Мұхтар Әуезов


Шығармашылық өмірбаяны. XX ғасырдағы казақ әдебиетінің ең биік тұлғасы — Мұхтар Омарханұлы Әуезов. Ол — қазақ әдебиетіндегі алғашқы роман-эпопеяның авторы, шын мәніндегі тұңғыш драмалық шығарма жазушы, әлем әдебиетінің классикалык туындыларын қазак тілінде сөйлетуші. Бір сөзбен айтқанда, казақ әдебиетінің өркен-деуіне өлшеусіз үлес қосқан ұлы тұлға.
Мұхтар Әуезов 1897 жылы 28 қыркүйекте қазіргі Семей облысының Абай ауданында (бұрынғы Шыңғыс болысы) дүниеге келген. Оның атасы Әуез Абаймен замандас болған. Мұхтар атасы Әуездің тәрбиесінде өскен. Атасы Мұхтарға Абайдың колжазба өлеңдерін оқытып, жаттатып отырған. Бұл болашақ жазушының әдебиетке кұштарлығын оятқан.
Алдымен ауыл мектебінен окыған Мұхтар окуын Семейдегі мұсылман медресесінде жалғастырады. 1908 жылы он бір жасында Семейдегі 5 сыныптың орыс гимназиясына окуға түседі. Одан соң төрт жылдык мұғалімдер семинариясын бітіреді. Оқуды өте жақсы оқиды. Орыс, Батыс әдебиетін қызыға окып, өзі де әдеби шығармашылықка алғашқы талпыныстар жасайды.
М. Әуезовтің оқуын бітіріп, коғамдық-әлеуметтік өмірге қадам басуы, төңкерістер мен қоғамдық өзгерістер мерзіміне тұспа-түс келді. Бүл жылдарда ол мемлекеттік кызметке араласып, қоғамдық кайраткерліктің алғашқы тәжірибелерін жинактайды. Алдымен Семей губерниялык аткару комитетінде, кейіннен Орынбордағы Қазакстан Орталық аткару комитетінде әр түрлі кызметтер аткарады. Алған бішмінің үлкен өзгерістерді басьшан кепгіріп жатқан коғамда аздык етерін үғынған талапты жас білім арттыруға шешім қабылдайды. Сөйтіп, 1922 жылы Ташкент мемлекеттік уни-верситетінде тьщдаушы болады. 1923 жылы Санкт-Петер-бург

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге


МҰХТАР ӘУЕЗОВ
(1897—)
Шығармашылық өмірбаяны. XX ғасырдағы казақ әдебиетінің ең биік тұлғасы —Мұхтар Омарханұлы Әуезов. Ол —қазақ әдебиетіндегі алғашқы роман-эпопеяның авторы, шын мәніндегі тұңғыш драмалық шығарма жазушы, әлем әдебиетінің классикалык туындыларын қазак тілінде сөйлетуші. Бір сөзбен айтқанда, казақ әдебиетінің өркен-деуіне өлшеусіз үлес қосқан ұлы тұлға.
Мұхтар Әуезов 1897 жылы 28 қыркүйекте қазіргі Семей облысының Абай ауданында (бұрынғы Шыңғыс болысы) дүниеге келген. Оның атасы Әуез Абаймен замандас болған. Мұхтар атасы Әуездің тәрбиесінде өскен. Атасы Мұхтарға Абайдың колжазба өлеңдерін оқытып, жаттатып отырған. Бұл болашақ жазушының әдебиетке кұштарлығын оятқан.
Алдымен ауыл мектебінен окыған Мұхтар окуын Семейдегі мұсылман медресесінде жалғастырады. 1908 жылы он бір жасында Семейдегі 5 сыныптың орыс гимназиясына окуға түседі. Одан соң төрт жылдык мұғалімдер семинариясын бітіреді. Оқуды өте жақсы оқиды. Орыс, Батыс әдебиетін қызыға окып, өзі де әдеби шығармашылықка алғашқы талпыныстар жасайды.
М. Әуезовтің оқуын бітіріп, коғамдық-әлеуметтік өмірге қадам басуы, төңкерістер мен қоғамдық өзгерістер мерзіміне тұспа-түс келді. Бүл жылдарда ол мемлекеттік кызметке араласып, қоғамдық кайраткерліктің алғашқы тәжірибелерін жинактайды. Алдымен Семей губерниялык аткару комитетінде, кейіннен Орынбордағы Қазакстан Орталық аткару комитетінде әр түрлі кызметтер аткарады. Алған бішмінің үлкен өзгерістерді басьшан кепгіріп жатқан коғамда аздык етерін үғынған талапты жас білім арттыруға шешім қабылдайды. Сөйтіп, 1922 жылы Ташкент мемлекеттік уни-верситетінде тьщдаушы болады. 1923 жылы Санкт-Петер-бург университетіне ауысып, оның филология факультетін 1928 жылы бітіріл шығады. Одан соң 1930 жылы Ташкент-тегі Орта Азия мемлекеттік университеті Шығыс факультетінің аспирантурасын аяқтайды.
Мұхтар Әуезовтің алғашкы көлемді көркем шығармасы—жылы жазылған "Еңлік—Кебек?пьесасы. Шәкәрімнің осы аттас поэмасы негізінде жазылған бұл туынды кейін біраз түзетіліп, ңазақ драматургиясының классикасына айналды. "Еңлік—Кебек" пьесасы бүгінге дейін театрлар репертуарынан түспей келеді.
Жиырмасыншы жылдары ол көптеген макалалар жазып, әңгіме және драмалық шығармаларымен таныла бастайды. Оның казак әдебиетінің озық туындылары ретінде танылатын "Қоргансыздың куні" әңгімесі, "Қараш-қараш оқигасы" повесі осы жылдары жеке кітап болып басылып шықты. "Еңлік —Кебек" пьесасынан кейінгі "Бәйбіше —тоқал", "Қарагөз" тәрізді драмалық шығармалары театр репертуарынан тұрақты орын алды.
Отызыншы жылдардан бастап, М.Әуезов бірыңғай кәсіби жазушылықпен айналысып, шығармашылың еңбекке түбегейлі бет бұрды. Ел аралап, жер көріп, ел тарихына, ұлт тағдырына катысты кептеген зерттеулер жүргізіп, оны өзінің жазушылык еңбегіне шығармашылықпен пайдаланды. Орыс және Батыс классикалық әдебиетін зерттеп үйренді.
30-жылдар М.Әуезов шығармашылығында драматургия жанры үшін жемісті жылдар болды. Олардың ішінде "Қарагөз", "Тунгі сарын", "Айман —Шолпан", "Тартпыс", "Тас-тулек", "Қобыланды" сынды озык драматургиялық шығармалар бар. Бұл саладағы үлкен табысқа жетудің негізі, жазушының әлем драматургиясын жетік білуінен еді. Ол аударған В.Шекспирдің "Отеллосы" мен Асауға тұсауы", НГогольдің "Ревизоры", т. б. ең шебер аудармалар ретінде бағаланды. Олар өз кезінде М.Әуезовтің драматургия ретінде калыптасуына зор әсерін тигізді.
1936 жылы "Ңазақ әдебиеті" газетінде "Татьянаның сахарадағы өні" атты әңгімесін жариялаудан бастап, М.Әуезов шығармасындағы Абай дәуірі басталады. Алдымен "Абай" пьесасы жазылды. Онан соң 15 жыл жазған 4 кітаптан түратын әлемге өйгілі "Абай жолы" дүниеге келді. "Абай жолы" әлем халықтарының көптеген тілдеріне аударылып, жоғары баға алды. М.Әуезовке бүл роман-эпопеясы үшін сол кездегі ең жоғарғы Мемлекеттік сыйлық берілді. Бүл төрт томдык роман-эпопея казак әдебиетінің дүние жүзі мойындаған ұлкен жеңісі еді. М.Әуезов жазушылыкпен бірге ұстаз әрі ғалым ретінде жас ұрпақты төрбиелеуге кеп еңбек сіңірді. Өмірінің соңына дейін Ңазак, мемлекеттік үлттық университетінде профессор болып үстаздык кызмет атқарды. Ауыз әдебиеті, әдебиет тарихьша қатысты ғылыми маңызы жоғары көптеген еңбектер жазды. М. Әуезов 1961 жылы кайтыс болды.
Проза жанрындағы ізденістер. Мүхтар Әуезовтің алғашқы әңгімесі —"Қоргансыздың күні" көркем прозадағы ізденісінің басы. Осы сияқты әңгімелерінде шынайы сурет, көңілді селт еткізер эпизодтар мен өсерлі образдар бар. Кейіпкерлершің ішкі әлеміне терең бойлап, жан кұбылысын ашуға деген ұмтылыс, табиғат кұбылыстарын адам сезімімен астастыра суреттеудегі нәзік лиризм М.Әуезов прозасының табиғатына тән нәрсе. Заманның кұрбанына айналған қорғансыздар тағдыры жазушының жүрегін ерте бастан-ак толғандырған.
"Қорғансыздың күні" әңгімесінде зорлыкшыл Акан болыс пен оның жылпос атқосшысы Қалтайдың күндерін өрең керіп отырған жетім-жесірге көрсеткен корлығы суреттеледі. Уыз жас, жетім кыз Ғазизаға жасаған хайуанға төн іс-әрекет сол кездегі қоғам шындығы ретінде әшкереленеді. Жазушының терең сезімінен туған гуманистік идеясы жаны таза Ғазизаның нәзіктігі, қайсар өженің өр бейнесі арқылы көрініс беріп, көркемдік шешімін табады. Бүл жазушының суреткерлік шеберлігін таныткан сипаттар еді.
Жазушының заман күрбанына айналған корғансыздар тақырыбы оның өзге де шығармаларына аркау болды. "Қаралы сулу", "Жуандық "Ескілік көлеңкесі", "Жетім", "Кім кінәлі?", т.б. әңгімелеріндегі корғансыз жандар тағдыры, олардың әлсіз күресі әлеуметтік өмірдің сан кырлы сипатын айқын көрсету аркылы жүзеге асты. М.Әуезов теңсіздік, әділетсіздік таукыметін басты кейіпкерлерінің ішкі әлемін, мінез-құлқын, психологиясын ашып көрсету аркылы көркем бейнелей білді.
20—-жылдары М.Әуезов көркем прозаның көлемді жанрларында біраз ізденістер жасады. Олар —"Қараш- қараш оқиғасы", "Кәксерек", "Қилы заман" повестері.
Бұл шығармаларда әлеуметтік такырыптың салмағы арта түседі. "Қараш-караш оқиғасындағы" басты кейіпкер Бактығүлдың іс-әрекеті, мінезі жиырмасыншы жылғы әңгімелердегі кейіпкерлерден мүлде бөлек. Бұрынғылар тағдырдың салғанына көнген жандар болса, Бақтығүл —қарсылыкшыл тұлға. Оның мінезі—тағдырдың қиындығына карсы шыккан күрес кезінде калыптасады.
Сәт, Сәлмен сиякты байлардан қорлык көріп, Жарасбай байдан пана таппак болған Бақтығұл ез қателігін кейін түсінеді. Өйткені, олардың бөрі бір қалыптан шыккан жандар еді. Оларды толғандыратын —өз малының, өз жанының қамы. Өзге дүние өртеніп кетсе де, оларға бөрібір. Өзгеге жанашырлык көрсету —олар үшін жат құбылыс. Әуелде сырты күлген Жарасбайдың рахымына иланып калған Бактығұл өзін барымташысы қылып үстаған иесінің саткын-дығын көріп, оның шын бейнесін таниды. Ашынған Бактығүл Жарасбайды атып өлтіріп, кегін алады. Оны бүл қылмысқа итермелеген —ашуыза, кек. Бұл жай ғана жауыздыкка жауыздыңпен жауап беру емес, әділеттік жолындағы күреске ұмтылыс, соны көрсететін іс-әрекет. Ол —жеке бастың күнын жоқтаған жалкылық күрес. Бірак ертеңгі жалпылық күрестің бастау көзі. Күрес жалғасының белгісі —Бактығүлмен түрмеде бірге жаткан кішкентай баласы Сейіт. Жазушы мүны былай білдіреді: "Окуға үғымды, ерекше талапты момын қара бала болашак заманның белгісіз бір жарығына осы абақты ішінде сенген көңілмен күн санап ержетіп келе жатты".
М.Әуезовтің болған оқиға негізінде жазылған "Қараш-қараш оқиғасы" шығармасы—өмір шындығынан көркемдік шындьщ туғызатьш туынды. Осыған ілесе жазылған "Қилы заман" повесінде 1916 жылғы үлт-азаттық көтеріліс тақырып етіп алынған. Онда Жетісу еңіршде өткен 1916 жылғы халық кетерілісі жазылған.
Осы жылдары М.Әуезов келемі шағьш "Көксерегі' повесін жазды. Символдық мәні бар бүл повесть адаммен табиғат арасындағы байланысты көрсетуді мақсат етеді. Мұнда адамдар табиғатқа қатыгездік жасайды. Ңасқырдың күшіктерін өлтіріп, біреуін алып асырайды, оны Қүрмаш деген бала үлкен мейіріммен күтеді. Бірақ күшік есейген соң, далаға қашып кетеді. Ол басқа қасқырлармен бірігіп, ауыдцарға шабуыл жасайды. Қой бағып жүрген Қүрмашқа шабады. Қатыгездікке қатыгездікпен жауап береді. Мүнда Дж.Лондонның "Ақ азу" атты шығармасының сарыны бар. Бірақ "Көксерек" —таза казақ өмірін танытатын шығарма. Және ол аса ірі білгірлікпен сипатталып, көркем сурет-керлікпен бейнеленген.
Мұхтар Әуезов 30—-жылдары бір топ әңгімелер жазды. Олар "Іздер", "Білекке—білетс", "Шатқалаң", "Буркітші" жөне т.б. Бүлардың тақырыбына аркау болған —жаңа емірге бейімделген ауыл түрмысы, колхоз кұрылысы, ондағы еңбек адамдары мен зиянкестер арасындағы тартыс. Мүны жазушы өмірден алынған нақты көрішстерді пайдаланып, адамдар психологиясын суреттеу аркылы нанымды көрсетіп, шынайы суреттеген.
М. Әуезов —қазақ драматургиясының негізін қалаушы. М.Әуезов барлығы 32 пьеса жазған. Олар: "Бәйбіше—тоқал", "Қарагөз", "Еңлік—Кебек", т.б. "Бәйбіше —тоқал" драмасы ескілік калдығы: көп әйел алушылық кесірінен өріс алған кайшылықты көрсетеді.
Драматургтің "Қарагөз" трагедиясына ескі әдет-ғұрыптың күрбаны Қарагөз тағдыры аркау болған. Сонымен бірге өнер адамьшың еркіндік үшін заманның әділетсіздігшен арпалысы көрсетілген. Пьесада сүйгеніне қосыла алмай, ауруға шалдыққан Қарагөз, өнеріне өріс таппай, сүйгенінен айырылған Сырым трагедиясы кімді болсын бей-жай қалдыра алмайды. Жазушының көркем тілі мен жан тербетер нөзік лиризмі пьесаның ен бойына езгеше жылылык береді.
М.Әуезовтің драматург ретіндегі дарынын таныткан да, оның классикалык дүниесі ретівде мәңгілік мүрасы болып сақталатын да —"Еңлік—Кебек". ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Іздер. Мұхтар Әуезов28 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Авторлық стиль және мұхтар әуезовтың көркем аудармалары41 бет
Мұхтар омарханұлы әуезов – ұлы жазушы, қоғам қайраткері, ғұлама ғалым5 бет
Мұхтар әуезов "Көксерек"25 бет
Мұхтар Әуезов (1897—1961)6 бет
Мұхтар Әуезов - Әлемге әйгілі тұлға3 бет
Мұхтар Әуезов атындағы педагогикалық колледж-нің негізгі құралдар есебі27 бет
Мұхтар әуезов дүниетанымындағы құндылықтық талғамдар4 бет
Мұхтар Әуезов және Абай жолы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь