Тарихи аңыздар, тарихи жырлар және олардың рухани маңызы

Тарихи аңыздар, тарихи жырлар және олардың рухани маңызы.
Жиренше мен Қарашаш
Алдар Көсе
Тарихи жырлар
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Тарихи аңыздар —халық ауыз әдебиетінің жанры. Оқиғасы шындық өмірден алынғанымен, ауызша айтылып таралғандықтан, фольклорлық сапалармен толыққан көркем шығарма. Аңыз әңгімелер тарихта болған белгілі бір адамдардың атына, іс-әрекетіне байланысты туады. Мұндай адамдардың ел үшін еткен еңбегі, қамқорлығы, халық намысын қорғауы, сол жолда жасаған игілікті іс-әрекеттері ел аузында аңыз әңгімеге айналып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен.Аңыз әңгімелерде халықтың қоспасы болғанымен, негізгі ой түйіні барлық жерде бірдей сақталады. Оқиға желісі күнделікті өмірде кездесетін қарапайым сюжетке құрылған аңыз-әңгімелерде ертегілердегідей әсіре қиялдау көп кездеспейді.
1."Қазақстан" ұлттық энциклопедиясы, Алматы, "Қазақ энциклопедиясы", 1998 ж. 8-том
2.Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-09• Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8 6-6
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Тарихи аңыздар, тарихи жырлар және ... ... ... ... Ж
Тексерген: Санкайбаева П.С
Семей 2015 ж.
Тарихи аңыздар, тарихи жырлар және олардың рухани маңызы
Тарихи аңыздар -- ... ауыз ... ... ... ... ... ... ауызша айтылып таралғандықтан, фольклорлық сапалармен толыққан көркем шығарма. Аңыз әңгімелер тарихта ... ... бір ... ... ... ... туады. Мұндай адамдардың ел үшін еткен еңбегі, қамқорлығы, халық намысын ... сол ... ... ... іс-әрекеттері ел аузында аңыз әңгімеге айналып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен.Аңыз әңгімелерде халықтың қоспасы ... ... ой ... ... ... бірдей сақталады. Оқиға желісі күнделікті өмірде кездесетін қарапайым сюжетке құрылған аңыз-әңгімелерде ертегілердегідей әсіре қиялдау көп кездеспейді.
Кейіпкерлері-Қазақ аңыздарындағы Асан ... ... ... ... көсе, Қожанасыр, Қорқыт, т.б. - бәрі де қарапайым адамдар ретінде суреттеледі. Кейбір аңыз әңгімелердің басты ... ... ... де ... ... ... Мысалы, Қожанасыр қазақ, қырғыз, өзбек ауыз әдебиетінде ... ... Ол ... ... қойы қоралас", қыз алысып, қыз берісіп құда-жекжат болып кеткен көрші елдердің ежелгі мәдени байланысының куәсі. Аңыз әңгімелерде көбінесе сараңдық пен ... ... пен ... ... ... ... сынау арқылы жастарды жаман әдет, жат мінездерден аулақ ... ... ... ... ... бір ... ... іс-әрекетіне байланысты туады. Кейде аңыз әңгімеде де шындық оқиға мен қиял-ғажайып оқиға аралас келіп отырады. Бұл жағынан ... аңыз бен ... ... ... ... ... айырмасы - аңыз әңгіме көбінесе ... ... ... ... ... ... тарихта шын болған, кейін сондай адам болыпты-мыс деп, ел аузында лақапқа айналған адам туралы ... ... ... ... ... ... ... негізгі себебі сол адамның өз басына істеген, ісіне, белгілі бір ... ... ... рөліне, әлеуметтік мәні зор еңбегіне байланысты. Ол адам батыр, не ел басшысы, ... би ... ... ... халық мұңын жырлаушы күрескер болуы мүмкін. Бірақ ол адамдардың іс-әрекеттерімен байланысты ... ... ... қоспалар қосылып, сол істепті-міс, айтыпты-мыс деген әр түрлі лақап біртіндеп аңызға ... Оны ... жыр ... ... жаттап алып, кейінгі ұрпаққа қалдырады.
Аңыз әңгімелерге қиял элементі қаншама көп араласса да , әлгі аңызға айналған адамның өзі ... ... ... ... қала ... Қазақ аңыздарындағы Асан қайғы, Жиренше шешен, Қорқыт т.б. - бәрі де шындықтағыдай, жай адамдар ретінде ... ... бәрі ... бір сюжет, бір идеялық мазмұныда бола бермейді. Тақырыбы бір ... ... ... әр ... ... да ... ... әр топтың өкілі өзінше баяндап, өзінше түсініп, оны өз тобының көзқарасына лайықтап, өз мүддесіне ... әкеп ... Асан ... ... аңыз ... ... ... бар. Кейбіреулерінде ол өз халқына бақыт іздеп, Жерұйық тапса, ... ... ... ... ол ... ... ... көрінеді, сары уайымға салынады.Қазақ аңыз әңгімелерінде қиял-ғажайып дүниелер мол, олар адамды асыл армандарға бастайды, оның ұшқыр ойына қанат бітіреді, ... ... мен ... ... мен ... тарихта болған адамдар ма, жоқ па, ол жөнінде мәлімет жоқ. Жалғыз-ақ ел аузындағы әңгіме оны тарихта ... ... ... ... ... ... Жиренше шешен жөніндегі аңыз халыққа өте көп тараған. Көбіне ол шешендігі жағынан ... ... ... - халық ауыз әдебиетінен сүйікті орын алған ұнамды қаһарман. Хан мен Жиренше кездескен жерде, ханның ақымақтығы, ... ... ... ... ... Жиренше жөніндегі аңыз халықтың ішінен шыққан дана адам үстем тап өкілдері әр дайым ... ... ... ... мойны озық жатса деген тілек мақсатты қамтиды. Мысалы: - дейді Жиренше Жәнібек ханға.Жиренше мен ... ... ... ... ... ... ... ды, шешендікті де дарытқан. Талай тұйыққа тіреліп , не қыларын білмей қалған жағдайларда , ... ақыл ... ... де ... сөз ... да Қарашаш. , -- деп хан әмір ... ... шын ... келіп Қарашашқа айтқанда , -- деп мерзімді кезіне дейін қойды соып жей ... де, ... ... ... Жиреншені өлімнен құтқарады. Жалғыз бұл емес, көп тұста халық Қарашашты ең дана, ақылды әйелдердің өкілі етіп суреттейді. ... ... мәні бар. Әйел - көп ... ... әлеуметтік өмірде орны үлкен, маңызы зор. , әйелдердің ішінде де асқан дана ... бар ... ... бұл ... да қолдайды. Аңыз әйел мәселесі жөніндегі феодалдық - кертартпалық көзқарастан аулақ.
Қорыта келгенде, аңыз әңгімелердің көпшілігі - ... ... ел ... ... ... Халық өз ішінен шыққан әртүрлі ақылды адамдардың ел тілегінен қабысқан игі ісінің айналасында ... ... сол, ... өз ... ... нені аңсап, нені көздегенін тайға таңба басқандай етіп, ауыз арқылы кейінгі ... ... ... ... ... ... ... ең күшті құралдың бірі-түлкі. Халық ауыз әдебиетінде күлкіні ... ... ... ... ... орын алатын аңыз әңгіменің бірі - Алдар Көсе. Алдар Көсе оқушыларын сөз ... ... ... ... айла - амалымен еріксіз күлдіреді. Ал Алдар Көсе ... аңыз ... кең ... ... ... ... баяндайтын нұсқалары көп.Көсе образы - ... ... ... ... тобына, оның өкілдеріне қарсы жұмсау соларды масқаралау, ... ету ... ... ... ... ... Оның басқа аңыздарда кездесетін образдардың ерекшелігі де, осы күлдіргілігінде.
Осы аңыздың қай нұсқасында болсын Алдар Көсе - ... ... ... ... Оның ... ... халықтың тілек-мүддесімен ұштасады. өзін езіп, қанап отырған үстем таптың өкілдеріне халық Алдар Көсені қарсы жұмсап, аңызда оған ... ... ... ... ... айналған , , дегендердің қайсысы болсын байларда өшпенділікті көрсетеді.
Осы мәтелдерде айтылған опасыздық, сараңдық - ... ... тән ... Алдар Көсе әңгімесінде шық бермес Шығайбай - сұрқия сараңдықтың жиынтығы. ... ... мен ісін ... жек ... халық қапияда жол, қапылыста сөз табатын, айла-амал мол ... ... ... Шығайбайды ондырмай күлкі етеді.Шығайбайдың түнде өз асын өзі ұрлап ішпек болуы, ... ... ... ... таба ... ... жасырып қойнына тығуы тәрізді әрекеттерді адамдық арын дүниеге сатқан мол құмар, кісілік қасиетінен айырылған хан екенін көрсетеді.
... оның ... үй іші -- ... қызы тап өзі ... Көсе үйге ... ... әйелі илеп отырған нанды, қызы үйтейін деп әзірлеп жатқан қазды жасыра қояды. Бұл, Шағайбыдың мінезін толықтыра түседі, соған ... ... ... ... ... ... еш нәрсе бермеуге қаншама тырысқанымен, Көсе бермесіне қоймайды. Айла-амалымен сараң байды қолына түсіреді, әбден ... ... ... - ... бір ... ... ... туындаған эпикалық шығармалар. Т. ж-да оқиғаның деректі дәлдігі сақтала бермейді, әр кезеңнің тарихи-әлеум., қоғамдық-саяси бет-бедері көркемдік тұрғыдан ... ... ... ... ... ... Батырлар жырында кездесетін ғайыптан дүниеге келу, жар ... ... ... құда ... ... ... ізбасар сияқты оқиғалар, сондай-ақ гиперболалық көркемдік тәсілдер Т. ж-да ... ... Бұл ... бәрі де ... тарихи оқиғаларға негізделген, басты кейіпкерлері тарихта болған ... Жыр ... ... сол ... ... ... тұстас замандастар болып келеді. Автор өзі бастан кешкен немесе куәсі болған оқиғаларды уақытына қарай рет-ретімен баяндайды. Т. ... ... ... болу ... әр ... ... әр ... Қазақ ауыз әдебиетіндегі Т. ж. туындау мерзіміне байланысты 4 кезеңге бөлінеді. Алғашқы кезеңдегі Т. ж-да Алтын Орда, Ноғайлы, Астрахан, ... ... ... соғыстар (14 - 17 ғ-лар) суреттелген ("Едіге", "Нұрадин", "Қарасай - Қази", "Мұсахан", "Телағыс", т.б.). Жоңғар, қалмақ ... ... ... ... ... ... (18 ғ.) Қабанбай, Бөгенбай, Олжабай, Өтеген, Жәнібек батырлар туралы жырлар туындады. Үшінші ... ... пен ... ... ... (19 ғ.) сипаттайтын жырлар жатады: "Исатай - Махамбет", "Досай батыр", "Жанқожа батыр", т.б. Төртінші кезең 20 ғ-дың басындағы ... пен 1916 ... ... ... ... ... көтерілісі жайындағы жырлармен сипатталады. ("Туар ма екен бізге күн?", "Еріксіз келдім елімнен", "Зарлы заман кезінде", "Құлақасқа", "Бекболат", "Ұзақ батыр", "Амангелді", т.б.). ... ... Т. ж-ды ... ... ... ... Жанкісі, Шернияз, Жамбыл, Нұрпейіс, Мұрын сияқты ақын-жыраулар шығарған не болмаса толықтырып, өңдеп қайта жырлаған. Т. ж. жөнінде алғаш пікір айтқан ... ... Ол ... ... батыр" жырларын жазып алып, ғыл. тұрғыдан зерттеген. 19 ғ-да В.В. Радлов, Г.Н. Потанин, И.Н. ... И.В. ... 20 ... ... М.Ж. Көпеев, Ә.Диваев, т.б. көрнекті фольклортанушылар Т. ж-ды жинауға ерекше еңбек сіңірді. А.Байтұрсынов "Әдебиет танытқышында" былай дейді: ... жыр деп ... бар, ... уақиғалар турасында өлеңмен шығарған сөздер айтылады. Мәселен, "Орақ - Мамай", "Абылай", "Кенесары - ... ... ... ... ... ... ... 1879 - 80 ж. болған "Қоян ... ... ... шығарылған өлеңде қыстың қалай болғанын, елдің жұтағанын, қандай аштық азап ... ... еді. Сол өлең осы ... дейін сақталған болса, о да тарихи жыр болады. Жанкісі ... ... ... ... ... ... ... қараған шақтағы тарихына қатысы бар сөз болғандықтан, бұл да тарихи жыр ... ... ... ... жырдың батырлық эпостан жанрлық айырмашылығы бар. Тарихи жырларда эпостық баяндауға тән объективтік сарынның ... ... ... ... ... ... ... субъективтік баға басады" дейді. Кеңес дәуірінде Т. ж-ды зерттеуге С.Сейфуллин, ... ... ... Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов, М.Ғабдуллин, Н.С. Смирнова, Б.Кенжебаев, Р.Бердібаев, Б.Уахатов, Н.Төреқұлов, К.Сейдеханов, т.б. ғалымдар үлес ... ... Т. ж. ... жинақтарға енді, жеке кітап болып басылды. Қазір Орт. ғыл. ... ... ... ... Т. ж. бар.
Қорытынды.
Поэзияның басқа өлшемдеріндегі өлең жолдары тұтаса келіп, шумақ құраса, Жыр ... ... ... ... ... ... тұрғыдан тирада үлгісі шумақтан бұрын қалыптасқан. Демек Жыр өрнегі озге өлшемдерге қарағанда әлдеқайда ерте туған. Жырдағы тирада ... ... пен ... ... және ... ... қатаң сақталмай, жиі өзгеріп, құбылып тұрады. Дәл осы қарапайым ерекшелікке көпке дейін ғылымының мән берілмегендіктен, Жырда басқа өлшемдегідей ... ... ... ұйқас түрлері болады деп есептелініп келді, олардың жалпы саны 10-ға дейін жеткізілді. Мұндағы басты қателік тирада ішіндегі ... ... ... ... туған еді. Кейінгі арнайы зерттеулер Жырдың тармағы мен ұйқасы тирада пішініне ғана тән заңдылықтарға негізделіп түзілетінін айқын ... ... ... ... дара ... (монорифма) және аралас ұйқас (полирифма) болып бөлінеді. Аралас ұйқас негізгі ұйқас пен қосымша ұйқастардан тұрады.
Пайдаланған әдебиеттер.
1."Қазақстан" ... ... ... ... ... 1998 ж. ... ... Энциклопедиялық анықтамалық. -- Алматы: ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-09 ... ... ... -- ... ... 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8 6-6

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи аңыздар, тарихи жырлар және олардың рухани жағынан маңызы9 бет
Тарихи аңыздар, тарихи жырлар және олардың рухани маңызы туралы4 бет
Алғашқы шығарылған қазақ газеттерінің тарихы4 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
Сыпатай Әлібекұлының өмірбаяны мен күрескерлік ќызметі8 бет
Фольклорлық шығармалардағы елдік рухы4 бет
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары9 бет
Асан Қайғы туралы аңыздар32 бет
Дәстүрлі күйшілік өнер12 бет
Тарихи-мекендік аңыздар42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь