Қазақ және орыс тілдерінің лексикасындағы ортақ сөздер

1. Қазақ және орыс тілдерінің лексикасындағы сөздер қалай қалыптасты?
2. Қазақ және орыс тілдерінің лексикасындағы ортақ сөздер
3. Орыс тілдегі түрік сөздер.
Қазақ тілінің тарихи кезеңінде кірме сөздердің алатын орны әлі айқындалып болған жоқ. Жалпы, қазақ тілінің лексикология саласында кірме сөздер туралы жан - жақты сөз болады. Бірақ кірме сөздердің фонетикалық, морфологиялық, грамматикалық құрылымы толық зерттелген деуге болмайды. Қазақ тілінің оқулықтарында әркез кірме сөз жөнінде әңгіме қозғалып қояды да, оның зерттелуінің тереңдей мәні ашылмайды.
Кірме сөздер қай ғасырдан да бері еніп келеді? Оны анықтау мүмкін емес. Дегенмен түрік елінің басқа шет елдерімен аралас-құраластың нәтижесінде кірме сөздер еніп үлгерді. Оның кейбірі түріктің өз сөздері болса, кейбірі миграция нәтижесінде жеткен сөздер тобы еді. Әрине, ұзақ жылғы тілдік даму барысында қай сөз кімдікі екендігін анықтау, оған нақты баға беру де қиынға соғады. Тіл ұзақ жылғы араласудың жемісі. Адамдар бір - бірін тіл арқылы түсінген. Әуелі адам, одан соң тіл жұмыс істеген. Адамзат баласының дүниеге келуінен бастап, жер бетінде дүние бөлісу басталды. Байлыққа көз тігу, бір жерді басып алу, әлімжеттік күштеу саясатын тудырды. Әсіресе, соғыс қатты әсер етті, бір елді басып алу сол елдің тілін білуге құштарлықты оятты.
1. Байтұрсынов А. Тіл тағлымы. - Алматы: «Ана тілі», 1992.
2. Барлыбаев Р. «Қазақ тіліндегі сөз маѓынасыныњ кеңейуі мен тарылуы». – Алматы; «Мектеп», 1968
3. Болғанбаев Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: «Санат», 1997. - 140 б.
4. Әбілқасымов Б. « Алғашқы қазақ газеттерінің тілі». – Алматы: «Ғылым», 1971ж.
5. Басқақов Н.Я. «Туыстас тілдер тарихы», Қазақ тарихы журналы, 1993. - № 2. - 79 б.
        
        Қазақстан Республикасы Ғылым және Білім министірлігі Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Қазақ және орыс тілдерінің лексикасындағы ортақ сөздер
Тексерген: ... Г.С ... ... ... ... және орыс тілдерінің лексикасындағы ортақ сөздер
Жоспар:
1. Қазақ және орыс тілдерінің лексикасындағы сөздер қалай қалыптасты?
2. Қазақ және орыс ... ... ... ... Орыс ... ... сөздер.
Қазақ тілінің тарихи кезеңінде кірме сөздердің алатын орны әлі ... ... жоқ. ... ... ... лексикология саласында кірме сөздер туралы жан - жақты сөз болады. Бірақ ... ... ... морфологиялық, грамматикалық құрылымы толық зерттелген деуге болмайды. Қазақ тілінің оқулықтарында ... ... сөз ... ... ... ... да, оның ... тереңдей мәні ашылмайды.
Кірме сөздер қай ғасырдан да бері еніп келеді? Оны анықтау мүмкін ... ... ... ... басқа шет елдерімен аралас-құраластың нәтижесінде кірме сөздер еніп үлгерді. Оның кейбірі ... өз ... ... ... ... ... ... сөздер тобы еді. Әрине, ұзақ жылғы тілдік даму барысында қай сөз ... ... ... оған ... баға беру де ... ... Тіл ұзақ ... араласудың жемісі. Адамдар бір - бірін тіл ... ... ... ... одан соң тіл ... істеген. Адамзат баласының дүниеге келуінен бастап, жер бетінде дүние бөлісу ... ... көз ... бір ... ... алу, әлімжеттік күштеу саясатын тудырды. Әсіресе, соғыс қатты әсер етті, бір елді ... алу сол ... ... ... ... ... ... тілінен қазақ тіліне сөз енуі сонау 18 ғасырдан басталады. Кірпіш, ... ... ... ... ... ... сөздердің саны бұл күнде өте мол. Орыс тілінен ... ... ... ... саны бұл ... өте мол. Орыс ... қазақ тіліне енген сөздерді Қазан төңкерісіне дейін енген сөздер, Қазан төңкерісінен кейін енген сөздер деп ... ... ... ... ... бұрын орыс лексикасынан ауысқан сөздер айтылуы мен жазылуы жағынан қазақ тілінің айтылу нормасына ... ... және ... ... ұшырған. Мысалы: Болыс- волость, жәшік- ящик, сот-суд, божы- вожжи, кереует- кровать, самауыр- самовар. Ал мұндай сөздер үндестік өзгеріске ұшыраған жоқ. ... ... ... ... ... ... клуб, институт т.б.
Басқа тілдік сөздердің енуі, сондай-ақ кейде оларды кейбір жолымен аударып алу қабылдаушы тілдің сөздік құрамын толықтырып байытады. Кеңес ... ... ... ... ... қазақ тілінің, лексикасы орыс тілінен, орыс тілі арқылы басқа тілдерден енген сөздермен толығып, оның аумағы кеңіді. Белгілі бір тілдің ... ... ішкі ... ... ... бар сөздерден туынды сөздер жасаудың есесінен дамып байыса, сонымен қатар басқа тілдерден жаңа ... енуі ... да ... ... ... алсак та оның өзінін сөздік құрамы, ерекше фонетикалық жүйесі және грамматикалық құрылысы ... және орыс ... ... ... ... әр ... ... топтарға жатады: қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына, орыс тілі индоеуропа тілдерініц шығыс славян тобына жатады. Түркі тілдерінде сөйлейтін халықтар ... ... ... далаларын, Орталық, Орта Азия, Сібір, Кавказ, Кіші Азия жерлерін ... ... пен орыс ... ... мен ... ... ... көрші елдер. XVI - XVII ғасырларда қоныс араласуымен, сауда-саттықпен байланысты қарым-қатынастар күшейсе, XVIII ... 30 ... ... ... Ресей империясына бағынуы бүл байланыстарды одан әрі нығайта түскен.
2. Революцияға дейінгі кезеңде ауысқан сөздер ... ... ... түрде тарамаған, көбінесе ауызша сейлеу тілі арқылы енген. Сондықтаң болса керек, бүл кезеңдегі кірме сөздер түгелдей қазақ тіліиің дыбыстық ... ... ... (ящик - жәіиік, кроватъ - кереует, чайник - іиәйнек, суд -- сот ... ... ... де ... термин сөздер ауысты. Бүлардың басым көпшілігі орыс ... ... ... мен ... ... қабылданды. Ал кейбір орыс тілі терминдерінің қазақща баламасы мынадай жолдармен жасалды:
1. Орыс тіліндегі ... ... төл ... және олардан калька жасау арқылы туынды сездер балама етіліп калыптастырылған (үшқыш - ... ... ... Орыс ... ... ... ... іздеп табу нәтижесінде кейбір дублет сөздерге дербес мағына беріліп, олар бір-бірінен сараланып отырған (білім - знанае, гылым - ... ... ... Орыс ... термин сөздерді қазақша аударып алуда кейбір тар мағыналы сөздер активтеніп, олардың белсенділігі арттырылған. ... ... дара ... ... көп ... болып калыптасты, яғни кейбір сөздердің семантикалық шеңбері кеңіді (фонд, ... ... - қор ... бір ... ғана ... жүр.)
4. Орыс тіліндегі терминдерге лайықты атаулықбаламалар табу ісінде қолданысқа түспей, ... ... ... көнерген сөздер активтеніп, қайтадан іскеқосылған (здание -- гимарат, тиф -- ... төл ... ... ... ... терминдік жаңа магына қосып алған (сыбага - удел,жертва - қүрбандық).
6. Қазақ тіліндегі көптеген ... ... ... -ыс/іс; -ма/ме сияқты жүрнақтардың сөз тудыру
қабілеті мейлінше күшейген (кружок - ... ... ... ... терминдердің лайықты баламатабылған мағьшасы аударылып қазакша берілсе, баламасы жоқмағынасы орысша қалпында берілген (фаза - кезең, ал физикағылымында - фаза ... сөз ез ... ... Орыс ... көп ... ... ... тіліне ауысканда, әрдайым бір мағынасында ғана қолданылады. Мысалы, операция, ассимиляция сөздері орыс тшшде көп ... ... ... ... ... дара ... ... Алайда әскери операция, медициналық операция, ақша операциясы деген тіркестер контексте қолданыла береді.
* Орысша туынды терминдерді қазак тіліне қабылдау ... ... ... ... түбірі сол қалпында алынып, орысша қосымшасы қазақ тілінің қосымшасымен алмастырылады (нормироваіпь - ... ... --
* ... ... ... орысшасы мен қазақшасыжарыса қолданылып жүр (метод - әдіс, форма - тур,тұлга).
11. Интернационалдық ... яғни ... бар ... ... қолданылып жүр (атом,конституция).
12. 1950 - 60 жылдардан бері қарай орыс сөздерініңқолданылуын реттеу, мүмкіндігінше қазақша баламасын табу,егер баламасы ... оны ... ... беру ... ... (остановка - аялдама, холодилъник -тоңазыпщыш).
13. Орыс сөздерінің баламасы калька ... ... ... -- ... ... -- ... муражай -- музей).
Кейде орыс тілі арқылы кірген создерге балама іздестіруде жөнсіз ауытқу да байкалады (галактика - ... ... - ... ... -- ... газет - ункагаз). Сондықтан кез келген кірме терминді міндетті түрде қазақшалап колдану ... ... ... ... ... ... жөн ... қай тіл болмасын кірме создер арқылы байып, толығып, кемелденіп отырған. Мысалы, орыс ... ... ... ... орыс тілі ... тілдерінін шығыс славян тобына жатады дедік. Ежелгі орыс әдебк тілі X гасырда Русьта христиан діні қабылданған кезден ... ... көне ... және ... ... ... қальштаса бастаған ("Повесть временных лет" (ХІ-ХІҮ ғғ), (XII ғ.), (XV ғ.). Ал ... ... бүл тіл ... 3 тіл ... ... орыс, белорус, украин тілдері. Ежелгі орыс тіліне де (древнерусский), үлы орыс тіліне де (великорусский) діни одебиетте қолданылатын кітаби-славян тілі әсер ... ... ... ... діни әдебиетте, халық-әдеби тілі ресми стильде, көркем әдебиет жанрында колпаңылған.
Орыс тілінің төл сөздеріне индоеуропалық сөздер, яғни ... ... ... ... ... ... дәуірге дейінгі Ү-ІҮ ғасырларда пайда болған сәздер, жалпы славян создері, яғни барлық славян ... ... ... ... ... ... ... Еуропада пайда болған шығыс славян лексикасы; XIV ғасырдан кейін қалыптасқан накты орыс ... ... ... ... ... ... кезінен бастап пайда болған лексика, ғалымдардың пікірі ... ... пен ... ... енді бір ... ... ... территориясында өмір сүрген тайпаларды біріктірген индоеуропа өркениетінің тілі.
Жалпы ... тілі ... ... ... ... ... тілдерінің негізі болған Днепр, Буга, Висла жерлерінде өмір ... ... ... тілі. Жалпы славян лексикасынан екі мыңға жуық сез орыс тіліне енген деген пікір бар.
Шыгыс славян ... ... ... ... ... тілі ... ... болған. Шығыс славян қауымдастығы VII - IX ғасырда Шығыс Еуропада ... ... ... ... қалыптаса бастаған.
Нақты орыс лексикасы (собственно русская лексика) XIV ғасырдан кейін, яғни орыс, украин, белорусс тілдерінің жеке даму ... ... орыс тілі XVI - XVII ... Мәскеу мемлекетінің қүрылуынан бастап қалыптаса бастаған.
2. Орыс тіліндегі түркі сөздері - славян тілдеріндегі түркі сөздері. Славян тілдері мен түрк ... ... ... ... өте ерте ... ... ... бірінші ғасырынан, басталған. Зерттеушілер бұл қарым-қатынастың даму процесін бірнеше тарихи кезеңдерге бөліп қарастырады. Алғашқы ... ... ... ... ... ... тұратын славяндар хун тайпалық одағының құрамындағы аварлармен, хазарлармен және Еділ бойындағы бұлғарлармен экономикалық ... ... ... кезеңде түркі тілдерінен славян тілдеріне енген сездер, негізінен, адам аттары мен жер, су атаулары. Екінші кезең ІХ-ХІІ ... ... ... Киев ... ... бұл кезеңде славян халқы әуелі печенектермен, уздармен, ... ... ... оғыз және қыпшақтармен тығыз қарым-қатынас жасайды. Киев мемлекетінде жазылған "Повести временных лет" деп ... ... ... ... ... ... сөздер кезедеседі. Орыс халқының "Игорь полкы туралы сөз" деп аталатын жазба ескерткіші де осы кезеңге жатады. Түркітанушылардың айқындауынша, мұнда ... ... ... ... сан ... мол және мағыналық жағынан әр түрлі болып келеді. Сула, Каяласияқты өзен атаулары, Тму-торокань деген қапа аты, жер ... ... ... ... ... сөздермен қатар қүс, өсімдік, халық пен тайпа аттары да ... ... ... ... әлеуметтік терминдер де қолданылған. ХІІІ-ХҮ ғасырлар аралығы үшінші кезеңге жатады. XIII ғасырдың ... ... ... түгелімен моңғолдар жаулап алып, Алтын Орда мемлекетін құрды. Бұл ауыр кезеңде орыс мемлекетінде түркі тілдерін білу қажеттігі ... ... жоқ. ... орыс ... ... Ордаға келіп, Орда өкілдерімен қарым-қатынас жасап тұруына тура келді.
Осындай қажеттіліктен орыс және ... ... ... ... шыға ... ... ... Қырым хандықтарының Ресейге қосылу кезеңінде бүл екі хапықтың бір-бірінен сез алмасу ... ... да ... ... Қазан теңкерісінен кейін орыс тіліне түркі тілдерінен сондай-ақ, керісінше, түркі тілдеріне орыс тілдерінен жекелеген сөздер, сөз ... ... ене ...
Славян тілдеріне ертеректе енген түркі сөздері орыстың көне жазба ескерткіштерінде, ең алдымен, жылнамаларында сақталып ... Ол ... ... ... ... ... ... Боярин (X ғ.), балаван - ақымақ, бисер - моншақ (XI ғ.), жемчуг - інжу (XII ғ.), атаман, ... ... ... ... ... (XIII ғ.), деньга - теңге, казначей, казна, серьга, стакан, улус (ХІҮ ғ.), арғамақ, базар, камка - қамқа, ... (ХҮ ғ.), ... - ... аршын, байрам, барс, мулла (ХҮІ ғ.), арба (ХҮІІ ғ.). Балта, бауырсак, биялай, булбул, катык, кочкар, тамыр сияқты қазақ ... ... ... ... ... ... ... кездегі зерттеулерде Орыс тіліндегі түркі сөздері тұрмыс, тағам, киім-кешек, үй және жабайы жануарлар, өсімдік атауларын білдіретін сәздер деп ... ... ... ... ... жүр. Н. А. ... 300 түркі тектес орыс фамилияларын анықтады. Д. С. Сетаровтың еңбегінде орыс тіліндегі ... ... ... ... 140 ... ... ... жасалған. Е. Н. Шипованың сөздігінде 2000 түркі сөздері беріліпті.
Ф ... ... ... ... ... ... ... болмасын өзге тілдерден ауысып келген кірме сөздер көп. ... ... деп ... ... де ... құрамы да таза төл сөздерден құралмайды. Тіл алмасу екі ... да ... ... ... ... пікірінше, аң атаулары, әсіресе, құс атауларының көпшілігі орыс тіліне түркі тілдерінен енген. Сондай-ақ, орыс ... ... ... ... мынадай сөздер бар: деньги, стакан, Кремль, булат, аршин, буран, юрта, карга, караул, айран, алтын, атара, аул, ... ... ... ... кабарга, каймак, кишлак, кочевать, кумыс, кунак, очаг, сайгак, ... ... ... ... ... ... урман, чекмень, чий, чубарый, чулан, тютюн т.б. Жаңа сөз жасауға ұйытқы болған байырғы түркі сөздері: токмак (токмарь, токмачь), кабак ... ... ... (хмелить, охмелить, похмелится), каблук (каблучок, каблучник), парч(а) (парчовый, парчевой), товар (товарняк), товаришко (затовариваться), отовариваться (канцтовары), т.б.
Орыс тілінің құрамындағы түркі ... ... ... ... бірі ... ... ... түркі сөздерінің сөздігінде" орыс тіліне енген 2000-ға жуық түркі сөздері қамтылған.
Тіл тарихын зерттеуші ғалымдар негізгі сөздік қорға тән үш ... ... ... 1) ұзақ тарихи кезеңдерде заттар мен құбылыстарды өзіне тән ерекшелігімен көрсетудегі сөздердің тұрақтылығы; 2) негізгі ... ... ... жаңа сөз ... ... 3) кең қолданысқа түскенде негізгі сөздік қордағы сөздердің жалпы халықтығы мен ... ... мен орыс ... ... мен ... ... ... көрші елдер. Сол себептен бұл елдердің арасындағы сауда-сагтық, шаруашылық және мәдени байланыстар өте ерте ... ... ... дами ... ... ... XVII -- XVIII ... қоныс араласуымен, базармен байланысты қарым-қатыиастар күшейсе, XIX гасыр- дың еікінші жартысынан ... ... өз ... Россия империясына чқосылуы бұл байлапыстарды одан әрі өрісі те түскен. Ел мен елдің ... ... ... ... ... нәтижесінде бірінен-біріне көптсгеп сөздср ауысқан. Бірақ осындай ізгі ... мен ... әр ... әрклай болған. Осы ерекшелік тілден де айқын байқалады.Мәселен, біздің ... ... орыс ... ... мен ... дәрежелері екі басқа. Осындай белгілеріне қарап, о лінен ауысқан кірме сөздерді екі дәуірге бөліп қараймыз: революцияға дейінгі ... ә) ... ... кезең.
Революцияға дейінгі кезеңде ауысқан кірме орыс сөзде пасөз арқылы жазба түрде тарамаған, көбінесе ауызша тілі ... ... ... ... ... бүл ... ... түгелдей дерлік, қазақ тілінің дыбыстық зацдары ғынып ... ... ... ... де ... ... орыс ... (бірлі-жарым терминдік моиі бар сөздері қоспағанда) негізінен қазақ тілінің орфоэпнясы мен-емелесіне бүтіндей сәйкесіп өзгергеи қалпында жазылады. Бүл сөздерді мынадай ... ... ...
а) ... ... ... сөздер, Мысалыжәшік (яшик керует (кровать), бөтелке (бутылка), бөшкс, мөшке ( лампы (лампа); көшір (кучср), сиса (ситец), бәтеңке ... ... ... ... ... ... ... восьмушка), шайнек (чайник), сіріңке (серники), мәтке (м атица ... ... ... ... ... (сутки), өшірет, шірет (очередь), малақай (малахай), пар (пара), гармон (гармонь, аршы (аршин), порым (форма), күмәжнек ... ... ... ... ... ...
Жоғарыда келтірілген тілдік материалдарға қарап, орыс тіліндегі түркі сөздерінің орыс тілінің талқысына түсіп, түрлі өзгерістерге ұшырағандарын аңғарамыз. Түркі тілдерінен ... ... ... ... гөрі ... дыбысталуы жағынан көбірек өзгерістерге түскен екен
Пайдаланған әдебиеттер:
1. ... А. Тіл ... - ... , 1992.
2. Барлыбаев Р. . - Алматы; , 1968
3. Болғанбаев Ә., ... Ғ. ... ... ... ... мен ... - Алматы: , 1997. - 140 б.
4. Әбілқасымов Б. >. - Алматы: , 1971ж.
5. ... Н.Я. , ... ... ... 1993. - № 2. - 79 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ және орыс тілдерінің лексикасындағы ортақ сөздер. Орыс тіліндегі түрікі сөздері6 бет
Тiлдегi кiрме элементтер және оның қалыптасу жолдары18 бет
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет
Дауысты дыбыстар жүйесі12 бет
Ерте дәуірдегі тіл білімі8 бет
Көне түркі тілі – түркі халықтарының алғашқы жазба - әдеби тілі48 бет
Н.А.Баскаков классификациясы.В.В.Радлов және түркология5 бет
Салыстырмалы-тарихи тіл білімі8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь