Мұхамеджан Тынышбаев

Жоспар

Кіріспе

1. Мұхамеджан Тынышбаевтың өмірі

2. Мұхамеджан Тынышбаевтың қоғамдық.саяси қызметі

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе

Зерттеу жұмысының өзектілігі
Тарихшылардың, қоғамтанушылардың ендігі міндеттері тарихымыздың “ақтаңдақ” беттерін, құлдық психологиядан, жалған концепциялардан азат етіп, өткенімізді тарихи шындық тұрғысынан зерделеп, тарихтану ғылымының гуманистік борышын орындауға адал қызмет етулері болып табылады. Осы орайда, кезінде тәуелсіздігіміз үшін курескен, сондықтан да кеңестік тоталитарлық жүйенің құрбаны болған, саяси жүйе кейімдерін кейінгі ұрпақ санасынан біржола ығыстыруға күш салған тұлғалардың тарихымызға қайта оралуы аса қажет. Сондай ірі қайраткер әрі ғалымның бірі – Мұхамеджан Тынышбаев (1879-1938). М. Тынышбаев тәрізді тұлғаның қайраткерлігіне және еңбегіне объективті баға беру, ұлттық тарихымыз үшін ғана емес, егемен Қазақстанның жас ұрпағын ручани және саяси тұрғыдан тәрбиелеу үшін де керек.

Зерттеу жұмысының мақсаты
Жұмыстың басты мақсаты – М.Тынышбаевтың ғұмырының барлық кезеңдерін қамти отырып, оның қоғамдық-саяси қызметін, ғылыми және кәсіби қызметін, бұрын тарихымызға белгісіз болып келген немесе қасақана бұрмаланған тың деректерге сүйеніп, тарихи шындық тұрғысынан зерттеу. Осы мқсаттан мына міндеттер туындады:
- М.Тынышбаевтың туған ортасын, оның қоғамдық көзқарасының қалыптасуына ықпал жасаған жағдайларға ықпал жасау;
- М.Тынышбаевтың 1916жылғы көтеріліске көзқарасын және оған қатысуын анықтау;
- Уақытша Үкіметтің Түркістан комитеті құрамындағы жұмысын жаңа көзқараспен зерттеу, және ондағы М.Тынышбаевтың белсенді қызметін көрсету.
- М.Тынышбаевтың әлі де тарихымызға белгісіздеу “Түркістан автономиясын” ұйымдастырудағы және “Алашорда” үкіметі құрамындағы саяси іс-әрекетіне талдау жасау;
- М.Тынышбаевтың зерттеушілік және өлкетанушылық еңбегін оның Орыс географиялық қоғамының Түркістан бөліміне мүше ретіндегі жұмыстары арқылы көрсету.

Жұмыстың тарихнамасы
М.Тынышбаевтың өмірі мен қызметі туралы алғашқы зерттеулер қатарына, Қазан төңкерісіне дейінгі мерзімді баспасөзде жарияланған бірлі-жарым мақалаларды жатқызуға болады. Мәселен, оның идеялас серіктестері Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов және М.Дулатов шығарған “Қазақ” газеті 1917жылғы №247-санында: “М.Тынышбаев – II Государственный Дума ағзасы, инженер. Саясат ісіне жетік, халыққа таза жолмен қашаннан қызмет етіп жүрген алдыңғы қатар зиялы азамат” деп көрсетіп, оның 1905,1916 және 1917 жж-ғы қоғамдық-саяси қызметі туралы “...Мұхамеджан қазақта бір болса өзі, екі болса екінші кісі екендіг” – деп бағалайды. Кеңес үкіметі тұсында М.Тынышбаевтың қоғамдық-саяси қызметі ғана зерттеушілер назарында болып, ал ғылыми және кәсіби қызметі мүлде ұмыт қалдырылды.

Курстық жұмыстың құрылымы:
Жұмыс кіріспеден, негізгі мәліметтерді қамтитын 2 бөлімнен: 1) Мұхамеджан Тынышбаевтың өмірі; 2) Мұхамеджан Тынышбаевтың қоғамдық-саяси қызметі және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі көрсетілген.
Осы уақытқа дейінгі жазылған отандық тарихымызда, жеке тұлғалардың, қайраткерлердің қызметі өз дәрежесінде баяндалды деп айтуға әлі ерте. Ал XX-ғасыр басындағы күрделі тарихи оқиғаларға белсенді түрде тікелей араласып, терең із қалдырған М.Тынышбаев сияқты ірі қайраткерлердің қызметі мен қоғамдық-саяси көзқарасын жан-жақты талдау арқылы, біз отандық тарихымызды одан әрі терең түсінуге жол ашпақпыз. (1)
Кеңестік тарихнамада ұлттық қозғалыстар, саяси партиялар тарихы тым бір жақты, қатаң таптық көзқарас тұрғысынан зерттелгендігі белгілі. Онда негізінен, марксиситік доктрина қағидаларының дұрыстығы, большевиктердің стратегиясы мен тактикасының толықтай салтанат құратындығы айтылатын. Ал, басқа партиялар мен қозғалыстардың негізі жоқтығы, халықтан алшақтығы, сондықтан олардың болашақта болмай қоймайтын жеңілісі дәлелденетін. Әдетте, Ресей империясында пролетариат диктатурасының және бірпартиялық жүйесінің орнауы заңдылық болып табылатын, оның объективті тарихи процесс екендігі, ал басқа балама жолдың тек тұйыққа әкеліп, тірейтіндігі санаға терең енгізіле түсіндірілетін.
“Отаршыл революция (Түркістан тәжірибесі)” атты еңбегңнде большевиктік зерттеуші Г.Сафаров та Түркістан өлкесіндегі ұлттық қозғалысқа, оған жетекшілік жасаған М.Тынышбаев, М.Шоқай, М.Қари және т.б. қайраткерлердің 1917-жылғы қоғамдық-саяси қызметіне тоқталады. Тарихи таным мектебінің, революцияға дейінгі дәстүрі сақталған бұл зерттеуде, 1905 жж-ры басталған ұлттық-мәдени қозғалыстың біртіндеп, татар және қазақ зиялылары әсерімен саяси прогрессиві-ұлттық сипатқа ие болғаны объективті тарихи процесс ретінде бағаланды. 80-жж-дың 2-ші жартысынан басталған қоғамдағы оң өзгерістер және 1991жылы Қазастанның өз тәуелсіздігін жариялауы отандық тарих ғылымына да игі әсерін тигізді. Тарихымыздың “ақтаңдақ” беттерін жаңа көзқарас тұрғысынан зерттелген еңбектер жарық көрді.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Мұхамеджан Тынышбаев. Бедствия. Алматы, 1992

2. Төлентаева К. Қазақсатан тарихы. Алматы, 2006

3. Қазақ ССР тарихы 1-том

4. Тынышбаев М. История казахского народа. Алматы, 1993

5. Аманжолова Д. Партия Алаш: история и историография. Семипалитнск, 1993

6. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы, 1995

7. Жүгенбаева Г. Автореферат. М.Тынышбеавтың өмірі мен қызметі. Алматы, 2002

8. Көтеріліс және М.Тынышбаев // Қазақ тарихы. 1996ж, №3. 5-10бб

9. Империяға қарсы шыққан қазақ // Қазақ тарихы. 1997ж, №1. 49-53бб
        
        Жоспар
Кіріспе
1. Мұхамеджан Тынышбаевтың өмірі
2. Мұхамеджан Тынышбаевтың қоғамдық-саяси қызметі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі
Тарихшылардың, қоғамтанушылардың ендігі ... ... ... ... психологиядан, жалған концепциялардан азат
етіп, өткенімізді тарихи шындық ... ... ... ғылымының
гуманистік борышын орындауға адал қызмет етулері ... ... ... ... ... үшін ... ... да кеңестік
тоталитарлық жүйенің құрбаны болған, саяси жүйе кейімдерін кейінгі ... ... ... күш салған тұлғалардың тарихымызға қайта
оралуы аса қажет. Сондай ірі қайраткер әрі ... бірі – ... ... М. ... ... ... қайраткерлігіне және
еңбегіне объективті баға беру, ... ... үшін ғана ... ... жас ... ... және ... тұрғыдан тәрбиелеу үшін де
керек.
Зерттеу жұмысының мақсаты
Жұмыстың басты мақсаты – М.Тынышбаевтың ғұмырының барлық ... ... оның ... ... ... және ... қызметін,
бұрын тарихымызға белгісіз болып келген немесе қасақана бұрмаланған тың
деректерге сүйеніп, тарихи шындық ... ... Осы ... мына
міндеттер туындады:
- М.Тынышбаевтың туған ортасын, оның қоғамдық көзқарасының қалыптасуына
ықпал жасаған жағдайларға ... ... ... ... ... көзқарасын және оған қатысуын
анықтау;
- Уақытша Үкіметтің Түркістан комитеті ... ... ... ... және ... М.Тынышбаевтың белсенді қызметін
көрсету.
- М.Тынышбаевтың әлі де тарихымызға белгісіздеу “Түркістан автономиясын”
ұйымдастырудағы және “Алашорда” ... ... ... ... ... ... зерттеушілік және өлкетанушылық еңбегін оның Орыс
географиялық қоғамының Түркістан бөліміне мүше ... ... ... ... ... мен ... ... алғашқы зерттеулер
қатарына, Қазан төңкерісіне дейінгі мерзімді баспасөзде жарияланған бірлі-
жарым мақалаларды ... ... ... оның ... ... ... және М.Дулатов шығарған “Қазақ” газеті
1917жылғы №247-санында: “М.Тынышбаев – II ... Дума ... ... ... ... ... таза ... қашаннан қызмет етіп
жүрген алдыңғы ... ... ... деп көрсетіп, оның 1905,1916 және 1917
жж-ғы қоғамдық-саяси қызметі туралы “...Мұхамеджан қазақта бір болса ... ... ... кісі ... – деп ... ... үкіметі тұсында
М.Тынышбаевтың қоғамдық-саяси қызметі ғана ... ... ... ... және ... ... мүлде ұмыт қалдырылды.
Курстық жұмыстың құрылымы:
Жұмыс кіріспеден, негізгі мәліметтерді қамтитын 2 бөлімнен: ... ... ... 2) ... Тынышбаевтың қоғамдық-саяси
қызметі және қорытындыдан тұрады. ... ... ... ... ... көрсетілген.
Осы уақытқа дейінгі жазылған отандық тарихымызда, жеке тұлғалардың,
қайраткерлердің қызметі өз дәрежесінде ... деп ... әлі ... Ал ... басындағы күрделі тарихи оқиғаларға белсенді түрде тікелей араласып,
терең із қалдырған М.Тынышбаев сияқты ірі ... ... ... көзқарасын жан-жақты талдау арқылы, біз отандық тарихымызды
одан әрі терең түсінуге жол ашпақпыз. (1)
Кеңестік тарихнамада ... ... ... партиялар тарихы тым
бір жақты, қатаң таптық көзқарас тұрғысынан зерттелгендігі белгілі. Онда
негізінен, марксиситік ... ... ... большевиктердің
стратегиясы мен тактикасының толықтай салтанат құратындығы айтылатын. Ал,
басқа партиялар мен қозғалыстардың негізі ... ... ... ... болашақта болмай қоймайтын жеңілісі дәлелденетін. Әдетте,
Ресей империясында пролетариат диктатурасының және бірпартиялық ... ... ... ... оның ... ... ... екендігі,
ал басқа балама жолдың тек тұйыққа әкеліп, ... ... ... ... революция (Түркістан ... атты ... ... ... та ... өлкесіндегі ұлттық
қозғалысқа, оған жетекшілік ... ... ... ... және ... ... ... қызметіне тоқталады. Тарихи таным
мектебінің, революцияға дейінгі дәстүрі сақталған бұл зерттеуде, 1905 жж-ры
басталған ұлттық-мәдени қозғалыстың біртіндеп, татар және ... ... ... ... ... ие ... объективті тарихи
процесс ретінде бағаланды. 80-жж-дың 2-ші жартысынан басталған қоғамдағы оң
өзгерістер және 1991жылы Қазастанның өз ... ... ... ... да игі ... ... ... “ақтаңдақ” беттерін жаңа
көзқарас тұрғысынан зерттелген еңбектер жарық көрді.
1. Мұхамеджан Тынышбаевтың өмірі
Мұхамеджан ...... ... ... ... ... ... дүниеге келген. Алаш ... ... ... ... қазақтан шыққан тұңғыш теміржол инженері. 1900-
жылы Верныйдағы ер балалар гимназиясын алтын медальмен бітірген. Гимназияда
оқып ... ... ... ... ... ... ... қаласында өткен А.С.Пушкиннің 100 жылдық
мерейтойында баяндама жасады. Гимназия ... ... ... ... жолдаған өтінішінде Тынышбаевты “тамаша шәкірт қана емес,
нағыз талант иесі” екендігін ... ... оқу ... ... ... стипендия бөлінуді сұрады.(2) 1900-жылы жол қатынасы институтына
түсіп, 1906-жылы бітірді. Студент ... ... ... ... баспасөз беттерінде отарлық билікті сынайтын мақалалар ... ... ... ... ... ... үгіт-насихат жүргізді.
Патша үкіметіне оппозициядағы партиялардың ... ... ... ... ... ... одағы ұйымының
ұйымдастырылуымен өткен съезге қатысып, сөз сөйледі. Ол өз ... ... ... ... ... отырған отырған отаршылдық саясатын
айыптай отырып, ендігі уақытта ... ... ... ... ... етті. Институтты бітірген соң инженер маман ретінде Орта
Азия теміржол ... ... ... ... ... ... ... өзені арқылы өтетін көпірді салуға қатысты. 1911-
жылы Урсатьевск-Әндіжан теміржол ... бас ... ... атқарды.
Ол 1916-жылғы 25-маусым жарлығына қарсы шыққан халық ... ... ... ... ... сабырлыққа шақырды. Патша ... ... ... ... ... ... мен ... жасаған озбырлығын әшкерелеуде белсенділік ... ... ... ... ... Уақытша үкіметтің Түркістан комитеті
құрамына мүше болып ... Ол ... ... ... атқару
комитеттері өкілдерінің съезіне қатысты. ... ... ... ... ... ... ... 1916-жылы Қытайға ауып кеткен
қазақ-қырғыз босқындарына көмек көрсетуді ұйымдастырды. ... ... ... онда ... ... ... депутаттыққа
кандидат ретінде ұсынылды. Түркістан өлкесінде жұмысшы және ... ... ... өз ... алу ... ... ... Түркістан өлкесі мұсылмандарының төртінші съезіне қатысып, ... ... ... ... ... ... жіне Ішкі
істер министірі болып сайланды. Көп ұзамай ол бұл ... бас ... ... ... Шоқай тағайындалды.Екінші жалпықазақ съезінде Тынышбаев
Алашорда үкімет ... ... ... алаш ... ... қазақ елі дербестігін қалпына ... ... ... күш салды. Ол осы мақсатта Ә.Бөкейханов, ... ... ... ... ... ... бірге Уақытша
Сібір үкіметімен, Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы мүшелері ... ... ... ... ... ... 1920-жылы 1-қазанда
Ташкент қаласында ашылған Қазақ халық ағарту ... ... осы оқу ... ... тік ... ... көп еңбек сіңірді.
Институт үшін Тынышбаев ел арасынан қаржылай көмек ... ... осы оқу ... ... алу үшін ... мен Жетісу облыстарынан қазақ
жастарын жинастырды.Тынышбаев халық ағарту институтында математика, физика,
химия, түркі халықтары тарихы ... ... ... Тынышбаев, сонымен
бірге ғылыми жұмыспен де белсене айналысты. Ол Орыс ... ... ... “Талап” ұйымының мүшесі болды. “Түркістан ұлттық
бірлігі” ұйымының қызметіне ат салысты.(3) Тынышбаев халқымыздың ... ... ... ... арнап, дерек көздері бай, ғылыми
тұрғыда негізделген іргелі еңбектер жазды. Оның ... ... ... ... ... ... өміріне, кейінгі тағдырына әсер
еткен ірі оқиғаларды түпқазық етіп алып, ... ... ... Бұл ... Тынышбаев еңбектеріндегі “Қырғыз-қазақ руларының
шежіресі”, “Қырғыз-қазақтың шығу тегі”, “Қазақ этнонимі туралы”, ... ... және ... ... ... ... ... шұбырынды”
секілді, т.б. тақырыптағы еңбектері дәлел бола алады. Қазақ тарихының көне
дәуірі, орта ғасырлар ... жаңа ... ... жеке қарастыратын күрделі
мәселелерді кеңінен қмтуға талпынысы, Тынышбаевтың өзіндік қалыптасқан
тарихи көзқарасы бар ... ... ... ... ... ... жазылуымен ерекшеленді. Ол қандай да бір ... ... ... сол ... ... ... ... жетік меңгеру керек деген
принципті берік ұстанды және бұл ... өзге ... ... етті. Тынышбаев 1922-жылы Түркістан ... Су ... ... Ташкентте жер суландыру бөлімінде, 1925-жылы
Қызылорда қаласының ... ... ... Жетісу
губерниялық атқару комитетінің Жол ... ... ... өзін ... ретінде таныта білді. 1927-жылдан бастап Түркістан-Сібір
темір жолы құрылысында қызмет етті. Осы ... ... ... ... Тынышбаевтың кәсіби шеберлігі Түрксіб құрылысын ... ... ... Осы ... ... ... биліктің қуғын-сүргініне ұшырап, Түрксібті салып жатқан кезінде
1930-жылы 3-тамызда тұтқынға алынды. Оған “тап жауы”, “буржуазияшыл-ұлтшыл”
деген айып ... ... ... ... ... ... ол, ... саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды. Алматы қаласындағы Қазақ
Көлік және Коммуникация академиясына ... ... ... ... Сарқант ауданындағы бір ауыл және ... ... бір ... ... ... ... ... есімдері мәңгіге қалып, елінің азаттығы
жолындағы батыл іс-әрекеттің үлгісі болған ғасыр басындағы ұлт зиялыларының
арасында Мұхамеджан Тынышбаевтың орны ... Оның өмір ... ... ... жете ... демократиялық қоғамымыздың қалыптасуы мен
құқықтық мемлекет құру ісіне тигізер пайдасы мол. Себебі, бір ... ... де өз ... ... жету ... сол демократия мен
ұлтаралық келісімнен, адамзат дамуының озық түрін дұрыс қабылдай алудан
іздеген ... ... ... ... ... ... ... империясының шовинистік саясатының кушейген кезі болатын.
“Бұратаналарға” деген көзқарас салдарынан барынша ... ... ... оның: “...қырғыздардың орыс бодандығын қабылдағаннан бастап ... күні не ... ... сәті ... жоқ. ... де ... ... жасау былай тұрсын, тіпті жақсылыққа жақын нәрсені де ... ... ... мен ... көру ... саяси құқтары мен өз
діндерін тұтыну еркіндігін мойындамаумен ғана ... ... ... одан да ... ... - деп, ... ... содан болса
керек.
Міне, осының бәрі жас Тынышбаевтың көз ... өтіп ... ... ... ... I ... ... жол қатынасы институтында
оқып жүрген кезінде де ойынан шыққан ... Бұл ... ... ... және мемлекеттік өмірінде түрлі қозғалыстардың, саяси
партиялар мен ұйымдардың дүниеге ... ... орыс ... ... Осы ... ... ... бір мезгілде,
1903-1909жж-ры Петербургтегі әскери-медициналық академияда оқыған, кейін
Алаш қозғалысы жетекшілерінің бірі болған Халел Досмұхамедов ... ... ОГПУ ... ... жауабында былай дейді: “Петербургке
бірінші орыс революциясының қарсаңында, яғни ... ... де ... ... іштей тынып, наразылық танытып тұрған шақта бардым да,
бірден студенттік өмір иіріміне сүңгіп, өзімнің ... ... ... ... ... ... ... таныстым, түрлі
студенттік үйірмелерде болдым, тек сонан кейін ғана орыс мемлекеті өмірінің
мазмұнын түсіне бастадым. Мені және ... ... ... бір де ... ... ... қанағаттандыра алған жоқ. Социал демократтар
тек жұмысшылар жөнінде кадеттер өзге халықтар турасында бір сөз ... ... ... ұлылығы жөнінде айтты, ал оңшылдар ... ... ... ... ... Біз бір топ қазақ ... ... ... ... ... ... сөздерді ешуақытта ұмыта
алмаспыз. Ол сөзінде “патша үкіметі жат жұрттарды дөрекі және ... ... тура сол істі ... істеп, көздеген нәтижеге жетуге болатынын
ескермей отыр” ... Бұл сөз ... ... ... үстемдік құрған
кадет партиясына қатынасымыздың тағдырын шешті. Сол ... ... он ... қазақ студенті өз үйірмемізді құрып, Қазан мен Мәскеудегі
сондай ... хат ... Осы ... ... рет ... ... ... түсті. Ол: қазақ еліне толық мәдени және саяси теңдік,
автономия берілуге тиіс, мұсылмандық шығыспен ... ... ... ... ... ... Жапониядан үйрену, Бұқар мен басқа шығыс
елдерінде емес, Ресей мен Батыс елдерінде білім алу, жаңа негіздегі білім
мен ... үшін ... бір ... ... осы ... ... ... алашордалық қозғалыста үстемдік алған пікірлер бір арнаға түсті”.
Жетісудың екі өзені: Лепсі мен Ақсу ... ерте ... ... ... ... Бұл ... жер-су атауларының өзі зерттелмей жатқан тарих
десе ... ... ... ... Тәуке көлі, Абыл көлі, Тәуекел көлі,
Ақан тауы, Тынышбай сайы, ... ... ... Осындай табиғаты жомарт,
тарихы мен өлкеде 1879-жылы – қоян ... ... ... басында ел жакйлауға
көшіп бара жатқанда, қазіргі Талдықорған облысының Қабанбай ауданы, Жыланды
ауылының желкесіндегі тұманның дөңінде Садырдан тарайтын ... ... ... қара ... ұл ... келді. Шілдеханасын
өткізіп, ақсақалдар азан ... ... ... деп қойды. Садыр елінің
дәстүрі бойынша, жарық дүниеге келген сәбиге өз жайлауында бір-бір ... ... ... әдетке айналдырған. Жайлауға шығып, ел орныққан соң,
молдаға құран оқытып, мал ... ... мен ... ... ... арналарын тазалау мейрам-иойға ұласатын Сол жылы Шәугімкеткен
мен Қоратастың арасындағы ... ... ... да тұма ... ... тарау-тарау бұлақтың сағасына қосқан.
Мұхамеджанның әкесі – Тынышбай кісілікті, ел-жұртына беделді отағасы
екен. Көнекөз қарттардың айтуынша, патша ұкіметі ... ... ... тартып алып бере бастағанда, намысқа шыдамай, соның соңынан
дау ... ояз ... ... ... ... ... ... да жүрген-ді. Анасы – Шаһизадабану келбетті ақжарқын жан болған.
Тынышбай мен Шаһизадабанудан екі ұл, үш қыз ... ... ... ... Қадиша, Қампаш. Мұқаң әулетінің ата-қонысы Ешкіөлмес,
жайлауы – Суық, қыстауық – Сарқарын, Басқан. Заманның ... ... мен ... ... бұқпантайлауды білмеген, бар ... ... үшін ... сол ... өмірдің бұралаң-бұлтарысына
табаны таймай, алдына қойған мұрат-мақсатынан әсте ... адал ... ... балалық жас дәурені – осындай шөбі шүйгін, суы шәрбәт, ... ... ... ... ... қыдырып келген Лепсідегі медоеседе дәріс беретін
Хамитмағзұм молдаға 5 ... ... ... ұнап ... Бұл ... отағасына бүкпесіз білдіріп, ұлын медресеге жіберуін қолқалап көндіреді.
Қабілетті бала, сөйтіп, жылға ... ... хат ... ... ... ... ... дүйім жұртқа жайылады. Ол 6-7 жасқа
жейін-ақ ауылдың мұқым ұсақ жандығына көз болып, үлкендердің қолын ұзартып,
алғысын алып ... ... ... мен ... ... ... ... ерекше зейіні мен ұғымталдығына сенгендігі соншалық,
мал санағанда алдына мінгестіріп, ... бір елі ... ... ол кезде нақты алыс-беріс, айырбас кең ... ... ... ... ... қазекең сарт деп атаған ғой. Сол сарт
ағайындар алдындағы төрт түлік мал мен ... ... ... ... ... ... беріп, келер жылғы туған қозыдан туған уәде бойынша
өз үлестерін үстеме өсіммен қайтарып, алатын болған. Мұндай ... ... қозы деп ... Бір жылы ... өрістегі аулының “қызыл
қозының” санасып жүрген ат үстіндегі Мұхамеджан ... ... ... ... ... Ол тілмашына қаршадай баланың тосындау қылығын
біліп келуді тапсырады. Лезде ... қозы ... ... баяндаған соң,
ояз бастығы енді тілмашына оны тексеріп көруді бұйырады. Отардағы қозыларды
бөліп алып, 3 ... ... ... ... бала өз ... ... ... кем, ал тілмаш біресе асырып, біресе жеткізбей, әбден шаасады.
Ақырында сарт өз ... ... ... разы боп, ... екі ... ... ... Сол күннен бастап Қасқабас кішкентай
досына іш ... ... ... ... ... Ол 10 жасқа толғанда
Алматыда арнайы “бұраианалардың” балалары үшін ... ... ... ... ... ... тікелей
ықпал етеді. Лепсіден 500 шақырым Алматыға ... ұлын қос ат ... 2 апта ... әрең ... ... 14-жұлдызында оқуға қабылданған зерделі жастың
қабілеті мұғалімдер қауімін ә ... ... ... ... ... ... ... да салмақты қыр баласы оқу бағдарламасындағы пәндердің
барлығынан ... ... ... өте ... ... баға мен ... орай ... кеңесі тарапынан үнемі алғыс алып, кластан класты
1-ші дәрежелі мақтау қағазбен тәмамдап отырады. ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерді көз
майын тауысып, құныға оқып, өзінің ізденімпаздығы, алғырлығымен білімін
тереңдете түседі. 1899-жылы орыс ... ... А.С. ... ... мерейтойы ресейде кең аталып өтеді. Көктемнің жазға ... ... ... ... тұрғындары көшеде ілулі жарнамалардан ... ... ... ... шәкірттерінің күшімен ұлы ақынға арналған әдеби-
музыкалық таңертеңгіліктің ұйымдастырылып отырғандығынан құлақтанады.
2. Мұхамеджан Тынышбаевтың қоғамдық-саяси қызметі
XX-ғасырдың ... төл ... ... орын ... ... ... ... жүргізуді қажет ететін үлкен мәселенің бірі
– 1916-жыл оқиғасы. Кеңестік тарихнамада ... ...... ... ... алғышарты” деп, қазақ халқының таптық сана-сезімін
қолдан әсірелеу мен ... ... ... ... күресімен
байланыстыру алған.(6)
1916-жылғы 25-маусымдағы Орта Азия мен ... ... ... ... қара ... алу ... ... жарлығы тек
отқа май құю болатын. Мәселенің мәні тереңде жатыр еді.
Көтерілістің басты ошағының ... ... ... ... Жетісу өлкесіндегі қанды оқиғаның шындығын көрсеткен қазақ
халқының қайраткері ... ... ... мен ... ... ... ... Тынышбаевты ақылшы, басшы ретінде таныған өлке
қазақтарының көтеріліс себептері жөніндегі онымен кеңесіп жазған ... ... ... беті ашылады. Мұхамеджан Тынышбаевтың осы
мәліметтер негізінде және өзі куә ... ... ... ... ... шығу ... барлық зерттеушілерден бұрын
айтып кеткені көрінеді. Мәселенің деректі көзіне айналатын, ... ... бұл ... жаңа ... ... ... оқиғасының
әлі беймәлім жақтарын ашуға көмектесері сөзсіз.
Енді халықты қырғынға ұшыратқан көтерілісті тұтандырған басты-басты
себептерді ... ... ... жасап көрелік:
Алдымен, 1-ші дүние жүзілік соғысқа адам алу ... ... ...... ... қалу ... оған ... М.Тынышбаев жазбаларынан оқимыз. Кейін кавалерия ... ... ... ... ... ... елдің жай-күйін, 1916-жылдың 17-
қазанында Верный уезінің қалаға жақын участогә қазақтары Түркістан генерал-
губернаторы жазған ... ... ... ... жұмысқа адам алу
асығыс хабарланып, халықтың оған даярлығы ... Оның ... ... естігенде түкке де түсінбеді. Адам алуға байланысты қырда неше түрлі
алып-қашпа әңгімелер, болжамдар ... ... ... айиқан,
түземдіктерді солдаттықты әскерлердің алдына қалқан болу үшін алады, оларға
шошқп етін беріп, кейін Реседе қалдырады, ... ... ... кең
тарады.
Шілденің 1-ші жартысында жарияланған әскери ... ... ... ... окоп жұмысына шақырылады делінсе де, ... ... ... ... өзгермей, қайта керісінше өршіп, енді ... ... ... ... ... ... ... келетін қатер
солдаттарға қарағанда әлдеқайда қауіпті, себебі соңғылары қаруланған әрі
окопта отырып, ... ... ғана ... ао ... ... және ... ... көзге түсумен болады екен десті. Қараңғы, аңқау халықты
оңай нандыратын ... ... ... ... ... ... ... әміріне құлақ асып, жұмысшы берулеріне әзірліктерін
білдірді”- дейді де, ... ... да, ... де ... ... ... ең басты себеп – империяның отарына жүргізетін астамшылық
саясатының толықтай іске асырылуы болатын. Оның ... ... бір ... ... ... одан әрі ... қарқынмен жүргізілуі болса,
екінші жағынан жергілікті басқару жүйесінің халықпен ... ... еді. ... ... ... ... орын ... әкеледі.
Алаш қозғалысының, жалпы XX-ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалыс
жетекшілеріне тән – М.Тынышбаевтың да ... ... ... ... ... ... 1-ші орыс революциясы жылдарында басталды. Мәселен, ол осы жылдары
баспасаөз беттерінде отарлық билікті сынайтын мақалалар жазып, ел ... ... ... ... ... айналысты. Сонымен қатар,
Мұхамеджан Тынышбаев патшалық билікке оппозициядағы Ресейдің түрлі
партияларына ... ... ... ... ... ... ... қызметі туралы 1917-жылы “Қазақ” газеті: “1905-жылы
бостандық елестеген кезде Петроградқа Һер ... ... ... ... ... көп ... қазақтың пәленше-түгенше деп Алашқа аты
шыққан кейбіреулері арызшылардың қалтасын қанауды кәсіп ... ... ... ... ... ... ... Ол жылдарда Мұхамеджан
Петерборда оқып жүрген студент еді. Сол ... ... ... ... ... кім екенін біліп қайтқан” деп ... ... ... Тынышбаевтың екі мемлекеттік думаға мүше болуы және
халқымыздың азаттық қозғалысының дамуындағы маңызды кезең – ... ... ... ат ... оның ... ... ... шағына жатады.
М.Тынышбаевтың қайраткер ретінде кең мәлім болған кезі – 1916-
1917жж.(7) Ол ... ... ... ... ... ... салдарын, күні бұрын-ақ болжап, көтерілісті болдырмауға
тырысты. М.Тынышбаев күші басым ... ... ... қарусыз халыққа тек
қайғы-қасірет әкелетінін біліп, елді сабырға шақырған “Қазақ” ... ... бір ... болды. Кейін осы көтерілістің
зардабын жою ісіне белсенді ат салысты.
Оның бұл кезеңідегі ... ... ... ... комитеті
құрамында болуымен тығыз байланысты. Жаңа үкіметтегі тым шектеулі, шағын
билігін пайдалана ... ... ... қыргыз-қазақты Қытайдан
атамекендеріне оралтуғакүш салады.Түрккомитеттің мүшелері аравсында тек
мұсылман халықтары өкілі ретінде ғана емес, ... ... ... ... ... М, Тынышбаевтың Жетісудағы ұлтаралық дағдарысты ... ... ... ... ... ... арқылы келімсектердің
қарусыз қырғыз-қазақты қырып тастауын болдырмай, ... ... ... осы ... сан ... қызметінің бірн қыры ғана. Жетісу оқиғасына
көңіл бөлген орталық ... ... ... елге ... ... ... мәселе қойған да осы М.Тынышбаев. Ол 1916 жылы ... ең ... – жер ... ... табылатындығын, оны туындатқан отарлық биліктің
әділетсіз саясаты екендігін ғылыми ... ... және ... ... ... ... ... өте құнды деректер жазып қалдырды.
Мұның өзі қайраткер-ғалымның ... ... ... осы ... ... шынайы жазған тұңғыш қазақ зерттеушісі
болғанын көрсетеді.
Міне, бұл келтірілген фактілер – М.Тынышбаевтың ... ... ... ... ... жаңа ... өзіне лайықты орын
алуға тиіс деген ... ... бола ... ... ... ... бір өте ... – “Түркістан” және ... ... ... тарихымен
қатысты. (8)
1917-жылғы ақпан төңкерісі М.Тынышбаев тәрізді ... үшін ... ... осы ... көздеген ұлттық
қозғалыстарға өз идеяларын іске асыруға ... ... ... ... ... және оның серіктері пайдалануға ... ... ... ... ... ... “бұратана” халықтардың
мұндай белсенділігін қабылдай алмады. Оны алмастырған большевиктік билік
болса, одан да ... екі ... ... ... Бұған Мұхамеджан
Тынышбаев төрағасы болған “Түркістан ... ... ... ... бола ... ... ... Уақытша Үкіметтің құлауы, Алаш қозғалысы
жетекшілерін қазақ жерінде ұлттық автономия құру туралы шешім ... ... ... ... ... ... соғысы бұл шешімнің орындауына
қолайлы жағдай туғыза қойған жоқ. ... ... ... әкелген жалпы
демократиялық жеңістерді ... ... ... ... ... мен Құрылтай жиналысын қолдаушылармен ... ел ... ... ... ... ... ... шықты. Олардың Кеңес үкіметімен
жүргізген келіссөзі сәтті жүрмегені белгілі.
Құрамынды С.Тынышбаев бар Алашорда үкіметі ... ... ... толы ... екі жаққа бірдей соғыс алаңы болған туған
жерді қантөгістен ... ... елі ... ... ... ... ... бар мүмкіндікті пайдаланып бақты. 1920-жылы ... ... ... ... ... институты өмірге келді. Ресми түрде
ашылған, ұлтымыздың тұңғыш жоғары оқу ордасы болатын. Институт ... ... ... ... ... ашылды. Қазақ Халық
Ағарту институтының 5 жылдық негізгі курстан басқа ... ... ... 1 ... ... ... жанында сондай-ақ интернаты
болды.
Бұл оқу орнының аяғынан тік ... ... ... ... ... пен ... ... болды. Олар институттың ... ... ... еді. Ол ... ... ауыр ... болғаны белгілі. Объективті
себептерге байланысты қолға алынатын ... ... ... ... ... ... ... отын-су, киім-кешек, азық-түлік
тапшылығынан, оқытушылар жетіспеуінен 1-қарашадан бастап жұмыс қана істей
бастайды. ... үшін ... ел ... ... ... (9)
1905-жылы қарашада өткен авономист-федералистер съезінде оқыған
баяндамасында жариялағаны үшін ... ... тағы ... ... айып ... ... Жетісу өңіріне угіт ... ... ... тұтқынға алынуға дайындық бар ... ... ... амалсыздан Петербургте қалуға мәжбүр ... ... ... ... ... Думаға сайланады. Бірақ, 2-Дума ... ... оған ... ... тиым ... тек ... үш рет
келіп, тұруына рұқсат етіледі.
Алдымен, Самарқанд облысында облыс ... ... ... Орта Азия ... ... ... ... басталғанда осында
ауысады.
Самарқанда, Ашһабадта, Ходжентте, ташкетте және Шымкентте жүргенінде
үнемі жандармдыұ полицияның бақылауында ... одан тек ... ... ... ... ... революционерлнрдің үйірмелеріне жақын жүріп,
II-Думада Мұсылман фракциясында болады.
1912-жылы ... ... мүше ... және ... ... жер ... ... қазақ қайраткерлері А.Байтұрсынов,
М.Дулатовпен бірігіп, патша ... ... ... айып ... ... ... “Қазақты шығаруға қатысты”.
Осы шағын мәліметтен-ақ, қоғам қайраткерінің өмір жолын, көзқарастарын
былайша ұғынуға болатын сияқты. Алдымен оның орыс емес ұот ... ... ... ... ... оның ... кезінде-
ақ саясат ісіне мол түсінігі болғанын көрсетеді. Себебі, қазақ ... ... ... ... ... түрі ... ... дербестікке қолы жетуі мүмкін емес пе? Бұл ... ... ... ... ... ... шыңдалған кезінде
де айнымағанын түркі халықтарына ортақ қайраткер, ... ... ... ... ... ... былай келтіреді: “Бұл мәжілісте
орыстар атынан великарос, украиндық, еврей сөйлей ме, ... ... ал ... ... қақтығыс сынасын біздің ... ... ... де ... ... ... топтар болуы мүмкін, бірақ саяси
топтар емес, ұлт ретінде біз де ... Мен ... ... бірақ біз Валидовпен пікірлеспіз, басқа да мұсылман зиялылары
смяқты осында халықтың санына сәйкес жалпыға ... ... құқы ... ... ... қалаймын”.(10) М.Тынышбаев жалғыз өзі
З.Валидидің федерация жөніндегі ... ... ... ... ... ... “Сайлау туралы заң” және “Біртұтас Түркістан Думасы” үшін
блған ... ... ... арасындағы бірлікті ыдыратып, мұсылман
халықтарын менсінбеген ... ... ... ... ... ... ... қиын – қыстау аумалы төкпелі заманда, болашақ үшін күрестің тағдыры
шешілетін сәттерде ... ... ... ... ... білген.
Автономист – федералистер съезінде оқылып, патша үкіметі орындарын
қатты шошытқан “Қырғыздар және азаттылық қозғалыс” деп ... ...... ... ... ...... ақуалын
дәледейтін ащы шындық болатын онда бюракраттық үкіметтің қазақтардың тілін,
өздеріне тән салт – ... ... ... ... ... жою
арқылы ұлт екенін ұмыттырып, өлкені орыстандырып жіберуді ... ...... ... қазақтарды құқықтан жұрдай, адам ... ... ... ...... ... атамекен жерінен
айыруды көздейтінін айтып келіп, ... ... ... ... ... ... ... қантөгіссіз орыс бодандығын
қабылдауда алғаны, міне, ... деп, ... ... ... ... ісімен елге танылған, халық сенген өкіл Тынышбаев 1907 жылы
II мемлекеттік Думаға Жетісу облысының қазақ ... ... , ... ... ... оның езілген халықтардың жоқтаушысына
айналғанын көрсетсе керек ... ...... ... ... ... сынаған Думаның қуып тартылуына ... ... құқы ... ... ... ... һәм тіліне” айналған “қазақ” газетінің
ролін жете түсініп, қаржы жағынан ... ... ... ... ... ... ... газет бетінде түрлі
тақырыпта мақалалар жариялайды.
Ақпан төңкерісінің жемісі – уақытша үкіметті ... ... жол деп ... ... ... ... атынан жаңа үкіметке
жолдаған жедел хатында “бұдан бұлай жаңарған ... ... ... ... оқиға кезінде ескі үкіметтің адасқан, жаман саясатымен қанға
брялған қазақ халқын ...... ... оның ... ... ... ісі ... кетеді.
“1968-жылғы Ереже қазақтарды адастарғаны соншалық, енді сайлау мен
партиялық дау-шар кезінде тіпті жерден қысылу ... да ... ... ... ... зор ... саты ... өтпейтін болды” деген
М.Тынышбаев, империяның “Бөліп ал да, билей ... ... ... даламында
өзгеріссіз жүргізіліп отырғанын дәлелдейді. ... ... ... көріністерге жол беретіні белгілі емес пе?!
“Қызылбөрік ісі”, “Ботбев ... ... ... ... ... ... ... жергілікті шенеуніктердің надан,
тәртіпсіз әрекеттері ... ... ... ... ... айтады.
Верный уезіне қарайтын Қызылбөрік болысындағы оқиға көпе-көрнеу патша
шенеунігі Хлыновскийдің кінәсінен болған. 3-4-тамызда аталмыш ... ... ... ... ... ... ... бармаған әскерилер оқ
атып, нәтижесінде қазаұтан кісі өлген. Қазақтар аңшы қаруымен ... ... де, бір ... ... ... ... ... өз жөндерін табады. Ал, Хлыновский Верныйдан отряфд әкелуге аттанады.
Сонымен іс ... деп ... ... ... ... ... отряд шыққаны
жөніндегі хабарды естіген қазақтар мал-жан, ... ... ... ... қаша жөнеледі. Асау, буырқанған ьау ... ... ... ... ... ... қазақтар суға бірден қойып ... ... ... мал ... Міне осы келтірілген оқиға Қызылбөрік болысындағы
бүлік деп аталынады. ... ... ... ... ... қаны төгілген.
Мемлекеттік дәрежедегі үлкен істе жауапсыздықтың орын алуы жергілікті
халыққа тек қайғы-қасірет әкелгенін ешбір қоспасыз, ... ... ... ... Тынышбаевтың бір жағынан жігерлілігі де ... ... қаны ... ... ... ... ... өкілі төлжазбалары арқылы тарихты бұрмаламай ... ... ... ... жоқ па?! ... оңай ... сол бір қиын-қыстау
заманның куәсі бола жүріп, ... ... ... ... білу ... ... ... үйрететін оның еңбектері ерекше құнды.
Мұхамеджан Тынышбаевтың кейін Уақытша Үкімет тұсында да ... ... ... өмірге көшулеріне ат салып, осы Жетісу өңіріндегі
қанды оқиғаның жазылуы үшін болған түрлі ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық қызметі де 1917-жыл
щеңберіне жатқанымен, бұлар негізінен 1916-жыл оқиғаларынан туған, сонымен
сабақтас қарастыратын проблемалар.
М.Тынышбаевты ... ... ... ... халыққа
жау” деп бағалаудан, сол кезеңнің замана ағысын дұрыс түсініп, тек ... ... ... ... ғұмыры еліне қызмет етуге жұмсалған,
сол үшін де жазаланып, ... ... ... құрбанына айналған
М.Тынышбаев пен аяусыз езілген қазақ тарихы жазылар еді. Өйткені ол 1916-
жылғы ... ... ... ... ... әрі ақ, ... М.Тынышбаев бар Алашорда үкіметі 1918-1920жж-жы қамтитын
осынау шиеленіске толы кезеңді, екіжаққа бірдей ... ... ... қантөгістен құтқаруға, қазақ елі дербестігін қалпына келтіруге, елдің
амандығын сақтауға бар ... ... ... ... бірі ... ... осы мақсатты ту етіп, Ә.Бөкейханов,
Х.Ғаббасаов, Р.Мәрсеков, У.Танашев және А.Қозыбағаровтармен бірге бір-бірін
күшпен алмастырған әртүрлі орыс ... ... ... ... ... осы ... еңбегң әсіресе “Николайдың
заманы мен мтртібін” қайтаруға ... ... ... кезінде күйзелген
халықтың мүддесін қолдап, ... ... ... ... ... күн тәртібіне алғашқы кезекке ұлттық мәселе емес, ... ... ...... ... мақсатты аяқ асты етті.
Азамат соғысының өн бойында бой көтерген ... ... ... ... ... ... үкіметінің қыр соңынан қалмады.
Сөйтіп оған күннен күнге күш алып келе ... Ке ... ... берілуден
басқа жол да қалдырмады. Бұл мәселелердің барлығы ... ... ... ... ... үшін ... ... өмірдің өзінен туған озық
идеяларға негізделген көзқарасы ... ... ... білуге
үйрететіндігімен қадірлі. Сонысымен де оның ... ... - ... М. ... ... ... ... 1993, 93-94бб
2 - Жүгенбаева Г. Автореферат. М.Тынышбеавтың өмірі мен қызметі. Алматы,
2002, 16-17бб
3 - ... М. Алаш ... ... 1995, ... - ... Тынышбаев. Бедствия. Алматы, 1992, 141-143бб
5 - Қазақ ССР ... ... ... - ... Д. ... ... история и историография. Семипалитнск,
1993, 71-б
7 - Көтеріліс және М.Тынышбаев // Қазақ тарихы. 1996ж, №3. 5-10бб, ... - ... ... шыққан қазақ // Қазақ тарихы. 1997ж, №1. 49-53бб
9 - Төлентаева К. Қазақсатан тарихы. Алматы, 2006, 88-89бб
10 - Тынышбаев М. ... ... ... ... 1993, ... әдебиеттер
1. Мұхамеджан Тынышбаев. Бедствия. Алматы, 1992
2. Төлентаева К. Қазақсатан тарихы. Алматы, 2006
3. ... ССР ... ... ... М. ... ... ... Алматы, 1993
5. Аманжолова Д. Партия Алаш: история и историография. Семипалитнск, ... ... М. Алаш ... ... ... ... Г. Автореферат. М.Тынышбеавтың өмірі мен қызметі. Алматы,
2002
8. Көтеріліс және М.Тынышбаев // ... ... 1996ж, №3. ... ... қарсы шыққан қазақ // Қазақ тарихы. 1997ж, №1. 49-53бб

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Тынышбаев. Қазақтан шыққан тұңғыш техника маманы53 бет
Мұхамеджан Сералиннің шығармашылығы6 бет
Мұхамеджан сералиннің өмірбаяны, бүтін шығармашылық мұрасы және ағартушылық қызметі26 бет
Мұхаметжан Тынышбаев жайлы4 бет
Мұхаммеджан Тынышбаев3 бет
Сералин Мұхамеджан шығармашылығы13 бет
Тынышбаев Мұхаммеджан7 бет
Қалтай Мұхамеджановтың прозалық шығармаларды аудару шеберлігі48 бет
Халел Досмұхамедұлы – мұрат ақын шығармаларын жинаушы һәм зерттеуші4 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь