Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері

1.Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері
2."Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері" /таныстырылым/
3. "Алып Ер Тоңға" дастаны /әдеби талдау/
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуіріне қатысты әдеби ескерткіштер көне түркі, шағатай ( шағатай тілі – араб және парсы сөздері араласқан түркі ру – тайпаларының кітаби тілі, ол сол кездегі барлық түркі тектес халықтарға түсінікті тіл болған), ұйғыр, араб, парсы тілдерінде жазылғанымен, біз оларды төл әдебиетіміздің тарихының басы деп танимыз. Өйткені « қай халықтың болсын ерте замандардағы алғашқы әдебиеті, жазба әдебиет нұсқалары, сол халықтың бүгінгі тілінде болуы шарт емес. Кейбір халықтардың ондай әдебиетінің басқа тілде, сол халыққа осы күнде түсініксіз тілде болуы, бірақ сол халық жерінде, сол халық өкілдері тарапынан жасалған, сол халықтың бір кездегі өмірін көрсететін әдебиет нұсқалары болуы ықтимал», - деп көрсетеді ғалым Б.Кенжебаев.[ 98]
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік Университеті
Қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасы
СӨЖ
Тақырыбы: Ежелгі түркі ... ... ... ... бойынша) /конспект/
Орындаған: Әнеш Арайлым Болсбекқызы
Тобы: КЯ- 413
Тексерген: философия ғылымдарының докторы, доцент Жундубаева Арай ... қ, ... ... ... ... түркі әдебиетінің ескерткіштері" /таныстырылым/
3. "Алып Ер Тоңға" дастаны /әдеби ... ... ... ... ... ... әдеби ескерткіштер көне түркі, шағатай ( шағатай тілі - араб және парсы ... ... ... ру - ... ... ... ол сол кездегі барлық түркі тектес ... ... тіл ... ... ... ... ... жазылғанымен, біз оларды төл әдебиетіміздің тарихының басы деп ... ... >, - деп ... ... ... ... ... әдебиетінде (VII - XIVғғ.) ... ... ... аз ... ... алғашқыларының ішінде негізгілері деп түркі ру - тайпаларына ортақ ... ... ( VII ғ.) , > ... және > (IX ... ... кейін ежелгі дәуір әдебиетін Мұхаммед Хорезми, Әбу Насыр әл - ... Әбу ... әл - ... ... ... Қожа ... ... Сүлеймен Бақырғани, Жүсіп Баласағұни тәрізді түркі ... ... ... ... ғалымдары, ақындары жалғастырады ( X - XIIғғ.). Аталған ғұламалар түркі ... шыға ... ... араб ... араб ғылымын дамытуға үлкен үлес қосқан.
Сонымен бірге ежелгі ... ... ... ... жазылған ( XIII - XVI ғғ.) >, >, >, >, >, т.б. ... ... ... ... мұралар енеді.
Міне ежелгі дәуір әдебиетінің басты- ... ... ... Олар өзінен кейінгі әдебиеттің дамуына негіз болған. ... ... ... ... ... елге танытуға Ә. Марғұлан, Ә. Қоңыратбаев, Б. Ысқақов, Н. Келімбетов т.б. ғалымдар зор үлес ... ... ... - ... ... ... орнатылатын тастағы жазулар. Түркілердің ежелгі мекені - Орхон ... ... ... ... тастар бұрын қазақ жерінде де көп ... ... ... жаугершіліктер кезінде жойылып кеткен.
Орхон ... ... ... ойы мен ... - ел тәуелсіздігін аңсау, елге қорған ... ... мен ... ... ... ... тауғаштарға кіріптар болу ... ... ... сөз, асыл ... ... ел ішінде бірлік болмауынан деп түсіндірді.
Күлтегін ... ... атақ - ... деп... (> жырынан.)
Орта Азияның түркі тайпалары руна ... ... ал араб ... ... X ... ислам дінінің енуіне байланысты пайдаланған. Бүкіл әлемге ... ... ... ... ... осы руна ... ... жырлар жазылған ( VIII ғ. ).[99]
Бұл ескерткіштер ... ... ... ( ... ... ... бойында орналасқан. Оларды алғаш тапқандар: швед офицері Иоганн және орыс ... ... ( XVIII - XIX ғғ.). ... ... жазылып, бізге жеткен осы бір ғажайып жазуларды ... ... ... деп ... Ол жазуларда VII ғасырдың іргелі мемлекеті - ... ... ... ... ... ... ... жауласуы, жорықтары мен соғыстары суреттеледі. Бұл ескерткіштерде хандар, бектер, тектілер ... ... Ол ... сол кездегі тұрмыс жайлы түсінік те аламыз. Бұл тастардағы жазуларды ... ... ... - ... ... деп ... негізінен, Білге қаған, Күлтегін батыр, Тоңұқұқ жырау ерліктері суреттелген. Жырдың басты кейіпкері - ... ... Оның ... Елтеріс қаған да > деп, қырық жеті рет ... ... ... тайпалармен жауласып, соғыс салады. [100]
Күлтегін - ... ... ... ... ұғымының жиынтық бейнесі. Оның тұлғасында тұркілерге тән ... ... ... ... мінез бар. > деген ел арманы Күлтегін ерліктерін сипаттау ... ... мен ... ... ... та ... болған тұлға. Ол Білге қаған ... төбе би ... ... ... > ... жазу ...
> ... батырлар жырларының алғашқы үлгілерінің бірі деуге ... ... ... ... да, ... ... де, кейіпкерлерді бейнелеу тәсілдері де, көркем сөздерді қолдануы да бір - ... ... әрі ... ... (>) - ... туынды. Оларда ақындық шеберлікпен құрылған сөз айшықтары мол. Мысалы, > деген ... ... > ... ... екі затты қарама - ... ... ... арқылы әдемі шендестіріліп елестетеді. ... ... ... ... ... және Тоңұқұқ ескерткіштері ( Орхон - ... ) - ... ... ... ортақ көркем шығармалардың үлгісі болумен бірге, ол ... ... де асыл ... ... ... мұра. Ұрпақтан - ұрпаққа жалғаса береді. ... ... ... ... ата ... пасық ерде
Дәулет болмас. (>. )
Бұл көне заман мұрасы туралы айтудан ... ... ... өзі кім болғанын айқындап алу дұрыс. Қорқыт - VIII ... Сыр ... ... ... қаласы маңында өмір сүрген батыр, атақты ақын, асқан күйші. Сонымен ... ол ... ... ... сақталған.
Ел аузында аңыздарда Қорқыт ата ... ... өмір ... ... өмір үшін ... ... сипатында айтылады. Бірақ ол өмірінің соңында > деген пікірге ... Енді ... ата ... өмірді қобыз сарынынан іздейді.
Ал тарихында деректі түрде > бар . > осы ... ... ... қаласында он екі жырдан ... ... ... және Италияда ( Ватикан) алты жырдан тұратын қолжазба ... ... ...
> VIII ... және одан да ... ... аңыздардың жинағы деуге болады. Оларды жыр ... ... - ... ата (> сөзі ... ... > және > ... ... ықтимал. Ол > деген мағынаны береді.). Қорқыт ата кітабы мынадай ... ... >, >, >, ... оғыз ... ... ... бек аңға кеткенде, оның елін Шөкілі хан шабады. Үлкен қырғын ... ... ... Қара ... ... ... ерен ... көрсетеді. Ол тас атқышпен атқылап, жауды жайпайды. Бұл ... елін ... ... ... ... ... [104]
> деп аталатын жырда анаға деген түркі халықтарының ... ... ... ... ұрпақ жалғастыру мәселесі, ата - ан мен ... ... ... сөз болады.
> жырлары оғыз тайпасының туған жерін, елін сыртқы жаулардан ... үшін қан ... ... алып ... ... туралы толғайды. Дастанда ерлік, әділдік, ... ата - ... ... тұту, уәдеде тұру сияқты ізгі ... пен ... ... пен ... қарсы күреседі.
Қорыта айтқанда, > - әр ... ... ... ... да, ... ... мен ізгілік көрсетуді біртұтас өріп отырады.
>, - деп Қорқыт атаның өзі айтқандай, өнер - ... ол ... ... ... - ... тарайды. [108]
Алып Ер Тоңға
( б.з.д.VII ғ. - б.з. VII ... Ер ... - өте көне ... өмір сүрген түркілердің көсемі. Иранның ұлы ақыны Фирдоусидің > кітабының ... ... Онда Алып Ер ... - Афрасияп, Тұранның патшасы болып суреттеледі. Ақыл - ... ... ... ел есінде мәңгілік қалған тарихи тұлға.
Алып Ер Тоңғаның Барысхан атты ұлы, Қаз ... қызы ... Алып Ер ... қайтыс болғанда, артында қалған елі ... ... Сол ... ... балаға жетіп, XI ғасырда Махмұд ... ... > деп ... ... кірген. Бұл жоқтау ежелгі түркі әдебиеті мен ... ... ... бірі ... ... Йасауи
ХІ- ХІІ ғасырларда өмір сүрген, мұсылман дінінің атақты қайраткері, ... ... ... ақын Қожа ... ... қазіргі Түркістан қаласы маңындағы Испиджап қаласында дүниеге келген. Ақынның туған жылы дәл ... ... ал ... ... ... Мұсылмандықтынасихаттаған аса ірі дін өкілі Арыстан Баб оны бала кезінен өзіне шәкірт етіп алады.
Йасауи - өз ... ... ой ... Оның ... ... ... тәрбиесі ислам діні болып, діни- философиялық дүниетанымы сопылық ілім негізінде қалыптасты. Сопылық идеялар ислам дінін әр халықтың өзіндік болмысымен, тұрмыс- ... ... ... ... ... сопылық- философиялық дүниетанымдарын өзінің > еңбегінде баян етеді. Бұл ... ... ... ... ... ХІІ ... дүниеге келген әдеби ескерткіштерінің бірі болып табылады, ... ... ол ... ... де ... ... саналады. Өйткені - түркі халықтарының оғыз- қыпшақ тілінде өмірге келген әдеби туынды. Кезінде ол өлеңдер өте ... ... ... тілмен жазылған, бірақ бертін келе жинақты көрушілер оған өз ... ... ... ... ... қосып отырған.
Йасауидің кітабын тақырыбы жағынан екі топта жіктеп қарастыруға болады. Біріншісі- сопылық ілімнің мазмұнын өлең түрінде жырлаған хикметтер ... ... үгіт - ... ... үлгісінде жазылған тәлім- тәрбие сипатындағыхикметтер жатады. Екіншісі - ... өз ... ... ... ... ... шығармалары.
Бұл жинақ ұстаздың шәкірттеріне, болашық ізбасарларына, оқушыларына арнаған сөзі түрінде жазылған.
Ақын өз шығармаларында, әсіресе ислам дінін тартушы, уағыздаушы болуға ... ... ... мүфти сияқты дінбасыларды қоғамдық сана- сезімнің алдыңғы өкілі ретінде қарастырады.
Йасауи сопылық әдебетті тудыра отырып, қазақ әдебиетінде адам ... оның ... ... өмір ... ... жол салды. Әдебиетімізде Йасауи хикметтері қоғам өміріне, адам тіршілігіне жоғары талап қойған сыншылдық дәстүр әкелді. Оның бұл ... ... ... Сүйінбай, Шортанбай, Мұрат , т.б. жырларында, тіпті күні ... де ... ... ... ... ... - XI ... түркілерден шыққан білімпаз тілші ғалым, әдебиет үлгілерін жинаушы. Қашқари ... ... ... ... ... ... тұрған. Ол кезде қазақ жерінде құрылған Қарахан мемлекетінің екінші астанасы ... араб ... ... жетік білген. Ол 1070 ... үш ... ... > ... жазды. Кітапта бүгінгі әдебиетімізге, түркі тілі, ... ... ... - тіршілігіне қатысты құнды мәліметтер мол.
Жүсіп Баласағұни
Жүсіп Баласағұни - ... - Шу ... ... ... туып - ... ақын, ойшыл. Ол 85 тараудан тұратын > атты ... ... ... ... патшалары көшіртіп алып оқитын болған.
> кемел мемлекеттің ... ... ... мемлекетте өмір сүретін адам да ... ... ... ... Адам баласының қадір - қасиеті білім мен ақылда ... ... ... жамандықтан аулақ болуға шақырады.
Әбу Насыр Әл - Фараби
Қазақ ... X - XII ... араб ... ... ... Ислам діні тарады. Ислам ... ... ... ... шыққан көптеген ақын - ғалымғ ойшылдардың үлесі мол ... ... әл - ... ... әл - ... әл - ... ... тұлғалар шықты. Поэзияда - парсы тілі, ғылымда араб тілі ... ... ... ... ... ... Йүгінеки, Сүлеймен Бақырғани, Жүсіп Баласағұни, түркі даналары еңбектерін өз ана ... ... ... ...
8 - 9 сынып оқулығы
Қазақстан Республикасының Білім және ... ... ... ... ... ... ... тілі мен әдебиеті кафедрасы
СӨЖ
Тақырыбы: "Алып Ер Тоңға" дастаны /әдеби талдау
Орындаған: Әнеш Арайлым Болсбекқызы
Тобы: КЯ- 413
Тексерген: философия ғылымдарының докторы, доцент ... Арай ... қ, ... Ер ... жоқтау (үзінді)
Алып Ер Тұңға өлді ме? ... ... ... ма? ... өшін алды ма? ... ... жыртылар...
Бектер аты ... ... ... ... жүзі сарғайып,
Запыран рең сүртілер
Бөрідей жұрт ұлысып,
Айқайын жаға ... ... ... ... ... жас ... ішті ... жарар жаңғарды.
Көшкен күндер көзге ұрды,
Күн-түн демей ізділер
Тақырыбы: >
Қысқаша ... ... ... ... ... ... Иран елінің әскері қайта - қайта шабуыл жасап , ... ... ... елінің сұлу қыздарын, асыл бұйымдарын, қоңды ... ... ... ... ... енді ғана ... өсіп келе ... егіндерін, бау - бақшаларын ... ... ... тастай береді. Сол заманда Ер Тоңға жауларға қарсы шығып ... Ер ... ... ... идеясы -- Тұран елін сыртқы жаудан қорғау, түркі жұртын ішкі ынтымақ-бірлікке үндеу, туған жердің абырой-даңқын арттыра түсу.
Жырдың әдісі: ... ... ... ... - түркі халықтарының арғы ататегі тарихынан сыр шертетін қаһармандық жыр. ... ... ... ... ... ... мен жекелеген үзінділері ғана жеткен. Әйтсе де, сол үзінділерінің өзінен-ақ бұл жырдың мазмұнын, негізгі идеясын, көркемдік дәрежесін аңғару қиын емес.Жырдың ... ... ... Ер ... Ер ... - аты ... айналған тарихи тұлға. Алып Ер Тоңғаның тарихи тұлғасы мен дастандағы әдеби бейнесі жайында кезінде Әбу ... ... ... Қашқари, Мухаммед Хайдар Дулати, Хамза Исфахани, Рашид әд-Дин, т.б. аса ... ... ... Бұлардың бәрі де жырдың басты қаһарманы Алып Ер Тоңғаны мемлекет қайраткері ретінде сөз етеді. Олар, әсіресе Тұран мен Иран ... ... Алып Ер ... өзін аса дарынды әскери қолбасшы ретінде танытқанын ерекше атап көрсетіп отырады. Бір ... -- ... ... ұлы шайыры Фирдоуси (940-1030) осы жырын түпнұсқадан толық күйінде оқыған сияқты. Ол ... ... ... Тұран елінің патшасы, әскери қолбасшысы, даңқты батыры Алып Ер Тоңға жайындағы әфсана-аңыздарды, тарихи деректерді, мактау өлеңдері мен жоқтау ... аса ... сөз ... тән ... ... ... Алайда бұл арада мықтап ескеретін бір жайт бар. Алып Ер Тоңға - Тұран елі үшін ... ... ал Иран жағы үшін ол ... жау, басқыншы патша болып саналады. Сол себепті ұлы шайыр Алып Ер Тоңғаны, яғни ... бір ... ... ... ... ... ... дарынды қолбасшы етіп көрсетсе, екінші жағынан, Иран елін қанға бөктіруге әзір тұрған залым ... ... ... ... өзінде, Фирдоуси өз шығармасында Алып Ер Тоңғаның түркі жырындағы батырлық келбетін көп ... сол ... ... ... Фирдоусидің Тұран елінің қалың қолын бастаған Афрасиаб (Алып Ер Тоңға) ... ... ... он ... ... ... бар. ... , , , , , , , , т.б. Бірқатар зерттеушілер ұлы шайыр Фирдоусидің жырын Шығыс поэзиясына тән иозира ... ... ... тілінде қайта жырлап, Афрасиаб жорықтарына өзінше баға бергенін айтқаны мәлім. Қалай болған күнде де, Фирдоусидің жырын әлемге ... зор ... ... ... ... ислам дәуірі әдебиетінің аса көрнекті өкілі, ғұлама ақын Жүсіп Баласағұн (11 ғасыр) да ... ... ... ... оны ... ... пайдаланған. Жүсіп Баласағұн дастанының Алып Ер Тоңғаны жырлауға арналған бөлімін деп атаған. дастанының 277-бетінен бастап ... ... ... ... дерлік Алып Ер Тоңғаның ізгілікті істері, асыл тектілігі, даналығы, ... елін ... ... ... ... қарапайым халыққа қамқоршы болғаны, жомарттығы, мәрттігі, т.б. ізгі ... ... ... ... ... ... ... берік ұстап тұру үшін білім мен парасат қана емес, ... ... ... ... қаһар, өктемдік, өзгелерге үстемдік ететіндей ызғар қажеттігін айтады. Дәл осындай қаһарман - Алып Ер ... ... ... ... жырының негізгі идеясы - Тұран елін сыртқы жау- дан ... ... ... ішкі ... ... туған жердің абырой-даңқын арттыра түсу болып табылады. Бұл шығарма Алып Ер Тоңға қайтыс болғандағы, бүкіл түркі елінің ... ... ... ... деп ... жыр ... ... атты сөздігі аркылы бүгінгі күнге ешбір өзгеріссіз жеткен. Бұл жоқтау жырының ең соңғы ... ... ... ... ... қаза болғанда жоқтау айту дәстүрі түркі халықтары арасында күні ... ... ... ... ақын ... жоқтай отырып, өмірдің барлық адамдар үшін өткінші екенін, ғұмырдың мәңгі еместігін, Тәңір адамды ажалмен сынайтынын, тағдыр оғы тисе, тау шыңдары да ... ... зор ... ... ... Алып Ер Тоңға қайтыс болғанда бүкіл ел қайғырғанын, ең ... ... өзі ... ... ... ... ... сарғайып кеткенін, батырлар өз жағаларын жыртып, айғай сап жылағанын ақын эмоциялық тұрғыда әсерлеп жеткізеді. Мұнда , , , , , ... ... ... сөз тіркестері жиі ұшырайды. Сондай-ақ жырда Алып Ер Тоңға қайтыс болғанда қайғы халықты жүдетіп, тоздырып жібергендігі айтылады. Алыстан келген ... аты ... ... жүзі қайғыдан сарғайып кеткендігі зор шеберлікпен жеткізіледі. Ақын өмірде ешкім тағдыр оғынан қашып ... ... ... ... ... жырының түпнұсқасынан бізге жеткен үзінділерін оқи отырып, түркі тайпаларының бұл ... жыры ... ... ... яғни ... ... поэзиясына тән термин сөздер әлі түркі поэзиясына әсер ете қоймаған кезеңде өмірге келгенін аңғарамыз. жыры түркі ... ... ... өлең ... көг ... ... Бұл өлшем бойынша, жырдың алғашқы үш жолы өзара ұйқасады да, ... жолы ... ... ... ... ... отырады. Көнетүркіпоэзиясыныңкөгөлшемі, негізінен, а-а-а-б; в-в-в-б; г-г-г-бтүріндеболыпкеледі. Ежелгі түркі жырларына тән ... ... түрі ... келе ... ақын- жыраулары поэзиясынан да кең орыналғаны мәлім.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша)11 бет
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша) /конспект/ - "Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері" /таныстырылым"Алып Ер Тоңға" дастаны /әдеби талдау12 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Қазақ әдебиеті тарихы пәні4 бет
Орхон- Енисей ескерткіштерінің көркемдік мәні, зерттелуі8 бет
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері10 бет
1.Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. 2.Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері11 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь