Шәкәрім шығармашылығындағы діни терминдердің маңызы

Кеңес дәуіріндегі атеистік көзқарастың халықтың діни танымы мен сауатына тигізген зияны шаш етектен. Ол үрдіс қоғамдық ғылымдардың бәріне бірдей тән еді. Мәселен, қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде “дінге” мынадай анықтама берілді:
“ДІН ар. зат. Құдайға құлшылық етіп, соқыр сенімге бас идіруші идеологиялық қондырманың бір түрі ” (2,240). “Ораза, намаз тоқтықта”, “Дін - апиын” деген атеистік насихаттың жан – жақты жойқын шабуылы нәтижесінде дінтану біржола әлсіреген еді. Оның зардабы айдың, күннің аманында адамдардың жандүниесі азуына, рухани дағдарысқа түсуге әкеліп соқты. Қазақ айтатын “Құдайдан қорықпағаннан - қорық” деген даналық қағиданың кері келді. Демек, діннің де адамдардың имандылығын жоғалтып алмауына, ішкі жандүниесін кірлетіп алмауына тигізер шапағаты ерекше бөлек екені сөзсіз. Бәлкім, жер бетіндегі діни ілімдерді зерттеу проблемасының тууы да осындай себептерге байланысты десек қателесе қоймаспыз. Арнайы әдебиетте бұл мәселеге төмендегідей сипаттама беріліпті:
"ДІН ІЛІМІ (теология - грек. құдай туралы ілім) - барлық діндердің басты қағидаларын жүйеге келтіріп, негізгі дәлелді етіп көрсетуге бағытталған діни теориялардың жиынтығы. Құдайға, табиғаттан тыс құбылыстарға, жанның өлмейтіндігіне, о дүниеге сенуге негізделген"(3,41).
Біз Шәкәрім шығармаларынан халқымыздың қоғамдық санасының пішіндері - тілі мен дінінің белгілі уақыт пен кеңістік аралығындағы табиғи бейнесін, сондай-ақ, тілінен діни лексиканың қат - қабатын аңғартатын қолданыс түрлерінен қазақ халқының басынан кешкен ғұмыр тарихын, қоғамдық ойлау жүйесін, ежелден қалыптасқан наным-сенім, таным-түсінігін байқаймыз. Мысалы, бақсы, сарын, сарнау, жын, тұл, тұлдау, құлшылық, құлдану,, тас суретке шоқыну, отқа шоқыну, топан су, жәдігөй, лама, тәңір, қүдай, алла, жаратқан ие, будда, зардуштке, т.т. сөз бен сөз тіркестері осының айғағы. Осы сөздер мен сөз тіркестерін Шәкәрім терминдік мәнде жұмсап, семантикалық мағынасын тереңдеткенін байқау қиын емес. Мәселен, бақсы, сарын, сарнау, жын сөздерінің астарында бағзы тәңірлік сенімнің идеологиясы үн қатады немесе құлшылық, құлдану басыбайлы тәуелді, айтқанға жүріп, айдағанға көнетін тірі робот құлдық дәуірдің сілемімен бірге одан да зор өз ықтияр, еркімен рухани кіріптар, көзсіз берілген идеологиялық ықпалдың жемісі деген ұғымды білдіреді. Сол арқылы қазақ халқының қоғамдық санасының даму деңгейін пайымдауға толық мүмкіндігіміз бар.
Академик Әбдуәли Қайдаровтың бұған орай пікірі мынадай: "Дінге қарсы кезінде құдайсыздардың сұрапыл шабуылы болып, мұсылман халықтарының (оның ішінде қазақтар да бар) тілдерінен жүздеген, мыңдаған діни терминдер аз жылдың ішінде-ақ аласталынған болатын. Күнделікті қолданыста болмағандықтан олар, жас ұрпақ жадынан тез шыға бастады. Сөздіктерде беріле қалса, "көне", "діни" деген таңба басылды. Діни терминдердің мазмұнын, моральдық, діни пәлсапасын терең түсіндіруге мән берілмей, мұсылман дүниесінен елді қашықтатып жібердік. Енді, міне, халықтың дінмен қайта қауышуына, мектеп-медреселердің ашылып, діни ғылымның қайта уағыздалуына байланысты мыңдаған діни терминдерді жұртшылық білгісі келеді. Мәселен, әділ деген сөздің мағынасы ("справедливость") көпшілікке белгілі. Ал оның
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Ә.Қайдаров “Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас” Алматы: Рауан, 1993.-15 б.
2.Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы “Ғылым ” 3 том.1978,240 б.
3.Энциклопедея “Ислам”. Алматы: “Қазақ энциклопедиясы”,1995-41 б.
4.Қ.Мұқаметханов “Шәкәрім”. Алматы: Жалын.1992-22-24 б.
5.Мағауин. Ақын, тарихшы, филосов. Алматы: Жалын, 1992-126 б.
6.М.Исаұлы. “Аллап сөзі бас әріппен жазылады.” Қазақ әдебиеті, 2002 № 4
7.М. Қашқари “Түрік тілінің сөздері:Диуани лұғат - ит - түрік”. Алматы: ХАНТ, 1997-35 б.
8.Ш. Құдайбердиев.Шығармалары: өлеңдері, дастандар, қарасөздер. Алматы:1988
9.Ш. Құдайбердиев “Үш анык”. Алматы “Ғазлия” 1991
10.Ш. Құдайбердиев “Мұсылмандық шарты”. Алматы 1993
        
        ШӘКӘРІМ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ДІНИ ТЕРМИНДЕРДІҢ МАҢЫЗЫ
Кеңес дәуіріндегі атеистік көзқарастың халықтың діни танымы мен ... ... шаш ... Ол үрдіс қоғамдық ғылымдардың бәріне бірдей тән
еді. Мәселен, қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде “дінге” мынадай ... ар. зат. ... ... ... ... сенімге бас идіруші
идеологиялық қондырманың бір түрі ” (2,240). ... ... ... ... ... ... атеистік насихаттың жан – жақты жойқын шабуылы нәтижесінде
дінтану ... ... еді. Оның ... ... ... аманында
адамдардың жандүниесі азуына, рухани дағдарысқа түсуге әкеліп соқты. Қазақ
айтатын “Құдайдан қорықпағаннан - ... ... ... ... ... ... діннің де адамдардың имандылығын жоғалтып ... ... ... ... ... ... ерекше бөлек екені сөзсіз.
Бәлкім, жер ... діни ... ... ... тууы да осындай
себептерге байланысты десек қателесе қоймаспыз. Арнайы әдебиетте бұл
мәселеге ... ... ... ... ... - грек. құдай туралы ілім) - барлық діндердің басты
қағидаларын жүйеге келтіріп, негізгі дәлелді етіп көрсетуге ... ... ... ... ... тыс ... ... о ... ... ... ... шығармаларынан халқымыздың қоғамдық санасының пішіндері -
тілі мен дінінің белгілі уақыт пен кеңістік ... ... ... ... діни лексиканың қат - ... ... ... ... ... ... кешкен ғұмыр тарихын, ... ... ... ... наным-сенім, таным-түсінігін байқаймыз.
Мысалы, бақсы, сарын, сарнау, жын, тұл, ... ... ... ... ... отқа ... ... су, жәдігөй, лама, тәңір, қүдай, алла,
жаратқан ие, будда, ... т.т. сөз бен сөз ... ... айғағы.
Осы сөздер мен сөз тіркестерін Шәкәрім терминдік мәнде жұмсап, семантикалық
мағынасын тереңдеткенін байқау қиын емес. Мәселен, ... ... ... ... ... ... тәңірлік сенімнің идеологиясы үн қатады
немесе құлшылық, құлдану басыбайлы тәуелді, ... ... ... тірі ... ... дәуірдің сілемімен бірге одан да зор өз ықтияр,
еркімен рухани кіріптар, көзсіз берілген идеологиялық ықпалдың ... ... ... Сол ... қазақ халқының қоғамдық санасының даму
деңгейін ... ... ... ... ... Қайдаровтың бұған орай пікірі мынадай: ... ... ... ... шабуылы болып, мұсылман халықтарының ... ... да бар) ... ... ... діни ... аз
жылдың ішінде-ақ аласталынған болатын. Күнделікті қолданыста болмағандықтан
олар, жас ұрпақ жадынан тез шыға бастады. Сөздіктерде беріле ... ... ... ... ... Діни ... ... моральдық, діни
пәлсапасын терең түсіндіруге мән берілмей, мұсылман дүниесінен елді
қашықтатып ... ... ... халықтың дінмен қайта қауышуына, мектеп-
медреселердің ашылып, діни ғылымның қайта уағыздалуына байланысты мыңдаған
діни ... ... ... келеді. Мәселен, әділ деген сөздің
мағынасы ("справедливость") көпшілікке белгілі. Ал оның діни терең ... ... ғана тән ... ең биік ... ең ... адал ... енді ... сөздіктер арқылы елге түсіндіру керек, мәселен, ... ... ... ... ... ... ... калима, жәннет,
жаһаннам, Қадыр түні, бес парыз сияқты діни ... мен ... ... сөз ... ... ... өз орнын табу керек.
Демек, "көнерген" (тарихи, ... ... ... ... де тіл ... бір ... (31,15), - ... қорытынды жасайды тіл
білімпазы. Бұл қағидалы пікірді біз де ... ... ... ... ... мысалдардағы діни терминдер Шәкәрім шығармашылығында бір жақты
дінді жалаң баяндап, құр уағыздау, соқыр сенімнен ада ... ... өз ... ... ғылым деңгейінде зерттеп және поэтикалық
жағынан да ол көркемдік ... биік ... ... ... атап ... келеді. Мысалы: "Ескі иманды отқа өртеп, // Асыл
иман ... күн" (2000, 22); ... оты ... // Оны Жар нұры деп
білсем" (2000, 19); "Әншейін жұмбақ ... өз ... ... ... бірдей керек" (“Айқап” 1912, №5, 26); "Жанымен сүйді әділет,
ардың жолын, // Сондықтан ол иесі ... ... (2000, 124); ... ... оңай басқыш болып, // Ғарышқа қол жетеді қармаласа" (2000, 25); т.т.
Әлбетте, Шәкәрім - өз ... ... ... наным, шектеулі шеңберде.
Алайда, ақын бас ұрған ақиқат ұждан, шын иман, "адаспайтын айқын жол" ... ... Ал ... ... ... -осы ... ... игеру.
Жоқтың орнын толтыратын, жеке адамды ғана емес, тұтас халықтарды ... - ... ... ... Шәкәрім қазақ қоғамындағы
кемшіліктерді, қазақ халқының ... ауыр ... ең ... осы ... кенде қалу нәтижесі деп есептейді. "Жер жүзі жабылғанда
білім ... ... жүр ... құр ... ... ретте Шәкәрім белгілі діни ілімдермен әбден таныс болғандығын және
оның кемшілік санаған тұстарына өзінің сыни ... ашық ... ... ... ... шарттары бүгінгі ... ... ... ... ... ... озық ойлы ... Оның: "Пайғамбар Муса жолықса,// Сөйлесіп көңілім орнықса: //
"Адасты жебірей, - дер ... -// ... ... ... Дәуітті көрсем,
ән салып,// Қуанар едім қарсы алып: // "Ақында қалды иманың, // Тағы ... дер ем, -бір ... ... ... кезі кеп: ... ақыл нұр
ғой деп. // Ұға алмай отқа шоқынып, // ... елің ... жеп". ... білегін, // Айырылмай бірге жүремін: // "Жәдігөй, ... ... ... елің, білемін". "Айсаны көрсем егер мен: // "Ен, - дер ... ... сен. // Сені ... деді де, // ... ... ... ... деп
уды жегізді, //Денесіз зат жоқ дегізді. // Дәлелсіз ... ... ... ... (2000, ... т.т. ... суреткер-ойшылдың
тіліміздегі қаншама рухани-діни ұғымның лексикалық мағыналық ажарын,
терминдік ... ... ... жан ... ... боламыз. "Өлең - сөздің
патшасы" арқылы зерде елегінен өткізіп, тұжырымдаған қуатты ой түйіндерінен
Шәкәрімнің теологиялық ілімнің ... ... ... ... ... ... сезіліп тұрады. Дінтанушы-оқымыстының "Сіз бояулы дін тұтасыз, //
Мақтаның мен ... ... // ... деп у ... // ... ... Таза ... таппаған дін, // Шын дін емес - жындылық. // Қармалаған
бір соқырсың. // Өлген ой мен көз, ... (2000, 269); ... ... // Жан ... көз ... // Бас ... ... // Бізге рұқсат
жоқ, шырақ" (2000, 270); "Таза діннің шын негізін, // ... бір ... // ... ... көп ... дін, // Бәрі бірдей шатпырық. Дін ... ... // Дін ... ... сал. // Анық айна ... // ... ... Шала дін де, пән де таппас, // Дін тазасын ой табар. ... ақыл ... ... // ... ... жарқырап. Шынды таптым, қайғы
басты, // Шын сырымды айтайын. // Дін де, пән де ... ... // ... ... (2000, 274); "Пән ... ... // Дін ... // Бере берсең, бәрін жер, // Сол жалмауыз паңнан без" (2000,
229) , - деуі әлгі ... ... ... Бұл - қажы ... дінді
жалаң, жаттанды, тоты құстай тақылдап, ойсыз қайталау емес, өзегін аралап,
тамырын ... ... ... ... ... Шәкәрімнің дінге көзқарасы - адамның адамшылық қасиетін танып,
имандылығына берік, ар-ұжданы таза, рухани жандүниесін ағарту ... ... ... ол ... ... құр ... беймәлім мистификациялық
ағыны екпінді ағысқа қарсы тұрып, қоғамдық ... сын ... ... ... ... ... таным-түсінікті реалдық көзқарас тұрғысынан
орнықтыруға бағытталған шығармашылық әрекеттің нәтижесі - ... ... ... ... ... мағлұм. Шәкәрім шығармалары тіліндегі
рухани-діни лексикалық қолданыстың басты ... - ... ... ... ... тар шеңберде қалып қоймай, сирек те ... ... ілім ... ... ... ... діни ... нанымдарды, қасиет тұтқан кітаптар мен ғұрыптарды салыстыра саралап,
елеп, екшеп, көпшіліктің ... ... ... ... бұл саладағы
ұстанымын пайымдауы арқылы қалыптасқан ұғым, ... ... ... ... ... Оған оның "Үш анық", "Мұсылмандық шарты", "Түрік, қырғыз-
қазақ һәм хандар ... ... мен ... ... ... ... туындыларынан, сондай-ақ, поэтикалық шығармаларынан да
байқауға болады.
Шәкәрім творчествосын зерттеушілердің бірі Қайым Мүқаметханов: "Шәкәрім
дін ... ... ... емес, ол схоластик ... ... діни ... ... ... ... сыншыл еркін ойдың, өз
сөзімен айтқанда, "ноқтасыз ойдың", "сау ақылдың" адамы ... ... ... ... ... ... биігі
"Мұсылмандық шарты". Бұл кітапшасын ол ұзақ жылдар ізденіп, дүние сырына ой
көзімен үңіліп, қазақ ... ... орын ала ... ... салт-сана, әдет-ғұрып, этикалық ... ... мен ... ... ... ... ... жеткізуді
мақсат еткен. Сондай-ақ, ол ұждан, діни ... ... ... ұғынықты жауап береді.
Ал енді оның тіліне келетін болсақ, рухани-діни ... ... ... жатықтығы, жылуы мол жан жадыратар қуаты сондай, бүгінгі күні де
өзінің мәнін еш ... жоқ. ... ... - ... дінінің
кішігірім энциклопедиялық анықтамалығы сияқты бұл тақырыпқа қатысты егжей-
тегжейлі түсінік берілген. Мысалы, иманның мағынасын ол былай түсіндіреді:
“Иман ... алла ... ... бірлігіне, онан басқа алла
жоқтығына, Құран сөзінің бәрі ... анық ... ... Иман
айтқанда "Лайлаһаилалла Мухаммед расул алла" дейміз, оның мағынасы: "Бір
құдайдан басқа құдай жоқ және Мухаммед ... алла ... ... ... ... ... басшысы" деген болады. Мұны мағынасын білмей
құры айтқаныңменен иман болмайды, Және анық шын нанып ... құры ... ... о да иман емес. Ей достар! Осы иманды әрқашан айтып салақ болмай
жүру ... ... неше ... баһшт тақуалар үшін деген, тақуа
деп сақтанғандарды ... ... һәр ... алла ... ... ... үмітті болып, қауіп пенен үміттің арасында ... ... ... дұға ... ... пенен үміттің арасында болып",
- деген (1993, 7-8). Осы мәтінді түгел оқып ... ... ... күнделікті ауызекі тілде тұтынатын ... бәрі ... ... атқарып, рухани-діни лексикалық қолданыста жұмсалып
тұр. Екіншіден, мәтінді оқығаннан бастап, ондағы ... ... ... ... ... ... ... магиялық қасиетті байқаймыз. Үшіншіден,
Шәкәрім Құранның аяттарына сілтеме ... ... ... ... өз сөзіндей
иландыруы тілінің діни қуаты күштілігін көрсетеді. Ал енді ... ... ... ахрет күні, баһшт, тақуа, дұға, т.т. сөздері ... ... мен ... ... таза ... ... түсіндіруге
жұмсалып, терминдік мәнде қолданылып тұр. Сонымен қатар нандым, нанбай, шын
ықыласпен, ... ... ... пен ... ... ... т.т. сөздер мен сөз тіркестерінен семантикалық соны ... ... ... атқарып тұрғанын байқаймыз. Бұл мысалдардан Шәкәрім
тұтынған таза ... ... ... ... ... ... қабаты жағынан араб сөздері мөн түркілік, яки төлтума ... ... ... ... о баста араб шапқыншылығының басқыншылық саясаты күштеп
енгізіп, идеологиялық қызмет атқарған шеттен ... ... ... ... ... ... ... барысында мағыналық жағынан
дифференциацияға түсіп, сөздік қорды жаңа сапалы ұғыммен байытты. Мұндай
дыбысталуы мен ... ... ... ... кеткен сөздер
қатарына сауап, парыз, ... ... ... ... ... ... құрбан,
мәртебе, шапағат (шафаһа), салауат, періште, әдеп, т.т. жатады. Шәкәрім ана
тілінің жат елдің тілдік ықпал-әсерінен ада ... ... ... мән
бергенін "Айқап", "Қазақ", "Сарыарқа" сынды ұлттық мерзімді баспасөз
беттерінде ... ... ашық ... ... ... XIX ғасырдың басындағы дінге қатысты атаулардың хатқа
түскен дыбыстық, тұлғалық таңбалану пішіні көп ... ... ... дәстүрдің өріс алуымен кем-кемнен емлелік бір ізге түсіп,
жүйелене ... ... ... ... ... уәжіп,
мәжтаһатлар, ғызыр, мәфсад" сөздері Шәкәрім дәуірінде молда, ишандардың
таратуымен ... ... одан ... кеңес дәуірінде актив
лексикадан шығып, архаизмге айналған еді. Енді бұл ... ... ... ... ... ... байланысты шариғат рәсімдері ... ... ... ... мен баспасөз беттерінде, медресе мен
мешіттерде, басқа да ғибадат орындарында жиі қайталанатын болды. Бұл ... ... ... ... - ... ... ретінде
көпшіліктің қолынан түспейтін кітапшасына айналды. Шәкәрімнің ... ... ... тағала пенделеріне тура жолды ұқтыру үшін әрбір ... ... ... ... жіберген. Оның үлкені төртеу: бірі
- біздің пайғамбарларымызға жіберген Құран, біреуі - Мұса ... ... ... - ... ... жіберген Забур, біреуі -
Ғайса пайғамбарға жіберген Інжіл және бұлардан басқа Сағиф дегендері ... ... ... пайғамбарға дегендей әр біреулеріне жіберілген.
Солардың бәрі де рас, тек нану ... Бұл ... ... - ... ... ... емес. Алла тағаланың періште арқылы пайғамбарларына білдірген
сөздері, әмір, бүйрықтары. Соны кітап қылып жазған. Біздің ... ... ... ... ең ... ақыр ... ... болған
соң соған жіберілген Құранның сөзіменен ... ... ... ... ... соң еш пайғамбар болмайды. Сол себептен өзге дін, өзге
шариғатпен жүру ... ... ... сөзі ... кітаптардың кемін
толықтырып, кейінгі заманына қарай біржолата бекітіп ... (1993, ... ... Ойшыл еңбегін лайықты бағалаған белгілі қаламгер Мұхтар
Мағауин: "Еңбектегі таза діни толғаныстар, ... ... ... ... ... орта ... ... жаңа тарих кезеңіндегі
Европаның идеалистік философиясының ауқымында. Ал көлемді еңбектің негізгі
бөлімі - әдет-ғұрып ... ... ... ... болады.
Мәселен, жеке тараулар былай аталады: "Адам хақы менен хайуан хақы", "Әр
түрлі залымдықтан һәм жамандықтан ... ... ... істі ... ... ... ... құтылмақ", "Тәубе қылмақ, кінәдан
тыйылмақ", "Неке туралы", "Ата-ана хақы", "Аманат туралы", "Сауда туралы",
"Аң ауламақ", т.т. Бір ... ... ... ... адам ... діни
көзқарас тұрғысынан ұғындыра отыра, ... ... алға ... ... ... ... (5, 126), - деп жазды.Тіпті араб тілінің
ықпалы түркі жұртына өте - мөте ... ... орта ... ... ... ... ... лұғат – ит - түрік” (“Түрк тілінің сөздігі” ) атты
бірегей ... ... ... ... қолданылатын әріптер жайында”
айтқанда былай деп көрсетеді: “Бұл дыбыс кейде қотандықтардың ... ... ... ... хинд ... ... бар; кенжек тілінде “һ”
дыбысты ұшырып қалады, сондықтан кенжек тілі де таза ... ... ... ... ... ... эксперимент арқылы зерттеген
филология ғылымдарының кандидаты Жұбаныш Аралбаевтың пікіріне ... және ... ... ... ... ... қазақ
тіліндегі һ фарингалы сөздің инлауыт позициясында үнемі ұяң болып ... ... ұяң ... ... ... ... Мұның жуан-жіңішке түрде
айтылатын фонетикалық варианты да жоқ емес ... - ... аһа - ... ... ... тілінде бірді - екілі сөздерде ... ... бас ... де ... да) ... береді: һеш, һәр
(әдеби норма - еш, әр - ... ... ... 65). ... ... ... дыбыстық жүйесіндегі байқаған сипаттары Шәкәрім
тіліне де тән ... ... қиын ... ... һәр, һеш, ... һөнер,
һәм дегенде спирант "һ" дыбысы қолданылады "Мұсылмандық ... ... ... ... деп ... оқығандарыңыз кітаптан, оқымағандарыңыз
молдалардан есітіп білген шығарсыздар. Олай да болса біздің қазақ ... ... ... ... жоқ болған соң араб, парсы кітапты білмек
түгіл, ноғай тіліменен жазылған кітаптарды да анықтап ұға ... жоқ ... ... Сол ... ... турасын шамам келгенше қазақ
тіліменен ... деп ... Бұл ... ... қазақ оқуға оңай болып әрі
оларға пайда, әрі ... ... ... ма екен деп Алла ... ... ... Амин" (1998, 7). Әрине бұл ерескел қисынсыздық болар еді.
Сондықтан ... ... ... ... сүйеніп, артикуляциялық
дыбысталуына сәйкес айту мен жазу әдеби тілдің нормасына сай ... ... ... ... ... және ... яки ... әрі теософ
екендігін бұл саладағы ғалымдар мойындаса, оның шығармашылық ... ... ... ... ... де ешкім жоққа
шығармасы күмәнсіз.
Шәкәрім - Жаратушының барлығын ... ... ... Жаратушының
барлығына себептердің себебін іздеу арқылы дәлел келтіреді. "Барлықтың түп
себебі Жаратушының ... ... ... өлшем жоқ. Дәлелдерім: ғылым
жолында бұл барлықтың еш нәрсесі ... бар бола ... да, ... Ол бар ... ... дей алмайды. Бұған ... ... ол ... де бір ... ... болып, себептің түбі жоқ болады делінсе,
ең түбі ... бар ... ... болмайды. Сол себепсіз бар болу себеп
Жаратушы болады... Барлықтың не нәрсесіне қарасаңыз да ... ... ... Егер ... бәрін істеп шығарып турған түк ... ... ... онда ... ... ... ... гармония тартып, жарасым
таңдау жоғарылау шыға алмайды" (1991, 36-37). Осы ... ... ... ... ... ... білдіріп, терминдік мәнде жұмсалып тұр.
Осындағы негізгі ... түп ... ... болып тұрған ауызекі ... ... ... философиялық тіршіліктегі әлемдік тәртіптің бар
екендігін білдіретін термин ретінде қолданған.
Шәкәрім “Мұсылмандық шарты” атты ... ... ... қатысты
танымына бағытып жазған. Шәкәрім иман, ғибадат турасында қазақша түсіндіріп
жазғанынан қазаққа пайда, өзіне сауап болар деген ... ... ... ... ... ... сүрелерін талдап түсіндіріп, пайғамбар,
періштелер, мұсылманның міндеті туралы сөз қозғаған.
Шәкәрімнің "Үш анық" еңбегінде ар-ұждан екі өмірге де ... ... ... ... бұл ... істеген істерінің айнасы іспеттес, ... ... мен ... тетелестігін тартады. Молдалардың о дүниеде
хор қызы бар ... ... ... ... ... ... рахат бар
Азабы оттан қиыр тар.
Нәпсіге ерген молдалар,
Қыз құшуға тым құштар.
Шәкәрім о дүниеде жақсылықтың да, жамандықтың де барлығына сенеді, бірақ
молдалардың ... ... ... ... ... ... дүниетаным болмысында діни сенімнің алатын орны
айрықша ... ... ... тіл мен дін ... тығыз байланыста. Діни-
конфессиялық фактордың халықтың ділі мен мінез-құлқына тигізген ... зор. Ал бұл ... өз ... ... көрініс табады. Өзге тілдер
сияқты ... ... де ... ... ... сол ... ... жүйесін дамытқан өнімді бір көзі - діни ... ... ... ... ... жоқтан бар қылған құдіретінде өлшеу жоқ,
теңдес шерігі жоқ, мінсіз Алла тағалаға сансыз разылық шүкір, ... ... ... ... жаратқан ақыр заман пайғамбары Мұхаммед Мұстафа
Салиалла Ғалиассалам қазіретіне салауат мұның соңында ей, ... ... ... де иман ... ... қанша құлшылық ғибадат қылынса да ол қабыл
болмайды" (1993, 8);т.т. Алайда діни сана қалыптастырған бұл ... ... ... ... халықтың діліне, мінез-құлқына, әдет-ғұрпына әбден
сіңіп, ... ... ... реңк ... ... сөйтіп, қазақ
тілінің сөздік қорын байытып, қолданыс аясын кеңітіп, мүмкіндік кеңістігін
өрістетті.
Сондай-ақ, діни ғұрып тудырған ... ... ... жағынан мүлде жаңа
тұрпатты ұғым қалыптастыруы тіл-тілдің бәріне тән ортақ құбылыс. Мысалы:
қазіргі қазақ әдеби ... ... ... ... ... ... образ жизни); имандылық (мораль); қабылхана (приемная); пәрмен
(указ); ассалаумағалайкум! ... ... ... ... жан (дух); т.т.
Шәкәрім шығармашылығында діни тақырып басты орын алады. Осыған орай оның
тілінде діни ұғымдар мен ... ... ... ... ... ақын ... рухани-діни ұғымдар мен атаулар қазіргі
әдеби тілден берік орын алды.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Ә.Қайдаров “Қазақ терминологиясына ... ... ... ... ... ... түсіндірме сөздігі. Алматы “Ғылым ” 3 том.1978,240 б.
3.Энциклопедея “Ислам”. Алматы: “Қазақ энциклопедиясы”,1995-41 б.
4.Қ.Мұқаметханов “Шәкәрім”. ... ... ... ... ... ... ... Жалын, 1992-126 б.
6.М.Исаұлы. “Аллап сөзі бас әріппен жазылады.” Қазақ әдебиеті, 2002 № 4
7.М. Қашқари “Түрік тілінің ... ... - ит - ... ... 1997-35 ... ... ... дастандар, қарасөздер.
Алматы:1988
9.Ш. Құдайбердиев “Үш анык”. Алматы “Ғазлия” 1991
10.Ш. Құдайбердиев “Мұсылмандық шарты”. ... 1993

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму үрдістері70 бет
Қазақ ағартушы - философтардың дүниетанымы14 бет
Адвокатура мен адвокаттық қызметтің түсінігі мен маңызы95 бет
Атмосфералық ауа гигиенасы14 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Италия11 бет
Медицина саласы бойынша 65 сұрақ-жауап118 бет
Мемлекет басшысы Н. Назарбаев Қазақстан Республикасында тіркелген шетелдік дипломатиялық корпуспен кездесу өткізді..4 бет
Оңтүстік Балқаш маңы аумағының шөлдену мәселелері70 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь