Түркістан Республикасы

Жоспар:

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім.
1. Саяси сауат
2. Ұстаздар
3. Түркістан республикасы
4. Қанды қырғын
5. Қоқан кезеңі

ІІІ. Қорытынды.
Ел тәуелсіздігі, бас азаттығы үшін күрескен көзі ашық, көкірегі ояу қазақ зиялылары санаулы еді. Олардың санаулы болса да, алмақ асу, атқармақ шаруалары асқақ, биік болатын. Бірақ, өкінішке қарай, ол мақсаттарға басталмай жатып балта шабылды. Айтулы азаматтар айдаһар-қоғамның аузында кетті. Мұстафа Шоқай да сол құрбандардың бірі еді... «Әділеттілік үстемдік құратын кез келеді, бірақ ол 50 жылға кешігіп жетеді» деген халық батыры Бауыржан Момышұлының сөзі бар-ды. Мұстафа ақиқатының айтылар күні де енді ғана туғандай.
Мұстафа кім? Елінің патриоты ма, әлде сатқын ба?
Мұстафа Шоқайдың бүкіл түркі халықтарының басын біріктіретін бір мемлекет құрғысы келгенін тарихтан білеміз. Ол бейбіт саясатты қолдады. Бүкіл іс-әрекеті, өмір жолы оның бейбіт те азат азамат болғанын көрсетеді. Халқын да сондай кейіпте көргісі келді. Оның осы жолда өмірлік серігі болған Мария Шоқайдың естеліктері де осының дәлелі: «Мұстафа Шоқай шенқұмарлықтан аулақ болатын. Бірақ өзі қаламаса да, алдыңғы қатарда болуға мәжбүр еді. Ол Түркістанда Швейцария тәрізді мемлекеттік жүйенің болғанын қалайтын және армандайтын. Түркістан халқын қазақтар, қырғыздар, өзбектер, түрікмендер, тәжіктер мен қарақалпақтар құрайды деп білетін. Бұлардың ішіндегі саны жағынан ең көбі қазақтар еді. Саяси интрига мен адамдардың жағымпаздығына жиіркенішпен қарайтын. Ешбір ұлтқа дұшпандығы болмайтын. Мақалаларының бірінде «Рязань мұжықтары» деген ұғымды қолданып, орыс ұлтына антипатиялық көзқарасын білдіргенін айтқанымда, ол маған: «Мен халыққа қарсы емес, халықты басқарып отырған басшыларға қарсы, сөзбен күресудемін. Бұның екі арасын ажырата білу керек, кейде саяси демагогия да қажет. Егер мен күннен-күнге сепаратист болып бара жатсам, оған да кінәлі орыстардың өздері».
Шындығында, қазақтар сол кезде түркі халықтарының ішінде жетекші рөлге ие болатын. Бірақ ол осы жетекшілігін сол кезде Мұстафа айтқандай, пайдаға асыра алмады. Бәлкім, сол кездегі саяси жағдай осы арнамен кеткенде қазақ одан кейінгі жылдардағы неше түрлі зобалаңдардан аман қалар ма еді?

1. Саяси сауат
Мұстафа Шоқайдың өмірбаяны негізінен анықталып келеді. Бірақ әлі де белгісіз, дүдәмал тұстары бар. Ол әлі анықтала жатады деп ойлаймын. Мұстафа Шоқай сияқты қазақ тарихына ғана емес, бүкіл әлем тарихына із қалдырған адамның өмірбаяны ұзақ жылдар зерттеле түспек. Дауы да болар әлі, бауы да ( кейіннен анықталған жері деген мағынада) болар. Сондықтан да қазіргі белгілі материалдарға негіздеп, өзім зерттеген, қоғамға таныс материалды өрбітіп, осы кезеңге байланысты айтып бергім келеді.
Мұстафа Шоқай Қызылорда облысының Сұлутөбе ауылында дүниеге келген. Бұл туралы да екі түрлі пікір бар. Кейбіреулер Сұлутөбенің атын басқаша айтады. Бірақ негізі туған жері осы Сұлутөбе, қазір шағын станса.
Сол кезеңдегі қазақ балаларының тағдыры қандай болса, Мұстафаның да тағдыры сондай. Бірақ оның екі ерекшелігі болды. Бірінші, Мұстафа қазақ даласына белгілі үлкен шонжар, Хиуа ханының үлкен датқасы болған Торғай бидің немересі. Екінші, бала күнінде естігені — Хиуа хандығына бағынбау үшін қазақтардың қаншама соғысқаны, қай жерде қандай шайқастар болғаны, қазақ жігіттерінің ерлігі туралы әңгімелер. Өзінің туған анасы сондай соғыстарда қолына ту ұстап, топтың басында жүреді екен. Анасы ертегі-жырға өте құмар болған және баласына соның бәрін айтып беріп отырған көрінеді. Осы екі жағдай Мұстафа Шоқайды сол кездегі басқа балалардан бөлек, үлкен болашаққа бастаған деп ойлаймын.
Мұстафа өз кітабында Торғай датқаның бір ерлігін келтіреді. Хиуаның ханы Торғайдың сүмбіле сұлу, жүйрік атына қызығып, тартып әкетеді. Батыр Хиуа ханына жалғыз өзі барып, бүкіл жұрттың көзінше хан сарайынан атты мініп алып кеткен екен. Сонда хан қарап тұрып: “Тимеңдер оған, тиюге болмайды”, — деп батпаған дейді. Осы ерлігі ел арасында аңыз болып кеткен. Торғайдың ержүрек, ештеңеден қайтпайтын мәрт мінезі Шоқайда да болған, Шоқайдан Мұстафаға сіңген.
Алғашқы кезде ол ауыл мектебінде оқыған, кейін Қызылордада мектепке барған. Бірақ Қызылордадағы мектепке қанағаттана қоймаған әкесі Мұстафаны Ташкенттегі ер балалар гимназиясына береді. Мүмкін Мұстафа
        
        Жоспар:
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім.
1. Саяси сауат
2. Ұстаздар
3. Түркістан республикасы
4. Қанды ... ... ... ... ... бас ... үшін күрескен көзі ашық, көкірегі ояу
қазақ ... ... еді. ... санаулы болса да, алмақ асу, ... ... биік ... Бірақ, өкінішке қарай, ол мақсаттарға
басталмай жатып балта шабылды. ... ... ... ... ... Шоқай да сол құрбандардың бірі еді... «Әділеттілік ... кез ... ... ол 50 ... ... ... деген халық батыры
Бауыржан Момышұлының сөзі ... ... ... ... күні де ... туғандай.
Мұстафа кім? Елінің патриоты ма, әлде сатқын ба?
Мұстафа Шоқайдың бүкіл түркі халықтарының басын біріктіретін бір ... ... ... ... Ол ... ... қолдады. Бүкіл іс-
әрекеті, өмір жолы оның бейбіт те азат азамат ... ... ... ... ... ... келді. Оның осы жолда өмірлік серігі болған Мария
Шоқайдың естеліктері де осының дәлелі: ... ... ... ... ... өзі қаламаса да, алдыңғы қатарда болуға мәжбүр еді. Ол
Түркістанда Швейцария тәрізді ... ... ... ... ... Түркістан халқын қазақтар, қырғыздар, өзбектер, түрікмендер,
тәжіктер мен ... ... деп ... ... ішіндегі саны
жағынан ең көбі қазақтар еді. Саяси интрига мен ... ... ... ... ... ... ... Мақалаларының
бірінде «Рязань мұжықтары» деген ұғымды қолданып, орыс ... ... ... айтқанымда, ол маған: «Мен ... ... ... ... ... ... ... сөзбен күресудемін. Бұның екі
арасын ажырата білу керек, кейде саяси демагогия да қажет. Егер мен ... ... ... бара жатсам, оған да кінәлі орыстардың өздері».
Шындығында, қазақтар сол кезде түркі халықтарының ішінде ... ... ... ... ол осы ... сол ... Мұстафа айтқандай, пайдаға
асыра алмады. Бәлкім, сол кездегі саяси жағдай осы ... ... ... ... ... неше ... зобалаңдардан аман қалар ма еді?
1. Саяси сауат
 Мұстафа Шоқайдың өмірбаяны негізінен анықталып келеді. Бірақ әлі ... ... ... бар. Ол әлі анықтала жатады деп ойлаймын. Мұстафа
Шоқай сияқты қазақ тарихына ғана ... ... әлем ... із ... өмірбаяны ұзақ жылдар зерттеле түспек. Дауы да болар әлі, бауы да (
кейіннен ... жері ... ... ... ... да ... ... негіздеп, өзім зерттеген, қоғамға таныс материалды
өрбітіп, осы кезеңге байланысты айтып бергім келеді.
Мұстафа Шоқай Қызылорда облысының ... ... ... ... ... да екі ... ... бар. Кейбіреулер Сұлутөбенің атын басқаша
айтады. Бірақ негізі туған жері осы Сұлутөбе, қазір шағын станса.
Сол кезеңдегі ... ... ... ... болса, Мұстафаның да
тағдыры сондай. Бірақ оның екі ерекшелігі болды. ... ... ... ... ... ... Хиуа ... үлкен датқасы болған Торғай
бидің немересі. Екінші, бала күнінде естігені — Хиуа ... ... ... ... ... қай ... қандай шайқастар болғаны,
қазақ жігіттерінің ерлігі туралы ... ... ... ... ... ... ту ... топтың басында жүреді екен. Анасы ертегі-жырға
өте құмар болған және баласына ... ... ... ... ... көрінеді.
Осы екі жағдай Мұстафа Шоқайды сол кездегі басқа балалардан бөлек, үлкен
болашаққа бастаған деп ойлаймын.
Мұстафа өз ... ... ... бір ерлігін келтіреді. Хиуаның
ханы ... ... ... ... ... ... ... әкетеді. Батыр
Хиуа ханына жалғыз өзі барып, бүкіл жұрттың ... хан ... ... алып ... екен. Сонда хан қарап тұрып: “Тимеңдер оған, ... — деп ... ... Осы ... ел ... аңыз ... ... ержүрек, ештеңеден қайтпайтын мәрт мінезі ... да ... ... сіңген.
Алғашқы кезде ол ауыл мектебінде оқыған, кейін Қызылордада мектепке
барған. Бірақ Қызылордадағы мектепке қанағаттана ... ... ... ер ... ... ... ... Мұстафа жай ғана, оқыған
көп қазақтың бірі болып қалар ма еді, кім ... ... ... өжет ... ... революциялық жолға түсуіне шағын ғана бір
оқиға әсер еткен.
Мұстафа ер балалар гимназиясын алтын медальмен ... Бұл 1910 ... ... Мектепте және бір бала күміс медаль алады. Осы ... ... ... ... ... ... ... кісі келеді. Былай қарасаң, жай ғана салтанатты оқиға,
генерал-губернатор медаль тапсырып қана ... ... ... ... ... ... адам еді.
— Қанеки, мен кімге тапсырамын? — деп мұғалімдерге сұрақ қояды.
— Алтын медальды ... ... ... ... ... ... деген балаға тапсырасыз, — дейді гимназия директоры.
Әрине, Мұстафа генерал-губернаторға қарсы шыға ... ғой. ... ... ... ... күмісті Мұстафаға тапсырса да көнер
еді. Бірақ, бір ғажабы, генерал-губернатор жұрттың алдына ... ... ... ... ... әлгі орыс ... “Мен мынадай медальды
алмаймын. Бұл әділдік болмайды. Мұстафа менен ... ... мен ...... Сол ... шу ... ... гимназияның балалары ұран
тастап: “Мұстафа, Мұстафа!” — деп айқайлап тұрып алады. Ақыры оны ... ... ... ... ... ... балалары
төбелеске шығып кетеді. Генерал-губернатор Самсонов сол арадан әскерлерін
алып, қашып кетуге мәжбүр болады.
Самсонов ... өте ... ... ... ... Оның алдында
бірнеше үлкен мешіттердің төріне өзінің портреттерін ілгізіп, бір масқара
болған ... Сол ... үшін ... ... шыға ... Сондай
әпербақан адамның қылығына төзбеген халық ... ... ... ... ... ... ... оқиғалар арқылы Мұстафаның алғашқы саяси сауаты ашылды деуге
болады.
2. Ұстаздар
Үлкен қайраткерлердің өмірбаяндарын қарап отырсаң, алғашқы ... адам ... ... ... ... ... түскенін байқайсың.
Мұстафаның Қызылордада жүрген кездегі ұстазы Иван Наливкин деген кісі еді.
Ташкентке келген кездегі ұстазы Т. ... ... кісі ... Ол арғы ... болғанымен орыстанып кеткен аса зиялы адам болған. Осы екі ... ... жаны ... оның Санкт-Петербургтегі императорлық заң
университетіне түсуіне әсер еткен. Санкт- ... ... ... ғана бунтарь емес, саналы түрде революциялық жолға түсуіне жол ашты.
Сол кездерде Бірінші Дума, ... Дума ... ... ... Патша
халық көтеріле бастаған кезде не істерін білмей, Дума ашуға мәжбүр болған.
Думаға ... ... да ... кіре ... кез. ... ... ... көп көмегі тиеді. Ол депутаттардың
хатшысы, аудармашысы ретінде көзге түскен.
Бірте-бірте Мұстафа империя дегеннің не екенін, бұратана ел ... ... ... ... ... ... ... кезінің өзінде
іздестірген. Көптеген кітаптарды серік етіп, империялардың ... ... үшін ... ... ... оқу арқылы көзі ашық ... ... Сол ... ... ... Алаш азаматтары бой көтере
бастаған. Солардың көпшілігінің тағдыры Санкт-Петербургпен байланысты еді.
Негізгі білімді ... ... ... ... ... бір рет Думаны
таратып жіберіп, екінші рет қайтадан сайлау өткізуге мәжбүр болған. ... ... ... бой ... үлкен саяси күшке ... ... ... ... ... ... Бөкейхановтың Алаш көсемі болғаны белгілі. Оның оң
қолы мен сол қолы ... ... пен ... ... еді. Осы үшеуімен
де Мұстафаның тағдыры тығыз ... ... ... ... ретінде жетіліп, толығуына
үлкен әсер еткен 1916 жылғы ... ... ... ... ... архивте жатқан стенографиясымен ... бар. ... ол: ... 1917 жылы біз ... ... шын революцияны 1916 жылы
киргиздар бастаған болатын”, дейді. ... ... ... ... ... ... ... алыстағы қазақ жерінде революцияның бұрқ ете
қалатынын білмеген. Менсіне қоймаған.
Мен 1916 жылғы ... анық ... ... деп айта ... ... ... бұл көтерілістің мән-мағынасын ... ... ... ... ... ... ерлігі ретінде ғана, жалғыз Торғайда
ғана ... ... ... көрсетті. Сол кезде ... ... алып ... еді. ... Амангелді емес, көптеген батырлар
шыққан ... Егер ... ... ... ... бір ... ... болса, патша өкіметі батыста немістермен ... ... ... ... ... ... бір бөлігін шығысқа
қарай алып кетіп, Торғай ... төге ... еді. ... бөлек армия
алып келген. Сөйтіп, өзі әлсіреп тұрған ... ... ... ... ... ... болған. Қазақ даласындағы 1916 жылғы ... ... ... өте ... ... ... болды. Бұл
жай ғана бас көтеру емес, саналы түрде патшаға қарсы шығу еді. Біріншіден,
отарлық саясатқа, екіншіден, ... ... ... ... ... ... басқа халықтардың шамасы келген жоқ. Армияға, соғысқа ... ... қана ... ... ... қатты қантөгіс болғаны белгілі. Мен архивте ... ... де ... ... ол ... ... миллионға
жақын солтүстік облыстарының (негізінен Торғай облысының) қазақтары Иранға
кетуді ойластырдық. Алдымен Бұхарға елші ... ... ... өз ... ... жол ашып беруге келісті”, дейді. Содан олар жай халықты
әскермен қоршап, жылжып отырған ғой. ... ... ... ... ауырып
жатқан соң оның бас уәзіріне жолығып, ертеңнен бастап соның жері арқылы
өтуге ... ... ... күні таңертең Петербургтен “Патша тақтан
құлады” деген жеделхат келеді. Содан Иранға бет алған бір ... ... ... ... ... ғажап тарихымыз бар. Мен тарихшы емеспін. Бірақ ... ... ... неге ... таң ... ... жазбалары стенографиямен түсірілген. Үш адам өкіл отырып, оның
ішінде НКВД өкілі бар, стенографияны хаттаған. Мұндай ... ... ... жай ғана айта ... ғой.
Сол 1916 жылғы көтеріліс қазіргі Өзбекстанға қарасты Жизақ облысында
да кең ... ... еді. ... ... ... ... істеп жүрген
Мұстафа болашақ Уақытша үкіметтің төрағасы Керенскиймен бірге ... ... ... келеді. Ел арасына тарап кеткен мынадай бір әңгіме
бар. Керенский Жизаққа ... “Ал, ... ... ... ... бе ...... Сонда Мұстафа: “Керенский мырза, ... ... ... дәл ... еді. Қазір қалада үй қалмаған, тып-типыл
болған”, — депті.
Керенский: Апыр-ай, бұл не ... ... деп ... ... екен.
Осы сапарында Керенский Ташкенттегі Еникеев ... қарт ... ... ... ... бір ұлы, сұлу бір қызы бар ... Сұлу
қыздың қасында керемет бір сұлу келіншек жүреді. Ол Мұстафаға арнап бірнеше
ән ... ... ... Мұстафаның білгені, ол кісі Ташкенттегі опера
театрының әншісі Мария Горина екен.
3. Түркістан ... ... ... Түркістан республикасы деген сөзді
айтпауға тырысты. Оның мән-мағынасын қолдарынан ... ... ... Шын ... ... ... ... тарихындағы
интеллектуалды биік кезең деп ойлаймын. Бүкіл әлемдегі демократияның
дамуына Париж коммунасы ... зор әсер ... ... ... ғана
емес, бүкіл Еуропа Бастилияны қарапайым халық басып алып, ... ... ... 72 күн бойы демократиялық сезімде болған. Халық билеген.
Бірақ, ... ... ... Әркім өзіне тартып, кейін Франция қанға
тұншығып ... ... ... ... ... ... 72 күн ішінде
Робеспьер, Дантон ... ... ... ... ... көзге түсті.
Түркістан республикасының тарихы — бар болғаны 62 күн. Ең алдымен ол
Ташкентте құрылды. Бұған жұмысшылар, ... ... ... ... ... ... ... делегаттар бір ауыздан ... ... Оның шын ... ... ... ... бір мысал
келтірейін.
Ашхабаттан, Жетісудан, Ферғана мен Қоқан жақтан соғысып жатқан
солдаттар, казак-орыстар, Бұхарадан ... ... ... Ташкентке
төгіле бастаған. Барлық составтардың маңдайына ... ... ... ... жазылған. Осы қозғалыстан шошып кеткен орталық ... пен ... ... рет ... өзі бастап, Сталин қостап,
Мұстафаға ұсыныс жасайды.
“Түркістан республикасын құрғаныңа қарсы емеспіз, қолдаймыз. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... Мұстафа көнбейді.
Мұстафа мен Әлихан ... ... мен ... ... ... осы арада білінген. Себебі, Бөкейханов та, Рысқұлов та “Біз
бостандыққа бірте-бірте жетейік. Алдымен автономия болайық. Қала ... ... ... ... ... ... алған кезде ел боламыз.
Оған уақыт керек”, деген. Қан ... ... ... ... ... ... өз ... жазады. Беларусия жақтан окоп қазуға барған ... ... ... ... кезде, темір жолда шығысқа бара ... ... ... ... ... ... жол бермей, олар
кез-келген станцияларда бірнеше айдан жатып қалады. ... ... ... үшін ... Бөкейхановтың өзі кетеді. Сосын: “Менің өкілім
сен боласың, Орынборға бар” деп ... ... ... ... ... жұмысына бір-ақ күн қатысып, іштей келіспей
Ташкентке кетіп ... ... ... ... да съезд болып жатыр екен.
Бірақ бұл Орынбордағыдай “киргизский” съезд ... ... ... ... солдаттар және ұлттар съезі еді. Кешігіп келген ... кіре ... ... И. ... ... ... “Жолдастар, бізге
Мұстафа Шоқайдың өзі келді. Төрге шақыруға рұқсат етіңіздер”, — дейді.
Ол кезде ... аты ... ... Зал тік ... ... ... Мұстафа бірден сөйлеп кетеді, бірнеше рет сөйлейді. Бірнеше
күнге созылған съезде опера театрының әншісі Мария ... ... ... ... ... Мұстафа Шоқаевқа арнаймын” деп шырқайды.
Мария Горинаның күйеуі ақ гвардияшы офицер еді. Ол үлкен дау ... ... ... ыза ... ішімдікке салынып кетеді.
4. Қанды қырғын
Желтоқсан айының басында революцияға әбден беріліп, қанаттанған халық
мешітке жиналып, намаздан ... ... ... ... ... ... тұрған еуропалықтар қосылады. Араларында Доррер, Наливкин бар, ... ... ... мен ... де, орыс-казактары мен жұмысшы
табының да ... бар, ... ... ту алып ... орталық бөлігіне
бет алады. Шыршық өзенінің жаңа көпір деген жерінен өте берген кезде, төрт
тұстан пулемет ... ... ... халықты қанға бөктіріп, қырып
салады. Бұл жағдай Қайролла Тұрғанбаевтың ... да ... ... ... ... “Қанды оқиға” деген мақала жазылған. Большевиктердің
халықты қалай қырғаны ... ... ... ... да бар. ... ... енді ұлттар арасына жік сала бастайды. Түркімендер ... ... ... ... ... келе жатқан составтарда
ұлтаралық қақтығыстар туғызады. Өзбектер мен тәжіктерді, тау қырғыздары мен
қазақтарды ... ... ... ... ... ... ... өзбектерді де, тәжіктерді де, қырғыздарды да қазақ қылып ... бәрі ... ... ... ... ... ... қоямыз
ба?” — деп өсек таратып, базарларда жүретін адамдары болған. Ақыры ушығып,
түркімен делегациясы кетіп қалады. ... ... ... Шоқай Түркістан
республикасының астанасын Ташкенттен басқа жаққа алып ... ... ... ... ... ... ... Қоқан кезеңі
Қоқанға көше салысымен революциялық іс, мемлекетті құру ... Аз ... ... 12 министрлік құрылады. Мұстафа өзінен гөрі сәл
жастау, Мұхаметжан Тынышпаевты бірнеше рет сөйлесіп ... ... ... ... ... Өзі революцияның көсемі
және сыртқы істер ... ... ... Екі ... ... ... ... істер министрлігін құрып, милиция жасақтайды. Сөз арасында айта кетуге
болады, кейін Кеңес ... ... ... 40-шы ... ... ... ... басмашылар негізінен Түркістан республикасының милициясы
еді.
Екі айдың ішінде 2 мың ... ... ... құрылды, оның формасы
тігілді. Мемлекеттік банк, қазіргі тілмен айтқанда, мақта-мата кластері
құрылды. ... ... ... Ыстамбұлдан көп ақша түсе
бастады. Мұстафа Түркістан республикасының мән-мағынасын түсіндіріп, оларға
өкілдер жіберді. Өстіп, енді-енді жанданып келе ... ... ... ... ... да асқындырып жіберді. Қоқан қаласының маңайындағы
өзбек ауылдарына “қазақтар түбі сендерді ... сақ ... ... ... ... ... ... ұл балалар гимназиясында оқыған. Сол
класта Михаил Фрунзе деген молдаван бала да ... ... ... ... ... Темір жол институтына түскенде, Фрунзе әскери
жолмен кеткен. Тынышпаев Қоқанда премьер-министр болып ... ... ... ... ... қолбасшысы ретінде Ақтөбе арқылы Ташкентке келіп
түседі. Ташкенттен ... ... ... ... жібереді. Ол өте талантты,
дарынды қолбасшы болған. ... ... ... ... ... тез арада
іске кірісе бастайды. Түркістан республикасының басшылығы Қоқанда, хан
сарайында жиналыс өткізіп ... ... ... 11-де ... ... ... ... министрге хат тапсырады. Бұл хаттың мән-мағынасы көп
зерттелмеген.
Тағдыр мені Тынышпаевтың жалғыз ұлы ... ... көп ... Ол кісі кейде “Әкім, саған керек болады”, — деп ... ... Соны мен ... ... ... ... ... әңгімелері
есімде. Соның бірі — Мұстафаға жазған Фрунзенің хаты.
“Бір жапырақ қана ... ... ... әкем ... ... көрсеткен
еді”,— деді ол кісі.
“Миша, — депті Фрунзе, — Мен ... ... ... ... түс қайта
шабуылды бастаймын. Зеңбірек көп, оқ та көп. ... бар, ... ... Қоқан қаласы жермен-жексен болады. Менің саған ақылым, бәрін
таста да қаш”
Бұл хатты ... ... ... ... ... ... оқып ... “Не істейміз?” — дегенде бәрі: “Өлсек-өлерміз, ... ...... ... екі мың ... не ... кемінде жүз мың әскермен келіп тұр ... — деп ... ... ... ... ... ... сағы сынбасын, аз болсақ та,
қырылсақ та, ...... ... ... ... ... ... Фрунзе жарты сағаттан кейін қаланы атқылай
бастайды. Үш-төрт сағат ... ... ... ... ... 60 мың ... бар ... 20 мың ғана адам қалды”, деп жазады
Мұстафаның өзі. Жазықсыз бала-шаға, кемпір-шал, ... ... ... ... ... ... бітпейді. Бұның алдында да бір ... ... ... ... айтып берсем, артық болмас.
Шабуылдың алдында ... ... ... ... ұрлап кетеді.
Оны апарып бір үңгірге тығып, сол арадан тағы да: ... сен ... кет! ... ... ... — деген тұрғыда хат
жібереді. Кішкентай Ескендірді оның ... ... ... ... кісі ... екен.
 
Шырғалаң
Түркістан республикасының барлық басшылары қашуға мәжбүр болады.
Мұстафаның қасында бір ғана офицері бар еді. Ол ... ... ... бір
қышлақтың жастары, большевиктердің айдап салуымен Мұстафаны ... ... ... деп ұрып ... ... ... ... Дарға
асуға алып келген кезде жиналған топтың ішінде сауатты бір өзбек ... ... “Не ... жатырсыңдар? Бұл Түркістан республикасының басшысы
Мұстафа Шоқай ғой! Төреге сендер қалай қол ... — деп ... ... халықтар төрені қатты сыйлайды ғой. Әлгілер: “Кешіре гөр,
кешіре ... — деп ... иіп, ... ... ... Мұстафа құтылып
кетеді.
Мария Горина
Ташкентке әрең жеткен Мұстафа Мария ... ... ... ... ... ... ... Мария оны қуана қарсы ... ... ... ... ... ... алып кетуді ойластыра бастайды. Мария
бұл ... ... ... ... солдаттарға ерікті ... ... ... жүрген. Ол вокзалға барып, Петербургке жүретін
пойыздың басшысымен келісіп, Мұстафаны жаралы солдаттардың ... ... ... тұла ... ... орап, жаралы солдат ретінде вагонға
салып, алып келе жатады. Сұлутөбе ... ... ... ... ... ... ... ең болмаса бір сәтке терезеге
алып ... — деп ... ... Бақытына қарай, жайшылықта тоқтамайтын
пойыз ... ... ... ... ... ... киімін киіп жерге
түседі. Сол арада ... бір ... ... ... ... ... ... кірмекші болғанда, жеңгесі жүгіріп келіп, бас салып құшақтайды.
Қасында еріп жүрген 6-7 жасар балаға: ... ... ... Мұстафа” — дейді.
Мұстафа баланы тік көтеріп, маңдайынан сүйеді. “Үлкен ... ...... ... ... ... одан ... барады. Ол арада Мұстафа
мен Вадим Чайкин деген досы генерал Колчакты өлтірудің жоспарын ... ... ... ... ... аман ... Енді Мұстафа мен
Чайкин Марияны қалдырып, өздері Кавказға қарай қашуға мәжбүр болады.
“Мен қазақ ауылдарымен жүріп отырамын. Сол ... ... ... ... ... Сені ... сатпайды”, — дейді Мұстафа әйеліне. Марияның
өмірі 40-50 ... ... ... мол ... Ол ... ... даласынан қалай өткенін, Досмұханбетовтардың ауылында болғанын, қалай
Маңғыстауға келгенін, Маңғыстаудан Дербентке кемемен қалай жеткенін ... ... ... ... ... еді. Келіп түскен жерінде теңіз
жағасында шаршап ұйықтап қалған екен. “Көзімді ашсам форма киген ... тұр. ... ... ... ... ... бірінші көруім”, —
деп жазады ол кісі.
— Сіз Мариясыз ба? — дейді негір.
— Иә, Мариямын.
— Сізді комендант ... ... ... ... ... ... ... беріп, Бакуге жеткізіп
салады. Бакуге келсе, Мұстафалар ары қарай, Тбилисиге кетіп қалған ... ... ... қуып, екеуі Тбилисиде кездеседі. ... ... жаңа ... журнал шығарып, тәуелсіз Грузияға көмектесе ... 5-6 ... ... ... ... мұнда да келіп, қаланың быт-шытын
шығарып, басшыларын тұтқындай бастағанда, бұлар ... ... Сол ... ... мініп, Ыстамбұлға келеді.
Сталин
Сталиннің жек көретін екі ... жауы ... ... ... ... Мұстафа Шоқай. Троцкийден билікке таласады деп қорықса, Мұстафадан
кеңес өкіметінің ең бір шұрайлы өлкесін бөліп алып ... деп ... ... ... ... Түркияға өтер кезде оның қасына бір жансыз
ереді. Сол шпион ... ... ... ... ... ... ... сататын саудагер еді”, — дейді Мария кітабында.
Ыстамбұлда жүргенде, күндердің бір күнінде кешке жақын ... ... ... Мұстафаға біреу шабуыл жасайды. Бірақ өлтіре алмайды. Мұстафа
жаңағыны күшпен еңсеріп, бетін жасырған шүберекті ашып қалса, өзінің ... адам ... Әлгі ... ... ... ... Мұстафа Шоқай өз кітабында жазады.
“Парижде жүргенімде оқыған бір азамат келді. Қызылдармен келісе алмай
қаштым деді. Мен оны іске ... ... ... ... ... Бір күні шикілігін сезіп қалдым. Сосын ашық әңгімеге шақырып
едім, ол жігітім мойындап, қашып кетті. Өзін-өзі әшкереледі”, — дейді ... ... ... үшінші жансыз, Ташкенттен пойызбен қашып
шығып, келе жатқанда ... ... ... ... ... Аты — ... ... комсомол мүшесі, жақсы оқыған, ... ұзын ... ... ... ... Әлдебір қызметі ұнап, НКВД оны
Харьков қаласындағы тыңшылар ... ... ... оқып ... ... ... екінші хатшысының қызына үйленеді.
Соғыс басталғаннан кейін Мәскеуге ... ... ... ... ... бе?” — деп сұрайды. Ондай адамдармен байланысы барларды
тұтқындап, атып ... кез. ... ... ... ... Сол үшін ... ... әбден ұрып-соғады. Есін жинағанда: “Мұстафа
Шоқайды білесің бе?” — деп тағы ... ...... бұл. ... ... ... сен Мұстафаны білмеймін дейсің, оның
туысы екеніңді біз білеміз”, — деп ... ... ... жайып
салады. Өзі де біліп тұрған жігіт аналар айтып тұрған соң, мойындауға
мәжбүр ... ... ... ... ... ... ... ұрып-
соғып, 1941 жылдың қараша айының аяғында Украинаға алып келеді. Сол ... ... ... ... ... ... ... Байдырахманды
тағы да ұрып-соғып, сол лагерден қашқан ... ... ... ... құрып отырған Мұстафаның қолына түсіреді.
Байдырахманның тарихын маған ... өзі ... деп ... Ондай
адамның бар екенін білген жоқпын. Бір күні ... ... ... ... ... ... мені үйге іздеп келді.
— Әкім, сен Мұстафа Шоқайды зерттеп жүр ... Мен ... бір ... ... ... мені ... ... Бұл кезде Байдырахман Ресей
армиясының запастағы ... ... Көп ... барлаушы болып, Кеңес
армиясына қызмет еткен. Ол кісімен бірнеше күн бірге болып, киноға ... ... ... ... алдым. Өкінішке қарай, сол таспаларды жазып
алып, көмектесіп жүрген қыз баланы кейін таппай қалдым.
Сонымен Мұстафаны өлтіруге барған Байдырахман оны ... ... күні ... ағам ... шай ... ... атам түсіме кірді.
Ол “Мұстафа, сенің қойныңда шұбар жылан жатыр ... ... ...... қойған екен деп шошып кеттім. Мұстафа бетіме қарап
отырды да: “Сенің мұнда ... ... жоқ ... ғой. Қай ... ... ... ... ақылым, сен мұны қой. Мен хат ... бір ... сені ... алып ... ... ... Болашақ Түркістан республикасына сен ... ... ... сол күні ... және бір ... ... ... жақын
Мұстафа ағам әлдебір өлім лагеріне барып келді де, ... ұзақ ... ... ... мен мұсылмандармен кездесіп, алдарында сөз сөйледім.
Мен сендерге немістерге беріл деп айтпаймын. Бірақ аман ... ... ... ... ... ойлаңдар. Менің осы сөзімді
қолдайтындарың бірнеше қадам алға шығыңдар дедім. Жиналғандардың ... алға ... ... ... ...... комендатураның тепкішегімен көтеріліп келе ... ... оқ ... ... қарап едім, жаңағы менің үгітіме көнбегендерді қырып
салыпты. Соны көргенде есім ... ... ... ... ... ... — деп ол қатты күйзелді. Содан отыра қалып жазу жазды, —
дейді Байдырахман. — Бір кезде бері кел деп ... ... мен ... ... ... ... ... ең зиялы халықтың бірі. Әлем тарихына Бетховен,
Гете, ... ... ірі ... ... ... ... ... отырған
мына қылықтарыңызға мен түсінбеймін. Бұл варварлардың ... ... ... ... менің көзімше қырып салды. Осыған наразымын”.
Өстіп хат жазып, қасына қосып берген неміс офицерлерінің ... ... ... ... ... ... ... өзіме-өзім үкім
шығардым, қарағым. Мынау хатты алғаннан ... мені ... ...... Бір ... Мария жеңгемізді көрмеген Байдырахман
осылай ... ... ... да тура осы ... бар. ... Гитлердің
идеологияны басқаратын Розенберг деген министріне жіберген. Сол күні кешке
Мұстафаны Винницадан алып ... ... соң ... ... ... жатқызады. Үш күннен кейін Мұстафа қайтыс болды деген хабар
келеді.
Қорытынды.
Мұстафаның өлімі туралы түрлі-түрлі пікір бар. ... ... ... Сталин өлтірді дейді, ... ... ... ... ... кейін Түркістан қозғалысына келген белгілі қайраткерлердің атын
айтады. Мен бұл дауға қатысқым келмейді, тарихшы емеспін.
Бірақ, логика бойынша жаңағыдай хатты ... соң ... кім ... ... мен ... ... кезде бұл мәселеге жауап іздеген
жоқпын. “Берлинге ... қара ... ... ... бара ... ... өмірге”, деп бітіремін.
Мұстафаның аз ғана тірлігі, бар ... ... ... ... ауруханада өлген күні Мұстафаның үлкен болашағы басталды.
Ол әлі шығыс халықтарына үлгі болады. Адамзат тарихында аса ірі тұлға
ретінде ... ... ... ... ... ... Қазір екі
томдығы шықты. Егер жазғандарын жинаса, мен ойлаймын, бес-алты том болады.
Комиссия құрып, мұны қолға алу ... ... ... ... ... мен ... жағдайларды айта алмадым. Бұл тақырыпқа әлі талай
оралуға дайынмын. Ендігі сөз оқырманның өзінен, ... ... ... Соны ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
ІI- ші дүние жүзілік соғыс кезіндегі Түркістан легионы51 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Археология әуесқойларының Қазақстан және Түркістан аумағындағы қызметкерлері43 бет
Біртұтас Алаш идеясы және Шығыс Түркістан ұлт-азаттық қозғалысы8 бет
Исламияттың Түркістанда таралуы және Иран мәдениеті29 бет
Испиджаб-сайрам және яссы-түркістан27 бет
Мемлекеттік және жергілікті бюджеттерді қаржыландыруды басқарудың тиімділігін арттыру (ОҚО және Түркістан қаласы бюджеті мысалында)142 бет
Мұстафа Шоқай және тұтас Түркістан идеясы51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь