М. Мақатаев өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкер тұлғасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

І . тарау. XX ғасырдың 60.80 жылдарындағы қазақ поэзиясындағы әдеби үдеріс және оның М.Мақатаев поэзиясымен сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7

ІІ . тарау. М.Мақатаев өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкер тұлғасының бейнеленуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61

Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
Мұқағали Мақатаевтың азаматтық пафосы биік, сыршылдық тынысы кең, шынайы тіршілік өрнектеріне қанық шығармалары қазақ әдебиеті тарихында алпысыншы жылдардан бастап өзіндік ерекше орнымен көрінді де, ақын ұлттық поэзиясының бірегей бітімді біртуар тұлғасына айналды.
Ақынның алғашқы жырлары 1948 жылдарда Нарынқол аудандық «Советтік шекара» газетінің беттерінде жарияланды. 1954 жылы «Әдебиет және искусство» («Жұлдыз») журналында бір топ өлеңдері жарық көрді. «Қазақ әдебиеті» газетінде өлеңдер топтамасы (Әбділда Тәжібаевтың қоштауымен) оқырманға жол тартты. Арада он жыл салып, 1964 жылы тұңғыш кітабы «Ильич» атты поэмалар жинағы жарыққа шықты. 1966 жылы «Армысыңдар, достарым!» атты өлеңдер мен поэмалар кітабы, 1967 жылы «Қарлығашым,келдің бе?» атты жыр жинағы оқырман қолына тиіп, қаламгерлік беті айқындалған, өзіндік қолтаңбасы бар ақынның тұлғасын танытты. Соңғы жинақтарының тақырыптарынан-ақ («Армысыңдар, достарым!», «Қарлығашым келдің бе?» ) ақынның өз үні мен таным дүниесі бедерленіп бой көрсетті.
1. Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. 9 – том. Алматы, 2005ж.
2. Қирабаев С. Революция және әдебиет: мақалалар мен зерттеулер. 2 томдық. Т.I. - Алматы, 1997, 350-б.
3. Тынянов Ю.Н. Поэтика. История литературы. Москва, 1977 ж.
4. Гинзбург Л.Я. О лирике. Ленинград, 1974 ж.
5. В.Назаренко. О так называемом лирическом герое. «Звезда» 1953, № 10,173-стр.
6. Гегель Г.В.Ф. Эстетика, Т.3, Москва, 1971, 519-стр.
7. Соловьев В.С. Стихотворения. Эстетика. Литературная критика. Москва, 1990, 210-стр.
8. Ницше Ф. Сочинения в двух томах. – Москва, 1990, Т.1.
9. Пессао Ф. Иностранная литература. Москва, 1988, 89-стр.
10. Борхес Х.Л. Письмена Бога. Москва, 1992,159-стр.
11.Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, 1992, 352-б.
12. Ахметов.З. Өлең сөздің теориясы. Алматы: Мектеп, 1960, 292-б.
13. Мақпыров С. Әдебиеттануға кіріспе. Алматы, 1991,184-б.
14. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. Алматы: Жазушы, 1985, 560-б.
15. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. Алматы: ҚМКӘБ, 1960.-364 -б.
16. Марғұлан Әлкей. Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов. Өмірі мен қызметі (очерк). Кітапта: Шоқан У. Таңдамалы. Екінші бас. Алматы: Жазушы, 1985. -556-б.
17. Байтұрсынов А. Шығармалары. Алматы: Жазушы, 1989, 320-б.
18. Қабдолов З. Көзқарас. Алматы: Рауан, 1996, 256-б. 19. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі (Құрастырушылар: З. Ахметов, Т. Шаңбаев) Алматы: “ Ана тілі” , 1998, 384- б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
Салиха ... ... ... ... ... ... ... мамандығы
Алматы 2013
МАЗМҰНЫ
Кіріспе ................................................................................................................... 4
І - тарау. XX ғасырдың 60-80 ... ... ... ... үдеріс және оның М.Мақатаев поэзиясымен сабақтастығы......................................................................................................7
ІІ - тарау. М.Мақатаев ... ... ... тұлғасының бейнеленуі..............................................................................................................36
Қорытынды ........................................................................................................ 61
Әдебиеттер тізімі................................................................................................63
Кіріспе
Мұқағали Мақатаевтың азаматтық пафосы биік, ... ... кең, ... ... өрнектеріне қанық шығармалары қазақ әдебиеті тарихында алпысыншы жылдардан бастап өзіндік ерекше орнымен көрінді де, ақын ... ... ... ... біртуар тұлғасына айналды.
Ақынның алғашқы жырлары 1948 жылдарда Нарынқол аудандық газетінің беттерінде жарияланды. 1954 жылы () ... бір топ ... ... ... газетінде өлеңдер топтамасы (Әбділда Тәжібаевтың қоштауымен) оқырманға жол тартты. Арада он жыл салып, 1964 жылы ... ... атты ... ... жарыққа шықты. 1966 жылы атты өлеңдер мен ... ... 1967 жылы атты жыр ... оқырман қолына тиіп, қаламгерлік беті айқындалған, өзіндік ... бар ... ... ... ... ... тақырыптарынан-ақ (, ) ақынның өз үні мен таным дүниесі бедерленіп бой көрсетті.
Жазушылық жолы осылайша сәтті ... жас ... ... былайғы барлық саналы өмірі поэзия тынысымен тығыз байланыста өтті. Өмірінің екінші жартысында ... ... ... ... іске ... ... , - деп тебіренетін Мұқағали бүкіл ғұмырын, жан дүниесін қалтқысыз өлең жолына арнады. Талантты да шамырқанысты ғұмыр ... ... ... ... Талантты бай, ішкі рухани қуаты берік ақын небір тамаша лирикалық жырларын ұсынды. , (1969), (1972), (1974), (1975) ... ... ... ... ... із ... өз ... тапты.
1976 жылы жарық көрген атты таңдамалы өлеңдері мен поэмалары ақындық өмірдің бір түйінді белесіндегі ... ... ... ... 1978 жылы ... кітабын авторы көре алмады.
Ақын поэма, дастандарымен, талантты лирикалық шығармаларымен, әлем ... ... ... ... тіліне аудару арқылы қазақ әдебиетінің тарихында ерекше ... орын ... ... да ... ... ... ... үлгерді. Ақын соңында бай да талантты қаламнан туған мұралар қалдырды. Оның жеке өмірі мен ... ... ішкі ... ... ... ... деген шыншыл да сезімтал ақындық көзқарасы туындыларынан барынша айқын ... ... ... ... қалыптасу кезеңі бүкіл кеңес әдебиетінде үлкен серпіліс тудырған алпысыншы жылдардағы жылдарына тұспа-тұс келген ақын дүниетанымы одан кейінгі социалистік ... ... ... ... күрделі қайшылықтарға ұшырады. Ал, өткен ғасырдың соңындағы қайта құру, Қазақ елінің тәуелсіздік алу ... ақын өз ... көре ... ... ... ... де ақын ... жақсы танылып, әдебиеттен өз үнімен дараланған суреткердің мұраларына көзқарас, ... ... ... (1981), (1981), екі ... ... ... ... (1982), (1984) қалың оқырман қолына тиді. 1991 жылы үш томдық таңдамалы ... ... ... ... У. ... (1969), В. ... (1970), ... , атты бірінші бөлімін (1971) қазақ тіліне ... ... ... - ... поэзияның жаңа бір белеске көтерілгендігін, жаппай еуроцентристік ағымға ойысқан заманда қазақтың қара өлеңін шынайы қасиеттерінің қадірі ... ... да ... ... түскендігінің куәсі. Ол қазақ өлеңінің ұлттық бояуы мен ... ... ... ... да, сонысымен қалың қазақ оқырмандарының жүрегіне жол ашып, ұлттық поэзияның шашасына шаң ... ... ... ... ... ... ... қатар, ақын қазақ лирикасын XX ғасыр әдебиетінің озық дәстүрлерімен талантты түрде құнарландырды. Білікті, парасатты ақын ... өз ... ірі ... ... ... ... өзінде қазақ өлеңі мен ана тілінің ғасырлар қойнауынан нәр жинаған аталы дәстүрін бұзбай, жарасымды дамытты. дегенде де ақын ... ... ... алға ... [1, ... ... Қазіргі таңдағы мәдениет тоғысындағы жаһандану үрдісіне бағыт бұрған заманда ұлтымыздың рухани әлемін байытқан тұлғалардың мұраларын зерттеу - ... ... ... ... поэзиясы жөнінде арнайы монографиялық зерттеулерден көре, оның жекелеген өлеңдерін ... ұсақ ... ... Ал, ақын ... ... ... Мұқағали поэзиясын тереңінен қопаратын, оның ішкі әлемін терең бойлап талдаған еңбектер ілеуде ... ... Осы ... ... М.Мақатаев поэзиясы қазақ поэзиясының аясында тақырыптық, идеялық, көркемдік жағынан жан-жақты зерттеуді қажет етеді.
Тақырыптың зерттелуі: ... ... ... ... жанрлық, түрлік-стильдік мәселесі, лирикалық қаһарман, көркемдік жүйе проблемасы әдеби үдеріс аясында және ... ... ... ... ... келе ... Зерттеу еңбегімізде нысана етіп алып отырған М. Мақатаев поэзиясы жөнінде әр жылдары М.Қаратаев, Ә.Кекілбаев, ... ... М. ... т.б. ... жазса, Қ.Алпысбаевтың , С.Әбішеваның , монографияларында ақын шығармаларына терең талдаулар жасалады. Сонымен ... ... , ... , Б.Бегманованың , Ж.Өтейұлының деген тақырыптардағы диссертацияларында ақын шығармалары белгілі деңгейде зерттелді.
Зерттеудің ... ... ... ... - ... Мақатаев өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкер тұлғасы мәселелеріне тоқталып, ғылыми тұрғыдан зерттеу.
Зерттеудің міндеттері:
* М.Мақатаев, Т.Молдағалиев, С.Жиенбаев, Қ.Мырзалиев, Ф.Оңғарсынова т.б. ақындар шығармаларының ... ... ... ... ... Ақын поэзиясындағы адам болмысын, лирикалық кейіпкер тұлғасының табиғатын ашу;
− Мұқағали ... тіл ... ... ... және т.б. ... ... болмыс-бітімін, ұлттық ерекшеліктерін саралау;
* Ақынның дүниетанымына, эстетикалық қабылдау сезіміне, стиль көрінісіне ... ... ... ... және әдіснамалық негіздері. Жұмысты жазуда әдебиеттану ғылымындағы осы зерттеудің тақырыбына қатысы бар отандық және шетелдік ғалымдардың ғылыми-теориялық талдаулары, ... ... ... Атап айтқанда, А.Байтұрсынұлы, М.Қаратаев, Ә.Тәжібаев, З.Қабдолов, З.Ахметов, С. Қирабаев, Қ.Алпысбаев, Т.Шапай т.б. ғалымдардың еңбектері негізге алынды. Ал, ... ... ... ... ... ... ... Әл-Фараби, Аристотель, В.Г.Белинский, Л.Тимофеев, Л. Гинзбург, Ф.Ницше, В.Назаренко т.б. зерттеулеріндегі тұжырымдар ... ... ... тарихи талдау, жинақтау және қорыту әдістері пайдаланылды. Сонымен бірге мұрағат деректері, арнайы зерттеулер мен баспасөз бетінде ... ... ... сұрыпталды.
Зерттеу жұмысының негізгі дереккөздері. Зерттеу жұмысы мұрағат құжаттары, шетел, қазақ-орыс ғалымдарының ... ... ... ... ... жинақтары негізінде жазылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан тұрады. Жұмыстың соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... XX ... 60-80 ... ... ... ... үдеріс және оның М.Мақатаев поэзиясымен сабақтастығы
Қазақ әдебиеттану ... ... ... ... зерттеу обьектісінеайналып, оның тарихына, әдеби процестегі алар орнына байланысты әр ... ... ... ... ... ... келе ... мәселе бар. Ол− лирикалық тұлға проблемасы. Жалпы, теориялық тұрғыдан әлдеқашан негізделіп, практикада /сын ... ... ... ... ... келе ... да, оның ... нақтылығы, ұғымдық ауқымы, лирикалық кейіпкердің автормен ара қатынасы төңірегіндегі айтыс-тартыс әлі де болса өз ... ... жоқ. Бұл ... ... ... ... - ... жасалған ұғым, өлеңдегі субьект - автордың нақ өзі деген пайымнан бастап, лирикалық "мен" - творчестволық тұлғаның жеке ... еш ... жоқ, ... ... оған ... ... ... бейне дегенге дейінгі пікірлер қайшылығының аралығын қамтиды. Аталмыш термин ... ... ... /1921ж./ бергі қалыптасқан әдеби-сын дәстүрінде бұл атау еркін, бірақ ... ... ... ... ... келді. Автор мен лирикалық текст мазмұнының ара қатынасындағы әрқилы ... ... ... ... қолдану, бұл мәселенің төңірегінде ауық-ауық теориялық пікір ... ... ... өзі, ... келгенде, лирикалық тұлға категориясының ұғымдық шек-шекарасын айқындай түсуге септігін тигізді. Осындай соңғы ірі ... бірі - 60-шы ... орыс ... ғалымдарының арасында болғаны белгілі. Жарияланған мақала аттарынан-ақ пікірлердің бір-бірінен қай дәрежеде алшақ жатқаны айқын көрініп тұр. В.Томашевский мен В. ... ...... өзі дей ... ... ... ... кейіпкер ұғымын тек декаданстық поэзия еншісі етіп көрсетеді. Олардың бұл тұжырымға келуі, шынында да, сол тұста терминінің әркімнің өз ... өз ... ... ... бәрінде әр түрлі мағынада жаппай қолданылуына байланысты еді. Теориялық түсініктегі ала-құлалықты В. Томашевский мына тұрғыда жіктеп ... I/ > ... Өзін ... ... ұстайды, сый орнын білетін сыпайы жан. Сөйте тұра біреулерге сәл жұмбақтау, біреулерге бұйығылау сияқтанады, тіпті қайсы біреулердің ... ... де ... ұшы ... ... ... бет.].
Қазақтың қара өлеңін түрлентіп шырқау биікке көтерген Мұқағали ақынның:
Жапырақ жүрек жас қайың,
Жанымды айырбастайын
Сен адам бола ... ... бола ... - ... ... өзін табиғаттан бөлгісі келмеген адами рухтың үні екенін аңғаруға болады.
Ақын лирикасында күз - ... мұң (> [50, 4-б.], - ... ... ... ... өмірі де қарапайым адамдардан басқаша. Оның бойындағы күш-жігері мен ақындық қуаты ала ... Ақын ... ... ... ... мұңға толы өлеңдерінен байқауға болады.
Ақынның жеке басының мәселесі - халықтың проблемасы, сол ортада өмір ... ... адам ... Ақын осы ... өз ... ... ... кейіпкер бейнесімен сомдайды. Мұқағали сомдаған лирикалық кейіпкер адамзаттың кешегісі мен келешегіне ой ... ... ... ... ... ... бүгінгі күннің жақсылығы мен жамандығын сараптап, жанашырлығын білдіріп отырады. ... ... ... ... ... Бұл феномен ұлттық характер негізінде көрінеді.
Ұлттық мінез - әр халықтың ділі,тарихы, дәстүрі арқылы қалыптасатын шығармадағы бөлінбес ... ... ... ... ... ... үрдіс. Әр халықтың түпкі тамыры, табиғи қалпы, әріде жатқан психикалық мінез-құлықта болатындығы секілді, қазақ болмысын, түр тұрпатын түзейтін кейіпкер де ... ... ... үшін оның ... ... ... ... заңды.
Мұқағалидың осы қазақтың мінезі, өмірді қазақша көріп тануы, жасаған ұлттық бейнелері оны ... ... бөле ... Ол ... ... де, ... де тіпті одан алыс жүрген күндерінде де халқымен бірге жасады. Ұнамсыз істерін сынай отырып, оның ... ... ... ... ... ... ... күйін түсінуді де халқынан сұрады.
Ақын психолгиясының өлең өміріндегі енді бір өрнегі - ... ... ... мен ... ойлау. Жалпы, ұлттық әдебиет-ғасырлар куәсі, ата-бабамыздың қазынасы. ... ... пен рух ... ... құбылыс ретінде, әдебиетке жаңа арна, келбет әкелді. Ақын ұлттық характер рухани әлемін ... ... ... халық поэзиясында қорланған аса бай қазыналарын қолданады.
Көктен түсіп келген жоқ ... ... ... ... ... ... ... атқан шоқ гүлдер дарын маған, -
деген ақын өлеңінің жолдары оның шыққан тегі мен ... ... ... ... ... ... ... алып, өмір шежіресі деп қарағанда, оның мазмұн-мағынасы, құбылыс-бітіміалуан ... ... ... ... ... ... аз емес екенін айқын көреміз. Бұл тұрғыдан қарағанда ... ... ... ... ... ... арналарын, адамгершілік сарын әуендерін айқындауға, талдап айтуға тірек боларлық біртұтас концепциялық көзқарас қандай қажет болса, әр ... ... ... ... ... ... білу сондай қажет. Мұқағалидың жыр әлеміне кіру үшін алдымен оқырманына айтқан сөзіне ... түру ... ... Ақынның: - - деген сөзінен шығармашылық еңбекке деген ... ... ... ... жағынан әсерлілік пен данышпандықты байқаймыз.
Ақын туындылары жайлы түйінді пайымдаулар жасау, ой қорыту оңай емес. Ал, ... жеке бір ... алып ... одан да ... ... өлең ... ... айтып беруге көне қоймайды. Әр адамның өз жан-дүниесі неғұрлым бай болса, өлеңнен алатын әсері де соғұрлым мол ... ... ... ... әр ... талғам бар. Поэзиялық шығарманы ақынша ұғыну, түсіну аса маңызды. Ол үшін өнерпаздық қабілет, үлкен ... ... ... ... ... әсеріңді айтып жеткізетін бейнелі тіл керек. Оның көңіл түкпіріндегі қайғы, мұң, шер қордаланып, талай өлеңдеріне өзек болғаны ... де, ... де ... ... тасқын судай екпінді, тұманың суындай тұнық, меруерттей асыл сөздерінің құнын білетін дарынды ақын, өзін бірде тұлпар атқа, бірде ... ... ... ... ... Бұл өнердің ел үшін өнегелік өріс ашарын кәміл сенеді.
Поэзияның сапасын арттыратын дүниетаным жүйесі адамның ішкі рухани әлемі тереңдетіле бейнеленетін ... ғана тән ... ... Бұл ... ... ... ... сипаты шешуші рөл атқармақ. Поэзия - ... ... қан ... соғуы, сол өмірдің қаны мен оты, жарығы мен күні. Өлең - ... өмір - өлең ... ... ... ... ... ... ғалым Т.Әбдірахманова : [51,303-б.], - дейді.
Расынада да ақын қандай тақырыпты жырлап, қандай ойды арқау етсе де ... оның ... ... кең ... ... аша ... шеберлігі мен мұраты мен асқақ арманы анық көрінеді.
М.Мақатаев - адам бойындағы асыл қасиеттерді ... ... ... ... өлең ... парқын қадір тұтатын халық пен қоғам алдында өз борышын ақтаған азамат. Белгілі қаламгер ... > ... ... ... ... сипат алғанда ғана ақынның құпия сыры қызықты. Ол суреттеген сезімдер біздің бәріміз басымыздан өткізген, өткізетін дүниелер. Оның өлеңдерін оқи отырып, сіз де ... ... ... ... ... қуанып, бірге қайғырасыз. Мұқағали өлеңдерінің баршаға ортақ сипаты да ... жеке ... ... ... тек бір ... тіршілігін күйттемей, жалпы адамға тән сипаттарды кеңінен бейнелей алғанда ғана қоғамдық мәнге ие ... ... жеке адам деп ... аз, ... өкілі, адамзат өкілі. Ол өзін, өзінің басынан кешкенін, қуаныш-сүйінішін көрсете отырып халықтық сезімді бейнелейді. Өлеңдегі лирикалық тұлға ... рухы мен ... ... аян. Ақын деп ... ерекше эстетикалық талғамы бар талант иесі - өзіне ғана тән ерекше ... бар ... Ақын ... ... ... ... ... өмірден басқа. Ол - өлеңдегі лирикалық тұлғаның өткір сезімімен ... ... ... көркем өмір. Ең бастысы - ... ... ... бәрі қарапайым көрініс табады, төгіліп тұрған өлеңге айналады, көкейіндегіні дәл басады. Өйткені онда ақындық пафостан туған, ... биік ... көз ... жайып салар шыбытты, қуатты жыр бар, шын поэзия бар.
Тіптен де мен емес-ті,
... ... ... ұғу үшін,
Өзімді зерттгенді жөн көремін [30,62-б.].
Ақынның - өзін өзгеге кемсіту бермейтін күрескер, жаңа адам. Өткен өмір ... ... ... ... ... уақыт пен адам өміріндегі жаңалықты қорыту өзгешелігін байқатуы - өз оқырмандарына ұсынар бай тәжірибесінен, айтар өнегесінен, сырынан танылады. Онда ... сую, оны ... ... ... ... бар. Ол ... ... ғана емес, адамның тіршілігі, мінез-құлқындағы жаңаны да тарих сыры арқылы ұғынуға ұмтылды. Мұның бәрі суреткер қоғам қайраткері ... ... ... ... реті жоқ. Қаламгерлік іс - қоғамдық іс. Көркем әдебиеттің қоғамдық ... ... ... еш ... салыстыруға да, ауыстыруға болмайды.
Ғалым Қ.Алпысбаев: [53, 187-б.], - дейді. Шындығында Мұқағали поэзиясы - бағалы мұра ... оның ... ... ... мен ... неде ... анықтау үшін ақынның берік ұстанымын, нәзік түсінігін, өрелі ойын, терең білімін, биік ... ... ... ... ... бір саласы - көркемөнер, әдебиет. Оның адамдар тіршілігін бақылау, топшылау, өзгерту, жаңарту ... ... ... Сондықтан олар сансыз көп салалық өзгешеліктеріне қарамастан, белгілі бір әлеуметтік топтардың арман-мұратын, ... ... ... ... өлең-жыр, асыл сөз үлгілері, асқақ ән, сәнді де сазды төгілген күй - ақын поэзиясындағы халық мұрасының ... ... жоқ ... ... адам ... ұғым болуы мүмкін емес. Өйткені одан шығару арқылы М.Мақатаев та болашақ көркем бейненің нобайын алдымен, өзі ойша ... көз ... ойша ... ... Олай ... - ақынның өз ойынан шыққан, ... ... ... ... ... елес ... ... тірі қаһармандар.
Ақын поэзиясынан ойдан шығару арқылы жинақтау жасаған нақты бір адам өмірінің әсем суретін көруге болады. Ақын тіл құдіреті мен сөз ... ... ... ... ... ... ... Ұғынып қоймай, сұңқар сезімді терең ойдың шыңына қондырған сұлу да салтанатты жыр нұрының шуағына шомыласыз. Поэзия әлеміне айрықша із ... ... ... ... ... толы өлең ... ... аманат етіп қалдырған ақынның өлеңдері суретті де көркем. Ақын М.Мақатаевтың бейнесі қоғам дамуының әрқилы жұмбақтарымен, сан-қилы ... қоса ... әр ... ... өне бойы ... тұтуды тілеп тұратын бейне. Поэзиясының жақсы болуының - ... ... ... ... ... ... ішкі шарттарын да, уйлесімділік, қысқалық, өлеңмен өрілу секілді сыртқы шарттарын да ажыратып, айқындап қолға ұстатады.
Ақынның қуану мен ... ... ... ... сол кезеңнің шындығы мен сыры басым. Ақиқатында оның әрбір өлеңінен сол кездің ... ... ... ... ... ... өзі ... кеткен. [22,15-б.], - деп жазады ақын күнделігінде.
Өлеңдегң шытырман тартыс ақынның ішкі жан дүниесіне, мың бұралаң сана мен ... ... сан ... ... ... ... ... аңғарылады. Оның ішкі дүниесіндегі арпалыс сезімі-жақсылық пен жауыздықтың шарпуынан тұтанған сезімдер. ақынның айналасы тартылып, құрсауланып бара жатқаны оны шытырманға ... Осы сәт ... ... ... ғана ... бұл қауымға,
Бірдемесін бүлдіріп ұрладым ба?
...Қандай еді серінің ... ... ...[30, ... оған өзек ... ақын ... ... ... иінінде, оқырманға керегі - дәлел /мотивировка/. Психологиялық жабырқау сәт ақынның (Мен сізді ... ... ... ... бар ... ... ... (Кейіме інім) аңсау өлеңдерінен аңғарғандаймыз.
Ақын бойындағы сыршыл ... ... мен оның адам ... ... ... өміріндегі өзекті шындықты көрсетуін Белинский: [49, 643-б.], - дейді. Ендеше, ақын ... ... ... - ... жай баяндауында емес, терең суреттеуде жатады. Шеберлігі - шындықты қамту оның сырлы жырларындағы оқырман көңіл-күйлерінің бір-бірімен ұштасып, бірігіп, біте ... ... ... ... тербетіп, сезім пернесін дөп басып, барлық шекті ... ... ... ... ... ақын өз ... қуантады, шаттығына бөлеп, үмітімен таныстырып, құлағымен естіртіп, тілімен сөйлеткізеді..
Ақын рухын көтеріп, марқайтар, жанына азық берер - өмір ... ... ... сол өмірдің алуан түрлі сырын, ондағы өзгерістерді шынайы бейнелейді. Онда лирикалық қаһарманның тағыдыры тұрады. Мұндайда ақын сол қаһарманның ішкі ... ... ... ... ... ұяң ... ... олардың қия белін.
Енді, міне, қауқарсыз құр ашуды,
Жия бергім келеді, жия бергім.
Маңдайымнан сипаған бір жан болса,
Енді қалған өмірімді қияр едім
[30,24-б.] - ... ... ... ... өмірдің ащы шындығы ашып айтылған. Бір адамды бір адамның (ақынның) ... ... осы ... Міне ... тән ... қиын ... ... көрсеткен өмір шындығы. Ақын өзінің момын, ұяң, жуас ... ... ... ... жоқ. ... таза адамгершілік қасиеттерін өлеңмен жая келіп, көңіл күй құбылысының себебін айтуға тырысады. Яғни ... ... ... ... ... ... қылықтарына өзінің төзе алмайтын жан-күйін білдіргендей.
Тарихтағы ұлт ақыны ғана шығатын шұғылалы биікке көтерілген әрбір ірі ақындар ... ... да ... поэзиясын жаңа кеңістікке көшіріп қондырды да, өзі соның мәңгілік тұрғыны болып қалғандай. Өнер болмысы Мұқағали өлеңінде ... ... ... жаныңа емен, терек
Жетер енді жатқаның көлеңкелеп.
Өгейсінбей өзі боп қалу ... ... ... өлең ... ... ақын біткеннің бәрі жазған. Ұйқасын да, сөз байлығын да бәрін жарастырған. Сырт қарасаң, Мұқағалидікі де сол сөз, сол ... Тек ... ... ... Шын ақын өз ... өз замандасының сырына үңілмей тұра алмайды. Содан тапқаны мен көргенін айтады, сол негізде халық өмірі, оны ... ... ... ... соның бәрін оқушысымен бөліседі. Бұл сұраққа ақынның қаламдас ... бірі ... ... былай дейді: [54,152-б.]. Ақын бойындағы асқақ арман мен өмірге деген құштарлықты танытатын өлеңдерінен бір ... ... ... аққа ... ... жоқ ... нала.
Гаваньға құлап түскен ақ шағала-
Жырымды тірілтем деп әурелендім,
Мастанбай ақын деген атқа ғана.
[55, 18-б.]. Ақынның көңіліндегі дауыл сезім сергелдеңдері. Біресе ... ... ... ... ... жел боп ... қалатын да көңілдегі аласапыран сезім. От болып жанатын да сол. Өмірдің алма ... ... - ... пен ... да ақын ... емі. Сол арпалысты сәттер өмірге баулиды. Ақын жаратылысының ерекшелігі сол, жүрегі қайғыны да, қуанышты да ... ... - ... өз ... ашу, ... ету, Абай ... айтқанда, . Поэзиядағы азаматтық әуен де сондықтан ақынның азаматтық кейпінен ... ... ... ... ... ... ең ... іздеп табары - өз шығармасының тақырыбы. Демек, тақырып табу- бір күннің не ... ... ... ... ... ... ... қимылының өн бойында жататын, шығармашылық үдеріс. Яғни, ақынның өлеңіндегі тақырып - ... ағыс ... ... тұнық және тегеурінді иірімдер ішінде; оны сол арадан іздеп тауып, дөңбекшіген толқын, сарқырама сел астынан тауып алып шығу керек:
Сені іздедім ... у ... ... ... ... ... ... тағат бар ма?
Сені маған егіз ғып жаратқан ба?!
Ақын өзіне осылай сауал тастайды. Бұлай болатын себебі, ақын поэзиясында ... әрі мен ... ... ... киелі жамбысы бар. Белинский айтқандай: ақын поэзия бақшасындағы құлпырған раушан гүлін сипаттамайды, оның азаттық ... ... ... хош иісін, әсем құбылғыш бояуын алады да, осылардан жаратылыстағыдан да әсем өзраушанын жасайды.
Ізденімпаздық менің де бар өнерім,
Будан жасап бидайдан тары ... миым ... де ... ... ... қара ... үшін ... - сәбидің күнәсіз ажары, жарқын жанары, күміс күлкісі, жанды қуанышы. Көріктк қыз жүзінің ұялшақ, албырт қызғылты, ... ... ... тұңғиық көзінің ынтықтықтық сәулесі, әйтпесе оның қара көзіндегі өткір от, мәрмәр иығына төгілген қара бұйра шашының ... ... ... ... ... ... үнді ... сиқырлы сөзінің муызкасы, тал бойы, сұңғақ сымбатының мінсіз мүшелері, сұлу қозғалыстарының ғажайып сиқыры... Сондықтан ол ізденісті ... ... етіп ... ... ақын ... - қайратты қанардай балғын жігіттің отты көзі, өрен ерлігі, тентек тегеуріні, аспан мен ... ... ... ... ... өмірдің уы мен балын бір-ақ рет сарқа сімірмек болған тойымсыз талабы бар жанды көргіңіз келсе, мына өлеңіне қараңыз!
Іздесең мені кімде-кім,
Қаладан ... ... ... ... ... ақ ... өмір ... мәңгі біргемін.
Тұлпарлы жердің ұлымын! [30, 136-б.]
Ақын туған жер табиғатын емес, соғыс жылдары өзі жылқы баққан сол бір кезеңдерге ... ойын ... ... Сол арқылы тау ұлымын, тау қыранымын деген үнін жеткізеді. Өлеңінде жанының нәзіктігімен ... ... ... дұшпанына оңай мүжіле салмас мықтылығын танытады. Ақынды ақын етіп биікке көтерген де осы ... Осы асыл ... ... ... ... ... жатталып қалады.
Сонымен, Мұқағали үшін өлең - бір жағы қолға қалам ұстайтын ... ... ... ... ... де, ... жағаласқан жауларымен, жалғандықпен күрес найзасы. Ең дұрысы, поэзия - ақын жанының жұбанышы, ... ... ... ... ... ... мына - ... ішіндесің,
Жанардың білесің ғой кішірмесін.
Ішіне жанарыңның сақта мені,
Біреулер ... ... - ... ... ... ... қылып өңнермесін!
деп - ақын жеке адаммен оңаша емес, жалпы жұртқа қайырыла сөйлеп, жалпы жұртпен жария кеңескен. Рас, ақын ... бір ... ... ... Ол тебіренеді, толқиды, тың асуға қол созады. сондай шақтарда ол:
Бағамын деп әркімнің қас-қабағын,
Балам қабақ шытс да жасқанамын.
Сәлемімді ... ... ... ... ... пәс ... қамыға толғанады. Ақынның өмірдегі жақсы мен жаман құбылыстарды қарама-қарсы қойып, шиеленістіру ... ... ... ... ... пенде ұсақ қылықтардан биік тұратын мораль барын еске ... ... ... үлісін көрсетеді. Оқырманын да соған, жақсы-жаманды айрып тануға үйретеді. Осы жақсылықты ... ... ... үлгі тұтады.
Бар екен жақсы Адамдар!
Жақсы жоқ деп, айтпаңдар, бәтшағарлар!
Ренжисің қайсыбір ,
Күл шашпа кір ... ақша ... ... ... үйі ... адамдар бар екен, сүйіп өтем.
Жамандардың іздемен, өзі-ақ табар,
Жақсыларды табуың қиын екен...
Ақын суреттеген жақсы мен жаманның өлшемі - адамның ... ... ... ... ... ... ... мадақтап, жаманды өлтіре шенейді. Адамдарға деген ақын ұстанымы да ... ... ... ... ... ... жаман адамдарды теңеп, жөн сілтемейтін арам тобырларды
О, дәрменсіз найсаптар, пасық жандар!
О, шермендер ... ... ... ... ... түзу ... ... шенеп те кетеді.
Белгілі әдебиет сыншысы З.Серікқалиев: деген өз ойын айтады [56, ... ... өмір ... қарсы тұруға талаптану, өзімен ниеттес пікірлес, рухани жағынан жақын ... ... ... Мұқағалидың тығырыққа тіреп, дағдарысқа да ұшыратады. Мұндай ... ... ... ... ... арпалысып, бар рухани күш-қуатын босқа сарп еткенін ақын қатты сезінеді. Бірақ тыным алмайды: оның жан дүниесінде, жұдырықтай жүрегінде ... ... ... ... ... ... - ... жаңа мазмұнға өзгеше түрге құруға күш салуы. Поэзияның бағыт-бағдарын, ... ... Сол үшін де ... ... ... Көбіне, өзімен-өзі іштей сырласып, ойды іштей саралап, өзіне өзі сауал қойып, ... ... өз ойын ... Поэзиядағы мұңлы толғаныс, күйініш...пен махаббат, үміт, сүйініш...бір-бірімен қабысып, тоғысып жатады. Сырлы сезімнің сан алуан бояулары көрініс ... ... өз ... ... Поэзия ішкі ойды терең бейнелесе, сол өмірдің де суреті болып шығады.
Ақындардың жүгінетіні - ... пен ... ... .
Ақын:
Ей, өлең, қайтсем саған жан бітірем?
Жансыз өлең жанымды алды кілең.
Бір ойым ... қаза ... ойым ... ... тіреп,
Ей, өлең, қайтсем саған жан бітірем?
- деп толғанады.
Әрбір өлеңінде бір ... ойға ... ... ... ... ... тау-тау толқындарын аспанға атқан, дауыл дөңбекшіткен теңіз тәріздес. Мұқағалиды қара өлең майталманы еткен негізгі фактордың бірі - ... - ... дер ... қара ... құдіретім,
Онда бір сұмдық бар естілмеген.
-деп ақынның өзі айтпақшы, мына өлеңде де бір ерекшесыр ... ... ... таң ... деп қана ... ... ұзақ ... кірпік ілмей атыратын бейбақ қана айтса керек.
деп балалықтың балдәуренінен, жастық ... сол ... ұзап бара ... жан ғана ... керек. Қалай болғанда да ақынның осы бір ... ... біз ... ... асып бара ... мұзбалақтың шаңқ еткен даусын естігендей боламыз. Алайда, ақын жанын ауыртып, жүрегін сыздатқан дерт-түсінбеушілік, әділетсіздік, ... ... ... ... тайғанақ мұз айдынында,
Жырлап келем, алдымен жылаймын да
-дейді. Ақын өмірден қаншалықты қиындық көрсе де, мойымайды. Қайта керісінше шыңдалып, ... ... ... ... мұң жуық мына ... ... ақын. Қиыншылықтан мойымас, қайратты жанның бейнесін танисыз. Өлеңдегі лирикалық кейіпкер бейнесі оқырманына да ... ... ... рух ... ... ауыр соқпақтарында мойымас күш қуат береді.
Халықтық - ақындық қайнары, сөз өнерінің тамыр тартар топырағы. Мұқағали поэзиясының қайнар көзі, ... ... - ... елі, өскен жері, Отан тағдыры, замана тынысы, замандастарының арман-аңсары.
Поэзия!
Менімен егіз бе ... сені ... ... іздедім?
, - деген ақын поэзияның адамзат өміріндегі мән-маңызын бағалайды. Ол алауыртқан ... ... ... ... алатын, бізге көрінбейтін сиқыр бояулардың, бізге естілмейтін құпия дастандардан тоят алады. Ол асқар Алатау мен кең ... қоса ... ... ... кең пейілді, шалқар шабыт, асқақ рух иесі.
...Өлең менің сырласымдай,
...Айтып өткен ақында арман бар ма
Жүрегінің түбіне сыр ... ... ... ... ақын ғана ... десе керек. Ақын болмысы деген осы да. Ағынан жарылып өзін, сөзін түсінген жанға дән риза күнін жасырмай сыр шерткісі ... Өлең ... ... мен ... ... де ... табады. Поэзия - теңіз айдыны. Ол алдынан дауыл күте ме, толқын күте ме - ... ... ... ... ... ... қарамаспын
Жырлар жазам, дерімді деп өлемін,
Қарсы алдында тұрсам да дар ағаштың
Ақындыққа, поэзияға деген сүйіспеншілік, адалдық өлеңде осылай сипатталған.
Ақынның рухани жан ... өте бай ... оның ... ... де сонша бай болмақ. Бірақ әр оқырман өлеңді әртүрлі қабылдайды. Өлең ... ... ... оны ... ... ... үшін дешабыт керек. Шабыттың болуы сыртқы әсерлермен қатар, ішкі жан күйіне байланысты. Жыр әлеміне терең бойлау үшін ... ... ... ... Адам ... соң ... ... мен қиналыс толғанысы қатар жүреді. Ақын басынан кешкен сезімді оқырман де кешуі мүмкін. Лирикалық өлең психологиялық амалдарынан өрбісе, Мұқағали өмірден ... ... ... адамтанудың өзекті проблемаларын алдымызға жайып тұр еме-пе!
Ақын образды ойымен жан ... ... сыр ... ... ... - ... барар жол; суреткердің өмірде көрген-білгенін ойша өңдеудің, ... ... ... Ақын ... ... ең зор, ең ... ... - хақындағы мәселе. Сондықтан ақылдың белгісі, ... ... ... ... ... жоқ, ой ... жету мүмкін емес, бірақ саналы жанға дертпен тең.
демекші жүрегіне жұбаныш-тіректі лирикадан іздейтін кім кім де жан ... ... ... Абай ... көркем тындылары арқылы оқушы жұртты алға, арманға ... ... ... ... жамандықтан жирендіріп, жақсылыққа сүйсіндірсе, Мақатаев поэзиясы адамның жансарайын жаңғыртып, ... ... ... ... ... ... түсетін нақты рухани күшке айналып отыр. Халқының ерлігін, елдігін, адамгершілік асыл қасиетін, жан сұлулығын, қайырымдылығы мен мейірімділігін, имандылығын жыр ... ... ... ... ... ... әкелді. Өлең өмірінің бір күндік емес, мың күндік болуын көздеп, шабытына қамшы басты:
Ойлы жас!
Өлең менің бар тынысым,
Жақсы сөзім - жаны игі ... ... ... бақ ... даңқ ... ... жоқ арту ... деген тумайды жайшылықта,
Өлең деген тулайды қайшылықта!
Ақын болсаң жарқыным, алысқа аттан,
Күнделікті тірлікке бой суытпа...
Рас. Оның көксегені атақ емес, адам бақыты еді. Ақын ... ... ... ... ... түсінуге тиіс екенін ерте байыптаған. Қасымызда жүрген адамдардың ой-сезімдерін, көңіл күйлерін, тұрмыс пен ... ... ... ... ... көре ... Оның шығармасы халықтық сипат алған сайын кәсіби шеберлігі де өсе ... ... ... ... ... ... ерешке бағалаған Мақатаев - ұлтының, ұрпағының ой-санасын билеп алған бақытты ақын.
Шашыңнан ... ... ... түсер ме екен арман-далам.
Иіскетші,
Жауқазын жан екенсің.
Жасанды әсемдікке алданбаған
Қазақи түсінік-түйсіктің ұлттық ... дәл ... тағы да ... ... Сахараны сағынған қазақ баласының сыпайы қылық, сынық мінезін дәл мүсіндеген. Сөйтіп, ақын М.Мақатаев поэзиясында кейіпкерлерінің болмыс байлығын, ... ... ... ... ... ... алады. Соныдқтан да ол әлеммен тікелей байланысты, шынайы өмірдің өзі өзінің барлық бояуымен көрсетіледі. Ол өмір ... тең ... ... ... ... ... Мұң бар, бірақ соның өзі аржағынан кн сәулесі сығалаған жеңіл бұлттай әсер ... ... ... ... ... ... адалдығының айғағы:
Айбын, ашу жоқ менде адам қанау,
Менде жоқ ... ... ... ... жаны ... жақын тартқансып, ақыл айтқансып, арына тікенектей қадалатын, ардың-гүрдің, қызынып жүргенін қалайтын, сау ... ... ... ... ... тік ... ... айтып кете баратындығы.
Мұқағали өз өлеңдерінде деп еш қысылған емес. Ол елін, жерін, тау-тасын ... ... оның ... ... ... ... бөлену арқылы өзін еркіндікте сезінеді.
Еркелеп мен өмірді кешіп жүрем,
Шаттығым, мұңымда бар,
Несін бүгем.
Кей-кейде сүріндім де, түңілдім де,
Алайда ... ... ... ... ... өлеңмен өрнектейді.
М.Мақатаев поэзиясында эстетикалық принцип - ақын майдашүйдемен уақыт жоғалтпаған, оның орнына түгел болмысы үшін жекелеген ... ... ... Біз ... осы ... адам ... жан сырын көрсетуі арқылы кейіпкерлерінің ішкі әлемі мен толғаныстарын көре аламыз. Ақын өмірі ... бір ... ... құйын еді!
Жалықтырды басқаның сыйы мені.
Жақыныңның жалғанда жат болмағы-
Жасаған-ай, не қылған қиын ... ... ... ... ... кейде пендешілдіктен, өз қасиетін, қадірін жоғалтатынына қиналады.
өртеніп жүріп өмір кешкен алып ... ... тірі ... іңгәлатқан ақын поэзиясының сырына үңіліп көрейік:
Әкел, досым,
Сен маған қолыңды ... мен ... ... көр.
Онау шыңның басына шығарамын,
Менмін ғой бұл аймақтың жолын білер.
Қалай екен?
Мына шың биік пе екен?
Жарылмасын ... тиіп ... ... ... түскендей жаныма күйіп кетем.
-деп әркімнің адамдық менін, тектілігін оятады. Мұнда ата-тектік, ұлттық, ... ... ... ... ... жеке ... өнегелік-үлгілік үрдісін берік ұстауға міндеттенген ақын поэзиясының ерекшелігі байқалады.
Көркемөнер, сөз өнері адам тағдырына, оның адамзат өркениетімен ... сан ... ... ... ... Қандай дәуірде ғұмыр кешсе де, адамның ой-аңсары ғұмырлық мақсаты - мәңгілік мұраттарымен байланысты. Адам болмысына тән сыр-сипат пен ... қай ... ... да орын ... ... ... - ұлттық жазба әдебиетінің алтын ғасыры. Бұл кезеңде қазақ поэзиясы мен прозасы бұрын болмаған көркемдік деңгейге көтерілді. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... отырып, оны көркем бейненің мінез болмысын, қарым-қатынасын, ... мен ішкі жан ... ... ашты. Осы сапалық қасиет ақын М.Мақатаев лирикасында айқын байқалады. Суреткер ақын поэзиясында лирикалық қаһарман барша ... ... Адам ... ... ... ... ... да, ақын оның осы күрделі табиғатына дендей ене алды. Адам бойындағы ... ... ... мен ... ... ақында шынайы ашылды. Сол арқылы ақын лирикасының ұлттық құндылығы тереңдеп, көркемдік әлемі кеңейді.
Әдеби процесс − ... бір ... ... ... ... ... ... сөз иелерінің шығармашылық күшінің нәтижесінде қалыптасатын құбылыс. Яғни ... ... ... ... дүниетанымды, көзқарастар мен эстетикалық бағытты айқындайтын фактор. Әдебиет те өнер сияқты ... ... ... ... ... - көркем дүние жасау. Академик С.Қирабаевтың мына бір пікірі: " ... жеке ... ... ... ... идеологиялық шектеушілік пен ой, пікірге салынған тұсаудан босау қазақ поэзиясының қанатын кең жазуына, өмір ... ... ... ойды ... ... жырлауына жол ашты. Бұрын саяматқа құрылған науқандық өлеңдердің үгіттік сипатына көбірек көңіл бөлінсе, енді жалпы адамның рухани тіршілігіне, оның ... мен ... ... ... мен ... ... жырлауға мүмкіндік туды. Осындай тұста әдебиетке келген жас ұрпақ тежеу көрмеген қалпымен еркін араласып, поэзияны, ... ... жаңа ... ... ... ... ... Т.Молдағалиев, Қ.Мырзалиев, С.Жиенбаев, М.Мақатаев, Ж.Нәжімеденов, Т.Айбергенов т.б. бар еді. Бұлардың шығармашылығы шындықтың ... ... ... ойын ... ашық ... ... әр-алуан жазу өрнегін байытуымен, бір-біріне ұқсамайтын стильдік өзгешеліктерімен көзге түсті>> - деуі осы кезеңде келген ... ... ... ... береді [57,114-б.] Шындығында бұл қаламгерлер өздерінің ақындық бүкіл адамға тән рухпен, бейнелілікпен қабыстыра алып, поэзияға үлкен ... ... ... ... өзге жанрлық түрлерден ерекшелігі кейіпкердің ішкі әлемін, сезім күйін, ой-толғанысын, қуаныш-қайғысын барлық қайшылығымен терең ашып, үңіле зерттеп, ... ... ... ... өзі психологиялық бейнелеу амал-тәсілдерінен туындап, өрбігендіктен психологизм - өлеңнің ... ... Ақын ... психологизм табиғатын ашу - кейіпкер ... ашу ... сөз. ... динамикалық принципіне, яғни жанама тәсілге төгілген тіл, терең ой, ... сөз ... ... ... жан ... ... көрсету мүмкін емес. Зерттеуші З.Ахметов айтқандай, [12,292-б.].
Ақын М.Мақатаев өзінің шығармашылық табиғатына сай, психологиялық ... ... тура ... яғни ... жан ... ішкі рухани әлемін көркемдік таным - ішкі монолог еске алу, елестету, сана ағымы, ой қақтығысы т.б. секілді аналитикалық ... ... ... ... кейіпкердің күрделі құбылысын сыртқы психологиялық белгілер - ым, ымдау, ишара, емеурін, т.б. бір ... ... ... ... ... ... ажарлауды басты назарда ұстайды. Әдебиеттегі психология мәселесін қарастырған ғалым И.В Страхов > бөлімінде психологиялық ... ... екі ... ... [58, 4-с.]. Адамның ішкі дүниесін аша білу, оқушының сезім ... әсер ете алу, ... де ... ... ... шеберлікті қажет ететінін атап көрсетеді. Ақын идеясының парасаттылығын, оның әрбір сөзінің адамның көкейіне қонып, сезімін оятар күші мықты ... ... ... ... не ... ... ... болсақ, әдебиеттегі ұғым-түсініктер сөздігіне сүйенеріміз хақ. [59,66-с.] делінген.
Ақынның психологиялық болмысы, ... ... ... бәрі осы ... орын ... ... ... лирикасында сан алуан философиялық, психологиялық мезеттер алмасып отырады. Ақынның әр кезде әр ... ... әр ... ... , , , , , , , , , , , , , , т.б. ... сын айту, ақыл қосусарындарынан гөрі уақыт туралы мұң, назға толы сыр айту негізгі ... ... ... ... ... өмір-өлең екенін бұдан артық түсіндіру мүмкін емес. Мұқағали үшін, ... ... гүл, ... ... бар ... ... ... дүниесі. Осы құбылыстардағы құпия қуат оларға тіршілік, ... өмір ... ... - поэзияның жаны.
[49,153-б.] - дейді В.Г.Белинский. Абайша ... ... алып ... ... ... ... үлгісімен
Абай болып табынам бір кісіге,
Абай болып түңілем бір ... [30, ... ... ... деп түсіндіреді.
М.Мақатаевтың өлеңі де үлкен толғанысқа толы жатыр.
Дейсіңдер-ау:
Қасым солай болмаса, несі ... деп ... ... Қасымның десі басым [30,44-б.], -
деп Қасым жырын үлкен азаматтық болмыспен ... ... ... ... орнын, ақындығын басым екендігін дәлелдейді. деген Мұқағали сөзінде жалған пафос жоқ. ... ... ... ... ... қаламгер Қасым ақынның өміршең өлеңдерін бағалап, өзіне үлкен өнеге тұтты.
Дәстүрлі орыс поэзиясына дала гүлінің жұпарын аңқытып ... енуі ... еді. ... да - ... ... сондай құбылыс. Өтпелі кезеңдегі екі ақынның тарихи ... да өте ... Әр ... өз ... бұлбұлы. Ұқсаудың да кейде себеп-салдары болады. Мұқағалидың:
Әй Сергей!
Сергей, Сергей, Сергей, Сергей!
Түстім-ау сергелдеңге менде ... тым ... ... ... ... ақыл ... елге сенбей .
Осының өзінде ақынның ғажайып болмысы тұр. Ақын асқан шеберлік, тапқырлық болмағанымен, реалистік мазмұны күшті. Өлеңде санадағы осы түсінік ақын үшін ... ... өмір ... ... ... амалы болмақ. Өйткені халық түсінігіне, нанымына сай ... ... ... жоқ ... ... ... ... еді.
, - дейді Бахтин. Мұқағали лирика жанрын тереңдеткен, оның барлық бояу-үнін ашуға күш жұмсаған бірегей ақын.
Таныс өлке,
Таныс аймақ,
Таныс маң:
Анау жерде - ... ... ... - ... танысқам,
Алба-жұлба ақша бұлттар жарысқан.
Таулар әне ұйқтап жатқан данышпан.
Жолдар анау, шұбатылып шаңы ... ... ... ... ... маң [30,129-б.].
Ақынның сонау балалық шағы мен жастық күндерінің ... ... ... ... ... ... ... кетсе де жүрегіне жақын көрінісі көз алдына келеді.
Мұқағали әлемі - сан ... Сол ... ... ... ... ... ойлы ... қай кезде де оқырманын үздіктіре өзіне тартады, қызықтырады.
Сүйгенін іздеген, ару ... ... жас деп ... ... ... жандар жиылған кештерде дегені, ардақты аналарға арналған ... ... сөз, ... ... қанша сырлар жан тебіренткені рас. Мұқағали өлеңдерінің қай-қайсысыныңң да басты нысанасы - адам тағдыры, оның ішкі сезімдік ... жан ... ... ... ... - өмір ... мен ... шындықтың жанды тамырластығын сақтау. Жалпы, түрлі сана, сезім импульстарына назар аударып, толымды баға беру, байлам жасау рухани, адамгершілік өрісі мол ... ... ... әр дәуір шығармаларының бәрінде дерлік негізгі қаһармандар өмір шындығына сәйкес биік ой, сана үдерісінен шыға бермейтңнң аян. Сондықтан ... ... ... ... ... адам психологиясын өрнектеу ұстанымдары да әр түрлі.
Ендеше, М.Мақатаев психологизмі, дәлірек айтсақ, этнопсихологизм, баяндау ауқымы кең, өткір, сұлу сырлы, ... әділ ... ... ... ... ... ... суреттеу обьектісі, қаламгер мақсаты, адамдар тағдыры мен арақатынасы әр алуан.
М.Мақатаев ... ... ... ... ... ғана ... және ... аласарып көрген жоқ. Ақын өзінің сөз қорын молықытру үшін жалпы ... ... ... ... бай қазынасын, мүмкіндігінше, молырақ игеріп, оның қилы-қилы қиын әрі ... ... жете ... әр ... ... ... ұлан ... өзгерулер мен өңдеуді, ауысулар мен алмасуларды дәл аңғарған.
Психологизм, сөз жоқ, реализмге апарар ... ... ... Рас, ол әр ... ... ... ... көркемдік эстетикалық қызмет атқарады. Әйтсе де, нағыз реалистік әдебиетте ғана психологиялық талдау нақты мазмұнын тауып, жүйелі стильдік ... ... ... ... ... ... процестің даму даму заңдылықтары мен тарихы куә.
Оның өлеңдері жарқын тірлікті, өмірсүйгіштікті, өмірге құштарлықты уағыздады. Тіпті ауырып жатқан кездегі ақын ... ... ... ... үміт үзу ... ... Қайт ... арманға ұмтылу, ынтығу байқалады, романтикалық сипат өріледі. Зерттеуші Қ.М.Жүсіп: , - деп ... ... ... ... қорқам,
Ернімнен қорқам кезерген.
Мінерге көлік, ұшарға қанат жоқ ... ... ... ... ... көңілі сырқатын ойлап, ортайса да, өзге әлемді - еркін көсілетін кең әлемді аңсайды. Екіұдай сәт, екіге ... ... ... ... да ... алыс ... Қазіргі дерт құрсаған шағына мойынұсынғысы келмей, ақын жаны басқаға жеткісі келеді, ... ... ... - ... ... ... адамның өмірінде кездесе беретін қалыпты жағдайлардың ақиқатын ашатындығы. Бірақ ақынның ойынша, ағымдағы жағдайда адам өмірінің ... ... ... жиі ... ... ... да ақын оқырманға қарапайым болмыстың әр сәті мен әр күнін көрсетуге тырысады.
Ақынның лирикасының ендігі бір сипаты кейіпкерлерін сезініп, ... ... ... ... жіті ... көңіл-күй өзгерісін тап басады. Себебі, ол жағдаят ақынның өз ... тым ... ... көркемдік суреттеу қабілетін оның поэзиясының соңы, яғни ақынның өзі айтқандай, поэзиясының барын өзіне тән ерекше қорытындылауынан ... ... ... ... ... ... ... бірақ тепкім!
Жамандықты жақсартып, жақсылықты
Онан сайын келеді қуатты еткім.
Жылап келіп,
Келмейді жылап ... ... ... ... ... әрекеттілігімен қызықты емес, оған керісінше кейіпкердің жан дүниесіндегі тебіреніс қызықты болып табылады. Ниетінің ақтығын, пейілінің ... ... ... ... ... ... , , , ... сөздерінен елдің амандығын жұрттың ырыс-бағын тілеген отаншыл сезім, адал, ақ көңілін көресіз.
Оңай сөз ғой ... ... ... ... ... -
деген ақын оқырманға ерік беріп оған өмір ... ... ... ... Ақын таң ... ... ... ауыстыру арқылы әсерлі түрде оқырманды ойландырады, толғандырады. Оның ақындық жаратылысына ден қойсақ, тегеурінді серпінмен, көктемнің асау желіндей желпініп, өзі ... ... ... ... ... өз ... ... жырлау дәстүрімен оқшау келгені баршамызға белгілі.
Ақынның тағы бір ерекшелігі - оның ... ... ... ... мен ... ... ... қалпында бейнелуі, психологиялық түсінігі.
Қолаң қара шашың-ай күн қақтаған!
Қос бұрымы-ай жотаңда бұлғақтаған!
Қарғам, ... ... иісі ... иісі ... ... ... 222-б.]!
Байқап қарасақ осындағы мінсіз сұлулықтың күллі сыры сөздің орынды қолданылуында. Басы артық бір сөз жоқ, ... ... сөз тағы жоқ, әр сөз ... ... ... ... тұп-тұнық. Тіл көркемдігі мен сөз сұлулығы жасанды, күлдібадам бояуда емес, сөздің табиғилығы мен ... ... мен ... жатыр. Ақын өзінің ынтық сезімін табиғаттың болмысымен, оған деген іңкәрлікпен ұштастырған.
Ақынның тілі - жай тіл ... ... тіл, ... сөзі ... Сезімді сездіру үшін, ой-мұңыңды, арман-мұратыңды бүкіл адамзатқа ұғындыру, ойлау кеңістігін кеңейтер ұлы ... ғана тән ... ... көтерер, оның ойын марқайтып, жанына азық берер - өмір ... ... ... сол өмірдің алуан түрлі сырын, ондағы өзгерістерді шынайы бейнелейді. Ол өзгерістің негізгі куәгері болып, ақын өлеңдерінің ... ... ... ... ... ақын сол қаһарманның ішкі толғанысына үңіледі. Бұл жағдайда Мұқағали ... ... ... мен құны ... арман, қанатты қиял, өршіл пафос аясында жаңғырып, жасарып келе ... ... қиын ... бұл ... ... тұлға туралы бүгінгі түсінік, теориялық тұжырымдарды саралай отырып, ондағы кейбір таласты пікірлерге негізінен, қазақ поэзиясы материалдары негізінде өз ... ... ... ... лирикалық өлеңдегі басты образ, оның құрылымдық жүйесін, рухани мазмұнын айқындайтын негізгі көркемдік субстрат екені жұмыстағы талдаулардан ... ... ... ... ... оқырманның ақын творчествосын біртұтас рухани құбылыс ретінде, оның өз бейнесімен тұтастықта қабылдау үрдісі пайда болды. Мұның ... бір ... ... ... жеке ... ... пен ... күшеюінен болса, екінші жағынан, неғұрылым талантты, сыршыл ақындар сомдаған лирикалық ... ... ... сыры қалтқысыз ерекше рухани бітімінде жатыр. Оқырман жүрегінен орын алып, оның ... ... ие ... ... ... шығармашылығының сыры ( Қ.Аманжолов, Т.Айбергенов, М.Мақатаев т.б.) жұмыста осы тұрғыда түсіндірілді.
Зерттеу ... ... ... ... 1960-80 ... ... ұлттық ғұрпымыздың ерекшелігі, қазақы дәстүр мен қалпымыздың, болмыс-бітіміміздің жырлануы тұрғысынан да қаралды. Осы жылдары өлең әлемінде ... ... ... ... Т.Айбергенов, Т.Молдағалиев, С.Жиенбаев, Ф.Оңғарсынованың т.б. шығармаларымен М.Мақатаев поэзиясының ... ... ... ... ... жүргізілді. М.Мақатаев поэзиясының ұлттық әуезділігі, жыр жолдарын сиқырлы сөз өрнектерімен өрбіткен шеберлігі терең талқыланды.
Осы мақсатта М.Мақатаев жырларын 60-80 жж. ... ... ... ... ... ... ... ақын поэзиясының философиялық ой-түйіндері арқылы ақын поэзиясындағы ұлттық сипат анықталды.
Біріншіден, М.Мақатаев поэзиясының басты ерекшелігі - қазақ жырының ... көзі ... ... қара өлең ... нәр ... оны ... ... жаңаша мазмұнымен байытып, қазіргі талапқа негіздеп жетілдіре жырлауында. Ақын қара өлең ... ... ... ... ... отырып, оның құпия сырларына үңіліп көп ізденіп, қара өлең құдіретін мойындап, оны жаңаша тұрғыда дамытқанын байқадым.
Біздің зерттеу ... ... 60-80 ... ... да табиғат лирикасы өте кең жырланған. Табиғат жаратылысы, сылдырлай аққан өзен суы, таудан соққан самал жел, жапырақтардың сыбдыры - бәрі де адам ... ... ... ... ... да адам ... астасып сипатталады. Жыл мезгілінің төрт құбылысы адам өмірінің ... ... ... ... - ... ... жаз - ... шақтың, күз - есейген уақыттың, қыс - қарттық кезеңнің бейнесін береді. Бұл кейіптеулер М.Мақатаев жырларының ... ... көз ... нұры ... ... ақ ... ... толқыған көл болсын, бүкіл кең ғалам болсын,− соның бәрі, айналып келгенде, ақын жүрегінің бір бөлшегіндей. Бұл жай ақын ... ... ... ... молдығын, ешкімге ұқсамайтын қалып-кейпін танытса керек. Мұқағали поэзиясының қос қанатындай мұңды, сазды, кейде қайғылы, әрі алға ... ... ... ақын ... ... ... дәлелдемек.
Ақын бойындағы ішкі сыр, әрине, ғайыптан пайда болатын ... ... Ол ... ... ... алған әсерінен, адамдармен тіршіліктің басқа да түрлерімен араласынан, байланыстан туады. Сыртқы тіршілікпен байланыс негізінде оның ... ... ... ... ғана тән ... ... ... − деген Белинскийдің сөзі ең алдымен ақын үшін ... ... ақын ... - өлең, ал өлең өмірі - сезіну мен ойлау, қайғыру мен қуану. Адам бойындағы осы қасиеттерді ақын ... ... ... Ол ... - ... ... ... әлемге бар даусымен шаттана айғайлайды, қайғырса - күйінішіне бүкіл тіршілікті ортақ ете ... ... ... ... Ақын ... мен ойшылдығы осыдан туады. Бұл - өмірді толық сезінуден, оған деген құштар сезімнен ғана туатын қасиет.
Мұқағали ... ... ... ... ... де осы жағынан қиынға соқпайды. Мұқағали ақындығының өз замандастарынан өзгеше бір ерекшелігі - оның ... ... ... ... Оның өлеңдері идеялық-көркемдік тұтастығымен, өлең өнерінің шынайылығымен бағалы.
Біз бұл ... ... ... ... ... ... ашып көрсетуге тырыстық. Осы орайда ақынның лирикалық жырларының кең ... тіл ... ... ... қолданудағы тәжірибелерінің мол екендігіне көз жеткіздік. Өзінің жан-жүрегіндегі ... мен ... ... ой-санасына әсерлі де сұлу жеткізген.
Үшіншіден, М.Мақатаев шығармашылығынан қазақтың нағыз ... ... ... ... жырларындағы қазақтың жері мен суы, тауы мен даласы көрініс тапқандығы өз алдына, өзгеше пайымдау ерекшелігі, өзіндік ... ... ... ... шабыты сөзге шебер халықтың ұрпағы екенін аңғартады. М.Мақатаев өлеңдерінің өзегінен ақиқат өмір шындығын көреміз, көркемдік өрнегі өзгеше өрілген сөз ... ... ... Ол ... ұлттық сипаттағы көркем бейнесін, сол арқылы адам болмысын, оның жан дүниесін, сезімін ... ... ... Ақын ... ... ... сезім елегінен өткізіп, сол күйде өзі тұрғандай етіп шебер бейнелейді. Сондықтан да оның кейіпкерлері шынайы, оқырманды ... ... ... Сол ... де ... ... сөз өнерінің дара тұлғасы болып қала береді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақ ... ... Он ... 9 - том. ... 2005ж.
2. ... С. Революция және әдебиет: мақалалар мен зерттеулер. 2 томдық. Т.I. - ... 1997, ... ... Ю.Н. ... ... ... ... 1977 ж.
4. Гинзбург Л.Я. О лирике. Ленинград, 1974 ... ... О так ... ... ... 1953, № ... Гегель Г.В.Ф. Эстетика, Т.3, Москва, 1971, 519-стр.
7. Соловьев В.С. Стихотворения. Эстетика. Литературная ... ... 1990, ... ... Ф. ... в двух ... - Москва, 1990, Т.1.
9. Пессао Ф. ... ... ... 1988, ... ... Х.Л. Письмена Бога. Москва, 1992,159-стр.
11. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, 1992, ... ... Өлең ... теориясы. Алматы: Мектеп, 1960, 292-б.
13. ... С. ... ... ... 1991,184-б.
14. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. Алматы: Жазушы, 1985, 560-б.
15. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. ... ... 1960.- 364 ... Марғұлан Әлкей. Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов. Өмірі мен қызметі (очерк). Кітапта: Шоқан У. Таңдамалы. Екінші бас. ... ... 1985. ... ... А. ... ... Жазушы, 1989, 320-б.
18. Қабдолов З. Көзқарас. Алматы: Рауан, 1996, 256-б. 19. ... ... ... ... З. ... Т. ... ... " Ана тілі" , 1998, 384- б.
20. Спиноза Б. Избранные произведения. Т.I. Москва,1958, ... ... ... ... - ... 1986 ж.
22. Мақатаев М. Күнделік. - Aлматы, 1991 ж.
23. Айбергенов Т. Аманат. Өлеңдер. Алматы, 1975, ... ... Ж. ... ... Жыр ... Алматы, 1980 ж.
25. Шапаев Т. Ой түбінде жатқан сөз: Әдеби-сын мақалалар. - Алматы: Жазушы, 1989. - 192 ... ... Ф. ... ... - Екі ... ... ... 1987, І т.
27. Мүтитегі З.Ж. Фариза Оңғарсынованың ... Оқу ... - ... БҚМУ РББ, 2002, ... ... А.С. ... вопросы литературоведческих исследований. Ленинград, 1969 г.
29. Роднянская И.Б. Лирический герой Лермонтова. - , Москва, 1981 г.
30. Мақатаев М. ... ... ... IV ... Т.1.Алматы: Жалын, 2001, 448-б.
31. Аманжолов Қ. Шығармалар. Төрт томдық, І-том, , 1977, 395-б.
32. ... К. ... ... - ... 1984 ... Серікқалиев З. Ақ жол: Сын мақалалар, ... - ... 1990 ... Мырзалиев Қ. Мәңгі майдан. Алматы: Жазушы, 1989, 280-б.
35. Әдібаев Х. ... және ... - ... Жазушы, 1967. - 228-б.
36. Кекілбаев Ә. Дәуірмен бетпе-бет. Алматы: Жазушы, 1972, 184-б.
37. Нәжімеденов Ж. Күй кітабы. ... ... 1970, ... Әбдезұлы Қ. Тарих және тағдыр. Алматы: Қазығұрт, 2004, 204-б.
39. Юсупов Қ. Нәжімеденов ақындығы. Алматы: ... 1995, ... ... С. Сағи ... ... Алматы, 1997, 174-б.
41. Жиенбаев С. Нан мен тұз. ... ... 1984, ... ... Қ. Құс ... ... Жалын, 1996, 256-б.
44. Тәжібаев Ә. Өмір және ... ... 1996, ... Мұқағали журналы// 2010, №4
46. Мұқағали // 2012, № 7-8
47. Қабдолов З. ... ... ... 1994, ... ... М. Қазақ жырының бір жылы // Жұлдыз. 1972, ... ... В.Г. ... Т.3. Москва, 1948, 666-б.
50. Ақатаев С. Сом құбылыс // Лениншіл жас. 1984, 12 қыркүйек.
51. Әбдірахманова Т. Ақындық шеберлік ... ... ... 1985, ... ... Ә. Ой толғам // Ана тілі газеті. 2005, наурыз.
53. Алпысбаев Қ. Мұқағали өрнегі. ... ... ... 2001, ... ... А. ... Алматы: Жалын. 1995, 224-б.
55. Кәрібаева Б. Қара өлең және лирика. ... Ы. ... ... ... ... академиясының республикалық баспа кабинеті. 2001, 173-б.
56. Серікқалиев З. Сын ... ... ... 1988, ... ... С. ... ... қазақ әдебиеті. Алматы: Білім, 2003-224-б.
58. Страхов И.В. Психологический анализ в литературном творчечтве - в 2 ч. ... 1973. ... ... ... ... и ... - Москва, 1985, 650 -с.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Америка этнологиясындағы психологиялық бағыттар4 бет
Міржақып Дулатұлы шығармаларындағы «Ғаламның тілдік бейнесі»24 бет
Тұлғаның қалыптасуы10 бет
ХVІІІ ғасырдағы Цин патшалығы мен қазақтардың қарым-қатынасы18 бет
Қазақ тілді филолог студенттердің тілдік тұлғасын қалыптастырудың лингвомәдени негіздері20 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Махамбет Өтемісұлының жалынды жырларындағы Исатай бейнесі5 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
«М.Мақатаевтың» портреті38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь