Диалектілер мен қарапайым сөздердің қолданылу ерекшеліктері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3. 4
1.Диалектология ұғымы және оның шығу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.7
1.1.Диалектілердің түрлеріне шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8.12
1.2.Жергілікті диалектілер және олардың ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13.15

2.Көркем әдебиеттермен диалектілердің байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 16.19
2.1.Кәсіби сөздердегі диалектизмдердің алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20.23
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Диалект (гр. διάλεκτος - говор, сөйленіс) — белгілі бір аймақ, облыс тұрғындары қолданатын тіл ерекшеліктері бар халық тілінің бөлігі. Диалект халық тілінің құрамына кіре отырып, өзіне тән лексикалық, дыбыстық, грамматикалық ерекшеліктерге ие болады. Диалект термині "говор", "говорлар тобы" және "наречие" мағыналарында да қолданылады. Диалектілер алғашқы қауым кезінде ру, тайпа тілі ретінде, одан кейінгі қоғамдарда халық, үлт тілдерінің бір бөлігі ретінде адамдар қауымына қызмет еткен. Алғашқы қоғамда әрбір тайпаның өзінің тілі (диалектісі) болған. Ф. Энгельс тайпа мен диалект жөнінде: "Тайпаның езіне ғана тән ерекше диалектісі болды. Шындығында, тайпа мен диалект бір-біріне сай келеді", - дейді. Тайпа өз ішіндегі адамдардың көбеюіне байланысты бөлшектеніп, одан енді бірнеше жаңа тайпа бөлініп шығады. Бөлініп шыққан туыс тайпалар бірінен-бірі қоныстанған жер көлемі жағынан қашықтап, олардың әрқайсысының тұрмысында, сондай-ақ тілінде өзіндік ерекшелік пайда болады.
1. Аманжолов, С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка/ С. Аманжолов.- 2-е изд., доп.- Алматы: Санат, 2001 2. Сарыбаев, Ш. Қазақ тiл бiлiмi мәселелерi=Вопросы казахского языкознания/ Ш. Сарыбаев.- Алматы: Арыс, 2000 3. Мұхамбет-Кәрiм, Х. Диалектология мен қазақ әдеби тiл тарихы мәселелерi: оқу құралы / Х. Мұхамбет-Кәрiм.- Алматы: Қазақ ун-тi, 2001 4. Русская диалектология: учебное пособие / Под ред. В.В. Колесова.- М.: Высшая школа, 1990 5. Қалиев, Ғ. Қазақ диалектологиясы: оқулық / Ғ. Қалиев; Ш. Сарыбаев.- 3-ші бас.- Алматы: Ана тілі, 1991 6. Кәрімов Х. Қазақ диалектологиясының кейбір мәселелері (Лекциялық курс).– Алматы, 1973 7. Кәрімов Х. Қазақ диалектологиясы (филология факультетінің қазақ тілі мен әдебиеті бөлімі студенттеріне арналған көмекші құрал).– Алматы,1980 8. Нұрмағамбетов Е. Қазақ говорларындағы кейбір лексикалық ерекшеліктердің пайда болу жолы мен этимологиясы // Қазақ тіліндегі жергілікті ерекшеліктер (жинақ ). – Алматы: Ғылым, 1974. 9. Нұрмағамбетов Е. Жергілікті тіл ерекшеліктерінің төркіні.– Алматы: Мектеп, 1985. 10. С. Омарбеков. Қазақтың ауызекі тіліндегі жергілікті ерекшеліктер. Алматы:Мектеп,1965.
11. Н. Жүнісов. Халық тілінің жергілікті ерекшеліктері. Алматы: Мектеп, 1981. 12. Ж. Досқараев, Ғ. Мұсабаев. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. Алматы, 1951. 13. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. Алматы, 1996, 1998. 14.М. Атабаева. Диалектілік сөз мағынасы. Алматы, 1996. 15. Омарбеков С., Жүнісов Н. Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі.Алматы, 1985. 16. Қазақ диалектологиясы. Алматы, 1965 17. Кеңесбаев І., Мүсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі Алматы, 1975
18. Балақаев М. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, 1971 19. Досқараев Ж., Мұсабаев Ғ. «Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері». Алматы, 1951
20. Кеңесбаев І. , Мұсабаев Ғ. «Қазіргі қазақ тілі». Лексика / фонетика. Алматы, 1975 21. «Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері». 2 – шығуы. Алматы, 1960; 3 – шығуы. Алматы, 1960; 4 – шығуы. Алматы, 1962; 5 – шығуы. Алматы, 1963
22. Сарықбаев Ш., Нақысбеков О. «Қазақ тілінің аймақтық лексикасы». Алматы, 1989 23. Т. Айдаров. Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері. Алматы, 1975 жыл
24. Қ. Қалабаева. Қазақ тілінің диалектілік фразеологиялық сөздігі. Алматы, 2001
25. Ә. Ермеков. Қазақ тіліндегі «диалектілер» деген мәселе жөнінде. – халық мұғалімі, 1952 жыл, №4
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ          
АТЫРАУ ... ...
... оқу ісі ... ... ЖҰМЫС
ПӘНІ:Қазіргі қазақ тілі және оқыту әдістемесі
ТАҚЫРЫБЫ:Диалектілер мен қарапайым сөздердің қолданылу ерекшеліктері
МАМАНДЫҒЫ:0105000-Бастауыш білім беру
ОРЫНДАҒАН:______________________________А.Русланқызы
ТЕКСЕРГЕН:_______________________________Ж.О.Медениева
НОРМА ... 4 ... ... және оның шығу тарихы.......................................................5-7
1.1.Диалектілердің ... ... ... ... және ... ... ... диалектілердің байланысы.............................................. 16-19
2.1.Кәсіби сөздердегі ... ... ... 20-23
Қорытынды........................................................................................................................24
Пайдаланылған әдебиеттер..............................................................................................25
Кіріспе
Диалект (гр. διάλεκτος - говор, сөйленіс) -- белгілі бір аймақ, облыс ... ... тіл ... бар ... ... ... Диалект халық тілінің құрамына кіре отырып, өзіне тән лексикалық, ... ... ... ие ... ... ... "говор", "говорлар тобы" және "наречие" мағыналарында да қолданылады. Диалектілер алғашқы қауым кезінде ру, тайпа тілі ретінде, одан ... ... ... үлт ... бір ... ... адамдар қауымына қызмет еткен. ... ... ... тайпаның өзінің тілі (диалектісі) болған. Ф. Энгельс тайпа мен ... ... ... ... ғана тән ерекше диалектісі болды. Шындығында, тайпа мен диалект бір-біріне сай келеді", - дейді. Тайпа өз ішіндегі адамдардың көбеюіне байланысты ... одан енді ... жаңа ... бөлініп шығады. Бөлініп шыққан туыс тайпалар бірінен-бірі қоныстанған жер көлемі жағынан қашықтап, олардың әрқайсысының тұрмысында, ... ... ... ... ... болады. Осылайша бастапқы біртұтас тайпа тілінен бірнеше тайпа тілі (диалектілер) жасалған. "Диалектика" ... ... грек ... ... ... Ол ... диалог, әңгімелесу кезіндегі қарама-қарсы көзкарастардың қақтыгысы арқылы ақиқатқа жетудің ерекше әдісі деп түсінді.Анығында Сократ ежелгі грек философиясында жалпы ... ... оның ... ... гана негізін қалады. Ілімнің біздің заманымызға жеткен көріністеріне қарағанда, ... ... ... ... ... Гераклит болган. Ол объективті онтологиялык диалектиканы ойлап тапты. Гераклит үшін бұл диалектиканың ұйыткысы мен ... -- ... ... арқылы әрекет ететін әлемдік парасатты бастама Логос болды. Гераклит адам өзінің қарапайым ақыл-есіне емес, Логосқа сәйкес ойлап, іс-әрекет ... жөн деп ... ... грек философиясындагы диалектиканың тагы бір формасын Парменидтің ізбасары, әрі шәкірті ... ... ... ... Зенон диалектикасының Гераклит диалектикасынан айырмашылыгы алғашқысында ол ... де, ... ... ... ғана ... ... қатар Гераклит оң диалектиканы ойлап тапса, Зенонның теріс диалектиканы ... ... ... диалектика софистиканың пайда болуына ықпал етті. Софистер өздерінің методологиялық ұшқарылығымен ежелгі гек философиясын іштен іріте бастады. Философияны софистерден қорғау ... ... ... ... түйсінді. Софистер философияны ойлауға, зерделеуге, оның ұғымдары мен категорияларын ... ... ... өз іс- ... ... ... Ол ... диалогтық диалектика екі негізгі мақсатты: 1) софистикамен күресті; 2) ойлауда қолданылатын негізгі (ең ... ... ... мен ... ... мен ... анықтауды көздеді. Сократтың шәкірті Платон әуелде ... өз ... ... ... диалог деп түсінді, бірақ уақыт өте келе бұл түсініктен ... ... ... монологтық үлгісіне бейімделе бастады. Аристотель диалектиканы субъективті, оң, монологтық формасында қабылдап, мойындайды. Аристотель ... ... ... иерархиясында софистикадан жоғары, бірақ философиядан темен қойды. ... бір ... ... ... ... ... ... жағынан ықтимал білім алу құрапы. Диалектиканың мәні мен мақсатын Әбу Насыр әл-Фараби де Аристотель ұгымымен ... ... ... бола тұра ... рөлі мен ... ... ол ... қараганда Сократқа жақын. Онымен коса, Әл-Фараби диалог мақсатын адамдар арасындағы ынтымақтастықтан таба отырып, Сократтан да ... ... ... ... ... ... ... Н.Кузанский мен Дж. Бруно мол үлес қосты. Диалектиканы ... рет ... ... оны ... ... ... ... кіріскен В.Ф. Гегель болды.Диалект деген үғым екі шартқа сай болуы керек: 1) тілдің ішінде өзінің даму шегі бар ... топ болу ... 2) ... ... ... бір таралған шегі, аймағы болу керек. Ал, диалектизм деп аталу үшін де ... екі ... ... ... ... олар ... топ ... жеке ерекшеліктер ғана. Сонда белгілі бір диалектілік топты диалект деп ... да ... ... ... ... т.б.), олардың ішіндегі жеке құбылыстардың (а мен ә-нің алмасуы, барғайы отыр, баражақ, кигіз үй т.б.) ... ... ... Осы екі ... ... ... тілдік құбылыстар диалектілік ерекшеліктерге (диалектизмдерге) жатпайды.[58-63] ... сөз - ... ... ... ... ... қара дүрсін сөздер. Тіл тұтынудың бәсең стиліне жататын мұндай қарым-қатынас дәстүрлі немесе классикалық жазба әдеби ... ... сөз ... ... сөз ... ... байланысы тосын әр қилы сөйлемдерге шек қоймайды, кең-молынан өз қажетіне жарата береді. Х алықтық тілдің тілдік стилі ... ... ... ... ... әр ... ... үшін әдеби тіл аясында, әсіресе, көркем әдебиет шығармаларында кәдеге асады. Ақындық тезіне түсіп қырналған қарапайым сөз саптау ... ... Абай ... ... ... ... ол жалпы халықтық тіл ішіндегі шектеулі аяда қолданылатын жергілікті (диалект) ыра, мұқым ... ... ... ... көпшілікке мәлім сөздердің орнына қолданады. Сондай-ақ кірме сөздерді қолдануда ақынның өзіндік ерекшеліктері бар. Егер: ,- деген жолдарда бір сөздің өзін ... ... ... одан ... оның ... ... дыбысталуы бойынша екі ұдай мағына теліп қолданған болса, мен Ал, қазақ сөйленістерін бөлек - ... ... ... ... ... ... ... Ш. Сарыбаев, Ғ. Қалиевтің оқу құралында сөйленістер төмендегідей топтарға жіктелген:1. Оңтүстік сөйленістер ... ... ... ... ... сөйленістер тобы4. Орталық - солтүстік сөйленістер тобы.[46-53] Диалектологияның ... - ... тіл ... ... ... ... қамтитын аумағы, тілдік материалдың көлеміне қарай диалект, сөйленіс терминдері қолданылады. Диалектология - зерттеу ... ... және ... ... ... ... және ... диалектология болып екі салаға бөлінеді. Сипаттама диалектологияның ішінде лексикалық ... ... ... және ... диалектілер енеді. Сәйкесті диалектілер - әр түрлі сөйленістегі бір затты не ... ... ... пайда болған сөздер. Ал халық, ұлт тілдерінің құрамындағы диалектілерге келсек, олар ... ... ... ... ... Енді адам-дар бірте-бірте бұрынғыдай ру-тайпасына қарай емес, тұрған жерлеріне, қоныстанған жеріне ... ... ... Сол ... де ... жергілікті сипат ала бастаған. Халық, ұлт тілдерінің, жергілікті диалектілердің пайда болуынан тайпалыкқ тіл ... ... де ... ... ... ... ... тарихи жағдайы біркелкі еместігін жөне тіл құрылысының негізінен тұрақты сипаты барын еске алсақ, қазіргі кезде де көне ... ... ... тайпалық тілдерге тән кейбір сөздер, тұлғалар сақталып ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... - түсінігінен мол хабар беретін деректердің маңыздысы - ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... болуы, жетілуі адамның табиғаттың саналы перзенті екендігін сезінуінің дәлелі. Сондықтан да батыс сөйленістерінде осы топқа енетін атаулар көлемі мол. ... ... ... шығармасында оның там, жай, бықынажай, құжынажай, майхана, сәлемхана, шатпа, шошала, сағанақ теппе, сылама т.б. түрлері кездеседі. Бұлардың ішінде жиі ... бірі - там. ... ... ... там сөзі - көп ... ... құйған балшықтан, кірпіштен салынған үй; мола, зират, бейіт; қабырға, ... Там ... ... ... аймақтарындағы мағынасы туралы Ә.Нұрмағамбетов оның үй, мола, бейіт мағынасы оңтүстік говорлар тобына тән де, екінші мағынасы солтүстік-батыс говорлар тобына тән. ... ... ... тұрғындары тіліндегі там сөзі мағынасында қолданылып келеді де, Қызылордадан асып, Аралға жақындай бергенде, бұл мағынасынан айырылып, , мағынасына ... ... - ...
Ыдыс-аяқ атауларындағы диалектизмдерді күнделікті тұрмыс қажетін өтейтін зат атауларын құрайды: ... да ... мол: ... ... ... ... сапы, метей, күйентей т.б. Дүмше - шай шығаратын аққұман, шәйнек. Дүмше -- шай шығаратын ақ ... ... су ... ұзын ... ... Парсыша - дом, дүм - құйрық, бір нәрсенің артқы жағы сөзінен шығуы ... Сол ... бір ... түп ... ... Бақыраш :1) кішкене шелек, 2) ожау, шөміш. Бұл сөз көршін деп те аталады. Ал ... ... бұл ... бес ... ... беріледі. Cөздің архисемасы М.А.Хабичевтің бақыр сөзінің түсімен, металмен байланыстыратын тұжырымы арқылы анықталады, кур, гур түркі тілдеріндегі ... ... де, бой - бояу - ... бәрі жез ұғымынан тарайтын атауларға негіз болады.
Киім-кешек және тағам атауларындағы диалектизмдер:
Қара ... ... ... түйе жүн ... ... ... ... ... аяқ ... бір уыс боп ... ... келінінің иығына жапты (Ә.Кекілбаев 51 б.). ... ... жаңа ... ... ... қара ... кәнәуіз шапан, мәндәлә бешпент-шалбар (Б.Аманшин 5 б.). Ашық ... ... бел қара ... ... ... ... ауыл ... қазағы емесін танытады (Ә.Кекілбаев 22 б.). Қыз ... ... ... іле ... ... ... ниет ... (Ғ.Сланов 217 б.).
шарқат сөзі - бас орамал, жаулық деп түсіндірілген. Н.Ильминский сөздігінде шарқат сөзі ... ... шәлі деп ... ... шарқатсөзі шор - төрт, қат - жақ, ... ... ... екі ... ... айта ... қазақ тіліндегі мағынасын деп түсіндіреді [5, 133.]. Яғни ... ... ... негіз болған. Кәзекей/кәжекей сөзінің түп-төркіні туралы Ә.Нұрмағамбетов былай дейді: , -- деп сыбырлады да, ... ... ... ... қызылы кесілуі - шайдың ағарып ... ... ... ... әлі күнге қолданылады.
Сөйленістің лексикалық ерекшелігі деп, жергілікті халық тілінде қолданылатын сөздерді, әдеби тілдегі ... ... ... ... ... ... ... Олардың біразы тіліміздің байырғы белгілерінің сөйленісте сақталған ізі ретінде танылса, енді біразы көрші халықтың тілі әсерінен пайда болған. ... ... ... ... ... ... ... көп мағыналылық құбылыстар көп кездеседі. Мысалы: Баспа. Орталық-солтүстікте шөп жинайтын машинаның педалі, Түрікмен, Орынбор қазақтары тілінде баспалдақ, Жамбыл облысында есіктің ... ... ... - ... - күйенте (синоним). Дырау,нән - күйттей,шікідей(антоним). ... ... ... ... негізделетіндіктен, әдеби тілдің лексикасына жақын. Қазақ сөйленістерінде әдеби тіл лексикасынан оқшау тұрған лексикалық топтар да бар. ... ... тіл ... ... әр ... ... бөлінеді. Диалектілік көнерген сөздер. Бұл топқа әр жерде әр ... ... ... бар ... ұғымдардың жойылуымен байланысты оның аттары да ұмыт ... бара ... ... ... ... Маңғыстау облысында алапа - кәде, ақұн - молда, шам-шар - ... ... - ... ақша сөздері кездеседі. Диалектілік неологизмдер - бұлар әр ... ... жаңа ... ... базаркүн - демалыс күні, сүзеуік - бульдозер. ... ... ... ... ... ... түрлері әдеби тілдегімен бірдей. Мысалы: Метел қылу - ... ... ... ... ... - ... ... диалектологиясы тіл білімінің басқа салаларына қарағанда іргетасы кейінірек қаланған сала. Оның ғылыми ... ... ... ... ... зерттеу ісі 1930-жылдардан басталады. Қазан төңкерісіне дейінгі түркологтардың қазақ ... ... ... мен оның ... ... ... ... 2 топқа бөлуге болады: 1. В.В.Радлов, П.М.Мелиоранский (әуелгі кезде), А.М.Позднеев қазақ тілінің диалектілерге бөлінуін жоққа шығарды. ... ... ... т. б. ... ... ... ерекшеліктері бар екенін мойындайды. ... ... ... ... ... аз, бірінде көп мөлшерде сақталған. Қазіргі диалектілер алғашқы қауымдық құрылыс кезінде тайпаның сөйлеу тілі ... ... ... ... ... тілдің бір тарауы, одан тыс құбылыс емес.. Диалектизмнің бірнеше түрі бар:Фонетикалық диалектизмдер: әдеби ө ... ү ... ... -- ... б орнына п (болат -- ... ш ... ч ... -- ... ж ... й (бұл жақ -- ... сол жак, -- ... сөз ортасында ғ сакталуы (шаңғарақ);Грамматикалық диалектизмдер: көсемшенің әдеби -голы/-гелі тұлғасының -гайы/-гейі (баргайы, келгейі) аркылы, бұйрық ... ... ... I жағы -лы/-лі арқылы жасалуы: біз баралы (барайық орнына), келелі ... ... ... ... ... ... -пынан қосымшалары арқылы айтылуы: атпынан, пойызбынақ; ... ... ... д. м.),бейсаубет (бет алды),жарын (келер жыл),рабайда (анда-санда),кун баю (кун ... ... ... ... ... диалектизмдердің алатын орны. ... ... ... ... ... гана ... ... жағынан диалект сөздерге ұқсайды. Алайда диалектизмге жататын ... ... ... ... бір ... сөзі синонимі болады. Ал кәсіби сөздердіқ әдеби тілде ешқандай балама кездеспейді. Осы жағынан қараганда кәсіби сөздер диалектизмдерден гөрі бір ... ... ... ... неге ... ... ... де негізінен бір мағыналы болады да шаруашылықтың белгілі бір саласында белгілі бір аймақта ғана қызмет етеді. Кәсіби ... ... бір ... ... ... ... бәрі ... терминдерді әр жерде тұратын бір маманы ғана қолданады. Сонымен қатар кәсібн сөздер ... ... ... ... ... кәсіби сөздердің терминнен де, диалектіден де өзіне тон өзгесшеліктері меп ерекшеліктері бар. Кәсіби сөздер таралу шегіне қарай ірі ... ... ... және ... кәсіпке байланысты сөздер деп екі салаға бөлінеді: 1.Ірі ... ... ... ... мал ... (түйе атаулары: жампоз, кезөркеш, кердері, күрт, қаратұяқ, аңырайма); астық ... (сүт ... бал ... ... ... бақал; тары атаулары: байдербіс, алағарын, шая, шаршау тары); балық шарушалығы (балық атаулары ... ... ... ... ау ... морда, тоспай, итерқұл, аламан ау); бау-бақша (қауыншек, оман ... ... суы, ... ... ... (қоза, көсек, құлақ, шит), тағы басқа салаларға қатысты болады. ... ... ... кәсіби сөздер: ұсталық (тарақ балта - жүзі кедір-бұдыр балта, керме ара - ... ... ... бар ара, ... - ... ара, аталғы - ойық жүзді шот, тышуыр - бұрап ... ... ... - ... тескіш, аттіс - темір қысатын құрал, ыңғуыр - ағаш ... ... ... ... - ине ... ... ұштық - созанға өткізілген қысқа жіп, пардоз келтек - ... ... ... ... ... ... ... зергерлік, тағы басқакәсіп түрлеріне байланысты болады. Кәсіби сөздердің диалектілерден басты айырмашылығы - оның әдеби тілде баламасы болмайды. Сондықтан да ... ... ... ... ... байытып, жалпы халықтық қолданысқа еніп кетеді. Мысалы, мәйек, қоза, терім, мұрап, бағбан, дақыл, беде, танап, ... тағы ... ... кәсіби сөздердін мынадай түрлері бар:
1. Мақта шаруашылығына қатысты кәсіби сөздер: жегеше жегенелеу, көсек, ... ... ... ... ... ... мақташы, мақталық, терім, терімші, косектеу, шит, шиті| макда, шиг егу, мақта теру, ... ... ... т. б. :
2. Қызылша шаруашылыгына қагысты кәсіби сөздер: ас қы-зылша, еркек ... қант ... ... ... гүлдеуік, тоспа, түқым жарнағы, қағгат, өркін, тамыр-жемі жүйек, т. б.
3. Темекі шаруашылыгына қатысты кәсіби сөздер: бүлықты-ру, ... жал, жиым ... жіп, ... құлақ-жұл, маты, сағақ, темекіші, қурай, тізбек, тікқүлақ, т. б.
4. Балық шаруашылығына қатысты кәсіби сөздер:жылым, сүзекі тоспай, ... ... ... ... торта, қорытпа, сүйрік, тыран, қоқан, жорамал, азна, жақса, қарма, жүтпа, итерқұл көтергі, ... ... ... ... т. ... ... және суармалы егіс шаруашыдығына қатысты кәсіби сөздер: алқор, нәк, шабдалы, ... ... ... қарық, оман, атыз, мәркі, шөнек, ауыздама, бал, жап, жарма жоя, ақаба, кесе, т. ... ... ... стилистика мәселесімен тығыз байланысты. Солай екенін оларды стиль түрлеріне қатысы жағынан алып талдағанда айқын көремізі Бірақ, диалектизм мен кәсіби ... ... ... ... ... ... ... бұ-лардың өзді-өзіне тән ерекшелігі, бір-бірінен айырымы бар. Кәсіби сөздер диалектизмге карағанда, көркем әдебиет және сөйлеу стилінде көп кездеседі. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, публицистикалық стильден де байқалады. Диалектизм ғылыми, ресми-кеңсе стилінде де ... ... ... ... қарай стиль түрлерінін, қай-қайсысында да бола береді. Кейбір кәсіби сөздің диалектілік те сыңары болуы мүмкін. Кәсіби сөздің ондай диалектизм түрінде ... ... ... ... стиль түрлерінің бәрінде бірдей қолданылмайды .К ... ... ... ... ... ... ... баламасы бола тұрса да қолданылады. Бұл -- таза стильдік мақсатпен ... ... ... бір ... бір ... екі рет ... одан да ... қайталап қолдануға тура келеді. Егер ондай әдеби сөздің жергілікті халық тілінде ... ... бар ... да оны ... ... ... стилінде қолданады. Бірақ Жамбыл облысы тұрғындарының тіліндегі ашық-машық сөзі сияқты диалектизм сөз қайталаудан қанша қашқанмен де, ... ... ... ... ... қолданылмайды. Осы ашық- машық (топса), немесе Жайық маңында аманбыз, сау-сәлеметбіз деген үғымда жұмсалатын мұз қара көк ... қара көк деп те ... ... ... ... ... ... қолданудың орынсыздығын былай қойғанда, кейіпкер тілінің өзінде де үнемі ұтымды бола ... ... ... ... ... ... ... стилінде қолдануда да белгілі бір шек бар. ... ... ... ... ... екі түрлі: бірі -- авторлық ремаркада, екіншісі -- диалогта. Авторлық ремаркада, кейіпкер тіліндегімен салыстырғанда,-диалектизм аз ... . ... ... еш ... түсінбесе керек...Қызалақ сәби өзі де дәл көгершін тәрізді (сонда Қанат ағай Қарынбай бөлесін көз нәлетімен атып, ... ... ... ... бәрі де ... көз нәлеттерін жаудырды (сонда). Дауысы пәтті шықты ғой, не бітіріп қайтты екен (Ә. Нұрпейісов). Күн кеш-тете күндізгі ыстықтық пәті ... деді ... ... ... ... да ... (мүмкін біреуінде аз, екіншісінде одан көбірек болар) диалектілік ерекшелік кездеспей отырмайды. Өйткені, әр адам, әсіресе әрбір сөз шебері -- таза ... ... ғана ... ... қоса ... дәрежеде, белгілі бір аймаққа тән диалектіні де сақтаушы. ... ... ... ... ... ... қолдануы да мүмкін. Мұның көркем әдебиет стиліне еш оғаштығы жоқ. Мысалы ат жегу ... ... кей ... ат шегу деп те ... ... -- диалектілік ерекшелік -- ж мен ш ... ... Осы ... ... ... ... ... бірлі-жарым басқа сөзден де байқалады көркем әдебиет стилінде кейде жеке сөз түріндегі, яғни ... ... де ... Мысалы: Абай күз бойы өзінше бір оңаша, жалғыз болған. Қөбінше домбыра ... күй ... ... Шешен қоңыр домбыра биыл тіпті ділмәр болып алғандай. Көп-көп сырлар айтады. "Саймақтың сары өзенін" тартса да, "Қос қыздыц жылағанын", "Боз ... ... ... да ... сарын көп жайды баян ететін болды" Шақ, қана үн қатып, иек қаққан белгі атқан еді (М. ... ... ... шақ ... ... ... шақжеттік (Ә. Сәрсенбаев). ... ... ... ... ... ... шақ, ... пәтті, пәті, көз нәлеті тәрізді жергілікті диалектілік ерекшелік ... ... ... әдебиет стилінде диалектизм көбінесе диалогта қолданылады. Автор жергілікті жердің тіл ерекшелігін, сөз байлығын аңғартуды көздеп, кейіпкердің қай ... ... ... ... үшін әдейі қосады. Ал әдеби тілдегі стильдерде: ғылыми еңбектерде, саяси әдебиеттерде, оқулықтарда, ресми стильде диалектизмдер ... ... ... ... ... Ал ... іс ... стилінде жергілікті жердің тіл ерекшелігі оқта-текте кездесуі мүмкін. Бірақ ондағы диалектизм көркем әдебиет стиліндегімен бір емес. Көркем әдебиет ... ... ... диалектизмге қарап, кейіпкердің қай жердің адамы екенін, қай жердің жергілікті тіл ерекшелігімен сөйлеп тұрғанын бірден білуге ... Осы ... исі ... Дулат мұқым тегі улы жүз баласы мың мәртебе алғыс айттық саған. Ояққа сондай жақсы атың барып жатса, ... ... ... жатсын. Тағын айтқын, айтқылашы, інішегім. Кеудеме, саңылау ... ... нұр ... ... мүдем тегі (М. Әуезов). -- Абай дария болғанда былайғы жүрген бәріміз жар шұқанақ екеміз гой тәйір, ... ... ... ... жұлдырып айталы десек те, табатынды таппаппыз да... Көріп ... ... ... ... (сонда). -- Еше сол Абайдың Пушкин, Лермонтовтан қазақша жазғаным білесің бе?... А, еше, ол ... мен ... ... ... ... ... кәсіби лексиканың қолданылу аясы кеңірек. Лексиканың бұл саласына белгілі бір аймаққа ғана тән кәсіп ... ... ... өнеркәсібімен, мақта балық шаруашылығымен байланысты сөздер, термин әр түрлі атаулар жатады. Бұлар стиль түрлерінің , қайсысында да азды-көпті кездесіп ... ... ... ... ... күнделікті ауыз екі тілінде және сол облыстың газет ... жиі ... ... лек ... ... бір ... әдеби шығармалардан да байқалады. ... Мен ... ... ... Аудың жалғыз көзіне сағалынан гана ілініп тұр екен. Ол неменіц асау ... ... -- ... ... ... қала ма. -- Балықтық ішінде, жарықтық, бекіре ғой жуасы... -- Онан көрі берегіректе, ... ... ... мұз қала бар. Мұз ... ... еңгезердей біреу шықты. Бұл осы промсолда қара жұмысшы. Жаз айларында балықты ... ... ... ... (Ә. ... ... ... не балықшы өмірін суреттеуді мақсат етсе, ол сол шаруашылық саласында бұрын соңды пайда болған ... ... жаңа ... ... кете ... Автор оларды көркем әдебиет стилінің шарты бойынша ретіне қарай, қажетінше пайдалана білуге тиіс. Өйтпейінше жазушы өзінің алдына қойған көркемдік ... ... жете ... еді. ... ... белгілі бір кәсіп адамдары туралы жазылған шығармада кәсіби лексика элементтерінін, азды-көпті кездесіп отыратыны міне осы себепті.
Қақпақтары ... трюм ... ... ақ ... шорши қарғып палубаға түседі. Екі ит балықты екі қолына алып Ақмамбет текубрикке құлайды. Рубка ішінен тек алдыңғы бағытты ... өзге ... ... алар емеспін (Ә. Сәрсенбаев). Осы ... ит ... ... бекіре, ақ май, мұз қала, мотор, мотофлюга, қайык, трюм, кубрик, рубка атаулары кәсіби лексикаға жататын сөздер. ... жеке ... ... қалыптасқан кәсіби сөздерді көмір өндірісіне байланысты да келтіруге болады. Ондай кәсіп ... ... ... ... мен әр ... ... тым'жиілігі шығарма тілінін, жалпы көркемдігіне нүқсан келтіреді. Сондықтан, ... ... ... ... ... шығармаларында тек орнымен ғана пайдалануға ұмтылады. Кәсіби лексиканың әр кезгі даму көрінісін белгілі ... ... ... стилінен де көруге болады. ... әлгі ... ... ... креп ... ... 1920 -- 30 ... өндірісте жиі кездесіп отырады. Бірақ халық шаруашылығының неше алуан са-ласындағы атап айтқанда, ... мен ... ... өзге де кәсіп түрлеріндегі күнделікті өзгеріске сәйкес бұлардың кейбірі ... ... ... не ... жаңа атаулар қосылды. ... ... ... ... романы әлдеқайда соң жазылды. Онда да өндіріс өмірі, кеншілер тұрмысы суреттеледі. Кәсіби лексикада кейін пайда болған атаулар, тың ... бұл ... ... де ... ... Қазақ тілінде кәсіби сөздер әр алуан қаулы-қарарда, есеп документтерінде, анықтама-мәлімет қағаздарында, `яғни ... ... де ... ... Олар сондай-ак ғылыми стильде де, атап айтқанда, арнаулы зерттеу еңбектердің тілінде де қолданылады. ... "Бұл ... ... мысалдар және фактілер (распор, сүзгі, ақаң, шаң т. б.) профессионалдың лексиканың жаргоннан жэне ... ... ... тіліндегі өзгешеліктен айырмашылығын ашып көрсетеді. ... ... ... әр ... ... ... туып дамуымен байланысты жасалады және лексикалық (завод, цех т. б.), лексика-семантикалыщ (ұйық, балық ұйығы т. б.), морфологиялық (ұйық, ұю т. б.), ... ... ... ... т. б.) ... ерекше өзгешелікке, кәсіпшілік, өндірістік сипатқа иелік етеді" (Ғылыми мақаладан).[82-96]
Қорытынды
Жергілікті тіл ... ... ... әр ... ... ... ... түсінікті бола бермейтіндегі баршаға мәлім. Осы есептен де ... ... ... ... ... ... зор. ... ерекшеліктердегі сөздердің шығу төркінін білу-тіліміздің тарихын білгісін келетін жандар үшін аса ... ... ... ... ... саналатын сөздер де әр тілде дыбыстық құрамын өзгертіп, өздерін танытпастай қалыпқа ... ... ... ... ... Бұл ... ... тілдеріндегі дыбыстардың сәйкестік заңы зерттеушіге көмегін тигізуі мүмкін. Мұның өзі түркі тілдерінің ішінде қай дыбыс ... ... ... ... ... ... етеді. ... тіл ... ... бір ... ... ... диалектологияның зерттеліп, ғылым нысанына айналғанына да 70 жылдай уақыт өтті. Осы уақыт аралығында қазақ диалектологиясының негізін салушылар, диалектология ғылымының ... ... үлес ... ... ... ... ... Ш.Сарыбаев, Ж.Болатов сынды ғалымдар болды. ... ХХ ... ... ... ... осы уақытқа дейін Қазақстанның одан әрі шет елдерге дейін көптеген диалектологиялық экспедициялар ұйымдастырылып, мол деректер ... ... ... ... мен ... ... жиналған. ... ... ... ... ... ... кезеңімізге қазақ тіл білімінің диалектология саласы жаңарып дамып, еліміздегі жергілікті тіл ерекшеліктерінің аймақтары анықталып, ... ... ... қоры ... оның ... ретіндегі нақты бағыт-бағдарын айқындады. ... ... ... ... және ... тіл ерекшеліктерінің ана тілімізге тигізер септігі мол деп ... ... ... ... ... диалектілері мен сөйленістері әдеби тілімізді көркейтіп, байытудың қайнар көзі. ... ... ... С. ... ... и истории казахского языка/ С. Аманжолов.- 2-е изд., доп.- Алматы: Санат, 2001 2. ... Ш. ... тiл ... ... ... ... Ш. Сарыбаев.- Алматы: Арыс, 2000 3. ... Х. ... мен ... ... тiл тарихы мәселелерi: оқу құралы / Х. Мұхамбет-Кәрiм.- ... ... ... 2001 4. ... диалектология: учебное пособие / Под ред. В.В. Колесова.- М.: ... ... 1990 5. ... Ғ. ... ... оқулық / Ғ. Қалиев; Ш. Сарыбаев.- 3-ші бас.- ... Ана ... 1991 6. ... Х. ... диалектологиясының кейбір мәселелері (Лекциялық курс). - Алматы, 1973 7. ... Х. ... ... (филология факультетінің қазақ тілі мен әдебиеті бөлімі студенттеріне арналған көмекші құрал). - Алматы,1980 8. ... Е. ... ... ... ... ... ... болу жолы мен этимологиясы // Қазақ тіліндегі жергілікті ерекшеліктер (жинақ ). - ... ... 1974. 9. ... Е. ... тіл ... ... - ... Мектеп, 1985. 10. С. ... ... ... ... ... ... Алматы:Мектеп,1965.11. Н. Жүнісов. Халық тілінің жергілікті ерекшеліктері. Алматы: Мектеп, 1981. 12. Ж. ... Ғ. ... ... ... ... ... Алматы, 1951. 13. ... ... ... ... ... 1996, 1998. 14.М. ... Диалектілік сөз мағынасы. Алматы, 1996. 15. ... С., ... Н. ... ... ... жүйесі.Алматы, 1985. 16. ... ... ... 1965 17. ... І., ... Ғ. Қазіргі қазақ тілі Алматы, 197518. Балақаев М. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, 1971 19. ... Ж., ... Ғ. . ... 195120. ... І. , Мұсабаев Ғ. . Лексика / фонетика. Алматы, 1975 21. . 2 - ... ... 1960; 3 - ... ... 1960; 4 - ... Алматы, 1962; 5 - шығуы. Алматы, 196322. Сарықбаев Ш., Нақысбеков О. . Алматы, 1989 23. Т. ... ... ... ... ерекшеліктері. Алматы, 1975 жыл24. Қ. Қалабаева. Қазақ тілінің диалектілік ... ... ... 200125. Ә. ... ... тіліндегі деген мәселе жөнінде. - халық мұғалімі, 1952 жыл, №4

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абайдың қара сөздері (1-10)13 бет
Асыл тұқымды бұқалардың табынын толықтыратын таналарды азықтандыру34 бет
Телеарналардың ықпалдастығы мен классификациясы5 бет
Жергілікті диалектілер8 бет
Әлемдік тілдер.Тілдің диалектілік, әлеуметтік жіктері жайлы8 бет
"экспертті жүйенің қолданылу аудандары"5 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
C/С++ программалау тілінде қарапайым программаларды құру жолдары13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь