Ортағасырлық философия

Кіріспе
Ортағасырлық христиандық философия ілімінің негізгі үш кезеңі
Ортағасырлық мұсылман философиясы
Қайта өрлеу және жаңа дәуір өкілдерінің философиясы
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
Ақыл мен сенімнің арақатынасы мәселесіне философия тарихында үш көзқарас бар:
1) Сенімді, діни сенімді ақыл-ойдан жоғары қою оны «Құдайдың жаратылыстан жоғары сәулесі, нағыз ақиқат» деп түсіну.
2) сциентистік көзқарас сенімге негізделген дінді ақылға негізделген ғылымнан төмен қояды және діни сенім түбінде жоғалады деп есептейді.
3) «екі ақиқат» – сенім мен ақыл-ой қатар өмір сүре алады деп мойындау.
Бірінші көзқарас Ортағасырлық христиандық және мұсылман философиясында басым болды. Августин, Тертуллиан, Аквинат адамды ақыл адастырады, сондықтан құдайды және ол жаратқан дүниені танып-білу үшін сенім жеткілікті деп есептеді. Тертуллиан: «Сенемін, себебі абсурдты». Сенім мен ақылдың арақатынасын түсіндіруде Аквинаттың рөлі ерекше. Ол сенімді жоғары қоя отырып, оны біржақты қолдамай, ақыл мен сенімнің арасындағы ортақ жақтарын да талдауға, олардың таным объектісіннің бір екендігіне және таным тәсілдер бірін-бірі толықтыра алатынына назар аударуға ұмтылды. Кейінірек оның ілімін жалғастырушылар неотомизм бағытын қалыптастырды, 1879 жылы папа Лев ХИ бұл бағытты христиандық католиктік діннің негізгі қағидаларын дұрыс түсіндіретін жалғыз философия деп жариялады.
1.Тұрғынбаев Ә.Х «Философия» оқулық.- Алматы: «Білім», 2001ж.
2.Алтай Ж., Қасабек А., Мұхамбетали Қ. «Философия тарихы», -Алматы: «Жеті жарғы». 1999ж.
3.Сыдықов Ұ., Кішібеков Д. “Философия”. Оқулық.. Алматы “Ғылым”, 2007.
4. Философия: жоғары оқу орындары студенттеріне арналған оқулық//Құрастырған Т. Ғабитов / – Алматы, 2002. – 42 б.
5. Мырзалы Серік. Философия. – Алматы: "Бастау", 2008. –169 б.
6. Батыс философиясының антологиясы. – Алматы, 2002
        
        Кіріспе
Ақыл мен сенімнің арақатынасы мәселесіне философия тарихында үш көзқарас бар:
1) Сенімді, діни сенімді ақыл-ойдан жоғары қою оны деп түсіну.
2) ... ... ... негізделген дінді ақылға негізделген ғылымнан төмен қояды және діни сенім түбінде жоғалады деп ... - ... мен ... ... өмір сүре ... деп ... көзқарас Ортағасырлық христиандық және мұсылман философиясында басым болды. Августин, Тертуллиан, Аквинат адамды ақыл адастырады, сондықтан құдайды және ол ... ... ... үшін ... ... деп ... Тертуллиан: . Сенім мен ақылдың арақатынасын түсіндіруде Аквинаттың рөлі ерекше. Ол сенімді жоғары қоя отырып, оны ... ... ақыл мен ... ... ... ... да ... олардың таным объектісіннің бір екендігіне және таным тәсілдер бірін-бірі толықтыра алатынына назар аударуға ұмтылды. Кейінірек оның ілімін ... ... ... қалыптастырды, 1879 жылы папа Лев ХИ бұл бағытты христиандық католиктік діннің негізгі қағидаларын дұрыс түсіндіретін жалғыз философия деп ... ... ... заманғы томизм антропологиялық сипатта, құдайды ғана емес, адамды да қүндылық деп таниды, , ... ... ... ... ... Жаңа ... кезендеріндегі ғылыми-техникалық революциядан бастау алып, ХХ-ғасырда, әсіресе кеңестік қоғамда ерекше ... Бұл ... діни ... төмендетілуіне, дінге сенушілердің қудалануына әкелді.
Үшінші көзқарас Жаңа ... ... ... Ф.Бэконның еңбектерінде кездеседі. Менің ойымша, осы принципін ... ... ... ... ... осы ... ... өмір сүріп отыр десек, қателеспейміз. Ақыл мен сенімнің, ғылым мен діннің гармониясынан, бір-біріне ... ... ... ... ұтылмайды. Жеке адам деңгейінен қарастырсақ, құдайға соқыр сеніп, діни ... ... сол ... өзін ... адам ... ... мақтану, ал күнделікті өмірде зұлымдық жасау, өзіңнен басқаны ойламау, яғни сенімді ақылмен ұштастырмау мүлдем қате.
Діни сенім ... - ... ... және ... ... бірі. Біздің қоғамымыз ұзақ жылдардан кейін осы ... ... ... ... Конституциясының деп аталатын екінші белімінің 19-бабының бірінші тармағы және 22-бабының бірінші және екінші тармақтары Қазақстанның әрбір азаматы діни ... ... ... заң ... ... ... ... адам басқа дінді ұстанған адамға да, құдайға сенбейтін адамға да түсіністікпен, шыдамдылықпен ... ... ... ғана ... ... достық, сыйластық, ынтымақтастық қалыптасып, қоғамдагы тұрақтылық сақталады.
Ортағасырлық христиандық философия ілімінің негізгі үш кезеңі
Осы дәуірдегі философия ілім "схоластика" ... ... ... атқа ие ... ... үш ... ... а) Балауса схоластика (IX - XII ... Бұл ... ... ... теология әлі бір-бірінен ажырамаған, бірақ ақыл-ой әрекетінің жемісі мен құндылығын түсінуді және ... ... ... ... ... ... сенімнің үстемдігін жүргізуді және сол үстемдіктің "заңдылығын" дәлелдеуді өзіне мақсат етіп ... ... ... ... Негізгі өкілдері: Ансельм Кентерберийский, Пьер Абеляр, Августин Аврелий, т.б.; ә) Кемелденген схоластика (XIII ... Бұл ... ... еңбектері көпшілік арасына тарап, []философиялық теология ілімі]] қалыптасып, кең етек алды. Негізгі ... Ұлы ... Фома ... Дунс ... т.б.; б) ... кезеңі (XIV - XV ғасырлар). Шынайы ғылыми және ... ... ... ... нәтижесінде (әл-Фараби мен ибн Рушдтың "қосақиқаттылық" тұжырымдамалары негізінде), теологияның тек бедел мен атаққа табынған, тәжірибеден, өмірден алшақ мистикалық ... ... ... ... қалыптасты. Негізгі өкілдері: Уильям Оккам, Жан Буридан, т.б. Схоластикалық пікірталас үстінде христиандық қағидаларға сәйкес келе бермейтін ... ... ... ... ... ... өз ... тапты. Аврелий (354 - 430ж) философ, католик шіркеуінің белгілі уағыздаушысы және саясаткері ретінде ... деп ... ... ... жаңа ... ... негізін қалады. Негізгі еңбектері: "Тәубеге келу", "Құдай қаласы туралы", т.б. Августиннің ілімі бойынша, адам ... ... ... оның ... қылықтары құдай еркімен белгіленіп қойған. Тарихтың даму негізінде адам санасының өзіне деген сенімділігі (бұл сенімнің негізі - ... мен ... ... ... ... күші ... ... теология-философиялық бағыт ретінде Батыс Еуропа елдерінде XII ғасырға дейін үстемдік етіп, кейін христиан аристотельшілігінің негізін қалаушылар Ұлы Альберт пен Аквинскийдің ... ... ... тәсілдің негізін қалаушы және қорғаушы француз теологы-схоласты, философ Абеляр (1079 - 1142ж) ... ... ... - "Бар мен жоқ". ... ... ... өмір ... жалқылар, бірақ олардың өзара ортақ қасиеттері болғандықтан, осы негізде жалпылар ұғымы қалыптасады. Бұл жалпылар (универсалийлер) шын өмір сүреді, себебі ол - ... ... ... ... Адамға ең керекті нәрсе оның іс-әрекеті емес, құдайға деген сенімі. Христиандық діни ілімді Аристотельдің философиясымен байланыстырған, шіркеудің алғашқы схоласт ... ... ... Аквинскийдің пікірінше, дін құдайдың табиғатын түсіндіретін ілім, сондықтан шіркеу оны уағыздаушы ретінде ... ... ... ... ... ... ... сын айтқан шотланд схоласты Дунс Скотт (1268 - 1308) құдайдың да, ... да ... оның ... ... ... ... ... абсолютті ерікті, ал оның қалағанын істегеннің өзі - игілік деп есептеді. ... ... ... құдай жігерінің арқасында әлемдегі жеке заттарды жаратқан. Ол тек ... ғана ... ... ... сол ... ... түпнегізі. Орта ғасыр философиясының көптеген идеяларымен келіспей, өзіндік пікір ... ... ... ... беделін көтерген ойшылдардың бірі Роджер Бэкон (1214 - 94ж) болды. Ол философияны, табиғаттану ғылымдарын ... бөлу ... ... ... ... ... - тәжірибе, эксперимент және математика деп есептеді. Номиналистік бағыттың ... ... ... ойлау тәсілінен арылып, трансценденталды болмыстың антологиясын қалыптастырған ағылшын ... ... (1300 - ... ... Оның ... ... ... пен діни ақиқат екі түрлі құбылыс. Ғылым мен философия үшін ең ... ... - ... ... мен білім арқылы ақиқаттығы дәлелденетін фактілер. Оккамның ілімі ... ... ... ... ... ... және ғылымда геометриялық тәсілдің үстемдік құруына ықпал етті.
Ортағасырлық мұсылман философиясы.
Ортағасырлық мұсылман философиясы. Мұсылман әлемінің ... ... грек ... мен ... ... ... дәстүрлерді одан әрі жалғастырып, дамытқан. Ортағасырлық Батыс Еуропада христиан дінін идеологияландыру, философияны негіздеу ... ... ... ... әлемінде, әсіресе, VII - X ғасырларда философия мен ғылым өзінің гүлденген кезеңін бастан кешірді. Бұл ... ... ... ... ... география, медицина, т.б. ғылым салалары қарқынды дамыды. Мұсылман әлемінің философтары мен ғалымдары Батыстың ғылымы мен философиясының қалыптасуына дүниетанымдық ... зор ... ... Батыс әлемі мұсылмандық Шығыс философиясы арқылы алғаш рет ххантикварлы мәдени мұрамен, сондай-ақ Шығыс ... ... ... Ислам философиясының бастапқы негізін қалаушылар қатарында әл-Кинди мен әл-Фараби тұрды. Ортағасырлық дәуірде "арабтардың философы" атанған әл-Кинди (800 - 879ж) ... қана ... ... ... астроном ретінде де белгілі. Оның пікірінше, Құдай материяны, форманы, қозғалысты, ... пен ... ... ... болған нәрсе қозғалыстың нәтижесінде өзгереді және ақыр соңында жойылады, ол - ... ... оның соңы бар. ... жаңа ... ... ... ... X ғасырдағы Аристотельдің ізбасары болды. Әл-Фарабидің көптеген филосиялық идеялары батыс Еуропа философияның идеялары мен тұжырымдамаларының қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... ... Орта ғасырлардағы философия мен ғылымның дамуына энциклопедист-ойшыл ибн Сина (980 - 1037ж)зор үлес ... ... ... ... одан әрі ... ибн Сина ... қарсы шығып, ақыл-ой үстемдігі үшін күресті. Философия мен теологияның ара жігін ажыратып, олардың мәртебесі туралы идеяны ибн-Рушд қосақиқаттылық ... ... одан әрі ... ... ... рационалистік бағытты шығыстың Закария әл-Рази, әл-Маари, Омар Хайям, ибн Абдаллах, ар-Раванди сынды танымал ғалымдары мен философтары дамытты. Ортағасырлық мұсылман ... ... ... ... тың ... ... ... өмірдегі рухани бөлектену орын алатынын ескере отырып, сопылықтың данагөйлері рухани-адамгершілік тұрғыда толысудың жолын ұсынды (қ. Сопылық). ... ... ... ... Қ.А. ... ... (XI ғасыр), ибн Араби (1165 - 1240ж), әл-Хуруфи (1339 - ... ... ... (XIV ... ... (XV ғасыр), Рузбехан Богли (XVIII ғасыр), т.б. болды. Сопылық ілімнің өкілдері ... ... ойды ... қана қоймай, рухани жетілген адам туралы, олардың өмірде әділетсіз мемлекетке, қоғамның азғындауына үнемі қарсы тұратыны туралы идеяларды ... ... ... ибн ... ибн ... әл-Фараби (870 - 950 ж. ш.) - ... ... ... ... ... ... астроном, ботаник, лингвист, логика, музыка зерттеушісі.
Адамзат тарихында ғылыми ойдың үздіксіз даму ... ... ... ... ... ... танып білу күрделі мәселеге айналып, бастан-аяқ қарама-қарсы көзқарастардың өріс алуына түрткі болды. Адамның өзін ... ... ... ... қадамы көне дүние философтарынан басталса да, оны өз ... ... ... ... ... ... ... ерекше көзге түседі. Жалпы немесе жайлы күрделі ой ... ... ... арғы ... ... ... дәуірде Абайға терең барлап барған.
Қайта өрлеу және жаңа дәуір өкілдерінің ... ... ... ... ... ... ... жедел қарқынмен өсуі техниканың, табиғаттану ғылымдарының, математиканың, механиканың дамуына себепші болды. Ал, қоғамдық өмірде қалыптасқан бұл жайлар ... ... ... таза ... ... ... ... процестерді және адам табиғатын түсініп- білуге жол ашты. Адамдардың өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... ғылымдарға тән универсалдық (әмбебаптық) тәсілдің маңызы зор деп есептелініп, сондай әмбебаптық тәсілретінде көбінесе логикалық ойға және тәжірибеге ... ... ... ... тәсіл ұсынылды.
Қайта өрлеу кезеңі философияның гуманистік сарында болуына католиктік шіркеудің рухани қыспағынан құтылуға ұмтылған адамдардың еркіндік, бостандық туралы ... ... ... ... алғанда қайта өрлеу философиясы негізгі үш бағытта дамыды. Біріншісі (Н.Кузанский, Пикоделла, Мирандолла, Леонардо да Винчи т.б.) ... ... ... өздерінің философиялық ілімдерінің негізгі өзегі етіп қабылдап рухани өмірде, мәдениетте гуманизм деген бағытты дүниеге ... ... -- ... ... Мор, ... ... адам ... жүзеге асыруға кедергі болып отырған қоғамдық құрылысты сынап, утопиялық-социалистік идеяға бой ... ... -- ... ... ... ... ... жетістіктеріне сүйене отырып, христиан дінінің әлемнің пайда болуы және оның ... ... ... ... ... ... құбылыстарын өз заңдылықтарына сүйеніп түсіндіруге болатын көзқарастың дамуына үлкен әсер еткен революциялық жаңалықтар ... ... ... ... толы ... ... жол ... неміс ойшылы Николай Кузанский шын аты-жөні Николай Кребс (1401-1464 ж.) болды. Негізгі еңбектері: , , т.б. ... ... ... әлем қарама-қарсы заттардан тұрады және олар, математикадағы ... екі ... ... бір- ... өте ... сияқты, бір-біріне ауысып отырады. Ауысқан қарама-қарсылықтардың теңесуі тек құдайға ғана тән. Жалпы алғанда материалдық денелер ... ... ... өз ... ... дамып өзгеріп отыратын болғандықтан, оларды танып білуге болады. Бұл ретте адамдарға математикалық тәсіл мен тәжірибе көмектеседі. Кез келген теориялар мен ... ... ... не ... ... ... ... Адамдар да заттар сияқты микрокосмосқа жатады және ол құдайдың көрінісі ... ... ... ... ... ... арқасында құдаймен қатар тұрады. Осыдан келіп, -- деп ... ... ... ... білу ... үздіксіз толықтырып отыру қажет.
Гуманистік ойды қалыптастырып, оны жалпы адамзаттық мәдени ... ... ... ұлы ... табиғат зерттеуші ғалым, көрнекті философ Леонардо да Винчидің (1452-1519 ж.ж.) қосқан ... өте зор ... Да ... ... ... ... бас ... тәжірибеге, адамның ақыл-ойының күшіне сену негізінде табиғаттың бірлігін адамзат мәдениетінің өміршеңдігін дәріптеумен ерекшеленеді. Ол осы ... ... ... ... алып, оны софистика сияқты пайдасы жоқ ілім деп есептеді. Жалпы алғанда Да Винчи іздестірудің өзі пайда бермейтін іс, себебі ... ... ... емес, өзінің қажеттілік заңына бағынады да, үздіксіз өзгерісте, даму үстінде деп тұжырымдайды. Мысалы, ... бір ... су ... бу ... мұз ... суға айналады.
Да Винчи Әл-Фраби мен Ибн Руштың теорияларына қарсы болды. Оның ... діни ... ... жоқ, себебі құдайдың өзі де жоқ, шын ақиқат -- тек ғылыми ақиқат қана. Ғылымда табысқа жетудің бірден-бір жолы -- ... ... мен ... ... ... ... ... олардың практикада қолданылуға мүмкіндігінің болуымен айқындалады. Осы тұрғыдан ол механикаға аса зор көңіл ... өзі осы ... ... ... ... ... идеяларды жүзеге асыруға тырысты (парашют, ұшатын қанат, тоқыма станогі т.б.)
Да Винчи алғашқылардың бірі болып сурет өнері ... ... ... ... пікір айтып, эстетикалық талғамның қалыптасуына үлкен әсер етті.
Адам -- еркін, бостандығын жүзеге асыруда қоғамның мемлекеттік рөлін ... ... ... ... орын ... италияндық саяси қайраткер және тарихшы Николай Макиавеллидің ... ж.ж.) ... еді. ... ... , (қағидалары)т.б. Макиавелли Тит Ливидің шығармалары негізінде саяси іс-әрекет тәртібін ... ... ... Рим ... ... ... дәріптейді. Мемлекеттің қайсысы болса да, римдіктердің күші мен ... ... ... ие ... үшін, өз іс- әрекеттерінде дұрыс деп тапқан тиісті шараларды қолданулары қажет. Ал бұл жолда әдептілік ... мен ... ... ... ... ... онда тұрған ештеңе де жоқ, билеуші оған көңіл бөлмеуі керек. Макиавеллидіңбұл ілімі деп аталып кеткен, ... өз ... ... ... де дұрыс деген қағиданың қалыптасуына әкеп соқты. Сол кездегі қоғамның халықтың әлеуметтік талап-сұраныстарын шеше ... ... ... ... ... ... пайда болды. Томас Мор (1478-1535 ж.ж.) , Томаза Компанелле (1568-1639 ж.ж.) атты шығармаларында , әділетті ... ... ... ... да, ... де жоқ, бұл мемлекеттерде меншік иесі -- қоғам, ал жеке ... сол ... ... ... еңбек нәтижелерін тең бөліседі, оларда билеушілер де, қарапайым адамдар да заң алдында тең және олар әр ... ... ... ... ... ... өндірістік процестерге кесел келтіретіндей әртүрлі тыйым салатын қағидалар аз болуы керек. Жастарды тәрбиелеу ісі ... ... ... ал ... ... ... мен ... идеалды мемлекет пен қоғам туралы пікірлері әлжуаздығына, қиялилығына қарамастан кейінгі социалистік ілімдердің қалыптасуына әсер етті.
Әлемдегі процестерді өз заңдылықтарына сүйеніп, түсіндіруге ... ... ... ж.ж.) ... ... -- әлемнің күн орталық жаратылысы қағидасының негізінде Джордано Бруноның (1548- 1600ж.ж.) философиялық көзқарастары ... ... ... , , ... ... ... тыс ешқандай күш жоқ. Ол кеңістікте де, уақытта да шексіз, ал қозғалыс оның өмір сүру тәілі. Табиғат өз заңдылығымен өмір ... Әлем мен ... бір. Әлем -- ... ... ... ... ғана мәнділік. Сондықтан ол мәңгі және өзгермейді. Ал әлемге кіретін денелер сансыз көп, олар ... ... және ... болады. Барлық заттар өшпейтін, мәңгі, қозғалыста бөлшектерден тұрады. Оларды Бруно -- ... деп ... ... ... ... ғана ... психикаға да қатысы бар. Ал психикалық құбылыс барлық заттарға тән болғандықтан әлемде жансыз денелер жоқ. Осыдан келіп Бруно әлемде шексіз және ... көп ... ... ... ... ықтимал деген тұжырым жасайды. Бруноның көзқарасынан жүйеленген түрде қолданылған Демокрит пен Гераклиттің ілімдерінің ықпалын ... ... ... ... ... антика философиясындағы гуманистік дәстүрді, ортағасырлық шығыс мәдениетінің алдыңғы қатарлы ойларын өз заманының талап- тілегінің қажетіне жаратып, жаңа заман ғылыми көзқарасының ... зор ... ... ... ... мен ... ... қарқынмен дамуына байланысты, қалыптаса бастаған қоғамның жаңа талап, сұраныстарын қамтамасыз ... ескі ... ілім мен діни ... ... ... Жаңа ... жаңа ... жаңалықтар, жаңаша дүниетанымдық көзқарастар керек еді. Осы себептен ғылымның пайдалы деп табылған жаңа ... тез дами ... ... механика, геометрия, т.б. ғылымдар саласында қол жеткен табиғаттану, ... ... ... әсер ... философияда механистік көзқарасты және метафизикалық ойлау тәсілін қалыптастырды. Тіпті қоғамдық өмірді де, адам табиғатын ... ... ... ... айналды. Философияда механикалық, метафизикалық көзқарастың қалыптасуына зор үлес қосқан ойшыл -- ... ... ... ... ... ... ... тәсілінің негізін қалаушы Френсис Бэкон (1561-1626 ж.ж.) еді. Негізгі еңбектері: , , т.б. ... ... ... ... мақсаты -- табиғат күштерін игеру. Табиғаттың сырын, заңдылықтарын білген адам оларды өз ... ... ... ал ... ... қарастыру арқылы түсінуге болады. Материяның қасиеттері көп, солардың ішіндегі негізгісі -- ... ... ... ... орын ... ... тәсілмен қабылдап білуге болатын денелер ғана, ал жан, рух т.б.ғылыми тұрғыдан танып-білуге болмайтын болғандықтан -- ... ... ... ... ... ... ... мәдени өмірді мақсаттылықпен өзгерту адамзаттың негізгі мақсаттарының бірі. Бұл жолда адамдар әр нәрсеге сеніп -- ... , ... ... ... ... ... Ал ... жалғыз ғана дұрыс тәсілі -- индукция. Бэконның түсінігінше зерттелетін заттардың қасиеттері ешуақытта өзгермейді және олар бір- бірімен байланыста ... мен ... ... ... ... әрқайсысы өз жолымен ақиқатқа жетулеріне болады.
Томас Гоббс (1588-1679 ж.ж.) Бэконның ілімін жалғастырушы және бір жүйеге ... Ол ... ... ... ... ... қатар таным процесінде, қоғамдық құбылыстарды да қарастырып, жүйеленген механикалықкөзқарастың негізін қалады. Негізгі еңбектері: , .
Гоббстың пікірінше, ... ... ... ... жиынтығы. Материя мен дене синонимдер. Бейзаттық құбылыстар болмайды.
Денелер кеңістікте көсіледі және салыстырмалы қозғалыста болады. Олар түйсіктер арқылы қабылданып, санамызда ұғымдар ... ... ... ... ... ... арқылы ажыратылады. Сондықтан, геометрия ең басты ғылыми ойлау тәсілі. Ойлау дегеніміздің өзі -- ... ... ... жиынтығы.
Барлық денелер, әлем себептілікке байланысты болғандықтанжігер де себептілікке бағынышты. Ал жігер мен бостандық адам табиғатының нәтижесі болғандықтан, ... ... ... бола алады. Алғашқы қауым кезінде адамның табиғаты өзін- өзі сақтау, ләззатқа ұмтылу сияқты эгоизмге негізделген ... ... еді де, ... ... қарап өз іс-әрекетін ерікті түрде таңдайтын. Ал әрқайсысының еріктері бір-біріне қарама-қайшы келгендіктен, сол кездегі адамдардың табиғи көрінісі ... ... ... ... Локк ... ж.ж.) ... философы, психологі, педагогі. Негізгі еңбектері: т.б. Таным концепциясын психологиялық теория тұрғысынан негіздеп, психологияның ... ... ... жол ... Егер ... ... ... десе, Локк оғанқосымша тәжірибенің өзі сезімдік түйсінулер арқылықалыптасқан деді. Локктың танымтеориясы негізінен үш қағидадан тұрады:
1. ... ... ... емес, себебі идеялардың өзі тәжірибе арқылы пайда болады;
2. ... ... ... ... ... таза ... ... сияқты, ло тек тәжірибе арқылы мазмұнға толады.
3. ... тек ... ... арқылы қабылданған мәліметтерден басқа ештеңе жоқ, себебі дүниеге шығатын терезе -- түйсік.
Психиканың қалай қалыптасқанын ... ... Локк ... екі ... ... ... ... сапалы идеялар және екінші сапалы идеялар. Бірінші сапалы идеяларға дененің түр, сан, ... ... ... т.б. сол сияқты қасиеттері жатады, біз оларды шындығында қандай болса, тура сол күйінде қабылдаймыз. Ал ... ... ... ... иіс, ... дәм т.б. сол ... қасиеттері жатады, оларды біз субъективтік тұрғыдан қабылдаймыз.Осы екі сапалы идеялардың түйсіктерге әсер етуі арқасында біздің санамызда екі түрлі ұғымдар мен ... ... ... -- ... ... ... Олар тек тәжірибе арқылы қалыптасады да, ой белсенділігін талап етеді. Осы ... ... ... Ал екіншісі -- сыртқы денелердің түйсіктерге әсер етуінен, не ... ... ... ... ... ... ұғымдар, пайымдаулар.
Ақиқат дегеніміз, Локктың пікірінше, идеялардың өзара сәйкес келуі (ұғымдардың, пайымдаулардың , идеяларға) және көпшіліктің өзара келісімі. Адамның қуанышын ... және ... ... ... -- ... ал оған ... ... бақытсыздық. Ең жоғары заң, адамды қуанышқа бөлейтін болғандықтан ең басты игілік болады. Локк мемлекет туралы ілімінде халықтың ... ... ... конституциялық монархияны жақтайды. Мемлекет билікті бөлу (заң ... ... және сот ... арқылы әлеуметтік топтарға бостандық және құқықтық теңдікті сақтауға кепілдік жасауы тиіс.
Қорыта айтқанда, Бэкон, Гоббс, Локктың ілімдері механикалық ... ... ... ... ғылыми зерттеудің индуктивтік және геометриялық тәсілдерін әмбебап (универсалдық) тәсілдер дәрежесіне дейін көтеріп өзінен кейінгі ғұлама ойшылдарға үлкен әсер етті.
Англияда ... деп ... ... бағыт қалыптасты. Оның ірге тасын Дж.Беркли және Д.Юм деген ойшылдар ... ... ... жж) ... ... Негізгі еңбегі: .Берклидің ілімі бойынша деген бос сөз. Үшбұрыш ... ... ... ... ... сияқты, да болмайды. Ал жеке материялдық денелер құдайдың ойында идея ретінде өмір сүреді. Олай болса, ... өмір ... ... емес, рухтың, жанның және түпнегіздері. Адамдар үшін нағыз объективтік шындық -- біздің ... ... ... -- . ... жеке ... өмір сүруі дегеніміз, олардың түйсіктер арқылы қабылдануы арқасында идеяларына айнала алуы. Қозғалыс деп жүргеніміз -- құдайдың үздіксіз ... ... пен ... та сезімдік бір түбірлері. Мысалы, уақыт -- түйсіктердің бірінің соңынан бірінің ауысып отыру дәйектігі. жойылуымен ... бұл ... ... мен ... ... себебі, өзіндік басқа болуы.
Таным процесінде Беркли басты рөлді береді. Ол -- ... ... ... ал сезімдік тәжірибенің өзі санамыздағы құдіреттің белгісі -- ... ... ... ... ұғымдар объективтік шыңдықтың субъективтік кескіні емес, түйсіктердің ... ... ... ... ... ... ... өзі емес, түйсіктердің жиынтығы ғана екен.
Берклидің ілімін әрі қарай жалғастырған, тарихшы, дипломат, философ, ағылшын ағартушылық кезеңінің көрнекті өкілі Давид Юм ... жж) ... ... еңбектері: , , , т.б.
Юм ешқандай түпнегізді мойындамайды. Себебі, лол үшін шын мәніндегі ... ... идея ... Ал ... ... үшін ... шындықта өздеріне сәйкес келетін заттардың болуы міндет емес. Түпнегіз идеясы сезім мүшелерімен тәжірибе ... ... ... көбейту, азайту, байланыстыру сияқты ой күшінің қабілеті арқылы қалыптасады. Мысалы, құдай идеясы адамдарға тән ... ... ... ... т.б. с.с ... ... ... адамның өзінен тыстатып, табиғатта жоқ құбылысқа телуінен пайда болады. Тәжірибенің өзі Юмның түсінігінше, себептері белгісіз және түсінуге болмайтын . Ал ... ... мен ... ... ... ... және өз ... дербестігін арқылы танып-білуге болады. Бұл жерде -- ... ... ... ... ... ... заңы ретінде өмір сүретін құбылыс. Демек, Юм объективті себептілікті жоққа шығара отырып, сезім ... ... ... ... ретінде мойындайды. Себептілік заңы тек қана жүргізіліп жатқан тәжірибе шеңберінде үстемдік ете алады, ал оны ... ... ... ... ... ... Таным процесінің ең басты мақсаты -- тәжірибе арқылы айқындалған табиғи құбылыстардың себептерін жиынтықтап, олардан туындайтын көптеген салдарды сан ... аз ... ... бағындыру.
Адамдардың іс-әрекетінің негізінде себептілік жатыр. Бұл себептіліктер біздің табиғи қалыптасуларымыз, сұраныстарымыз және құмарлығымыздың негізінде ... Ал ... ... ... бола алмайды, демек ол ешқандай іс-әрекет туғызбайды. Ол тек қана ақиқат пен ... ... пен ... туралы ой сараптап, олардың орталарын ажырата білуге үйретеді.
Юм осы уақытқа дейін айтып келгендей , емес, биологиялық антропологиялық тұрғыдан философиялық ... ... ... шыққан реалист. Егер ағылшын философтары білімді тек сезімдік түйсіну арқылы алуға болады деп есептесе, ... ... және ... Рене ... ... ... ... процесінде бірінші орынға қойып, тәжірибенің рөлін сол ақыл-ойдың мәліметтерімен тексеретін қарапайым практикаға дейін түсіреді. Негізгі ... ,
, ... ... өз ... ... алады. Ол дәстүрлі қалыптасқан пікірлерге де, сезімдік танымның ақиқаттығына да күмәнданады. ... ... -- ... ... деп ... Оның деген қағидасы төмендегідей тұжырым жасауға мүмкіндік береді: біріншіден, ол танымның ... ... ... ... керісінше таным процесінің өзінен табуға ұмтылады; екіншіден, бұл қағида оны ... ... ... бар ... ... ... ... бір мезгілде, бір-бірінетәуелсіз, бірақ байланысты рухани түпнегізбен (құдай) қатар, материалдық түпнегіз де (табиғат) өмір ... ... ... ... ең ... ... -- кеңістікте көсілуі.
Декарттың философиясы артында өзіндік із қалдырған, соны идеяларымен кейінгі философиялық ... ... ... адамдарды басқаша ойлау арқылы, қазіргі техниканы жасауға мүмкіндік туғызды.
Спиноза Бенедикт (1632-1677 жж) нидерланд философы. Негізгі еңбектері: , , ... ... ... барлық материалдық денелер мен құбылыстарды біріктіретін ұғым ол -- ... ... ... табиғат, әлем, түпнегіз біртектес, бірреттегі түсініктер, синонимдер. Түпнегізге сансыз көп атрибуттар (ең басты қасиеттер) тән. Солардың ішіндегі ең ... ... ... мен ... ... ешкім құдай да, табиғат та жаратпайды, ол өзінің өзінен пайда болуына себепкер (саша зиі). Түпнегіздің атрибуттары модустарды ... ... ... ... екі ... ... Біріншісі, түпнегіздің атрибуттарынан тікелей туындаған модустар. Бұлардың өзі атрибуттарының табиғатына қарай: а) кеңістікте көсілу атрибутынан -- ... және ... ... б) ... атрибутынан -- ақыл-ой және жігер модустары, болып бөлінеді. Екіншісі, әлемдегі жеке денелер -- ... ... ... болғандықтан, бұл модустар -- түпнегіздің (әлемнің) жеке ... ... әлем ... ... ... ... ... мәңгі және өзгермейді. Ал оған кіретін жеке денелер үздіксіз өзгерісте, қозғалыста болады. өзгермейтін, қозғалмайтын ... ... ... ... ... жеке ... арасындағы байланыс қозғалыс модустары арқылы жүзеге асады.
Спинозаның ... ... тек ... ғана ... ... ... ... идеялар да -- модустар. Олай болса адамдар өз мүмкіндіктерін, және табиғаттың заңдылықтарын, сырын неғұрлым көбірек ... ... ол өзі үшін ... ... белгілеп, пайдасызіс-әрекеттерден аулақ болып, құдайдың мәнін түсінугежақындар еді. Ал құдайды жақсырақ түсінген сайын, оны көбірек сүйеміз. Осындай құдайға дегенсүйіспеншілік те -- ... ... ... өзін ... ... деп ... шындығында олар ерікті емес. Өйткені олардың іс-әрекеттері себептілікке бағынады. Бұл заңдылықты білмегеннен кейін, олар өздерін еріктіміз деп ойлайды.
Құдайдың (түпнегіздің, ... ... ... ... табиғатын түсіну тек математикалық тәсілді қолданған ғылымдардың ісі, ал ... ... ... оның ... ... айтқан пікірлері қате. Жалпы алғанда діннің шығуына екі турлі себептер әсер еткен. Олар: 1) адамдардың табиғаттың ... ... ... себептерін түсіндіре алмауы, және 2) олардың табиғаттың дүлей күштерінің алдындағы қорқынышы.
Бірақ, Спинозаның пікірінше, дін халықты уыстан ... ... тұру және ... ... ... үшін қажет.
Қорытынды
Философия тарихында көзқарастың үш формасы болған:
Біріншісі - миф. Яғни ... ... ... ... ... Оның белгілері мен сипаттары:
* Табиғатты, дүниені жанды тіршілік ретінде қабылдау;
* Политеистік діни нанымдар;
* Абстрактілі ойлаудың ... ... ... ... ... ... ратикалық сипат.
Екіншісі - дін. Бұл көзқарас ... ... ... ... - ... ақыл мен ... ... өмір сүре алады деп санайды.
Менің ойымша, философия ақылды сенімнен биік санайды. Және ... гөрі ... көп ... ... тарихтан ақыл мен сенім арақатынасы өзгеріп отырды.Бірде сенім басым болса, бірде ақыл басым болды. Расында ақыл мен ... ... ... болса, көзқарас нақтырақ болары хақ.
Әдебиеттер тізімі:
1.Тұрғынбаев Ә.Х оқулық.- Алматы: , 2001ж.
2.Алтай Ж., Қасабек А., Мұхамбетали Қ. , ... . ... Ұ., ... Д. ... ... ... ... 2007.
4. Философия: жоғары оқу орындары студенттеріне арналған оқулық//Құрастырған Т. Ғабитов / - ... 2002. - 42 ... ... ... ... - ... "Бастау", 2008. - 169 б.
6. Батыс философиясының антологиясы. - Алматы, 2002

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыс Еуропадағы ортағасырлық философия9 бет
Ортағасырлық араб-мұсылман философиясы11 бет
Ортағасырлық батыс еуропалық философия10 бет
Ортағасырлық батысеуропалық философия10 бет
Ортағасырлық Ислам философиясы22 бет
Ортағасырлық ислам философиясы әл-Ғазали мен Ибн Рушд мысалында113 бет
Ортағасырлық философия туралы10 бет
Ортағасырлық философияның ерекшелігі14 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати шығармашылығындағы адам мәселесін философиялық тұрғыдан талдау160 бет
Орта ғасыр философиясының жалпы сипаттамасы және ерекшеліктері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь