Герефорд асыл тұқымды малының өнімділік қасиеттерін зерттеу

Кіріспе
1 Әдебиеттерге шолу
1.1. Қазақстан Республикасында ет өнімдерін өндіру мәселелері мен қазіргі жағдайы
1.2. Герефорд тұқымын асылдандыру барысы
1.3 Етті ірі қара малының ет өнімділігі
2 Зерттеу объектісі мен әдістемелері
3 Зерттеу нәтижелері
3.1 «АКА» ЖШС.ң табиғи.климаттық және жайылымдық.азықтық жағдайы
3.2 Табынның кластық құрамы
3.3 Дене бітімі ерекшеліктері
3.4 Табындағы бұқалар мен сиырлардың тірілей салмағы
3.5 Табындағы сиырлардың сүттілігі
3.6 Төлдің өсіп.жетілуі
3.7 Табынның ет өнімділігі
3.8 Сиырлардың көбею қабілеттілігі
5 Қоршаған ортаны қорғау
6 Еңбек қорғау
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Мал шаруашылығының тарихы осыдан 10 мың жылдай бұрын жабайы жануарларды қолға үйрету кезеңінен бастау алады. Алғашқыда мал шаруашылығы табиғи сипатта дамығандықтан малдардың өнімділік бағыттары мен тұқымдары санын ұлғайтуға жеткілікті жағдайлар болмады. Мал тұқымдарын шығарудың қарқын алуы мал шаруашылығы өнімдерін өндіру тауарлары сипат алған капиталистік қатынастардың өркендеуімен тығыз байланыста жүрді. Мыңдаған жылдық тарихы бар мал шаруашылығының Қазақстанның экономикалық, әлеуметтік және мәдени дамуындағы орны ерекше болды. 20 ғасырдың басына дейін адамдардың әл-ауқаты мен тұрмыс тіршілік деңгейі түгелге жуық мал шаруашылығының өркендеу деңгейімен анықталды
Ipi қapa шapyaшылығы – мaл шapyaшылығындaғы eң мaңызды caлaсы болуының дәлелі, бipiншiдeн – хaлқымызды eң жoғapы caпaлы тaғaмдapмeн қaмтaмacыз eтeдi,eкiншiдeн – жeңiл өнepкәciптi шикiзaтпeн қaмтaмacыз eтeдi, әpi бұл caлa мaңызды opгaникaлық тынaйтқыштapды дa өндipeдi. Қaзipгi yaқыттa әлeмнiң қaндaй мeмлeкeттepiндe бoлмacын cүт жәнe eт өндipy қapқынды өндipicтiк тeхнoлoгияғa нeгiздeлгeн. Мaл өнiмiнiң көбeюi, шapyaшылықты шoғыpлaндыpy жәнe мaмaндaндыpyғa дa көп бaйлaныcты.
1. Народное хозяйство Казахстана в 1988 г: Справочник. – Алма-ата, 2006. Предварительные итоги первой национальной с/х перепеси. Животноводство Казахстана Т.1-3. Астана, 2007
2. Қажғалиев Н.Ж. Қазақстан Республикасында ет өндірісінің даму барысы - //БҚО Жәңгір хан атындағы БҚАТУ «Батыс Қазақстанда халық шаруашылығы дамудың экономикалық аспектері» халықаралық ғылыми-практикалық конференияс материалдары – Орал, 2007. 193-195 бет.
3. Айтаханов К. Вопросы государственного регулирования животноводства в РК в 2006-2007 г // Вестник с/х Казахстана, №7, 2008 С.22-26.
4. Альпейсов Ш.А. Современное состояние животноводства и перспективы его развития на научной основе.//Вестник с/х Казахстана, №3, 2009 С.37-38.
Кинеев М.А. О генетических ресурсах животноводства Казахстана и использовании мирового генефонда.// Вестник с/х Казахстана, №1, 2009 С46-48.
5. Узаков Я.М. Современное состояние и пути развития мясной промышленности в Республике Казахстан //Пищевая и перерабатывающая промышленность Казахстана. –Алма-Ата, 2004. -№1. –С.4-6.
6. Узаков Я.М., Рыскелдиев Б.А., Байболова Л.К. Мясная промышленность Республики Казахстан //Проблемы и перспективы. –Алма-Ата, 2008. №1. –С.6-8.
7. Мясной баланс республики (под общей редакцией А.К.Ковалева). –Алма-Ата: Қайнар, 1989. –200 с.
8. Жұмабаев М. Рспубликадағы ет үшін арнайы өсірілетін ірі қара тұқымдарының бүгіні мен келешегі //Жаршы журналы №11, 2003. 9-12 бет.
9. Бозымов Қ.Қ., Төлебаев Б.Т., Асанов В.Б. Етті ірі қара тұқымдарын асылдандыру жұмыстары. //Орал, 1996. Монография.
10. Оразбеков Ж., Төлебаева Б. Етті ірі қара өсіру технологиясы және еңбек өнімділігі.-Алматы, "Қайнар", 1987.- 385 б.
11. Ғұмаров Б.Г., Төлебаев Б.Т., Төлебаева Б.Т. Етті ірі қара шаруашылығы. - Алматы, "Қайнар", 1994.
12. Қазақстан Республикасының « Асыл тұқымды мал шаруашылығы » 9 шілде 1998 жылғы №178 Заңы ;
13.Ким И.М., и др. Совершенствование племенной работы со скотом казахской белоголовой породы. //Вестник с.х. науки Казахстана, 1998. №9. С. 54.
        
        Кіріспе
Мал шаруашылығының тарихы осыдан 10 мың жылдай ... ... ... ... ... ... ... Алғашқыда мал
шаруашылығы табиғи сипатта дамығандықтан малдардың өнімділік бағыттары
мен тұқымдары санын ... ... ... ... ... шығарудың қарқын алуы мал шаруашылығы өнімдерін өндіру
тауарлары сипат ... ... ... ... тығыз
байланыста жүрді. Мыңдаған жылдық тарихы бар мал шаруашылығының
Қазақстанның экономикалық, ... және ... ... орны ... 20 ... басына дейін адамдардың әл-ауқаты мен тұрмыс ... ... жуық мал ... ... деңгейімен анықталды
Ipi қapa шapyaшылығы – мaл шapyaшылығындaғы eң мaңызды caлaсы
болуының ... ......... ... тaғaмдapмeн
қaмтaмacыз eтeдi,eкiншiдeн – жeңiл өнepкәciптi ... ... әpi бұл caлa ... ... ... дa ... ... әлeмнiң қaндaй мeмлeкeттepiндe бoлмacын cүт жәнe ... ... ... тeхнoлoгияғa нeгiздeлгeн. Мaл өнiмiнiң көбeюi,
шapyaшылықты шoғыpлaндыpy жәнe мaмaндaндыpyғa дa көп бaйлaныcты.
Қазақстан Республикасының Президенті ... Н.Ә. 2011 ... ... ... ... ... тәуелсіздік жылдарындағы
қарқынды даму үдерісінің интегралды көрсеткіштерінің бірі- ... ... ... ... Аграрлық сектордың құрамындағы мал
шаруашылығын дамыту нәтижесінде 2012 жылы етті экспорттау 60 мың тоннаны
құрап, 4 миллион тонна ... ... ... ... ... бұл
жұмысты іске асыру мақсатында кредиттік ресурстардан 130 миллиард ... ... ... Ал бұл ... ... жерлерден 20 мыңнан аса
жұмыс орнын ашуға мүмкіндік туғызады, 100 мыңнан астам ауылдықтарға кіріс
көзін ... ... ... ... мақсаты - халықтың әл-ауқатын көтеру.
Сондықтан Президент биылғы Жолдауында әлеуметтік жаңғырту мен әр саланы
барынша дамыту ... ... ... ... ... ... өзге де бағыттағы салалармен салыстырғанда
халықтың азық-түлікке деген ... ... ... сай келеді.
Қазақстанда ет өндірісін дамыту бүгінгі күннің басты назарында тұр.
Өйткені мемлекетіміздің индустриялды-иновациялық бағдарламасының ең ... ...... ... және ... шығара алатын өнімдерді
өндіру [1].
Елімізде азық-түлік мәселесін ойдағыдай шешу ... ... ... ... мол. ... кездле жалпы ауыл шаруашылығы
өнімдерінің төрттен бір бөлігі, соның ішінде мал шаруашылығы өнімдерінің
үштен бір бөлігі осы жеке шаруашылықтардан ... Жеке ... ... өз ... зор ... ... Осынау
қамқорлықтың арқасында ... ... ... жұмысшылар мен
қызметкерлердің 81%-ның жеке шаруа ... ... ... өніммен өз қажетін толық өтеген соң,
артылғанын мемлекетке өткізуге немесе базарға апарып сатуға ... ... ... мал, құс, аң ... ... аса ... ... өнім
өндіру үшін оларды күтіп-бағу және азықтандыру ерекшеліктерін, сұрыптау,
іріктеу жағдайларын жақсы білген жан ғана табысқа жетеді.
Қазіргі кезде ет ... ... ... ғылымның маңызды және
күрделі көкейтесті мәселелерінің біріне айналып отыр. Бұл мәселені шешу
мақсатында отандық тұқымдардың ... ... жаңа ... жетілдіру арқылы, тиімділігін арттыру жолдары қарастырылуда.
Қазақстанда ет өндірісінің дамуы етті ірі қара шаруашылығына тікелей
байланысты. Соның ішінде, етті ірі қара ... ... ... ... тұқымының малы құрайтын болғандықтан, оның өнімділігін
арттырып, ... ... ... әдістермен жақсарту салының
экономикалық тиімділігін арттыруға әсерін тигізері күмәнсіз.
Қoлдa бaр ... етті ... ... ... ... ... ... өсіріп, жетілдіруде және oлaрдың жaңa жетілген
тұқымдaрын шығaрудa мaлдaрғa қoйылaтын тaлaптaр өзгереді. Aсa ... ... ... ... өсуіне қaрaй бұлшық ет ұлпaлaры көп, мaйы қaжетті
мөлшерде және ... ... ... ... ... ... әрекеттері
жүзеге aсудa.
Осыған орай дипломдық жұмыстың мақсаты «АКА» ЖШС-де ... ... ... ... ... және өнімділік сапасын зерттеу.
1 Әдебиеттерге шолу
1. Қазақстан Республикасында ет ... ... ... ... жағдайы
Республикамызда ет өндірісі ХХ ғасырдың 80-90 жылдары даму ... ... ... ... ... ... 1,5 мың тонна мөлшерінде ет
өндіріліп, адам басына шаққанда 95 кг ... ... күні бұл ... орай екі, үш есе шамасында азайып отыр. Мәселен, 2005 жылдың
статистикалық ... ... ... 766,7 мың ... ет ... ... шаққанда 56,3 кг етті құрайды. Бұған Қазақстанда 1996-2002 жылдары
ішкі нарықтың экономика талабына орай қайта құрудың бастапқы және ... мал ... күрт ... ... ... атап ... ірі қара
малы – 5,76 млн басқа, қой мен ешкі – 15,1 млн, құс ... 34,3 ... ... ... ет өндірісі 1991 жылмен салыстырғанда 757,3
мың ... ... ... төмендеді [2].
Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенінің
даму деңгейі соңғы он жыл уақыт аралығында қалыпты деңгейде дамып келеді.
Бұл оң ... осы ... ... қалайтын мал шаруашылы- ғына,
соның ішінде шаруашылық категорияларындағы ауыл шаруашылығы малдарының
барлық ... ... мен құс еті ... ... өндірісінің өсуі 2007 жылмен салыстырғанда 2008 жылы 4,2%, ... жылы – 8,1% ... ... ... сиыр ... ... 2006 ... мың.тонна құраса, 2007 жылы – 385,9 мың.тонна, ал 2008 жылы 400,1
мың.тоннаға дейін өсіп, 2006 ... ... 9,2% ... ... қой және ... еті ... өсу қарқыны 6% құрап, ... ... ... ... келе ... көрсетті [1].
Отандық ет өндірісі ішкі нарықта бірінші орынды 45%-ын сиыр ... ... ... еті 24% мен қой еті 14% және 9% ... құс, ... ... еті құраған. Бұл көрсеткіштер мал санының өсуіне байланысты, соның
ішініде сиыр еті.
Ел Үкіметі 2011-2015 ... ... қара мал ... ... ... ... ... белгілі.  Онда
шетелдік селекцияның жоғарғы өнімді ірі қара малының импортымен ... ... ... құру ... әр ... ... ... жылға жоспарланған бағдарламаны жүзеге асыру үшін елімізге
шетелден барлығы 72 мың ... ... ... тұқымдас сиыр әкелінуі
керек. Ірі қараның бұл тұқымдарының өте көп ерекшеліктері бар.
Герефорд  пен Абердин-ангус -  әлем ... ең көп ... ... ... қатты суығы мен жаздың аптап ыстығына шыдамды. Жайылым 
талғамайды. Қазақстанның жер ... ... ... Канадамен бірдей
ендікте, бірдей бойлықта жатыр. Екі елдің климаттық жағдайлары да өте
ұқсас. Шөп ... ... да ... ... ... әкелінген малдар еліміздің жеріне тез бейімделеді [3].
Абердин-ангус сиыры - сиырдың етті тұқымы. 1917 жылы Шотландияда
жергілікті ... ... ... ... алынды. Елімізге 1932 жылы
Англиядан әкелінді. Абердин-ангус сиыры тез өседі. 210 ... ... ... кем ... жас төл ... болады. Аталған тұқымның төлі
тәулігіне орташа алғанда 800 ... ... ... ... ... 500-550 килограмм, бұқалар - 750-950 кг. Жаңа ... ... - 18-28 кг. ... ... болса, күн сайын шамамен 1200-1500 гр-ға
дейін салмақ қосады [3].
Герефорд тұқымы - етті ... ірі ... Бұл ... ... ... ... ... көп салмақ жинайды. Тәулігіне шамамен 1500 ... ... ... ... 3 ... 430-500 кг, толық жасты сиырлар - 
500-540 кг, бұқалар - 800-900 кг ... ... ... 750 кг ... да бар. Бір ... жасында 1 кг сүйекке ... 5,5 кг ... ... ... малы ... ... [4].
Қазақтың ақбас сиыры герефорд тұқымынан шыққан. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... тез бейімделеді.
 Бүгінде жергілікті жердің табиғатына төзімді әрі өнімі мол мал
өсіру - ... үшін өте ... ... ... шаруа қожалығы
Даниядан әкелген герефордтарды қалмақ бұқаларымен шағылыстыруда. Өйткені,
одан алынған төл қысы-жазы жайылуға ... ... пен ... ... да ... келеді. Сол себепті, қожалық иесі осы істі қолға алған
[5].
Сонымен ... жыл ... ... ... ... ет өндіру қарқыны жекеге қарағанда үш есе жоғары дамып
келеді. Бұған 2012 ... ... ... ... ... кәсіпорындарында ет өндірісі 9,1% құрап өссе, жекелерді
бұл көрсткіш тиісінше 3%-ға ғана өскен [6].
Елбасының тікелей ... қара мал ... ... ... ... жылдарға белгіленген жобасы қабылданды. Ол
бойынша Үкімет 2015 жылға ... ... ... ... жалпы көлемі 60 мың
тонна ірі қара малының етін ... ... Оған жету ... маңызды шараларды шешудің жолдары белгіленді. Соның бастыларының
бірі - ел ... ... ... тәртіпке келтіру  болатын. Бір
үлкен жиында Елбасы: «Біз ветеринарлық ... ... ... қоя ... экспорты туралы айтуға да болмайды» деген болатын. Расында да, ... ... ... ... кепілдік болмайтын болса, ондай өнімді
кім алмақ? ... ... ... жақсарту, мал тұқымын
асылдандыру, ет ... ... ... ... деңгейіне жеткізу
міндеті қойылды. Мұндай шаруаны қысқа уақыттың ішінде қолға алып, жүзеге
асыра салу оңай қызмет те емес еді. ... ... ... ... қолдау-көмектің арқасында ғана ол ілгері жылжыды. Бұл салаға кейінгі
жылдары мемлекет ... ... ... ... арқасында еліміздің Ауыл
шаруашылығы министрлігі және «ҚазАгро» ұлттық холдингі біраз шаруаларды
жоспарлап, жүзеге асырды [7].
Еттің сойыс ... ... ... 3 ... 620-670 мың ... ... тұр. Қазақстан Республикасының табиғи – ... ... мал ... шоғырлануына және ет ... ... ... Ет ... ... ... ... және Оңтүстік Қазақстан (27,6%), аздығымен Орталық (13,2%) және
Батыс Қазақстан (8,3%) ерекшеленеді [8].
2012 жылмен салыстырғанда мал ... да ... өсіп келе ... Мәселен, 01.01.2014 жылғы мәліметі бойынша ірі қара ... мың ... ... Соның ішінде асыл тұқымды мал үлесі 1,11 %. Ал,
етті бағыттағы малдардың үлесі 1,1% құрайды. Бұл ... ... мал ... ... жетілдіру қажеттілігін айқындайды [9].
Бұрындары ет өнімдері Семей, Петропавл, Орал, Алматы ... ет ... ... ... уақытта бұл ет комбинаттары
таратылған немесе толық ... ... ... ... етті өңдеу
цехтарында негізінен шұжық өнімдерін шығарады, тек ... ғана ет ... ... ... шығарылады,
консервілер тек Петропавл ет комбинаты ғана шығарады.
А.К.Ковалевтің жән Ұзақов Я.М. мәліметтері бойынша бұрын Семей ет
комбинатында 53,4 млн ... ... ... ... өнім ... ... – 54,9 шартты банкілер (39,5%), Оралда – 10,2 шартты банкілер
(6,7%), Алматыда – 34,9 шартты банкілер (22,2%) өндірілген [10].
Сойыс ... 30% ... өнім ... ... оның 40% І және
ІІ дәрежелі ет тәріздес өнімдерге жатады. Қазақстан Республикасындағы ет
өнеркәсібінде бұл өнімдер 55-60% ... ал ... ... бұл ... 15-20% құрайды.
Қазіргі таңда Қазақстан Республикасында І және ІІ дәрежелі қосалқы
ет өнімдерінің 7-8% ғана ... ал ... ... ... қалпында
қалады. Өнімдерді қайта өңдегенде шығарылған ет өнімінің құны 3-5 ... және ... ... артатындықтан, тасымалдауы ыңғайлы
болатындықтан І және ІІ дәрежелі ет тәріздес өнімдерді өңдеуді ұлғайтып,
оны ... ... ... ... жеткізсе де болар еді.
Ет тәріздес өнімдерден жаңа ет түрлерін өндіру олардың көлемін нақты
түрде ұлғайтады ... ... І және ІІ ... ... ет ... ... ... дамуда. Біріншісі – гомогенді қоспаларды өндіру және қосалқы
ет өнімдерінің қоспасын жылумен өңдеусіз ... ... бұл ... ... ... түрлеріндегі қолданылатын туралған ... ... ... ... ... ... – қосалқы ет өнімдерін
қолдана отырып, жаңа шұжық өнімдерінің түрлерін шығару технологияларын
жасау.
Қосалқы ет өнімдерін және ... ... ... ... ... негізделген қайта өңдеу жүйесі Қазақстандағы кіші және
орта қуаттағы кәсіпорындарда, ... ... және шет ... ... ... алынып өңделмеген. Қазіргі уақытта ауыл шаруашылық
шикізатын қайта өңдеуге құралдарды сатып алу мен ... ... ... бірлескен кәсіпорындарды шетелдік инвестициялар құралдар
мен технологиялық жүйелермен жабдықтаған. ... ... ... ... ... ... сақтауды және өңдеуді
тиімді пайдаланып, зерттеулер жүргізу қажет.
Қазақстан Республикасында ірі қара шаруашылығы мал шаруашылығы- ның
жетекші саласы ... ... және оның ... ... ... ... өнім ... еті), ал өнеркәсіпті (тері)
шикізаттармен үздіксіз қамтамасыз етумен тығыз байланысты [14].
Қазіргі ... ... өту ... ірі қара ... ... ... ... өнімділігін жоғарылату, саланың
тиімділік деңгейін көтеру, өзіндік құнын түсіру кезек күттірмейтін мәселе
болып ... ... ... ірі қара ... ... ... жолы, жоғары сапалы ірі қара малы өнімдерін өндіруді
молайту. Ірі қара шаруашылығының экономикалық тиімділігін арттырумен,
бәсекелестігін көтерудің, ... ... ... ... ірі
қара мал өнімдерінің өсуі мен сапасының ... ... ... ... ... етті ірі қара мал ... ... сонымен қатар осы салада алдыңғы қатарлы технологияларды
қолданумен жүргізіледі, жоғары сапалы ірі қара өнімдерін алу үшін ... ... ... және ... ... қамтамассыз ету
керек.
Осыған байланысты Қазақстан Республикасында малдың денесінің өсуін,
жемнің өтелуін және еттің қалыптасуын, ... ... ... ірі қара ... ... өсіру кезінде олардағы (бұзаулар,
жас бұқашықтар, жарамсыздыққа шығарылған сиырлар) ет ... ... және ... ... ... қажеттілігі туындайды, бұл
саладағы озық технологияны жетілдіруге, өнімді жоғарылату мақсатында
өзіндік құнды ... сиыр ... ... ... мүмкіндік
береді [15].
Қазақстанда өндірілетін ет құрамында сиыр (45%) етінің үлесі жоғары.
Соның ішінде етті ірі қара ... ... ... ... ... республикамызда 2000 жылға дейін барлық ... ... 1/3 ... ... ет бағытында өсірілетін ірі қара ... ... оның саны 2200 мың ... ... жеткенді. Ал, 2005-2010
жылдар аралығында ауыл шаруашылығын жекешелендір кезеңінде жән жалпы ауыл
шаруашылығы құлдыраған шақта, барлық мал, соның ... ет ... ... ... саны ... кетті. Егер 2010 жылы барлық шаруашылықтар
түрінде 9800 мың етті ірі қара болса, қазір оның саны ... 200 ... ... ... он ... етті ... саны үш есеге дейін кеміді.
Оның басты себбі етті ірі қара тек ет ... үшін ғана ... ал ... ... ... ... аралығында базардағы сиыр етінің бағасы оның
өзіндік құнынан аспады [17].
Етті ірі қараның ішінде асыл ... мал саны 2007 жылы 220 ... 90 мыңы сиыр ... ... оның саны ... 340 мың және 170 ... болып отыр. Асыл тұқымды мал үлесі етті ірі қара малының жалпы
санынан 7%-дан 1,1%-ға ... ... ... айтылған 2000-2012 жылдары етті ірі қара тұқымдарын өсіретін
көптеген асыл ... мал ... ... іске ... ... ... сиыры, әулиекөл тұқымдарының саны біршама өсіп, санта-
гертруда, қалмақ ... ... ... ... түрде жұмыс
жүргізіле бестады.
Соның ішінде герефорд елімізде ең кең тараған ет бағытындағы арнайы
тұқым. Бұл тұқым малы ... күні ... ... ... ... ... Қазақстан, Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстарында
жетілдіріліп келеді. ... ... ... ... мен
өнімділігін арттыру және аймақтық тұқым ... ... ... Бұл ... ет өндірісінің әліде болса жетілдіруге
мүмкіншіліктердің бар екенін дәлелдейді. Соның ішінде етті ... ... ... ... ... ... ... басты міндеті [11].
2. Герефорд тұқымын асылдандыру барысы
Герефорд тұқымының отаны – Англияның солтүстік батысындағы ... ... ... Етті ... ... ... Тез жетілгіш
және елемде кең тараған тұқым. Өнімі аз жергілікті ірі ... ұзақ ... ... ... Герефорд малы өте төзімді, жер шарының әр
жерінде өсіп ... ... ... жерге өте жақсы бейімделген,
сондай- ақ жақсы ... ... бұл ... ... және
Оңтүстік Америкада, Канадада, Австралияда, Африкада, Жаңа Зеландия ... ... көп ... ... ... өркендеп, халықтың көп
шоғырлануы етті мол өндіруді қажет етті. Соған орай ... асыл ... мал ... ... қолға алынды [15].
Бұл жұмыстық типті, етті бағыттағы тұқымның тығыз инбридинг ... ... ... ... ... Б. ... ... тығыз
байланысты. Бұл тұқымның қалыптасуы ұзақ уақыттағы жайылым ... Сол ... бұл ... ... ... және азыққа
деген қажеттіліктің аздығы байқалады. Аса жоғары өнімділігімен ... ... ... асыл ... мал кітабына 1846 ж. жүргізілді [16].
Біздің аймақтың қатал қысы герефорд ... үшін түк ... ... мал ... ... ... әдеттен тыс қалың, әрі денесін
жапқан түктері тым тығыз ... ... ... ... Азықты
талғамай опырып  жегенімен, кінәмшіл. Табиғи ... ... ... азықтар мен түрлі қоспаларды шектен тыс көп
берген жағдайда, мүлде бас тартып, аштық ... ... қоюы ... ... ... ... пішіні етті малға тән болып келеді,
сирағы қысқа кеудесі кең де ... ... ... ... ... ... сауыры ұзын, кең. Сан еті тығыз, жоны түзу, жүні бұйра
да тығыз, қысқақарай ол ұзара түседі. Сондықтан да ... малы ... ... ... ... . Етті бағыттағы герефорд тұқымының 8 айлық бұқашықтары
Еті сапалы, дәмді. ... ... 60-65%, ал ... 70%-ға ... Ірі қара малының тірілей салмағы 850-
1000 кг. Ірі қара малының сүттілігі 1,5-2 мың кг. Ірі қара малының ... ... ... ... емізіп жүргенде арықтамайды, бұл өте бағалы
қасиет [18].
ТМД-ға герефорд малы ... рет ... ... ... ... Қазақстан, Поволжье және ... ... ... таза тұқымдары етті мал өсіретін шаруашылықтарда
өнеркәсіптік және сіңіре ... үшін ... Бұл ... ... ... Оралдың тәжірибе шаруашылығында, Целиноград ... асыл ... мал ... мен Семей облысының «Шалабай» асыл
тұқымды зауытында, сонымен қатар қазіргі таңда Ақмола ... ... ... ... ... және т.б ... ... [19].
А.Ә.Төреханов, Ж.К.Каримовтардың деректері бойынша [11] ... ірі қара ... ... ... ... 3 ... ... сүтті – етті немесе етті – сүтті және етті тұқымдарға.
Етті тұқымның тобына: қазақтың ақбасы, ... ... ... шароле, әулиекөл, орыстың тоқал және шортгорн ірі қара
малы жатқызылады.
Қ.Н.Бегімбеков, ... ... ... ... ірі ... ... ... қазіргі
уақыттағы ірі қара малының тұқымының бірінен – бірінің айырмашылығы
баршылық. Ғалымдар оны ... ... ... ... ... ал шаруашылықтарда қолайлы жағын қарастырып тұқымды әр түрге
бөледі.
Қазіргі уақытта БҚО Орал ... ЖШС ... ... ... ... тұқымы сиырларын өсіріп – бағады.
Герефорд ... ... ең ... рет Англия елінен 1957 жылы 19
қашар мен 1 ... ... ... ... ... ... бері ... тұқымы біздің елімізде сәтті өсіп – даму үстінде.
В.Б.Дмитриетің [20] мәліметтерінде осы герефорд ірі ... ... ... Бұл өзімізге мәлімдей, етті тұқымға жатады. Англияда
шығарылды, асылдандыру жұмысы XVIII ғасырдың ортасынан басталды.Герефорд
ірі қара малы өте төзімді, жер ... әр ... де өсіп ... ... ... өте жақсы бейімделген, сондай-ақ, жақсы бордақыланады.
Сондықтан бұл тұқым ... және ... ... ... ... Жаңа ... т.б. ... кең тараған.
А.К.Калашниковтың [21] деректері бойынша герефорд ірі қара малының
дене тұлғасы жалпақ, ... ... ... ... саны, белі етті
болып келеді, ал аяғы қысқа, түсі қызыл, басы, бауыры, сирағы, ... және ... ... ақ болады. Бұл тұқымның еті ... ... ... 60-65%, ал ... бордақыланғандарында 70%-ға жетеді.
Ж.К.Каримов, А.Ә.Төреханов, Ш.Д.Даленовтердің [22] мәліметтеріне
назар ... ... ... ірі қара малының тірідей салмағы 800-1000
кг көрсетеді екен. Ірі қара малының сүттілігі - 1,5-2 мың кг ... Ірі қара ... сүті ... ... ... ... емізіп
жүргенде арықтамайды. ТМД-да Герефорд ірі қара малының тұқымы бірінші
рет ... ... ... ... ... ... Солтүстік Кавказдың шаруашылықтарына таратылды.
Малды сырт пішіні мен құрылысына қарап бағалау ілімін ... ... ... ... Ч. ... ... тұрғыдан негіздеп,
жариялаған болатын. Бұл заң асыл тұқымды мал өсіру ісінде ... ... ... ... және ... де қолданылуда. Орыстың зоотехникалық
ғылымының классиктері П.Н.Кулешов, И.П.Чирвинский, В.И Яковлев малдың
сырт ... мен ... ... ... мән берді, өйткені, ол
малдардың денсаулығы, дамып-жетілуі, ірілігі және ... ... ... ... ... береді [23].
П.Н.Кулешов малдардың сырт пішіні мен құрылысын тани білу қажет деген
үзілді-кесілді пікір айтады. Ол, малды сырт пішіні мен ... ... - шын ... оны іс жүзінде білу, оның тұлғасының
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... [24].
Е.Ф.Лискун атап көрсеткеніндей, селекциялық жұмыс негізінен ең мықты
типтегі малдарды сұрыптап алуға бағытталған, ал ... ... және ... ірі малдар тек селекциялық орташа типтен ауытқығандар ғана болып
табылады.
Баяғы замандардың өздерінде-ақ, адамдар малдарды таңдағанда, ... ... ... көңіл аударған [25].
Малдардың бойының өсуі мен дамып-жетілуі олардың осы белгілерін
жылдамдататын ... ... ... әсерімен барынша көрініс
беретін өнімділік қасиетімен тығыз байланысты.
Ч.Дарвин, П.Н.Кулешов, Е.А.Богданов, Д.А.Кисловский және ... ... ... ... ... ауыл ... малдарының
стембриоалдық дамуының қарқындылығы олардың тұқым қуалаушылық негізіне
де, тіршілік жағдайларына да байланысты болатыны анықталды.
Ч.Дарвин «…Тікелей әсер ... ... ... ... мен ... ... ... білу керек. Шамасы, біріншісі
мейлінше маңыздырақ, өйткені, біздің шамалауымызша, мұндай өзгерістер әр
түрлі жағдайларда, ал ... ... ... ... да бола
береді деп жазады [26].
Мал организміне сыртқы ортаның әсеріне қатысты, ... ... ... ... малды соншалықты өзгертуге
болады, нәтижесінде ол шаруашылық мақсаттарда мейлінше жарамды, жұмсалған
жемшөптің қарымтасын қайтаруға барынша қабілетті ... ... ... ... ... ... де әсер ететіні - азықтың
әсерімен оның әртүрлі ... ... не ... не,
керісінше, күшейетіні, белгілі бір кезегінде, бұл малдың сыртқы түріне де
әсерін тигізеді» деп атап көрсетті [19].
Көптеген ... ірі ... ... ... ... екі, не ... бөліп алып қарайды. Мысалы, симентал тұқымы бойынша - ұзын аяқты,
қысқа аяқты жэне ... ... ... болып келетін үш типін бөліп алып
зерттейді. А.С. Всяких пен А.П. Солдатов [27] алатау тұқымының үш ... ... ... А.В. ... мен ... және басқалары қазақтың
ақбас сиырын да үш типке бөледі. Ал, М. Б. ... және А.В. ... ... екі тип бар ... бөліп жазады.
Осы тұрғыда А.В. Ланин "...тұқым ішіндегі бірнеше ... ол ... ... деп ... ... ... Оның
пікірі бойынша селекция жұмысында бір тұқым ... ... ... ... ... ... Д.А. ... де осындай пікірді
қолдайды [28].
Мал шаруашылығының басқа салаларынан етті ірі қара шаруашылығындағы
айырмашылықты, ... типі ... оның ... ... ... ... П.Н. Кулешов "сауын сиыр тұлғасына қарағанда, етті ... ... ... ... ... өте дәл ... ... сырт
пішінінің маңызы зор" екенін жазады [19].
Жиырмасыншы-отызыншы жылдары, ... ... ... АҚШ та жүргізілген зерттеулер ірі типке қарағанда, шомбал типке
жататын өгізшелердің өте тез жетілетінін және ... ... ... ... құрама штаттарында герефорд тұқымының малын 5 – тике бөліп
қарайды. Олар онша тапал, ... ... ... және өте ... ... денелі малдар. Бүл типтің маддары ұзақ өсіп жетіледі [30].
М.Л. ... ... ... герефорд тұқымының ірі бойшаң және
созыңқы тұқым ішіндегі типтеріне "Чарышский "және ... ... ... малдары, ал шомбал типке "Сонский" асыл
тұқымды ... малы ... ... ... ... орта ... ... етті ірі қара тұқымы
өнімділігінің ... ... ... ... рет ... ... ... Кnох І.N. болды. Ол ірі бойшаң типтің сиырларына
қарағанда, ... ... ... ... ... ... 12-23 кг ... болғанын, сондай-ақ бойшаң типтің ... (6,2%) ... ... ... ... ... (18,4%) қысыр
қалушылықтың үш есе көп екенін, ал олардың өмірінің ұзақтығы (ірі бойшаң
сиырларда 5 жыл) ... ... 7,1 жыл ... ... ... кейінгі зерттеушілер де толығынан растайды. Бұдан басқа ... ... ... ... ... мәліметтерде, неміс зерттеушісі
Э. Отто біршама тез өсіп ... ... ... ... әрі өсу ... ... ... заңдылықтарға сүйеніп дәлелдейді.
Осыған байланысты 60-шы жылдардың басында, етті ірі ... мал ... ... ... ... қайтадан
өзгергендігі байқалды. Көрмелерде тірілей салмағы ауыр, ұзын сирақты
ересек мал жақсы нәтижелерімен көрсетіле ... ... ... ... азық - ... ... сұранысы себепші болды. Сауда базарларында
онша семіз емес, майы 10-12% етке сұраныс күшейе бастады. Мұндай ет, ... ... ... ғана ... ... зерттеулерінде
анықталды. Осы бағытта жүргізген көптеген ғалымдардың зерттеулері де мұны
растайды.
А.В. ... және И.П. ... (25( Орал ... ... ... ... іздері мен туыстық топтарында ұзақ
өсіп жетілетін, ірі бойшаң ... ... ... ... типі ... ... Е.К.Сапанов, Г.П. Легошин және
басқаларының зерттеулерінде, герефорд тұқымының дене бітімі ірі ... ... мен ... ... ... ... ұрпақтарының
80% осы типті тұқым қуалағанын, ал әр текті жұптағанда ұнамды типтің
малы тек (26-дан 61 ... ... ... келтіреді.
Осы бағытта И.П. Заднепрянский, А.В. Ранделин герефорд тұқымының дене
бітімі ерекшеліктерін зерттеп, үш типке бөліп, қарады. ... ... және ... Дене ... өлішемдері бойынша, типтің сақа малдары
жастас шомбал және орташа типтің малынан шоқтығының биіктігі-4,9 және 7,8
см (Р>0,999) және ... ... 7,0 және 7,5 ... ... болғанын келтіре
отырып, бұл типтің өзін: бойшаң жалпақ денелі, бойшаң қушық денелі және
шомбал жалпақ, қушық ... ... ... ... ... ... деп, ... типтерге бөліл қарағанда, бойшаң жалпақ денелі 3 және 5 жастағы
малдар жастастарынан тірілей салмағы үш жаста ... кг, ... 72,1 кг ... ал 5 ... ... 36,1, 79,2 101,4 ... ... болғанын хабарлайды.
Ф.Г. Каюмов "Спутник " акционерлік қоғамында Степной 555 және ... ... ... ... ... ... қалмақ тұқымының
дене бітімі ірі, тұрқы ... ... ... малы ... Бұл ... тана ... 15 айлығында 481 кг-нан асып түскен.
Герефордтың таза тұқымдары етті мал ... ... және ... ... үшін пайдаланылады. Бұл тұқымның ең
жақсы табындарының бірі Ақмола облысының шаруашылықтарында, ... ЖШС ... ... ... [33] ... ... шортгорн ірі қара тұқымына
сипаттама берілген. Бұл тұқым Англияның солтүстік-шығыс аймағында XVIII
ғасырдың аяғында ... ... ... жергілікті қысқа мүйізді ірі қара
малын асылдандыру жұмысы арқылы шығарылған екен. Бұл ірі қара ... ... үшін ... және ... асыл тұқымды ірі қара
малының бұқаларымен ... ... ... ... Асылдандыру
жұмысында үлкен нәтижеге жету үшін туыстас малдарды ... ... ... және жұп ... ... ... молымен
азықтандырған. 1822 жылы алғашқы рет Шортгорн ірі қара ... ... ... ... томы ... [34] ... қарасақ, етті ірі қара ... ... ... 6-8 ... ... енесінің бауырында
болып, енесінің сүтін еміп өседі. Етті ірі қара мал ... мол ... ... оның малды жайып семіртуге әсері зор,
ал ... ... ... ... ... аумақтарға
шоғырланған.
Б.М. Мусин, A.Г. Якoвлевтың [35] деректерінде қaзaқтың aқбaс
сиырының oтaны Oрaл ... ... де ... ... мен ... герефoрд пен жергілікті сиырдың қoспaсы тaбиғи жaйылымдa жүріп,
тез қoң ... әрі ... ... ... сaлмaғы тoннaғa бaрсa, aнaлығы 600-700 келі тaртaды. Oсындaй
қaсиеттерімен дaрaлaнғaн aқбaс сиырдың дaңқы 70-80-жылдaры ... Oсы ... ... 100 ... жуық aсыл ... ірі қaрa ... және ... мaл зaуыттaрындa жaңa әлемдік рекoрдтaр бірінен сoң
бірі тіркеліп жaтты. Мaқсoт Бaлқыбaев БҚO ... ... ... бөлім бaстығы Тoчкa деген 5210 жеке нөмірлі сиыр
сaлмaғы 945 келі бoлды. Oл – сoл кездегі бүкілoдaқтық ... ... ... [36] ... ... ... ... герефoрд сиырының тұқымымен будaндaстыру және aсылдaндыру
жұмыстaрының ... ... ... етті ірі қaрa ... ғылыми-
зерттеу институтының ғылыми қызметкері С.Я. Дудии ... ... екі ... дa ... ... бoйынa сіңірген жaңa
тұқым-қaзaқтың aқбaс сиырын шығaруды көздеген бұл ... ... ... ... К. A. ... [38] мәлеметтеріне қaрaғaндa, қaзaқтың
aқбaс сиыры өзінің тірілей сaлмaғы ... ... ... ... кг (42,8%), ... ... кг (50%), үшінші
бұзaулaғaндa-176 кг, (48%)aсып ... ... ... жүргізілген бұл
зерттеулердің деректерінде үш-төрт бұзaулaғaн қaзaқтың aқбaс сиырының
ортaшa тірілей сaлмaғы: ... ... ... 423 кг, Бaтыс Қaзaқстaн
обылысындa 427 кг болды.
Н.А.Кравченконың [39] мәліметтері бойынша герефорд ... ... мен ... ...... ... бейімділігі олaрдaн
aнaғұрлым aртық. Сонымен қaтaр, герефорд тұқымының сиырлaрын әлі де өсу
қaрқындылығы және aзықты ... ... ... жоғaрлaтып, дене
бітімінің үйлесімділігі мен жоғaры сaпaлы ет aлынaтын тұлғaсының aртқы
үштен бір бөлігінің жетілуін жaқсaртып, жaлпы мaл ... ... ... ... ... тaбындaрдың деңгейіне дейін жеткізу қaжет. Олардың
дене бітімінің мықтылығы мен ... қaтaл ... ... ... ... дa ... жоймaқ емес. Себебі, бұл тұқымның
тaрaлу өрісін кеңейтіп, етті ірі қaрa ... ... ... ... ... Бұл үшін озық шaруaшылықтaр мен ғылыми
зерттеу мекемелерінің тәжірибелерін қорытып, қолдaну ... ... ... ... Ф. ... және А. С. ... ... герефордтарынан
өрбіген төлдің тез жетілгіштігімен қатар 15 және 18 айлығындағы салмағыда
канадалық герефордтардың ұрпағымен ... ... ... ... ... ... ... сиырлар Батыс Қазақстанның
жағдайына ағылын сиырларынан бейімдірек келеді. Сондықтанда ... ... ... мен ... ... ... екі
типінің де биологиялық және шаруашылыққа ... ... ... селекциялық асылдандыру жұмыстарын герефорд тұқымының жергілікті
жаңа типін ... ... ... ... Бұл ... ... ... сиыры тұқымының бұқаларымен шағылыстыру қажет ... күні етті ірі қара ... ... ... ... кең ... ... бойынша бұл тұқымның жалпы саны ... ... ... 47,203 мың бас (81,5%) ... құрайды. Бұл тұқымның
малдары жалпы үлесінің 20,8% Қостанай облысында, 17,3% Шығыс Қазақстан
облысында, 15,6% ... ... ... асыл ... мал ... тұқымды тәсілімен асылдандыруда. Зауыттағы аталмыш тұқым малының
тірілей салмағы бойынша ... ... ... ... тіркелген.
Мәселен, Қостанай облысының «Қырым» асыл тұқымды мал зауытында аталмыш
тұқымның 4389 бас ірі қара ... ... ... 2038 сиыр бар. Бұл ... ірі ... мен еттілігімен ерекшеленеді. Мысалы бірінші туған
сиырларының тірілей салмағы 495 кг ... ... ... ... ... 545 кг құрайды [42].
Солтүстік Қазақстанда герефорд ... ... ... ... ... ... өлкенің кейбір шаруашылықтарында
қазақтың ақбас сиырын жетілдіру ... қан ... ... ... ... сүтті және сүтті етті бағыттағы сиыр тұқымдарымен
өндірістік будандастыруға ... да ... ... ... ... ... мол өнімді етті ірі қара
шаруашылығын өркендетуге көп әсер еткен тұқым. Қазақтың ... ... және ... ... ... ... бастапқы
маңызын әлі де жойған жоқ [44].
Герефорд тұқымы ... өте ... ... ауа ... ... ... ... сапалы ет береді. Герефорд
тұқымының етінің сапасы жоғары екенін П.Н. ... Е. А. ... ... ... Етті ірі қара ... ет өнімділігі
Малды адам негізінен өзіне қажетті тағамдық және әр түрлі өндірістер
үшін шикізаттық өнім алу үшін ... ... ... ... ... өсіру, малдарды барынша азықтандыру және ... ... ... ... ... өнім алуға келіп
тіреледі. Сайын келгенде адам күн көрісін ... үшін ... Оның ... ...... ... аса маңызды тағамдық
өнімі. Жануарладың етінде түлік түріне, жынысына, жасына , ... адам ас ... ... оңай ... ... құрғақ зат,
белок, май, минералды заттар, сондай-ақ А, Д және В ... ... ... заттар бар [31].
Еттің тағамдылық құндылығы оның құрамындағы белоктарына байланысты.
Оған: глобулин, альбумин, миозин және т.б кіреді. Ірі қара ... ... ... өте ... – 95%. Әр ... ... ... ірі қара
етінің сапасы оның морфологиялық және ... ... ... Ол ... де ... Ол ... ... бағып-күтуіне, өсіп-жетілуіне тығыз
байланысты. Ірі қара етінің көрсеткішіне, оның ... мен ... ... Әсіресе тірілей салмағы және ет ... ... ... шеміршегі, тағы да химиялық құрамы мен ет калориясы
жатады. Ірі қара етін бағалағанда 1 кг ... ... ... азық ... және ... ... ... қандай екені анықталады. Ірі
қара етінің салмағына азықтандырудың және ... ... ... әсер ... ал оның ... ірі ... тұқымдылығының,
жынысының және жасының да әсері зор [39].
Малды сойғанда таза ет және іш майын алумен қатар, қосымша ... да ... ... ... ... екі топқа бөлінеді.
Біріншісіне: бауыр, бүйрек, тіл, жүрек, желін тағы басқалары ... ... ... шек қарын т.б жатады. Ірі қараны союдың
нәтижесінде, жеңіл өнеркәсібінде пайдаланылатын: тері, ... ... ... ... ... әр ... фармацевтикалық көптеген бездер алады [46].
Ірі қара қанынан: қан ұнтағын және ... ... ... ... ... және ... ... Ірі қара майын тағам
өнеркәсібінде пайдаланса, сонымен қатар сабын, глицерин т.б жасау үшін де
пайдаланады.
Ірі қараның ет ... оның ... ... ... ... ... және ... да байланысты. Осы аталған
көрсеткіштердің, әрқайсысының тұқым қуалаушылық қасиеттері бар. Әрине, әр
көрсеткіштердің ... ... әр ... ... ол ... көп байланысты [47].
Тұқым қуалаушылық белгілерінің бір-бірімен ... әр ... ... туғандағы салмағы мен енесінің тірі ... ... ... ... ... ... ... қарқынды
өсуі мен азықты өтеу арасында да байланыс корреляциясы жоғары. Малдың
тәуліктік салмағының ... ... оған ... ... ... ... да қай түліктің болсын еттілік қасиеттерін жетілдіру
- селекция жүйесінің баяғы заманнан бері келе ... ... ... бар мамандандырылған етті бағыттағы тұқымдарды өсіріп, жетілдіруде
және олардың жаңа ... ... ... ... ... ... және май ... қалыптасуына көптеген жағдайлар әсер
етеді. Оған: жасы, жынысы, азықтандырылуы және тұқымы ... ... ... ... және ... құрамы да өзгереді. Әр ... ... оның таза ... майының, дәнекерінің, шеміршектерінің
өзара қатынасы әр түрлі, әрине ол ұшадағы ... пен ... да ... ... Сондықтан ұшаның тағамдық қасиеті де ... ... ... емес етке ... ... ... ... бұлшық ет ұлпалары
көп, майы қажетті мөлшерде және ... ... ... болып келетін ұша
алу әрекеттері жүзеге асуда. Егер ... етті ... мал ... ... тез ... және майды жақсы жинақтауына
бағытталған болса, қазіргі жағдайларда жедел өсетін етті мал типі ... ... ... ... ... майдың түзілуінен гөрі белоктың түзілуі
артып, азық мөлшері жақсы өтелетін болады.
Етті мал өсіруде жануарлардың қажетті ... ... үшін ... ... герефорд тұқымдарын пайдалану арқылы ... Ірі ... ет ... ... ... беретін әдістердің
бірі - етті және сүтті - етті ... ... ... етті тұқымдардың бұқаларымен өнеркәсіптік будандастыру.
Осы мақсатта дербес шаруашылықтарда етті тұқымды бұқаларымен будандастыру
үшін белгілі мөлшерде өнімі аз сүтті ... мен ... ... ... жоғары сапалы мол ет өндіріледі [19].
Герефордтың таза ... етті мал ... ... және ... шағылыстыру үшін пайдалынады. Бұл тұқымның ең
жақсы табындары Батыс Қазақстан облысының ... ... БҚО Орал ... ЖШС ... ... тәжірибелік станциясында
өсіріледі.
Жануарладың ет өнімділігін арттыруға және етінің ... ... ... ... және ... барлық кезеңдерінде
олардың дұрыс жетілуін қамтамасыз етуі тиіс. А.Қ.Смагулов ... ... ... жағынан құнарлы ет беретін динамикалық және
динамостатикалық қаңқа бұлшық еттері ірі қараның алғашқы 6 ... ... ... ... ... ... ... арқылы жоюға
болады, бірақ бұл бұлшық еттердің, әсіресе май, дәнекер ... мен ... ... ... ... ... кезеңдерге дейін
жұмыс жасаған көптеген ірі кешендердің ... ет ... ... ... дәлел болып отыр [50].
Герефорд тұқымын бордақылау үшін рационы толық әрі жақсы жасалуы тиіс. Бұл
тұқым малы ... әрі ... азық ... және күтімі жақсы болған
жағдайда жақсы өнім береді. Күтіп - бағуды талап еткіш бұл тұқым ыстыққа
шыдамсыз. Күтімі мен азығы ... сай ... етті ... ... ... қосады [51].
Тірілей салмақтың, денесінің өсуі белгілі жаста маңызы зор, өйткені тез
өскен малдың салмағы баяу ... ... аз ... ... ... ... ... [55].
Табынның көбею қабілеттілігі, малдың төлдегіштік қасиетіне ... Ірі қара ... ... ... ... ... ... Бұл көрсеткіш экономикалық жағынан тиімді болып есептеледі.
Қай түлік болмасын, олардың ... ... ... ... ... мәселесі. Малдың еттілігін мына төмендегі
көрсеткіштер арқылы ... ... ... ... дене ... ... ... тез жетілгіштігі, сойыс ... мен ... ... ... мен ... ұшасының морфологиялық құрамы, сұрпы
етінің химиялық және биохимиялық құрамы, т.б. Малдың нақтылы ет ... ... ... алынған ұшасының салмағы мен оның сапалық
көрсеткіштері арқылы ... ... ... қоректік қасиеті әр
түрлі ет, май, сүйек және ... ... мен ... ... ... ... ... пен сүйек аз болып, майлы сұрпы еті көп
болса, соғырлым оның қоректілігі күшті нәрлілігімен ... ... ... ... ... тірі ... және ... кейін
тексеріп бағалайды. Малдың тірі кезінде, оның еттілік қасиетіне дұрыс
баға берудің селекциялық маңызы ... ... ... ... деп ... малдан өзіне ұқсас ұрпақ алу. Малдың ... ... ... ... ... ... деректері бойынша тәулігіне қосатын
салмағын есептеу арқылы бағалайды [52].
Сонымен қатар малдың еттілік қасиетіне, оның сырт ... ... ... ... толық баға беруге болады. Мұндай ... ... ... мен ... ... дене ... мен тұрқының
ұзындығы, кеудесінің жалпақтығы мен кеңдігі, ... ... дене мүше ... ... ... ... ... қасиетіне баға бергенде оның қондылығына баса көңіл аударылады.
Мұны ... ... ерте май ... ... ... шабын мықынын,
белін, арқасын, қабырғасын және төсін қолмен ұстап бағалайды. Малдың
еттілік ... әсер ... ... және ет ... ... жолдары.
Малдың еттілігі шаруашылыққа пайдалы ... ... ... ... ... негізінде қалыптасады.
Еттіліктің сандық та, сапалық та көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... технологиясы
ерекшеліктеріне және т.б сыртқы орта жағдайларына байланысты [53].
Сапалы да мол ет ... етті ... мал ... ... ... етті ... сиыр тұқымдарының сойыс салмағының шығымы
68-70%-ға дейін, кейде бұдан да артық болса, сүтті-етті бағыттағылардікі
55-60%, таза сүтті ... 45-60% ... Егер ... ... ... аса мән берілсе, қазіргі уақытта ұзақ өсіп, денесінен
негізінен белокты көп түзіп, майы аз, көп ет ... мал ... ... ... ... ... етті бағыттағы герефорд, шароле,
лимузин, киан сияқты ірі тұқымдар жоғары [27].
Сиыр ... ... дәмі өте ... әрі кең ... бірнеше түрлі сүт тағамдарын жасауға болады. Сүттен тағамның ең
қасиетті ... май, сыр, ... ... т.б ... жасайды. Орташа
есеппен сиыр сүтінің құрамында 12-12,5% ... зат, оның ... ... 3,3% белок, 4,8% сүт қанты және 1% ... ... ... ... ... сүт ... 200-ге ... адамның қоректілігіне
қажет зат кездеседі, әрі бұл қажетті заттар адам ... ... Сүт ... ... ... дәрумендер, 30-ға таяу ферменттер
бар, 20-ға таяу микроэлементтер және 10 шақты макроэлементтер бар. ... ... ... ... ... май қышқылы, ал сүттің белогында 20
шақты аминқышқылы бар. Сүт майы адам ... 95%-ға ... ... 98%, сүт ... 98% ... Жоғарыдағы мәліметтер бойынша ... өте ... әрі ... қасиеттері бар. Сүт түзілуіне
өсімдік ... ... өте зор. ... сиыр ... 40 кг мал ... 2-
2,4 кг белок бөлсе, ал етті малдарды ... ... тек қана ... ғана белок бөледі [54].
Малды бордақылау кезінде тек қана 17% ... ... сүт ... үшін ... ... энергиясыпайдаланылады.
Сондықтан сүт өнімі халық шаруашылығы үшін өте ұтымды.
Сүт өнімін көбейту адам организміне қажет ... ... ... ... ... ... ... май, айран, сыр т.б. тағамдар
дайындауға болады. Сүт ... ... және оның ... ірі ... шығу ... және әр ... өсу ерекшелігіне, жасына ... ... ... және ... бұзаулау
мезгіліне және т.б әрекеттерге байланысты. Кейінгі уақытттағы деректерге
байланысты сүт құрамындағы сүт майы көптеген ... ... ... мен сүт ... және ... заттар аз ғана мөлшерде өзгереді.
Ендігі кезекте сүт өнімділігін есептеу және ... ... ... ... ... бағалап сұрыптау, бір-бірімен салыстыру және
өнімділігіне қарай салыстыру ... әр ... ... ... ... сапасын уақытымен өлшеп, анықтап отыруы керек. Әр сиырдан сауылған
сүтті анықтау үшін негізінен екі әдіс ... әр ... ... өлшеу
және әр он күн сайын бақылау үшін өлшеу [31].
Жоғарыда берілген әдеби шолуларды қорыта келе Қазақстанда етті ірі
қара ... ... ... ... бар екенін көруге
болады. Соның ішінде еттілік пішімі жақсы дамыған герефод тұқымы.
2 Зерттеу объектісі мен ... ... ... ... ... ... ЖШСде 2013-2014
жылдар аралығында жүргізілді. Тәжірибеге алынған шаруашылықта өсірілетін
герефорд тұқымы, өнімділік сапасы, ... ... ... ... орай ... жұмыстарында етті ірі қара малы төлінің
туғандағы 6, 12, 15, 18 ... ... ... ет ... ... жүргізілді.
Солтүстік Қазақстанның шөлейт ... ... жыл бойы ... ... ... және ерте көктемде
қосымша әр басқа тәулігіне 1,0-1,5 кг азық бере отырып, жартылай қораға
ұстау жүзеге асырылған.
«АКА» ЖШС ... ... мал ... суару жағы нашар
қамтылған, әсіресе, ... ... Мал су ... суат ретінде
Новоишим өзені, сондай-ақ бұлақтар және ... ... ... ... жылы ... ... ... және малды
суаруға жарамай қалады.
Тұрғындарды және малдарды сумен қамтамасыз ... ... ... ... су көзі ... табылады, жер сулары 8-10 м тереңдіктен
алынады. Бұлақтар мен қазылған құдықтар күтімді және ... өте ... ... ... ... ... су болмай қалады, сондықтан шөбі
шүйгін жайылымдар игерілмей қалады. Су көздері бар жайылымдар қой ... ... ... ... ... сусындарын қандыру үшін 15
км және одан көп жол ... ... және ... азық қоры мен су көздерін құру мақсатында
шабындықтар мен ... ... ... ... ... Сондықтан әрі қарай осы кемшіліктерді болдырмау қажет ... ... ... ... ету оған ... биологиялық және
өнімділік қасиеттері мен белгілерінің ... ... ... ... ... келтірілген мәліметтер көрсеткендей қарастырылып отырған
территорияның ауа райы қатаң ... және ... ... ... үшін тән ... жауын-шашынның бір қалыпты түспеуі. Топырақ
құндылығы жыл ... ... ... ал бұл ... толыққанды азықпен
қамтамасыздығына әсер етеді, сондықтан қошқарлардың не ұрғашы қойлардың
семіздігінің төмен болуы кездейсоқ емес.
Малдың мұнда табиғи жағдайларға ... ... ... ... ... және ... ... сондай-ақ өсіріп
отырған тұқымдардың, басқа да шаруашылық жағдайы берлгілерін толық
анықтауға ... ... ... 1,2,3 және одан да көп ... сиырлардың 6
айлық бұзауының тірілей салмағын өлшеу арқылы анықталды [44].
Сиырлар мен ... дене ... мен сырт ... ... 100 ... жүйемен және дене өлшемдерін (шоқтығының ... ... ... тереңдігі, кеудесінің ені, кеуде орамы, тұрқының
қиғаш ұзындығы, мықын енділігі және жіліншік орамын) алу ... дене ... ... дене ... индекстері
(сирақтылығы, бойшаңдылығы, сүйектілігі, ұзындылығы, жұмырлығы ... ... ... ... ... мен ... өсіп-жетілуі соңғы екі жылдың өндірістік
мәліметтеріне талдау нәтижесінде 6,12,15 және 18 айлық жасындағы тірілей
салмақтарын өлшеу арқылы анықталды [47].
«АКА» ЖШС-нің ... ... мен ... шоқтығының
биіктігі бойынша ірі бойшаң (128 см-ден жоғары), орташа (127-123 ... (122-118 см) ... ... ... ... бойынша тұлғасының
созыңқылығы (150 см ден жоғары) және тартыңқылығы (139-149 см) ескеріліп,
сырт пішіні мен өнімділігінің ерекшеліктері ... ... ЖШС ... ... ... ... сапасын оның
тірілей салмағы, тез өсіп-дамуы және 1 кг ... ... ... ... бойынша бағаладық.
Мал сойылғаннан кейін, оның ұшасының салмағы, ұшасының шығымы,
ұшасының морфологиялық құрамы және етінің ... ... ... ... ... үшін, малды арнайы сойып, бақыланды. Келесі
кезекте, ... тірі ... оның ... дене бітіміне, етінің
жетілуіне, тері астындағы май бітісіне қарап айырдық, ... ... ... ... ... ішкі ... мен ет ... майға қарап айырдық.
Ірі қара тұқымдары бір-бірінен өнімінің жетілгіштігі, дене бітімі,
сырт пішіні, бордақылау мүмкіндігі, етінің ... т.б ... ... ... ... ... ... кезекте бұл тұқымның ... ... ... ... мұқият түрде есепке алдық. Яғни бақылау жұмысын
жүргіздік. Сиыр сүтін есептегенде тәулік ішінде ... ... ... Бұл ... сонымен қатар сиыр желінінің көлемін көрсетті. Бұл
шаруашылық етті бағытттағы тұқымдарды өсіретіндіктен, бұзау ... 6-8 ай ... Сол ... осы ... салмағын өлшеу арқылы
сиырлардың сүттілігін анықтадық.
Ipi қapa экcтepьepiн жeтe ... ... М.И. ... ... ... ... т.б. ... Peceйдe шыққaн (1904 ж.), экcтepьep жөнiндeгi oқyлықтың
бipiншi aвтopы.Ocы ғaлымның көп жылдық зepттeyi apқacындa aлғaшқы peт ipi
қapaны ... ... ... Oғaн: ... дeнe ... жәнe гpaфикaлық aнықтay тәciлдepi жaтaды [49].
Малдың тұқымдылық құндылығы – тұқымдылық құндылық EPD (expected
progeny difference - өнімділігі ... ... ... ... күтілетін
ұрпақтарының айырмашылығы) әдісімен бағаланады.
Малды шығу тегі бойынша бағалау - М. Кравченко әдістемесіне
сәйкес ... ... және дене ... бағалау – көзбен, жас төлді 5 балдық
шкаламен, сақа малдарды 30 балдық ... ал ... дене ... -
Ю.Рубана, И.Дюрста, Кулешова-Иванова әдістерімен бағаланады.
Сиырлардың класы 3-5 және оданда жоғары жасындағы өнімділік және дене
бітімі көрсеткіштері бойынша бонитировкадан ... ... ... ... ... ... мен ... тірілей салмағы 3 және одан да жоғары жастағы
малдар әр жыл сайын, күзгі бонитировка ... ... ... ... алу ... ... салмағы үшін, сиырлардың салмағы
үш жасында -1,2, төрт жасында -1,09 коэффицентіне ... ... ... ... 1,2,3 және ... көп ... ... 6
айлық бұзаудың тірілей салмағын өлшеу арқылы анықталады.
Сиырлар мен бұқалардың дене ... мен сырт ... ... 30 ... ... және дене ... (шоқтығының биіктігі,
құйымшақ биіктігі, кеуде тереңдігі, ... ... ... тұрқының
қиғаш ұзындығы, мықын енділігі және жіліншік орамын) алу арқылы ... дене ... ... дене ... индекстері (сирақтылығы,
бойшаңдылығы, сүйектілігі, ұзыдығы, жұмырлығы және ... ... ... шығарылады.
Бұқашықтар мен қашарлардың өсіп-жетілуі соңғы бес жылдың ... ... ... яғни 6,12,15 және 18 ... ... салмақтарын өлшеу арқылы анықталады.
Тәжірбиедегі бұқашықтар мен бұқалар ай ... ... ... ... қосқан қосымша салмағы және айына бір рет екі күн ... ... және ... ... ... ... 6 және 18 айлығында негізгі дене өлшемдерін алу ... дене ... ... ... ... физиологиялық күйін 9 және 15 айлығында, яғни қыс
мезгілінде (ақпан) және жаз мезгілінде (шілде) айларында таңертең, ... дене ... (мал ... ... жүрек соғысын
фанендоскоп) аспабымен, ал тыныс алуын (малдың ... ... ... ... ... ... өзiнe тән cтaндapты бoлaды, бaғaлaнғaндa тұқымынa
жәнe өнiмiнe қapaйды, әpi әp мaлдың жacын тiciнe қapaп aйыpy, aл ... дeнe ... ... aнықтay тaғы дa бacқa тәciлдep ұcынылғaн.
Ipi қapa мaлдың cыpт пiшiнiн бaғaлaй ... ... ... ... ... ... Мaлдың cыpт пiшiнiн бaғaлay үшiн
зooтeхник-ceлeкциoнepдiң тәжipибeci мoл бoлy кepeк, әpi oл ... жaқcы бiлyi ... ... қaтap oның ... ... ... ... ғaнa мaлдың cыpт пiшiнi дұpыc бaғaлaнaды.
Мaлдың дeнe ... ...... ... ... ... ocы ... пaйдaлaнып мaлдың дeнe ... ... т.б. ... әpi ... ... жәнe ... дa
aнықтayғa бoлaды. Көзбeн бaғaлay eкi түpгe бөлiнeдi: ... ... ... ... oның ... ... ... cocын жaлпы
қopытындыcын шығapaды.
Мaлдың әp мүшeciн өлшeй бaғaлayдың дa мaңызы зop. ... ... ... ... бap. Coның ... ... 52 дeнe ... жaлпы зepттey
үшiн – 11, opтa дeнe өлшeмi – 18. Бipaқтa дeнe ... дұpыc бoлca ... cыpт ... ... ... ... бepe aлмaйды. Coндықтaн бұл
тәciлдi көзбeнeн бaғaлaғaндa қocымшa ... ... ... ... ... мыcaлы бip дeнe өлшeмiн 100% дeп eceптeйдi
дe, қaлғaн өлшeмдepдiң aйыpмaшылығын coғaн ... шaғa ... ... ... Aл 100% дeп aлғaн дeнe өлшeмi түзy линия бoлaды.
Нәтижeciндe ... ... дeнe ... ... ... acыл ... ... фoтocypeттepмeн бaғaлayдың мaңызы
зop. Дeнe ... ... ... әcepi ... Әcipece, өтe
жoғapы бaғaлы acыл тұқымды мaлдapды бaғaлaғaндa дa фoтocypeттiң ... ... ... 1 ... алып қарауға болады.
Зooинжeнepлep мaлдapдың cыpт пiшiнiн бaғaлaғaндa oлapдың әp
мүшeлepiнiң жeтicтiктepi мeн ... дe ... ... ... етті ... бағалап және сұрыптағанда ең бірінші
дене тұлғасының сырт пішініне, дене бітіміне қарайды. Етті ірі ... ... ... бар, соған байланысты дене тұлғасы кең,
сүйегі мықты, жетілген болып келеді. Шоқтығы ... әрі кең, ... ... кең, әрі терең, арқасы, белі және құймышағы біркелкі түзу, бөксесі
жақсы дамиды. Аяқтары ... ... ... ... ... ... жұқа болып келеді. Етті сиырлардың тірідей салмағына ерекше кеңіл
бөлінеді, бұл ... ... және ... көп ... ... ... ұсақ болса, дене тұлғасының орта белімінің
арқа және бел еттері нашар дамыса, ол үлкен ... ... ... ... ... оның ішінде, аналық малдардың тез өсіп дамуына көп көңіл
бөлінген абзал. Етті ірі ... ... ... тез ... тез ... ... ерте жетеді. Етті тұқымға жататын сиырлардың сүттілігін
7-8 айлық бұзауларының тірідей ... ... ... ... ал
олардың ұрпақ туу қасиетін зоотехникалық немесе ветеринарлық анықтаулар
арқылы білеміз.
3 Зерттеу нәтижелері
3.1 «АКА» ЖШС-ң табиғи-климаттық және ... ... ЖШС 1998 жылы 5 ... ... (қазіргі Тасты) елді-
мекенінде құрылған. Қазіргі таңда Ақмола облысындағы дүркіреп тұрған
шаруа қожалықтарының бірі ... ... ... сол елді ... жұмыспен қамтамасыз етіп отыр. Сонымен қатар еліміздің ... ... яғни ... ... ... ... нарыққа
төтеп беретін еліміздің мықты экономикасын құруға зор үлесін қосуда.
Шаруашылықтың табиғи-климаттық жағдайына келетін ... ірі қара ... ... етті ... ірі қара ... ұстауға өте қолайлы деп
айтуға болады (2-сурет). Шаруашылықтың қора-жайлары солтүстіктің шыдатпас
аязына ... ... ... ... сай жасалған. Ал
территориясында мол табиғи жайылымдықтардың болуы шаруашылыққа оптимальды
қолайлы ... ... ... Бұл ... ... тұқымы
сиырларын, сонымен қатар ангус және әулиекөл малын өсіруге барлық табиғи
климаттық жағдайлар дәл келеді. ЖШС «АКА» барлық материалдық – ... ... ... ... ... бөлмелер т.б.жабдықтар
толығымен бар.
2. сурет . «АКА» ЖШС шаруашылығы
«АКА» ЖШС басты қызметі:
1 Ауыл шаруашылық шеңберінде ... және ... ... ... ... дақылдарының репродукциялық және оригиналды
дәндерін реализациялау және өндіру;
3 Асылтұқымды малдарды өсіру.
Өндірістік қызметтің ... ... ... ... ... дақылдардың тұқымдарын өндіру;
2 Барлық жекеменшік формалы шаруашылықтарды ... ... ... ... ... ... құрылысы.
Мемлекеттік басқарманың органы Қазақстан Республикасының ауыл
шаруашылық ... ... ... ... бес ... ... ... өндірумен де айналысады. Бөлімді басқарушы басқарады.
Басқару құрылысы келесі тізбекпен жүзеге асады: ... ... ... ... ... цехтар бар: ремонттық бөлімше,
автокөлік, машина алаңы, құрылыс аумағы.
Орталық ... ... ... ... 200 ... ... басқару аппаратының
көмегімен жүзеге асады:
Ахмеддинов Қуанышбек– кәсіпорын директоры
Голубев В.П.– өндірістік бөлім бойынша зам. директор
Абидоллаева Д.К. – бас бухгалтер
Алға ... ... жету үшін ... ... міндетерді жүзеге
асырады:
- Асыл тұқымды малдар мен ауылшаруашылық дақылдарының тұқымдық және
селекция бойынша шараларды өткізу;
- ... ... ... жұмыстарды енгізу және ғылыми
зерттеулерді апробациялау;
- Ауыл ... ... ... ... ету үшін ... ... асыл тұқымды материалдарын және ауыл шаруашылық
дақылдарының ... және ... Мал ... мен ... ... ... жүйесін және ауыл
шаруашылық малдар мен дақылдарын өсіру технологиясын жетілдіру;
- Мал шаруашылық пен өсімдік шаруашылық өнімдерін реализациялау ... ... асыл ... ірі қара малын өсірумен
қатар, астық өндірумен де тікелей айналысады. Сол өңірдің 80% ... ... оның ... 15200 гектарына бидай егілген. Сонымен ... ... ... ... ... өсіріледі. Бұның бәрі малдарды
құнды, протеинге бай азықпен ... ... яғни ... ... ... ... береді. Биогазды құрылым енгізілген. Яғни малдан
шыққан ... ... ... ... қондырғылар жиыны.
Шетелден әкелінген етті ірі қара малдарын жерсіндіріп, тұқымдылық
және ... ... ... ... ат салысып келе жатқан, асыл
тұқымды шаруа қожалықтарының бірі ... ЖШС. ... ... ет ... ... ... ... және күрделі көкейтесті мәселелерінің
біріне айналып отыр. Бұл мәселені шешу мақсатында ... ... ... жаңа селекциялық әдістермен жетілдіру арқылы,
тиімділігін арттыру жолдары қарастырылуда. Сол себепті ... ... етті ... ... үш тұқымы асылдандырылуда, олар:
герефорд, аулиекөл және ... ... ... Бұл үш ... осы ... өңірге бейімділігімен сипатталады. Әсіресе герефорд
ірі қара малы жақсы бейімделген. Аталмыш тұқымдар ... ... ... ... 1 ... ... ... – «АКА» ЖШС шаруа қожалығындағы мал санының табындық
құрылымы
|№ |Мал ... ... ... ... малы |
| | ... ... |Герефорд |
|1 |Барлық мал, бас |480 |825 |440 |
| ... ... | | | |
|2 ... бұқа |6 |8 |6 |
|3 ... |195 |477 |278 |
|4 |2012 ... жас төл |134 |186 |99 |
|5 |2013 ... жас төл |88 |154 |57 |
|6 ... |68 |- |- ... асыл ... ... ... барлық мал таза тұқымды
асылдандырылып жетілдірілуде.
Берік асыл ... мал ... ... ... ... таза
тұқымды бұқаларды қолданудың нәтижесінде, қазіргі таңда шаруашылықтағы
мал табынының ... ... ... таза ... ... сапалы
саны мен үлес салмағын көбейтуге мүмкіндік беріп келеді (2 ... ... - ... ЖШС ... ... мал ... ... |Барлық мал саны ... |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| ... |
| |Бас |% |
| ... мал ... - ... |168 |38,3 ... |212 |48,3 |
|I ... |60 |13,4 ... -ші клас | |- ... ... - рекорд |154 |55,6 ... |106 |38,3 |
|I ... |15 |5,5 ... – ші ... | |- ... ... |- |- ... етті ірі қара ... ... ... олардың
сапаларының айтарлықтай екенін көрсетеді. Жалпы шаруашылықтағы үш тұқым
малының - ... - ... - І ... - ІІ ... ... Барлық мал ұнамды талаптарға сай. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жоғары екенін
айқындайды.
«АКА» ЖШС шаруа қожалығындағы табынын асылдандыруда, қолданылып
жүрген асыл тұқымды өндіргіш ... ... (100,0 %) ... ... сай ... Өз ... ... элита-рекорд класының
таза тұқымды аталық бұқалары кеңінен пайдаланылады. Және бір қуантарлығы
бұл табынның ... ... ... ... ... жоқ.
3. Дене бітімі ерекшеліктері
Етті ірі қара ... ... ... ...... ет
өнімділігіне баға беруге мүмкіндік жасайды.
«АКА» ЖШС шаруашылығындағы герефорд тұқымының малы жақсы дамыған
еттілік пішінімен ... Олар ірі ... ... ... ... ... тірілей салмағы ауыр, еттілік қасиетттері мейлінше дамуымен
ерекшеленеді.
Герефорд ірі қара малының бойшаңдығы көбінесе жалпақ тұлғасымен
ұштасады. Осының ... ... ... бөлігін еттілік пішіндері
жақсы айқындалған, ірі бойшаң, тұлғасы созыңқы мал құрайды. ... ... мен ... дене ... ... ... ... жақсы дамыған еттілік пішіндерімен үйлеседі.
«АКА» ЖШС шаруашылығындағы герефорд тұқымының бұқалары мен сиырлары,
негізгі дене ... ... ... тұқымдардан біршама жоғары.
4 кесте - Бұқалар мен сиырлардың дене өлшем көрсеткіштері, см
|Дене өлшемдері, см | ... мал |
| ... жыл |
| ... ... | ... ... биіктігі ... ... | |
| | | ... ... ... |133,0±1,1 ... ... ... ... ... |66,8±1,4 ... ... ені ... ... ... |
|Мықын енділігі ... ... ... ... ... ұзындығы |181,4±1,5 |145,6±2,7 ... ... ... ... ... |192,7±0,9 ... ... ... ... |20,4±0,3 |
Сақа сиырлардың дене бітімінің ... ... ... ... ... еттілік пішіндерімен үйлеседі. Кестеде келтірілген
мәліметтерге сүйенсек, үш тұқым ішіндегі ең бойшаң, яғни дене ... ... ... ... ... ... сиырлары 133
см.
Бұл тұқымның сырт пішінін зерттеуден байқағанымыз, жалпақ, ұзын және
биік ... ет ... де ... Соған байланысты, жас малдар-
дың дене бітімдерін бағалау, дененің ... ... ... ... ... зерттеулерімізде әртүрлі топтағы бұқашықтардың дене
өлшемдерінің индекс динамикасы ... ... ... ... кеуделігі, сүйектілігі, тұрқы, сипаты ... ... ... ... дене ... ... ... (5-
кесте). Жасына қарай малдардың сирақтары онша ұзын емес, бірақ ірі,
тұлғалары созыңқы ... ... - Сақа ... дене бітімі индекстері, %
|Индекстер, % |Барлық мал |
| ... | ... | ... ... |42,4 |39,1 |41,2 ... |106,3 |80,2 |87,5 ... |135,2 |126,7 |128,5 ... |103,0 |100,0 |102,0 ... |81,5 |67,8 |69,1 ... |19,3 |15,9 |16,7 ... ... |130,1 |114,2 |120,8 ... |175,6 |149,6 |155,1 ... ... сиырларының ірі тұлғасы, жақсы дамыған еттілік
пішінімен ұштасады. Сонымен қатар, олар ... ... ... Сақа сиырлардың дене бітімі индексі бойынша сирақтылығы төмен
39,1 абердин-ангус тұқымы малы болса, жоғары көрсеткіш герефорд тұқымында
болды, яғни абердин-ангус тұқымы ... ... ... ... ... ... орташа тұлғасының бағасы 92-100
балл, немесе элита-рекорд класының талаптарынан 2-10 балға ... ... мен дене ... бағасы бойынша сиырлар 3 жасында ... 5 балл (20%), 4 ... 17 балл (23%), сақа ... 20 ... ... ... ірі қара ... дене тұлғасы жалпақ, мойны қысқа,
жауырыны, ... ... белі етті ... келеді. Ал аяғы қысқа, түсі
қызыл, басы, бауыры, сирағы, желіні, төсі және ... қылы – ақ ... ірі қара ... ... ... ... - ... ет
өнімділігіне баға беруге мүмкіндік жасайды.
«АКА» ЖШС-де герефорд тұқымының малы жақсы дамыған ... ... ... ірі ... ... ... дене бітімі берік,
тірілей салмағы ауыр, еттілік қасиеттері мейлінше дамуымен ... ... ... ... жалпақ тұлғасымен ұштасады.
Осының нәтижесінде, табынның негізгі бөлігін ... ... ... ірі ... тұлғасы созыңқы мал құрайды. Сақа аталық
бұқалардың шоқтығының биіктігі 139,1 см, ... ені 68,7 ... ... 242,2 см, ... ... ... 181,4 см, ... көрсеткіштері 124,5, 48,8, 192,7 және 152,7 сантиметрге сәйкес.
Герефорд тұқымының бұқалары мен ... ... дене ... ... ... мал ... ... жастастарынан шоқтығының
биіктігі - 5 және 4 см, ... ені 7 және 5 см, ... ... - 12 және 8 см, ... орамы - 18 және 8 сантиметрге жоғары.
3 сурет. Герефорд тұқымының асыл ... ... ... ... бұқалар мен сиырлардың тірілей салмағы
Етті ірі қара шаруашылығында, сақа малдың тірілей салмағы олардың
өсіп-жетілуін және ет ... ... ... ... ... табылады. Осы түрғыда, ауыр салмақты малдарға және ... ... өсу ... мен ... ... өтеу қабілеті тән
екені белгілі. Малдың салмағының бірнеше жыл ішіндегі өзгеруі түқымды
асылдандыру жүмыстарының дәрежесін меңзейді. Сол ... ЖШС ... ... аталық бұқалары мен сиырларының
тірілей салмағын 2012 жылдың бонитировка мәліметтері ... ... (6 ... ... – Герефорд тұқымы аталық бұқаларының тірілей салмағы, кг
|Тұқым ... ... ... кг |
| |2 |3 |4 |5 ... ... ... ... |
| |7 | |,2 | ... ... |600,0 |740,0 |840,0 |900,0 ... | | | | ... |11,6 |10,7 |11,9 |12,7 ... бұқалардың 2,3,4,5 және оданда жоғары жастарында орташа
тірілей салмағы бойынша бонитировка класының жоғары ... ... ... ... жоғары.
«АКА» асылдандыру шаруашылығы табыны құндылығы-мол өнімді аналық мал
басының болуымен сипатталады.
Герефорд ... ... орта ... ... екі ... ... 3 жаста 482,9 кг, 4 жаста 523,8 кг, ал 5 және ... ... ... кг тірілей салмақ тартып, шаруашылықтағы табын сиырларынан,
тиісінше - 2,6 ,4,0 және ... ... ... 3 жаста - 52,9 кт
немесе 12,3%, 4 жаста 43,8 кг немесе 9,1%, ал 5 оданда ... ... ... ... 8,5% ... болды (7 кесте).
Бұл көрсеткіштер "АКА" ЖШС шаруашылығында өсірілетін үш ... ... ... ... ... басқа тұқымдарға
қарағанда ауыр салмақтылығын көрсетеді. Яғни, әлі де ... мол ... ... Ал ... ... көп ... әкеледі.
Генетикалық бағалы малдарды тандап, оларды асылдандыру жоспарына сай
сұрыптаудың нәтижесіңце, ... ... ... ... ... ... Сақа сиырлардың орташа тірілей салмағы
табын бойынша 2012 жылы -560,1 кг, 2013 жылы - 567,6 кг ... ... - ... ... ... салмағы, кг
|Жыл |Орташа тірілей, салмақ, кг |
| |п |X±Sx | Cv% ... ... ... |49 ... | 44,0 ... ... | 18,6 ... | | | ... |39 ... | 14,6 ... жаста ... |80 ... | 17,2 ... ... | 22,6 ... | | | ... |50 |505,0±14,8 | 18,6 ... ... ... |54 ... | 9,5 ... ... | 20,6 ... | | | ... |158 | ... | 18,8 ... асыл ... ... ... сиырлары ауыр салма0тылы5ымен
ерекшеленеді, табын бойынша орташа 592,4 кг, үш жасар сиырлардың жоғары
тірілей салмағы ... ... 414,0 кг ... ал ең ... салмақ
әулиекөл сиырлары үлесінде 384,6 кг. Бірақ бұл көрсеткіштер ... ... ... ... сай. Осындай көрсеткіш төрт жастағы сиырда да байқалса,
бес жаста герефорд тұқымының ... ауыр ... ... ... ... ... сиырлардың сүттілігі
Сүтті бағыттағы сиыр өсірудегі басты мақсат барынша аса жоғары
сапалы сүт ... ... ... 305 күнде сауылған және тәулігіне ең
көп шыққан сүт ... ... ... ... ... ... қысқа болса, ондай сиырдың пайдасы аз.
Сиырды сүттілігіне қарай сұрыптағанда оның ... ... ... ... де көңіл аударылады. Мысалы, ... ... ... ең көп сүті ... маусымының екінші айында сауылса,
содан кейінгі айларда тез арада төмендейді, ал енді біреулерінің ондай
көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... ғана төмендей бастайды.
Сауын маусымында осының соңғысынан ғана мол сүт ... ... ... оның ... азықтандыру жағдайына, күтіміне,
жасына, қоңдылығына, тірілей салмағына , ... ... және ... ... келеді. Сүттілік тұқым қуалайды. Дегенмен, ең жақын
тегі - ата-енесінің сүттілікке тигізер әсері күшті [9].
Сүттің түзілуі.Сүттің түзілуі өте ... ... Оған ... ... ... ... ... нерв жүйесі де, ас қорыту органдары ... ... ... мен ішкі ... де ... ... бездердің
ішінде гипофиз гормондарының маңызы зор.
Сиырды сауғанда немесе бұзауын ... ... ... ... ... ... ... де, ол релизинг гормон бөле
бастайды. Ол ... ... ... де, оның ... ... ... араласады. Пролактинің де сүт ... ... зор. ... ... бөлігінен окситоцин атты гормон бөлінеді. Бұл ... сүт ... ... ... ... ... сүттің түзілуіне
тікелей әсер етіп қана қоймай, сонымен бірге басқа да эндокринді бездер
арқылы ... ... ... да сүт ... әсер ете ... желіннің өндеумен қандағы заттардан түзіледі. ... ... ... ... ... қант 90-98 есе, ... есе,
кальций 9 есе көп болғанымен , белок 2 есе, натрий 7 есе аз.
Сүттегі органикалық заттар өзінің құрылысы мен ... ... ғана тән ... ... ... сүттегі қант қанда
жоқ, белоктары мен майы қандағы май мен ... ... майы мал ... ... ... ... Сүт майы –үш
атомды спирт пен май қылқылдарынан тұратын күрделі эфир. Ол майлардың
кейбіреулері желінде ғана ... ... ғана ... Сүт майының
түзілуіне үлкен қарындағы ... ... ... ... ... зор. ... ... ашу процесінің жүріуіне рационның ... әсер ... ... ... пішендеме , сүрлем үлесі көп болса,
қарында сірке қышқылды ашу процесі басым келеді де, ... ... ... Ал ... ... жем көп ... жағдай да, қарында
пропион қышқылды ашу басым жүріп, сүттің майлылығы төмендейді. Ірі ... ... ... ... ... де үлкен қарында дәл осындай
процесс жүреді. Қандағы сірке ... 80% ... ... ... ... мен май ... түзіледі.
Сүттегі жалғыз көмірсу сүт қанты-лактоза. Оның түзілуі өте
күрделі ферменттік үрдіс. Қандағы глюкозаны желін ... де ... ... ... ... ... лактозаның түзілуіне
полисахарид галактогені де ... және амин ... ... ... көмірсулардың амин қышқылдарының ыдырауы
салдарынан да түзілуі мүмкін. Елімізде 50 ... ... Ірі ... ... сүт ... мен сүт ... ... істейді. Қазақ
республикасында жылына 40-50 мың тонна сүт өндіруді ... 6-8 ... ... ірі қараның сүт өнімділігі орташа есеппен сүті аз
малда 700-1500 л, ... ... ... л және ... малда 2600-3000л болады.
Сүттіліктің индексі және өндірілген сүттің ... ... 100 кг ... ... ... ... ... тұқымдарында көп.
Ірі қараның сүттілігін анықтау үшін бақылау сауымен ... күн ... ... ... бауырындағы бұзаулардың тез өсіп-жетілуі енелерінің
сүттілігіне байланысты (4-сурет).
4 ... ... ... 4 ... ... орай, «АКА» ЖШС шаруашылығы сиырларының сүттілігі, өндіріс
мәліметтері бойынша, соңғы үш жылдың ... ... ... алты ... ... салмағымен анықталды.
2013 жылғы бонитировка мәліметтері бойынша, табындағы бір ... ... ... кг, екі бұзаулаған 30 сиырдың сүттілігі-194
кг, ал сақа 295 ... ... ... ... Бұл ... талаптарынан тиісінше-8,9; 6,0; 10,0 пайызға жоғары (8 кесте).
8 кесте - "АКА" асыл ... ... ... сиырларының
сүттілігі, кг
|Көрсеткіш ... |
| ... ... ... ... ... | ... ... бас |63 |27 |31 ... кг |170,0+4,3 ... ... ... ... кг |150,0 |150,0 |150,0 ... % |13,3 |10,8 |11,2 ... ... | ... ... бас |362 |129 |78 ... кг |181,2+3,7 ... ... ... стандарты, кг |157,0 |157,0 |157,0 ... % |15,4 |9,5 |9,8 |
| Үш және ... көп ... ... ... бас |509 |367 |298 ... кг ... ... |185,0±3,8 |
|Түқым стандарты, кт |165,0 |165,0 |165,0 ... % |15,3 |10,4 |12,1 ... ... ... ... бірінші бұзаулағанда 167,6 кг
немесе 11,7%, екінші бұзаулағанда-175,2 кг ... 11,5%, үш және ... ... 185,8 кт ... 12,6 ... тұқым стандартынан жоғары
болды. Бұл ... ... ... ... ... әліде
генетикалық мүмкіншіліктерінің сарқылмағанын көрсетеді.
6. Төлдің өсіп-жетілуі
Төлдің өсімталдылығы малдың ет өнімділігіне үлкен әсерін ... етті ірі қара ... ... ... ... болып саналады
(9- кесте).
«АКА» асыл тұқымды шаруа қожалығындағы ... мен ... ... өсу қарқынын, соңғы екі ... ... ... ... ... анықтадық.
Кестеде келтірілген көрсеткіштерде, бұқашықтардың 6,12,15 айлық
жасындағы орташа тірілей салмағы ... - 192,5; 309,2 және 393,4 кг, ... бұл ... тиісінше - 182,1; 290,4; 329,2 және 364,5
кг.
Соңғы жылдары ... ... ... ... ... 6 айлығында 17,4 - 13,4 кг, 15 айлығында 14,6-10,8 кг
төмендегені байқалды. Ал ... ... 6 айда 8,0-4,7 кг, 18 ... кг ... Бұны ... бұқашықтар мен қашарларды
азықтандыру деңгейіне байланысты деп түсіндіреміз.
9 кесте – Герефорд ... ... мен ... ... ... ... ... |
| ... ай |
| |6 |
| ... ... ... алдындағы салмағы, кг |478,3±5,4 |455,4±6,8 |420,7±4,58 ... ... кг ... ... ... |
|Ұшаның шығымы, % ... ... ... ... ... салмағы, кг |8,2±0,89 |7,3±0,75 ... ... ... ... % ... ... ... |
|Сойыс салмағы, кг ... ... ... ... ... % ... ... ... ... топтардағы жас малдардың арқа мен бел бөліктері, сандары
бұлшық етке толы ... атап өту ... ... ... көрсеткіштерін жеке топтар бойынша
сараптағанда ұша салмағының жоғары көрсеткіші 264,0 кг ... ... ... ... Бұл ... ... 17,8 кг ... әулииекөлден 38,9 кг (225,1 кг) жоғары болды (Р>0,001). Сонымен
бірге осы топта ұшаның ... -55,10%, ... ... - 56,81% ... ... ... ... бұқашықтардан жоғары салмақты,
сапалы ұша алуға болатынын көрсетеді.
3.8 Сиырлардың көбею ... ... әр сиыр мен ... бір ... алу ... ірі қара
етін өндіруде маңызы зор. Табынды толықтырудың басты мақсаты жылма-жыл
сиыр мен ... ... ... ... ... шаруашылықтарда төл аз алынады, бұл жағдай етті ... ... ... ... ... ... Бұзаудың аз алынуының
басты себептерінің бірі сиырдың қысыр қалуы. ... ... ... алу үшін ... ... атқарылуы тиіс.
Етті ірі қара шаруашылығындағы маусымды бұзаулату буаз және жас
туған сиырларды дұрыс азықтандыруға, төл алуға ... ... ... жасайды.
Бұл тұрғыда, Н. И. Масколенко сиырларды шағылыстырудың ең қолайсыз
уақыты қаңтар-ақпан айлары деп, ал ... ең ... ... ... ... ... келтіреді [43].
Сиырлардың ұрықтану үрдісінің жасына қарай төмендейтінін Dieten ... өз ... ... ... ... ... қабілеті
жоғары -68,8%, ал он туған сиырлардың ұрықтану ... ... ... ... ғалымдардың пікірі бойынша сыиырлардың дұрыс ұрықтануы
бұзаулағаннан кейінгі шағылыстыруға байланыст, яғни ең қолайсыз ... ... ... ай. Бұны В. К. ... А. В. ... И. Соколовская, сиырларды бұзаулағаннан кейінгі бірінші ... ... ... ... ... Ал А. П. ... ... қолдамайды, оның пікірінше сиырлардың бұзаулағаннан кейінгі
бірінші айында ұрықтану қажет деп ... И. И. ... ... кейін 30-60 күн аралығында ұрықтандырған тиімді екенін
мәлімдейді.
Етті ірі қара шаруашылығында табынды өз ... ... тағы ... ... ... ... аралығының мерзімі. Ғалымдар мен
мамандардың зерттеуінше сиырлардың бұзаулау мерзімінің аралығы 12 ай.
11 кесте - ... ... ... ... қабілеттілігі
|Жасы |п |Туғаннан |Қысыр ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... күн |уақыты, |ұзақтығы, |күн | |
| | | |күн |күн | | ... | |46,3 ... ... ... |1,3 ... |44,1 ... ... |349,9±2,7 |1,4 ... | | | | | | ... | |48,7 ... ... ... |1,3 ... өз төл емебінен көбейтудің ең негізгі көрсеткіші ұрықтану
индексі ... ... ... ... индексі сиырлардың ұрықтану
санын көрсетеді. Біздің зерттеулерімізде үш тұқым малының сиырларының
ұрықтану индексінің саны 1,3 тен 1,5, ал ... ... 1,4-ке ... ... тиімділігі
Етті ірі қара шаруашылығының экономикалық тиімділігін арттырудың
басты мақсаты сапалы өнімді мол өндіріп, жұмсалған шығынды азайта ... ... ... ... ... пайда, яғни табыстың жұмсалған шығыннан артық ... ... ... мен ... ынталандыру бағытында жүргізілген
шаруашылық реформасын немесе нарықтық экономикалық тиімділігін бағалауда,
бұл ... өте ... рөл ... ... ... нарықтық экономика
кезеңінде өзіндік құны төмен, бірақ сапалық көрсткіштері өте ... ... ғана ... бәсекелестік жағдайында озып шығуға болады.
Етті ірі қара шаруашылығының экономикалық тиімділігін артгырудың
басты мақсаты сапалы өнімді мол ... ... ... ... беру.
Осы мақсатты іске асыруда «АКА» ЖШС шаруашылығында ... ... ... ... ... сатылым кқрсеткіштері
зерттеліп, оларды өсіріп, етке өткізу тиімділігін ... ... ... әдістермен анықталды (12-кесте).
Шаруашылықта өсірілетін үш тұқым (герефорд, абердин-ангус,
әулиекөл) ... ... ... 423,3 кг, және 455,1 ... ... ... 1 асыл ... малды өткізу бағасы 430000-
500000 тг аралығында, малдарды сатудан түскен ... ... ... ... яғни ... малынан түскен пайда 17000000 тг, абердин-ангус
тұқымынан түскен пайда 11500000 тг, ал ... ... ... ... тг құрады. Талдау барысында үш тұқымнан түсетін пайданың көлемі
герефорд асыл тұқымды ... ... тиіп ... кесте - Еті бағыттағы бұқашықтарды өсірудің ... ... ... ... |
| ... ... ... |
|Асыл тұқымды бұқашықтар, |34 |23 |16 ... саны | | | ... ... тг (1 бас) |500000 |450000 |430000 ... ... тг (1 бас) | 367560 | 367560 | 367560 ... шығын, тг |9097040 |8453880 |5880960 ... ... ... тг ... ... |6880000 ... таза ... тг |7902960 |3046120 |999040 ... ... |36,0 |32,0 |31,0 ... ... ... асыл тұқымды малдардың сатудан ... ... ... ... ... келе ең ... ... асыл тұқымды малы теңге пайда келтіріп, ... ... ... ... бір малға кеткен шығын (367560 теңге)
барлық топтарда шамамен бірдей болғанымен, сатудан ... ... ... ... ... ... мал ... ішінде негізгі көзі, ет өнімі болып
табылады. Нарықтық экономика ... ... ... жағдайына
төтеп беру үшін көп өнімді мал тұқымдарын өсірудің маңызы зор. ... ... ... ... ... 1 ... ... теңге
деңгейінде. Сондықтан әр етті ірі қара мал ... ... мен ... ... ... ... ... заман сай өзекті мәселе екені
белгілі.
Біздің тәжірибемізде осындай талаптарға ... бере ... ... герефорд тұқымын жатқыза аламыз. Себебі, бірдей шығындар ... осы ... ... ет ... ... ... ... де 36,0 % жоғары екенін байқатты. Бұл көрсеткіштер ... ... ... асыл ... ... ... тиімділігінің артатынын көрсетеді.
5 Қоршаған ортаны қорғау
Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасы ... ... ... және осы Кодекспен өзгеде
нормативтік құқықтық актілерінен тұрады.
Адам баласының тіршілігі дүниеге ... ... ... – ақ ... ... пен ... қарым – қатынаста болады. Даму ырғақтығы бір
– бірімен үйлесімді байланыста жүргенде ғана табиғат заңы ... ... ... ... ... ... ... оны дұрыс
пайдаланудың мәні ерекше. Адамның тіршілігі үшін пайдаланылатын ... ... ... қор” дейді. Адам баласы осы табиғи қорларды
пайдалану арқылы материалдық ... және ... ... ... ... ... қор қоғам үшін тағам, мал азығы,
құрылыс ... дәрі – ... ... т.б ... алынатын байлық
көзі. Алайда табиғи қорды пайдалану арқылы адам қолымен жасаған ... ... ... ... ... ағаштан жасалған үй, металдан
жасалған соқа табиғи қор емес. Олай ... ... ... ... ... ... құрамынан шығып, бағалы материалдық
тауарға айналған затар табиғи зат ... ... Адам ... ... ... ... құнды зат енді табиғи заттың ... ... Ол зат ... ... бір ... ... Мұндай табиғи
қордан жасалған құнды заттар өте коп, оны санап шығу ... ... өзі ... ... қоры көп ... оған: жер, су, орман – тоғай,
өсімдік және жануар дүниесі, атмосфера ауасы, күн және жел ... ... т.б ... ... ... ... және ерекшелігіне қарай
мынадай топтарға бөледі.
Нағыз табиғи қор деп адам қоғамының өндіріс ... ... ... Нағыз қорға мысал ретінде пайдаланып келе жатқан жерде, әр
түрлі өсімдіктерді, балықтарды, мұнайды, тас ... ... ...... ... ... бастады.
Әлеуметті – (потенциалды) табиғи қор деп белгілі бір себептердің
әсерінен қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... ... желдің күші, т.б. жатады.
Элементарлы немесе жәй табиғи қорға құрамы бір ... ... ... ... ... ... оттегі, көміртегі, т.б.
Жиынтықты немесе күрделі қор бірнеше элементтен тұрады (атмосфер
ауасы, топырақ, су кен рудасы, көмір, т.б.). ... іс – ... ... ... ... ... көптеп пайдаланылады.
Нәтижесінде кейбір ... ... ... одан соң ... ... кетуі
мүмкін. Осыған байланысты табиғи қорлар сарқылатын және сарқылмайтын
қорлар деп екі ... ... ... ... қорлар қоғам дамуының
белгілі бір кезеңінде де таусылып бітетін қорлар. Өз кезегінде сарқылатын
қорларды қалпына келетін, ... ... ... қалпына келмейтін
қорлар деп үшке бөледі. Кейбір ... ... адам ... ... ... ... ... келмейді. Мысалы, таусылған қазба
байлықтар қайтадан қалпына келу үшін миллиондаған, тіпті миллиардтаған
жылдар қажет. ... ... ... ... жатқызады. Ал құрып кеткен
құстардың, хайуанаттардың, өсімдік түрлерінің ... ... ... ... ... болып жатқан құбылыстардың әсерінен кейбір қорлар
қайтадан қалпына келеді. Мысалы, адам кейбір өсімдіктер мен жануарлардың
қорын ... ... ... ... ... барып күтіп отырады. Біршама
қалпына келетін табиғи қорларға топырақ және ескі ... ... ... ... ... ... ... себебі тереңдігі 2,5 см
– ге дейңн бүлінген топырақты қалпына келтіру үшін 300 – 1000 жыл, ... ... ... 18 см – ге ... 2000 – 7000 жыл ... топырақтың қайтадан қалпына келу мерзімін ғылымның көмегімен
жедел қысқартатын күнде туу мүмкін ғой. Топырақты біршама қалпына келетін
топқа ... ... ... Ал көп ... ... ... арқылы
өсіріп 100 – 300 жылда қалпына келтіруге болады.
Сарқылмайтын табиғи қорлар космостық, климаттық және су қорлары деп
үшке ... ... ... сәуле және әртүрлі қуат беретін күн
реакциясы, космостық радио толқындар, Ай мен ... ... ... ... ... толысуы мен тартылуы жатады. Атмосфера
ауасымен жел қуаты климаттық қорға жатады. ... ... ... ... су қоры ... ... – ақ су қоры өндірісте,
ауыл шаруашылығында, электр қуатын алу үшін электр ... ... ... су ... ... үшін пайдаланылады. Адамға
тиімді болған жағдайда кейбір табиғи қорды ... ... ... алмастыратын қор дейді. Бұған мысал үшін барлық менералдық қуат
көзін біртіндеп атом және күн қуатымен алмастырудыкелтіруге болады. Қазір
көптеген ... ... ... ... ... ... құрамында белгілі мөлшерде оттегі, азот, көмір қышқыл газы болатын
атмосфера ауасы, ауыз су және тірі ... ... ... ... ... ... Бұл ... табиғи қордың барлығы
бір – бірімен ... ... ... ... және кейбіоеулерінің
жасалуына басқалары қатысады. Сондықтан кейбін жеке қордың арасындағы
шекара шартты ғана, мысалы ... тек ... ... Ал адам ... тұщы су ... ... ... Ормандар кесіліп, өзен
сулары тартылады, көл ... ... ... ... өндіріске
көптеп пайдаланылуы мен халық санының артуда тұщы су қорының ... ... мен ... су мен ... бұның барлығы адам табиғаттан алады
және бұл біздің басты ... ... ... біз ... қолданып оны зияндықтан сақтау шаралар ұйымдастыру
қажет. Қоршаған ортаны қорғау ол болашағымыздың ... ... ... егін ... ... кезде басты назарды топырақ
жер эрозиясына ... ... ... ол ... ... ... ... қабаты
жұмсарып ол жерге көбіне жел тұратын жақтарына мал, ағаштар ... ... қар ... ... ... Мал ... бірінші
мәселе ол мал қиы болып саналады. Шаруашылық мал қиын арнайы жерге апарып
1 – 2 жыл ... ... соң оны ... ... егін ... апарып
тынайтқыш ретінде тасиды. Малды белгілі күндер шамасында жайып ... ... – 4 күн ... жайылымдарын айырбастап отырады. Ол табиғи шөптің мал
тұяғымен басылып қалмауынан және ... ... ... Бұндай
шаралар табиғаттың тиімді пайдалануын көрсетіп шыққанда тигізер
көмегімізді айқындайды.
Қазіргі заманда адам ... ... ... ... тигізбейді
деуге болмайды. Адам ол қордың сапасын айтарлықтай мөлшерде ... ... ... ... ... ауасы жел арқылы
планетаның әр түкпіріне барып адам баласына кең көлемде қауіп төндіреді.
Мұхит суының мұнаймен және т.б ... ... суда ... ... мен ... ... ... қиындатады.
Планетадағы халық санының көбею, ауыл шаруашылығы өнімдерін
қажеттілік артуы, өндірістің ... ... ... ... адам
баласының пайдалануы жыл сайын артып келеді. Сондықтан қазіргі ... ... ... және адам баласының бұдан ... жер ... ... – сақталмау мәселесі көп әңгіме болуда. Экономиканың
дамуының әр түрлі кезеңдерінде және сол ... даму ... ... ... адам өміріндегі атқаратын рөлі әр түрлі
болады. Олай дегеніміз бір кездерде ... күші ... ... мен
теңіздердегі желкенді кемелердің жүруңн қамтамассыз еткен. Адам баласының
су арқылы алыс жолға баруына желдің көмегң тиді. Ал ... сол ... кеме ... әуе ... ... ... жасайтын күш
болып отыр. Қазір алынатын затқа пайдаланылатын табиғи қордың мөлшерін
кеміту мемлекеттік мәнісі бар ... ... ... ... ... бағытталған мерекелерді жиі –
жиі өткізеді. Ол адамның ... ... ... ... ... ... қорғау туралы бірнеше заң тізімдерін
қабылдады. Солай 1962 жылы 16 маусым күні ... ... ... заң ... Оған ... ... жалпы табиғат принциптері
және табиғатты қорғауға арналған бақылау формалары енгізілді.
1968 жылы Қазақстанның жер заңы және бұл ... ... ... ... ауыл ... жерлерді қорғау. Қазақстан жер кодексіне 1971 жылы
21 маусымда жоғары Қазақстанның шартты енгізеді. Ол жер заңына, 1968 жылы
13 желтоқсанда ... жіне тағы ... ... жер ... денсаулық
сақтау мекелеріне байланысты болып құралған. Қазақстан табиғи ... заңы 1988 жылы 12 ... күні ... жылы су туралы заң судың лайлы болуына және тартылып кетуіне
қорғау кодексі 1972 жылы 17 желтоқсанда ... ... ... көп ... аударады. Қазақ ССР – ның 1978 жылы ... бұл ... ... заңы ... ... Заң ... туралы жағдайларға үлкен көңіл бөледі. Бұл ауыл шаруашылығына
сақтау және қорғау, жерлерді игеру жағдайларын жоғарлату, тұсдардан ... ... ... қарастырылды.
Мениралды қиларды арнайы жасалынған орындарда және ... ... ... қалындығын жабық полиэтилендік құнмен
сақтайды.
Суды қорғау: Қойларды сумен қамтамассыз ету ... ... ... ... Ауыл шаруашылық техникасы арнайы ... ... ол су таза суға ... ... ... Қойлар тұратын орынды таза ауамен тазарту үшін,
оған қора жанында өскен жасыл ... мен таза ... әсер ... ... ... ... ... бағылатын жерлерді, яғни
жайлауды көп жылдық шөптермен емдейді, онда от жағуға рұқсат бермейді.
Табиғатты қорғау туралы ұйымдар: бұл ... ... ... бар. Табиғатты қорғау туралы әр ... ... ... ... ... ... Республикасының қоршаған ортаны қорғау
заңдарына сай жұмыс істейді.
➢ Сою пунктінде, ... ... ... ... ... ... ... алынған қалдықтар қала сыртына апарылып көміледі.
➢ Лас ... ... ... ... ... аузында торлар орнатылған.
➢ Аса жұқпалы аурулармен ауырған малдарды емдеген ... қала ... ... ... ... Химиялық қалдықтар көметін жерде шартты нұсқау белгілері
көрсетілген.
➢ Шаруашылықта ... ... ... онда қоршаған ортаны
қорғау туралы барлық мәліметтер жазылған және заңнамалар ілінген.
➢ Шаруашылық Қазақстан ... ... ... ... ... ... бойынша өзінің міндетін толық
атқарады.
6 Еңбек қорғау
Қазақстан Республикасының ... ... және осы ... ... ... ... еңбек қатынастарын реттейтін,
нормалары осы заңның нормаларынан кем бола алмайтын өзге де нормативтік
құқықтық актілерден ... ... ... ... шарттарының осы
заңның және еңбек туралы ... ... ... ... бар және халықаралық шарт бойынша оны қолдау үшін Қазақстан
Республикасының заңы ... ... ... ... ... ... ... Осы заң Қазақстан Республикасының аумағындағы
еңбек қатынастарын реттейді.
Егер ... ... және ... ... ... ... ... көзделмесе, осы заңның күші ... ... ... ... ... ... жүзеге асыратын шет елдіктерге және азаматтығы жоқ адамдарға да
қолданылады.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... иелері (толығынан немесе ішінара) шет елдік заңды немесе
жеке тұлғалар ... ... ... қызметкерлеріне Қазақстан
Республикасының еңбек ... ... ... ... ... ... деп есептейтін адамдар тиісті арызымен сотқа
жүгіне алады. Жеке еңбек және ... ... ... ... ЖШС мен ... ... ... қатынастары нормативтік
құқықтық актілермен, еңбек туралы ... ... ... жеке ... ... реттеледі.
Жеке еңбек, ұжымдық шарттардыңталаптарын біржақты тәртіппен өзгерте
алады.
Қызметкерлердің жекелеген ... өзге ... ... ... ... ... осы заңдағы жағдайлардан төмен
болмауға тиіс.
Жеке еңбек, ұжымдық ... ... ... жарамсыздығы
тұтас алғанда жеке еңбек, ұжымдық шарттарды жарамсыз деп ... ... заң ... қатынастарын реттейтін ең аз мерзімдер мен ... ... Жеке ... ... ... ... бұл ең аз ... жағына өзгерте алады.
Мәжбүрлі еңбекке тыйым салынған. Мәжбүрлі ... тек сот ... не ... ... ... жағдайлары жарияланған кездерде ғана жол
беріледі.
Қызметкерлердің негізгі құқықтары мен міндеттері:
➢ қызметкерлердің жұмыс берушімен осы заңда бекітілген тәртіппен жеке
еңбек ... ... ... және ... тек ... үшін ... да болсын кемсітусіз тең ақы алуға;
➢ қауіпсіздік пен гигиена талаптарына сай келетін ... ... егер ... заң ... ... ... кәсіптік одақтарға
немесе басқа да қоғамдық бірлестіктерге өз еркімен мүше болуға;
... ... ... ... ... байланысты денсаулығына немесе
мүлкіне келтірілген зиянды өтеттіруге;
➢ кепілдіктер пен өтемақы алуға;
... ... ... ... ... сот ... шешуге;
➢ жұмыс берушіден жеке еңбек шартында талаптың атынан өкілдік ететін
лауазымды адамның ... ... ... ... ... және ... берушінің актілерімен танысуға;
➢ өзінің кәсіби біліктілігін арттыруға құқығы бар:
Қызметкер:
➢ жеке еңбек, ұжымдық ... және ... ... ... ... міндеттерін адал орындауға;
➢ еңбек тәртібін сақтауға;
➢ жұмыс процесінде жұмыс берушіге мүліктік зиян ... ... ... ... өрт қауіпсіздігі және өндірістік санитария ... ... ... жеке ... шартына сәйкес өзіне сеніп тапсырылған, қызметтік,
коммерциялық және заңмен қорғалатын өзге де ... ... ... ... ... ... мен ... жұмыс беруші мен қызметкерлер
мүлкінің сақталуына қатер ... ... ... ... ... алып ... міндетті зейнетақы жарналар есебінен зенетақымен ... ... ... ... ... ... бір ... зейнетақы қорынан басқасына
аударған кезде міндетті зейнетақы жарналар есебінен ... ... ... зейнетақы қорымен шарт жасасқаны
жөнінде жұмыс берушіні хабардар етуге міндетті;
«АКА» ЖШС-нің негізгі құқықтары мен міндеттері:
➢ осы ... ... ... ... жеке ... ... шарттарды жасасуға, өзгертуге және бұзуға;
➢ жұмысқа қабылдау кезінде қызметкерлерден осы заңда көзделген,
белгілібер еңбек ... ... және ... бір ... ... ... ... беруге талап етуге;
➢ өз өкілеттігі шегінде жұмыс берішінің ... ... ... ... ... актілерді қабылдау қызметке
өкілдерінің келісімімен ғана жүзеге асырылады;
➢ қызметкерлерді көтермелеуге, оларды осы Заңда және өзге де ... ... ... ... және материал
жауапкершілікке тартуға;
➢ өзіне қызметкер келтірген зиянды өтеттіруге;
➢ Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 23 ... №20 ... ... 1 ... 6 ... алып ... өз ... мен мүдделерін білдіру және қорғау мақсатында жарнама
берушілер бірлестіктерін құруға және оларға кіруге;
➢ қызметкерге сынақ мерзімін белгілеуге;
➢ егер жеке ... ... ... ... ... ... уйретуге байланысты өз шығындарының орнын толықтыруға құқы
бар;
«АКА» ЖШС:
➢ қызметкерлерді ... ... ... туралы заңнамасын
жеке еңбек, ұжымдық шарттарға сәйкес еңбек жағдайларын қамтамасыз
етуге;
➢ қызметкерлер өкілдерінің ... ... ... ... ... шарт ... қызметкерлерді өз қаражаты есебінен өздерінің еңбек міндеттері
орындауы үшін қажетті құралдар мен ... ... ... ... жұмысқа қабылдаған кезде онымен жеке еңбек шартын
жасауға, ... ... ... және ... ... ... ... және Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық
актілерінде, жеке еңбек, ... ... ... берушінің
актілерінде көзделген өзге де төлемдерді уақытылы және толық көлемде
төлеп тұруға;
➢ Қазақстан Республикасының еңбек туралы, еңбек ... ... ... ... заңнамасының, жеке еңбек, ұжымдық шарттардың
талаптарын сақтауға;
➢ қызметкерлердің еңбек міндеттерін атқару кезінде оның денсаулығы
мен ... зиян ... үшін ... ... ... ... мен денсаулығына келтірілген зиянды Қазақстан
Республикасының заңнамасына сәйкес өтеуге;
➢ қызметкерлердің еңбек қызметін ... ... және ... қамсыздандыруға арналған ақшаның ұсталуы мен аударылуы
туралы мәліметтердің ... және ... ... қмтамасыз етуге;
➢ қызметкерлерге зиянды (өте зиянды) және қауіпті (өте қауіпті) еңбек
жағдайлары мен кәсіптік аурудың ықтималдылығы туралы ... ... ... мен технологиялық процестерде қатердің ... ... ... қолдануға, өндірістік және ғылыми–техникалық
процесті ескере отырып, профилактикалық жұмыстарды жүргізуге;
Еңбекті қорғау – заң, ...... ... ... құрап, адам өміріне қауіп төнудің жолдарын
нығайтады. Жұмыскер шаруашылқта жұмыс жасау ... ... ... ... Еңбек қорғау әр салада әр түрлі болып келеді және
өзіне тиісті ережелерді бекітілген. Еңбек қорғаудың ... ... ... ... ... ... қадағалау, жұмыскерлердің
өндірісте денсаулығына зиян келтірмейтін жұмыс орындалу көлемі жоғарлату.
Әрине өндіріс барысындағы болған қайғылы оқиғалардың бәрін ... ... ... қойған дұрыс ... Ол ... ... ... ... ... қорғау арнайы тәртіп болып табылады. Ол саяси
қоғаммен, әлеуметтік–экономикалық және ... ... ... ... ... еңбекті қорғау көлемді түрде жоғарлады. Бұған
себептер көп, бастысы өндіріс барысында қайғылы ... ... ... ... ... Бұл ... шешу ... еңбек ресурстық
жетіспеушілігін кемітіп, оларды тиімді пайдалануға жол ... және ... ... ... ... ... ... шешуге
ынсап етеді.
«АКА» ЖШС еңбекті қорғауға көп көңіл бөлінеді. Жаңадан ... ... ... ... ... мамандар еңбек
қорғау ережелерімен таныстырып оларды терең ... ... ... еңбекті қорғау шаралары көрсетіледі, бұл үшін ... ... ... Осы ... ... және ... ... жүргізіп отырады.
Алты айда бір рет бұл саланың мамандары шаруашылықта тексеріс
жүргізеді. Тексеріс ... ... ... ... ... және ... қорғау туралы шараларға деген білімін, еңбек
әдістеріне аударады. Еңбек қорғау ережелерімен ... ... ... қол ... Бұл ... ... жеке ... сақталады. Жұмыс орнында өткен еңбек қорғау туралы бақылаулар,
арнайы журналдар бекітіліп отырады, бұл ... ... ... ... болады.
Шаруашылықтағы жұмыскерлердің еңбек қорғау жөнінде ... ... ... ... қорғау ережелерін шаруашылықтың әрбір өндіріс
ғимараттарында және басқару мекемесінде ... ... етіп ... ... және ... басшыларына еңбек қорғау жөнінде
дәріс өтізіледі. ... ... ... ... киімдер
беріледі. Қауіпті, улы заттар және дизенфекциялық ерітінділермен жұмыс
атқаратын болса, ... ... ... респиратор және қолғаптар
беріледі. Қажетінше бұл бұйымдар шаруашылықтың әрбір жұмысшыларында болуы
тиіс.
Мысалға: комбайн жүргізушілері егін ... ... ... ... етік және т.б. ... ... етіледі.
Шаруашылықтың барлық ғимараттарында жұмыс жақсы жүреді. ... ... ауа ... ... ... ... өрттің алдын алу шаралары жақсы дамыған. Шаруашылықтың
жұмыскерлері арасынан өз ... ... ... ұйым ... ... ... үшін қолданылатын аспап құрал жабдықтар тақтасы бар.
Шаруашылықтың барынша ... ... ... әрекеттеріне қарап отырып,
келесі жетіспеушілікті айта кеткен жөн:
Шаруашылықта қауіпсіздікті сақтау мынадай жүйелі жолдармен ... ... ... стандарттар мен нормаларды және қауіпсіздік
ережелерін дұрыс сақталуы.
➢ өздігінен басқа жұмысты ... ... тиым ... ... өзі ... ... орындарда тазалық сақтауы тиіс;
➢ шебер жұмыскерге жұмысты берген уақытта, оған ... ... ... жұмыскер шебер тапсырған
жұмысты ғана ... ... ... аяқтаған соң, станокты тазалап, сол бөлмені ... ... ... ... ... ... ... жұмысшы ауырған
болса, онда жетекшіні шақырып, оған ... да бір шара ... ... ... ... ... ... тоқ көзі жарық
жеткілікті болуы тиіс;
Шаруашылықта өрттің ... алу ... үшін әр ... ... ... ... өрт сөндіруге қарсы ұйым қалыптасқан.
Кешенді санитарлық-гигиеналық, дезинфекциялық шаралар өтеді. Адамдар
арасында жұқпалы ауруға қарсы профилактикалық шаралар өтіп тұрады.
Қорытынды
Герефорд асыл ... ... ... қасиеттерін зерттеу
барысында төмендегідей қорытындылар жасалынды:
1. Қазақстан Республикасы бойынша бүгінгі күні асыл ... ... мен асыл ... мал ... герефорд малының жалпы саны
24892 бас,оның ішінде Ақмола облысы аймағында ... 6582 бас. ... және ... ... 54,3% құрайды.
2. Ақмола облысы «АКА» ЖШС-гі ... ... ... 440 бас малы бар, оның ішінде 278 сиыр 6 асыл тұқымды бұқа ... ... ... салмағы 482-564 кг, аталық бұқалар 750-800
кг ... ... ... ... ... орташа сүттілігі бірінші бұзаулағанда 167,6
кг немесе 11,7%, екінші бұзаулағанда-175,2 кг немесе 11,5%, үш ... көп ... 185,8 кт ... 12,6 ... ... ... болды. Бұл іріленген зауыттық типті сиырларының сүттілігінің әліде
генетикалық ... ... ... Ал ... өсіп-жетілу деңгейіне көз жүгіртсек герефорд
тұқымының тиісті стандарт ... ... 15,3-7,7 ... ... 14,3-3,5 пайызға басым келеді. Бұл «АКА» ЖШС ... өсу ... ... ... екенін көрсетеді.
5. Ет өнімділігінде ұшаның ұзындығы бойынша 18- айлықтарында абердин-
ангус малдарының және ... ... ... герефорд тобының
малдарынан 9,4 - 14,1 см (4,9-7,4%), ал 21 ... – 12,3 - 15,6 ... ... түсті. Бұл көрсеткіштерді жеке топтар бойынша
сараптағанда ұша салмағының жоғары көрсеткіші 264,0 кг ... ... ... ... Бұл ... ... 17,8 кг ... әулииекөлден 38,9 кг (225,1 кг) жоғары болды ... ... осы ... ... ... -55,10%, сойыс шығымы - 56,81% көрсетті.
Бұл айырмашылық герефорд тұқымының тана ... ... ... ұша алуға болатынын көрсетеді. Барлық топтардағы жас ... мен бел ... ... ... етке толы ... атап өту қажет.
6. Шаруашылықта өсірілетін үш ... ... ... өгізшелерінің тірілей салмақтары 423,3 кг, және 455,1 ... ... ... 1 асыл тұқымды малды өткізу бағасы 430000-
500000 тг ... ... ... ... ... көлемі сәйкесінше
әр түрлі: яғни герефорд малынан түскен пайда 17000000 тг, ... ... ... 11500000 тг, ал ... ... түскен пайда
6880000 тг құрады. Талдау барысында үш тұқымнан түсетін ... ... асыл ... ... еншісіне тиіп отыр.
Жоғары сапалы ірі қара мал етін ... ... және ... құру үшін ... бұқалары мен сиырларын осы өңірде өсіру
оңтайлы нәтиже беріп жатыр. Таза тұқымды ... және ... ... ... ... ... өсу қарқыны, азықты
өтеуі және денесінде майдың байлануы бойынша бұл тұқым салыстырмалы түрде
айтарлықтай оң нәтиже ... ... ... ... малы ... орташадан жоғары
деңгейде жерсініп келеді десек ... ...... ... жағынан жақсы нәтиже беріп жатыр.
Ұсыныстар
Жүргізілген зерттеу жұмыстарының нәтижесінде ... ... ... ЖШС шаруашылығында өсірілетін герефорд асыл тұқымды малын
болашақта аталық із немесе туыстық топ құру ... ... ... ... ... ... өсімталдығы жоғары төл
алу үшін тірілей салмағы 530-580 кг аралығындағы сақа сиырларды
табында іріктеп қалдыру қажет. Өйткені, тірілей ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. Народное хозяйство Казахстана в 1988 г: Справочник. – Алма-ата,
2006. ... ... ... национальной с/х перепеси.
Животноводство Казахстана Т.1-3. Астана, ... ... Н.Ж. ... ... ет ... даму ... //БҚО Жәңгір хан атындағы БҚАТУ ... ... ... шаруашылығы
дамудың экономикалық аспектері» халықаралық ғылыми-практикалық ...... 2007. 193-195 ... ... К. ... ... ... животноводства в
РК в 2006-2007 г // Вестник с/х Казахстана, №7, 2008 С.22-26.
4. Альпейсов Ш.А. Современное состояние ... и ... ... на ... ... с/х ... №3, 2009 ... М.А. О генетических ресурсах животноводства Казахстана и
использовании ... ... ... с/х ... №1, 2009 ... ... Я.М. Современное состояние и пути развития мясной
промышленности в ... ... ... и ... ... ... 2004. -№1. –С.4-6.
6. Узаков Я.М., Рыскелдиев Б.А., Байболова Л.К. Мясная промышленность
Республики ... ... и ... ... 2008. №1. –С.6-8.
7. Мясной баланс республики (под общей редакцией А.К.Ковалева). –Алма-
Ата: Қайнар, 1989. –200 ... ... М. ... ет үшін арнайы өсірілетін ірі қара
тұқымдарының бүгіні мен келешегі //Жаршы журналы №11, 2003. 9-12 ... ... Қ.Қ., ... Б.Т., ... В.Б. Етті ірі ... ... ... //Орал, 1996. Монография.
10. Оразбеков Ж., Төлебаева Б. Етті ірі қара өсіру технологиясы және
еңбек өнімділігі.-Алматы, "Қайнар", 1987.- 385 ... ... Б.Г., ... Б.Т., ... Б.Т. Етті ірі ... - ... "Қайнар", 1994.
12. Қазақстан Республикасының « Асыл тұқымды мал шаруашылығы » 9
шілде 1998 ... №178 Заңы ... И.М., и др. ... ... ... со ... ... породы. //Вестник с.х. науки Казахстана, 1998. №9. С.
54.
14. Төреханов А.Ә., Каримов Ж.К., «Ірі қара ... ... ... Қ.Н., ... А.Ә., ... Ә.Б. Мал ... ... //Алматы, Бастау, 2006
16. Макаев Ш.А. Влияние инбридинга на племенные качества ... ... ... ... ... ... ... Е.Г., Төлебаев., Қажмұратов М.К. Бозымова P.O. Етті
тұқымдардың бұқаларын ұрпағының ... ... ... әртүрлі
әдістерді қолданудың тиімділігі туралы ұсыныстар. Орал ... В.Д., ... В.Ф., ... Ш.А., Мелдебеков А.А. "Балқаш"
және "Покровка" асыл түқымды мал зауыты малдарының өнімділігі мен ... ...... ... 1999. №2. 50 - 56 ... Жүзенов Ш.А., Стрелец А.В., Шаймов А.Б. Оценка быков по качества
потоства и ... их по ... ... // ... ... №6, 2009. ... ... К.И. Применение множественного корреляционно
-регрессивного анализа для ... ... ... параметров
признаков казахской белоголовой породы //Вестник науки ... ... им. С. ... Том 2 №1. С. 37-42. 1998 ... ... В., ... К. ... по интенсивности роста: Казахская
белоголовая, КРС //Поиск. Сер. Ест. Наук , 1997, -№5. С. 54 - ... ... А.М. ... ... ... ... по ... испытаний 1997-1998 гг. — Оренбург, 1998. С. 139.
23. Каримов Ж.К, Төреханов А. Ә, Даленов Ш. Д., «Ірі қара ... пен ет ... ... ... ... ... Қ.Қ., Төлебаев Б.Т., Насамбаев Е.Ғ., Бозымова Р.У. Қазақтың
ақбас сиырының ... ... ... ... малын асылдандыру туралы
ұсыныстар. - Орал, 1998.
25.Ранделин А.В., Заднепрянский И.П. Генетическая структура популяции
герефордского скота.//Аграрная ... №2 ... Е.К., ... Г.Г., ... А.М., Руф В.И., ... ... и подбор мясного скота по продуктивныл признакам и телосложения
//Вест.с.х.науки Казахстана, 1994. №6.С.112-116.
27.Заднепрянский И.П., ... А.В. ... ... ... ... ... //Проблемы мясн. скотоводства: Сб.научн.тр.
ВНИИМСА. - Оренбург, 1997 Вып. 50 С. ... Т.М., ... Л.Д. ... ... ... ... —Алматы, 1998. Казгос ИНТИ С.65.
30.Ожерельев В .Ф., ... Ш.А. ... типы ... ... ... ... Казахстане, //Вестник с.-х. науки Казахстана.-Алматы:
НИЦ "Бастау", 1996.- №7. С. ... ... тип ... ... ... ... 1995. №4. С. ... Назарбеков Б.К. Скрещивание скота местной ... с ... типа ... с/х ... ... №12. – С. 28-
29.
33. Мaкaев Ш.A., «Өнеркәсіптік негіздегі мал шаруашылығы».// Алматы,
1976.-125бет
34. ... В.Б., ... ... ... ... //Животноводство. - 1985. - № 5. - С. ... А.М., ... Т.М., ... Ш.А. ... ... коров герефордской породы при ... ... ... ... Казахстана, 1998. №2 С.91-93.
36.Крючков В.Д., Исабеков Н., Мухсанов Ж.В., ... ... ... производства говядины. Прогрессивные технологии
производства молока и говядины в ... ... ... (НИЦ ... 1995. №11 ... ... Н.В., ... В.С., Толпко Г.А., Третьякова О.Л.
Индексная система оценки племенных качеств ...... ... ... ... ... рекомендации. Краснодар, 2001.- 25
с.
38.Курячий М.Г. Использование ... ... ... и ... в ... свиноводстве: автореф.дис.канд. с.-х. наук: 06.02.01
/Всероссийской НИИ племенного дела. – п. Лесны поляны Московской области,
2004. – 20 ... В.С. ... ... ... ... ... ... и свиноматок ... ... ... и продовольствия Краснодар.края, Кубан. ГАУ, 2001. – 57 с.
40.Сердюков И.П. Совршенствовани внутрипородных типов ... ... ... ... ... с.-х. ... ... 2006
41.Янчуков И.Н. Перспективы совершнствования племенной работы с быками-
производителями в молочном скотоводстве ... ... // ... ... М.: ... 2006
42.Кочиш И.И., Петраш М.Г. Птицеводство России. История. Основные
направления. Прспективы развития. – М.: Колос, 2004. – 297 ... Н.В., ... С.И., ... С.Г. и др.Индексная оценка
племенных животных в молочном животноводстве: М.: УМЦ Минсельхозпрода РБ,
2004. -32 ... А.В., Г.Г. ... Г.Г. ... ... для студентов высш.
учеб. заведений по спец. «Зоотехния» — М.: ... 2006. — 448 ... ... Д. ... и тенденции развития скотоводства ... ... мира ... и ... скотоводство. — 1997. - №37. С.
39 - 44.
46.Садыкова Л.У. ... ... ... ... ... ... генотипов. //Вест.с.х. ... 1, ... X., ... Е. Ауыл ... ... "Қайнар", 1992.
48.Оразбеков Ж. Етті ірі қараны күтіп-бағу технологаясын жетідіру.//-
Жаршы, 1997. №8. 25-28 ... G.K., Yamazaki K., Duncan H. et al. Genetic ... ... mouse odor // Chemical signals in ... V. ... Univ. Press, 1990. P. ... Lenington S., Coopersmith C., Williams J. Genetic basis of mating
preferences in wild house mice // Amer. Zool. 1997. V. 32. P. ... V.I., Nazarova G.G., Potapov M.A. Female odour choice, ... rank, and sex ratio in the water vole // Advances In ... V. 93: Chemical signals in vertebrates VII. Oxford: Pergamon,
1995. P. 303-307.
52.Manning C.Jo., Potts W.K., Wakeland E.K., Dewsbury D.A. ... with MHC mate choice ... // Chemical signals in ... N.Y.: Plenum Press, 1992. P. 229-235.
53.Тореханов А.А., Қарымсақов Т.Н., Крючков В.Д., Бакқожаев А.А./
Методика ... ... ... ... ... скота мясных пород. –
Алмата, ТОО «Казахский научно-исследовательский институт животноводства и
кормопроизводства»,2011.-18с.
54. Қажғалиев Н.Ж., ... Н.Н. Етті ірі қара ... ... ... жүргізу әдісі // С.Сейфуллин атындағы ҚАТУ ғылым
жаршысы. №1(56) / ... ... ... Б.М. ... и ... количественных
признаков в животноводстве: учебно-метод.пособие //-Элиста: Изд-во Калм.ун-
та,2006.-80с.

Пән: Ет, сүт, шарап өнімдері
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сүтті және етті бағыттағы ірі қара32 бет
"Ірі қара малының гигиенасы."7 бет
"Қайрақ" ЖШС шарттарындағы абердин ангус тұқымды малдардың сипаттамасы39 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет
«АСЫЛ МҰРА» Қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі Мұқан Төлебаевтың туғанына 100 жыл (1913-1960 ж.) Лекция25 бет
«Асыл тұқымды көк түсті қаракөл қой шаруашылығында жұптау түріне байланысты селекциялық белгілерінің көрсеткіші»30 бет
«Мәдени Мұра» және «Асыл Мұра» бағдарламалары: аудиовизуалды құжаттар мәселелері37 бет
«Қоршаған ортаның сапасы — қоршаған ортаның құрамы мен қасиеттерінін сипаттамасы»6 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық жағдайы.Улы өсімдіктердің улылық қасиеттерінің ерекшеліктері30 бет
Ірі қара мал гигиенасы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь