Моғолстанның қазақ хандығы мен қазақ халқының қалыптасуына ықпалы

ХІV-XV ғасырларда Қазақстан территориясын мекендеген халықтарға байланысты «Қазақ» атауымен қатар кейбір деректерде «өзбек», «өзбек-қазақ», «моғол», «ноғай» сөздері қолданыста болды. Бұл терминдер сол кезде Қазақстан территориясында өмір сүрген Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай Ордасы мемлекет-терінің халықтарына, олардың этносаяси қоғамдастығына байланыс-ты айтылып жүрді. Көшпелі қоғам жағдайында мемлекеттердің шекаралары сол рудың, тайпаның этникалық топтардың шекаралары-мен сәйкес келе бермеді. Этникалық топтардың бірігуіне бірлесіп шаруашылық жүргізуіне, мәдениетінің дамуына бірде құрылып, бірде жойылып жатқан мемлекеттердің шекараларының өзгеруі әсіресе, қазақ халқының қалыптасуының соңғы кезеңінде әсерін тигізбей қоймады. Қазақстан территориясындағы этносаяси бірлестіктер бүкіл қазақ халқының қалыптасуына тұтастай әсер ете алмады. Тек оның бір бөлігіне әсері болған.
Қазақ халқының қалыптасуы Ақ Орда, Әбілхайыр хандығы, Ноғай Ордасы және Моғолстан құрамындағы этникалық топтарға байланысты. Моғолстандағы этникалық топтасу Ақ Орда, Әбілхайыр хандығына қарағанда әлсіздеу болды. Моғолстан құрамында қазақ және қырғыздардың кейде тіпті ұйғырлардың да саяси бірлестігі болған. Бұл жағдай бұл топтардың этникалық дамуын қиындатты. Моғолстан халқын Моғолдар деп атағанмен, зерттеушілер бұл сөздердің этникалық бірлестік немесе тайпалар одағы, тіпті халықтар деген мағына жатыр деп ойлайды. Тіпті осы Моғол сөзінде Жетісу қазақтарының, Тянь-Шянь қырғыздары да аталған. Ол туралы Мұхаммед Хайдар да Қырғыздар Моғол тайпаларынан шыққан деп айтады. XIV-XV ғасырларда Қазақстан жеріндегі этносаяси даму тарихы Ақ Орда Әбілхайыр хандығының саяси әлеуметтік шаруашылық дамумен ғана байланысты емес, сонымен қатар Моғолстан мемлекетінің дамуымен тығыз байланысты. Өйткені оның құрамындағы халықтар, әсіресе Жетісу жерін мекендеген, кейіннен Ұлы жүздің құрамындағы ірі рулар құрап отыр.
Моғолстан XІV ғасырдың ортасына қарай пайда болды. Шағатай ұлысы ыдырап, Шағатай ұлысының шығыс бөлігі – Оңтүстік-шығыс Қазақстан мен Қырғызстан аумағында Моғолстан
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қазақстан тарихы, Көне заманнан бүгінге дейін, 2 том. Алматы, 1997 ж.
2. Қани М. Қазақтың көне тарихы, «Жалын» баспасы, Алматы, 1993 ж.
3. Қазақтар. Тарихи-этнографиялық зерттеу. А., 1995 ж.
4. Аманжолов Қ. Түркі халықтарының тарихы. 1 том А., 1998 ж.
5. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. А., 1994 ж.
6. Сейдімбек А. Қазақ әлемі. А., 2000 ж.
Жалайыр Қ. Шежірелер жинағы. А., 1997 ж
        
        Тақырыбы:  Моғолстанның қазақ хандығы мен қазақ халқының қалыптасуына
ықпалы
ХІV-XV ғасырларда Қазақстан ... ... ... ... ... ... кейбір деректерде «өзбек», «өзбек-қазақ»,
«моғол», «ноғай» сөздері қолданыста болды. Бұл терминдер сол ... ... өмір ... Ақ ... ... Әбілхайыр
хандығы, Ноғай Ордасы мемлекет-терінің халықтарына, ... ... ... айтылып жүрді. Көшпелі қоғам жағдайында
мемлекеттердің шекаралары сол ... ... ... топтардың
шекаралары-мен сәйкес келе бермеді. Этникалық топтардың бірігуіне бірлесіп
шаруашылық ... ... ... ... ... ... жойылып
жатқан мемлекеттердің шекараларының өзгеруі ... ... ... соңғы кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының қалыптасуына
тұтастай әсер ете алмады. Тек оның бір ... ... ... ... қалыптасуы Ақ Орда, Әбілхайыр хандығы, ... ... ... ... ... ... ... Моғолстандағы
этникалық топтасу Ақ Орда, Әбілхайыр хандығына қарағанда әлсіздеу болды.
Моғолстан құрамында қазақ және ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай бұл топтардың ... ... ... ... Моғолдар деп атағанмен, зерттеушілер ... ... ... ... ... ... ... халықтар деген
мағына жатыр деп ойлайды. ... осы ... ... Жетісу қазақтарының, Тянь-
Шянь қырғыздары да аталған. Ол туралы ... ... да ... Моғол
тайпаларынан шыққан деп айтады. XIV-XV ғасырларда Қазақстан ... даму ... Ақ Орда ... ... ... ... дамумен ғана байланысты емес, сонымен қатар ... ... ... ... ... оның құрамындағы халықтар,
әсіресе Жетісу жерін мекендеген, кейіннен Ұлы жүздің ... ірі ... ... XІV ғасырдың ортасына қарай пайда болды. Шағатай ұлысы
ыдырап, Шағатай ... ... ... – Оңтүстік-шығыс Қазақстан мен
Қырғызстан аумағында Моғолстан мемлекеті құрылды. Ал ... ... ... ... ... Әмір ... ... құрылған. Моғолстан
мемлекетін кезінде Шағатай ханға адал қызмет еткен Дулат тайпасының әмірі
Поладшы ... Әмір ... ... ... ... ... хан
болуға құқы болмағандықтан, өздерін тыңдайтын, Шағатай ұрпағы Дува ханның
немересі, он алты жасар ... 1348 жылы ... ханы ... Ал ... ... билік осы Әмір Поладшының қолында болған. Әмір
Поладшы Моғолстанды Мауараннахрдан біржола бөліп ... ... ... ... бар күшін салды. Дулат тайпасы шонжарларының жаңа ... ... ... ... да ... Жалпы, дулаттардың беделі
Шағатай ханның кезінен белгілі. Атақты тарихшы Мұхаммед Хайдардың жазуы
бойынша, Шағатай хан өз ... ... ... өзіне адал қызмет
еткен дулат әмірі Поладшыға Маңлай-Сүбе жерін ... ... ... ... ... ... жерді алып жатқан. Осы аумақта
Шағатай кезінен бері өз биліктерін жүргізіп ... ... ... ... ... ... да ... араласқан.
Моғол хандығының тағына негізінен ... ... мен ... отырған. Әрине, монғол шапқыншылығы кезінде келген арлат,
чорас, ... ... ... ... ... ... ... уақыт өткен сайын жергілікті түрік тілдес тайпалар басымдылық
алып, монғолдарды өздеріне сіңіре ... Ал ... ... ұйғырларға қоныс аударып, соларға араласып, өздерінің монғол
атынан мүлде айырылған.
Моғол мемлекетіне ... ... және ... ... ... Жетісу аймағы Моғолстанның Солтүстік-шығыс жағын алып жатты. Ал бұл
аймақтағы түрік тілдес үйсін, қаңлы ... ... ... ... ... өмір сүрген. Одан кейін V-VI ғасырларда да бұл ... ... ... келіп қоныстанды. Сондықтан да орта ғасырдың дамыған
кезінде құрылған Моғолстанның негізгі халқы ... ... ... дулат,
қаңлы, үйсін, арғын, баарын, барлас, бұлғашы т.б. ... осы ... ... тайпалар еді. Бұлардың қатарында осы ... ... ... кеткен монғол тайпалары да болды.
Саяси тұрақсыздық орын алған күрделі кезеңде ... ... ... хан елдің ішкі-сыртқы жағдайын жақсартуға тырысты.
Тоғылық-Темір өзінің сыртқы саясатында ... ... ... Орта Азия ... ... қалпына келтіруге әрекет жасайды. 1360-
1361 жылдары Мауараннахрға екі рет сәтті жорық ... ... ... хан ... ... қайтады. Моғолстанға оралған Тоғылық-
Темір хан қаза ... ... ... ... ... ... үшін ... кеткен кезде Орта Азиядағы жағдай күрт ... ... тірі ... оған тәуелділікті амалсыздан мойындап жүрген Әмір
Темір енді Мауараннахрдағы билікті өз қолына алу ... ... ... Әмір ... мен Ілияс-Қожа арасында бірнеше рет қақтығыстар болады.
Сөйтіп, Шағатай ұлысы кезіндегі билікті ... ... ... ... ... ... ... Бұл сәтсіздіктің басты себебі,
билеушілер арасындағы алауыздық, саяси ... ... еді. ... ... хан да осы ... талас-тартыстың құрбаны болады.
Бұдан кейін де Моғол хандығындағы билікті дулат тайпасының атақты
әмірлері ... ... оның ... Шамс ... жүргізген. Қамар ад-дин
де өзін тыңдайтын, жас Тоғылық-Темірдің соңғы ұрпағы Қызыр-Қожа оғланды хан
тағына отырғызып, ... ... ... мен шонжарларының жағдайын
жақсартуға күш салады.
Моғол хандығын осындай саяси ... ... ... билікті өз қолына алып, күшейген Әмір Темір ... ... ... ғасырдың аяғында Әмір Темір Моғолстан жеріне бас көтертпей, дүркін-
дүркін жорықтар жасайды.
Әмір Темір Моғолстанға 1371 жылдан 1390 жылға ... он ... рет ... Оның ... ... ... Сайрам, Талас арқылы жүрген.
Әмір Темір 1376 жылы көктемде Моғолстанның атақты қолбасшысы Қамар ... үшін 30 мың ... ... ... оны ... Қамар ад-дин
Шығыс Түркістанға, Үш Тұрфанға қарай қашып құтылады.
Әмір Темір Моғолстанға 1380-1390 жылдары да бірнеше рет жорық жасаған.
Бұл ... ... ... ... Әмір Темір өзінің балаларының
қолындағы әскерлермен қосқанда 120 мың ... ... Әмір ... ... ... ... ... Моғол хандығы
мүлде әлсірейді. Хандық бірнеше иеліктерге бөлініп, ... ... ... хан ... ... ... мойындайды.
Моғолстан Әмір Темір өлгеннен кейін (1405 жылы) ғана Қызыр-Қожаның мұрагері
Мұхаммед ханның кезінде ... ... қол ... ... ханы ... ... ... оның әулетінің ішіндегі талас-тартысты
пайдаланып қалады. Мұхаммед хан Темірдің немерелері ... ... ... ... ... үшін ... ол ... әскер күшімен Ахмед
мырзаға көмектесіп, жеңіске ... еді. Осы ... ... ... өз
тәуелсіздігін ала бастаған. Мұхаммед хан қаза болған соң, Моғол хандығының
ішіндегі талас-тартыс ... ... Бұл ... ... ... пайдала-нып, өзін жақтаушы Қызыр-Қожаның немересі Шер-Мұхаммедтің
хан болуын қолдайды. Енді одан тәуелді болуын талап етеді. ... ... ... ... ... ... бір немересі Уәйісті хан
тағына отырғызады. Наразы болған Ұлықбек 1425 жылы ... ... ... ... жағдай 1428 жылы Уәйіс хан қайтыс болғаннан кейін де сол
баяғы бытыраңқы күйінде қалады. Хандыққа оның балалары Жүніс пен ... ... ... ... қолдауымен 1433-1462 жылдары Есен-
бұға хан болады. Жүніс ... ... Әбу ... ... сұрап, 1462 жылы Есен-
бұға қаза табады. Ферғана жерінде – Жетікентте билік құрып отырған ... ... ... өзін хан етіп ... Моғолстан хандығы Жүніс
ханның немересі Абдар-Рашид ханның кезінде ыдырай бастайды. Оның Жетісу
аймағы қазақ ... ... ... ... ... ... тарихи жағдайлар қазақ халқының
ұлттық мемлекет болып құрылуына елеулі ықпал етті. Тілі, материалдық ... ... ... ... ... ... ... бір-
бірімен тығыз қатынасы орнады. Қазақ халқының бірігуінің, құрылуының
іс ... ... ... ... ... Қазақ хандығының
құрылуының алғышарттарының бірі сол ... ... ... ... ... хандығы мен Моғолстан хандығының ішкі-сыртқы
жағдайындағы ... ... XV ... ... ... мен ... күш қуаты әлсіреп, күйреу дәрежесіне жетті.
Бұл хандықтардағы билік басында отырған ақсүйектердің күш-қуаты артып,
олардың жоғары билікке деген ... ... ... арта ... мен Шығыс Дешті Қыпшақ тайпаларының ... ... ... ... ... ұмтылыс жасады. Билікке ... қол ... үшін ... ... ... ... ... басында жайылымдық жерлер іздестіріп, олжа табуға ұмтылып,
сауда орталықтарына шығуды көздеген ... ... ... ... ... ... ... хан ойраттармен шайқаста жеңіліс
тауып, көп шығынға ұшырады.
Әбілхайыр ханның ойраттардан жеңілуі оның ел ішіндегі ... ... ... ... хан ... ... өз ... жазалай бастады. Елде ... ... ... Ойрат
ойранынан кейінгі алауыздық және ашу мен ыза ... ... ... бұл ... ... мен ... халықтың наразылығын
бұрынғыдан бетер өршітіп жіберді.
Керей мен Жәнібек ... ... ... осы бір ... жағдайды өз мүдделеріне тиімді пайдалануға ұмтылды. Әбілхайыр
ханның үстемдігіне ... ... ... ... қазақ тайпаларының
басын қосып, олардың көсеміне айналды. ... ... ... ... Сырдария бойындағы,
Түркістанның солтүстік ... ... ... ... ... 40-50 ... өзінде-ақ Керей мен ... ... ... еді. ... ... ... қалың қазақ
тайпаларын бастап, Жетісуға, Моғолстанға қоныс аударды. Моғолстан ... ... ... ... ... ... ... пайдалану үшін
құшақ жая қарсы алады.
Моғолстан ханы ... ... мен ... сұлтандарды не себептен
құшақ жая қарсы алды? Моғолстанның ханы Есен-бұға өзінің інісі ... ... ... хан мен Темір әулетіне қарсы ... ... ... ... қамтамасыз етуге ұмтылды. Осы
тұрғыда ол ... ... ... және ... ... одақ ... еді. ... хан, сондай-ақ XV ғасырдың басында Жетісу мен
Моғолстанның басқа да ... ... ... ойраттардың шабуылына
тойтарыс беру үшін қазақтардың ... ... ... ... ... ... – Шу ... қоныс бөліп берді. Керей мен Жәнібек
сұлтандар Есен-бұға берген Батыс Жетісуды құтты ... ете ... ... ... ұлттық туын тігіп, 1465-1466 жылдары ... ... ... ... ... хандығынан, Ноғай Ордасынан
және Сібір хандығынан Қазақ хандығының құрамына ағылып келіп қосылушы қазақ
тайпаларының саны ешбір толастама-ды. Бұл жағдай қазақ ... ... ... жер ... ... ... ықпал етті.
Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и Рашиди» атты шығармасында: «Ол Жошы
әулетінен шыққан сұлтандарға күн ... ... ... ... ... ... барды. Есен-бұға хан оларды құшақ жая қарсы алып,
Моғолстанның батыс шегіндегі Шу мен Қозыбас аймақтарын берді...»
Керей мен ... ... ... Орда ... ең алдымен, көшпелі
қазақтардың ел болып, еңсе көтерсек деген ынта-үмітін жүзеге асырды.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қазақстан тарихы, Көне заманнан ... ... 2 том. ... ... Қани М. Қазақтың көне тарихы, «Жалын» баспасы, Алматы, 1993 ж.
3. Қазақтар. Тарихи-этнографиялық зерттеу. А., 1995 ж.
4. Аманжолов Қ. ... ... ... 1 том А., 1998 ... Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. А., 1994 ... ... А. ... әлемі. А., 2000 ж.
7. Жалайыр Қ. Шежірелер жинағы. А., 1997 ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Моғолстанның құрылуы, жер аумағы7 бет
Хандықтардың құрылуы және шайқастары18 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Тұлға туралы теориялар жайлы4 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь