылаулар жүргізген, ауа-райы жайлы болжамдар ... ... ... ... ... Көші-қон қыстау мен жайлау орындарын айқындап, қазақтардың халық күнтізбесін жасады және т.б. ... ... ... ... ... ... Олар ... маңызды планеталарды жақсы білді, оларды өздерінің әндеріне қосты, олар жайлы аңыздар ... ... ... ... ... ... ... ашқан. Бұл жұлдыз адам өмірінде маңызды орын алған. Қазақтар түнгі уақытта көшкен кезде осы жұлдызға қарап жолды анықтаған. ... Жеті ... ... ... тарихи кезеңдерде әртүрлі аттары болды, "Жетіген", "Жеті қарт", "Жеті қарақшы", "Кіші жеті қарақшы", "Ақбоз ат", "Көк боз ... ... ... ... ... отардың түнгі күзетшісіне байланысты болды.
Қазақтарда айлар есебі аймен анықталды. Әр жылдағы айлар күндерін анықтау үшін ... ... ... ... ... ... отырған. Олардың бақылаулары жылды 12 айға, ал айды үш 10 к%.нге бөлуге ... ... Көне ... ... ... және ... ... таралған жұмбақ жазулардың бар екендігі туралы ғылыми орта ертеден-ақ білетін еді. Оларды , яғни ... ... ... ... деп ... Ол ... әлем ... сондықтан, бұл жазуларды көне Угор тайпаларының (Орал халықтарының ата-бабалары) мұрасы деп есептеді. ... ... ... ... ... ... Академиясының экспедициясы Минусинск ойпатында іздестіру жұмыстарын жүргізіп, Д.Г. Мессершмидт және Ф.И. фон ... ... ... ... ... ... ... Жиалған деректер ғылыми тұрғыдан екшеліп, 1729 ж. З. Байердің "Санкт-Петербургтегі Императорлық ғылым Академиясының жазбаларында" жарық көріп, ... ... ... ... қызығу нысанына айналды. 1730 жылы Ф.И. фон Страленбергтің өзі де зерттеулерінің қорытындысын және жазулардың көшірмелерін жариялады. Оқылудың әртүрлі жолдары ұсынылғанмен, ... да бір ... ... ... ... әлі аздау болатын, себебі Минусинск аймағынан табылған бұл жазулар үзік-үзік және соған сәйкес жарияланған мәліметтердегі ... ... тым ... және жазулардың өзі жартылай өшіп қалған болатын.
1889 жылы Н.М. Ядринцевтің ... ... ... жазулары Көне жаулардың толық сақталған және көлемді үлгілерін ғылыми ортаға әкелді. Енді бұл жазуларға ... оның ... ... мен ... табиғаты жөнінде айқын қорытындылар жасауға болатын еді. 1893 жылы дат филологі В. Томсен (Дания) бұл жазуларды оқудың кілтін тапты. ... ... В.В. ... Орхон жазуларының оқылуын және аудармаларын жасады, 1895 Енисей жазуларының да оқылуы мен аудармалары жарыққа шығарылды.
2. Дала жазуларының тарихы
Б.з.б. 8 ғасырларда ... ... ... және ... ... ... Бұлар Көне Үндістаннан келген. Ғұн заманынан қалған қысқа жазуларды оқу мысалы, Қытай жазбаларындағы (Моде шаньюй) деген сөздің Ғұн тілінде деп ... ... ... Бұл - , , ... ... береді де қазіргі Түркі тілдерінде, мысалы Қазақ тілінде , сияқты тіркестерде кездесіп отырады. Көне Қытайлықтардың б.з.б. дәуірлердегі деп ... осы ... ... ... 3 ... ... далалыққа Соғды жазулары тарады. Ол ежелгі ... ... ... 3 және б.з. 5 ... аралығында кеңінен қолданылған. Мысалы қазіргі Қазақстанның өңтүстігінен табылып отырған ... 2-1 ... ... ... ... ... негізінен 6-10 ғасырлар аралығында Ұлы Түркі қағандығы және Көк Түркі қағандығы, Хазар қағандығы кезінде қолданылған. Таралу аймағы Монғолия-Сібір далаларынан ТИбет ... ... және ... ... Чувашия аймақтарына дейін кездесіп отырады. Көне Түркі жазуларының орнына далалыққа көне Ұйғыр жазулары келді. Бұл жазуларды ... ... ... деп ... Оның таралуы Манихей дінінің таралуына байланысты болды. ... бұл ... ... ... ... енген Араб жазулары ығыстырып шығарды. Кейін осы Араб жазуларының орнына қазіргі Түркі халықтары ... және ... ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Мәдени даму мен теориялар14 бет
«Қазақ» термині туралы9 бет
«№1 МГӨБ бойынша электроортадан тепкіш сораптық қондырғының қышқылмен өңдеу тиімділігі78 бет
Алтын Орданың қалалық орталығы - Сарайшық11 бет
Кен орынды игеру жүйесі. Мұнай және газ өндіру техникасы мен технологиясы95 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция. Қазақ орфоэпиясының жай-күйі. Қазақ жазуы және орфографиясы Пунктуация мәселелері8 бет
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция.Қазақ орфоэпиясының жай-күйі. Қазақ жазуы және орфографиясы. Пунктуация мәселелері14 бет
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция; қазақ орфоэпиясы; қазақ жазуы және орфографиясы; пунктуация мәселелері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь