"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері

І. КІРІСПЕ.
1.1. Қазақ фольклортану ғылымы.
1.2. Қазақ халқының фольклорының зерттелу тарихы.
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ.
2.1. Жоқтау өлеңдерінің шығу тегі
2.2.Жоқтау өлеңдерінің түрлері
2.3.Жоқтау өлеңдерін зерттеуге үлесін қосқан ғалымдар
2.4. "Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
ІV. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
А. Ә. Әбілов Ә. Қоңыратбаев және халық өлеңдерінің зерттелуіне қатысты пікірлер Мақалада Ә. Қоныратбаевтың ұлттық өлеңдеріне зерттеу жүргізеді. ХVІІІ - ХІХ ғасырларда қазақ даласына жолы түскен А. Левшин, П. Паллас, А. Голубев, И. Георги, Г. Клапрот, Г. Спасский, М. Поспелов, В. Даль, Н. Северцев, Ф. Назаров, Г. Мейендорф, Е. Малевский, П. Семенов – Тян - Шанский, В. Небольсин, В. Васильев, Н. Ханыков, Г. Данилевский, А. Гумбольдт, П. Чихачев, П. Массачетов, М. Киттары және т.б. пікірлері мен Ш. Уәлиханов, В.В. Радлов, Г. Н. Потанин, Ә. Диваев еңбектерінен бастау алған қазақ фольклортану ғылымы А. Тұрсынов, С. Сейфуллин, М. Әуезов, С. Мұқанов, Қ. Жұмалиев, Е. Ысмайлов, Ә. Марғұлан, Н. Смирнова, М. Ғабдуллин, Ә. Қоңыратбаев еңбектері арқылы қазақ ғылымы мен мәдениетіндегі тың тараулардың бетін ашып, Р. Бердібаев, Б. Уахатов, О. Нұрмағанбетова, С. Қасқабасов, Е. Тұрсынов, Т. Сыдықов, С. Садырбаев, Ш. Ыбыраев, Т. Қоңыратбаев және т.б. зерттеулері арқылы жаңа ғасырға қадам басқаны белгілі. Ал қазақ халық өлеңдерін зерттеп, зерделеуде профессор Ә. Қоңыратбаев пікірлерінің маңызды болғандығын, олардың әлі де талай зерттеу еңбектерге ғылыми негіз болатынына күмән жоқ. Ә.Қоңыратбаевтың қазақ фольклорының тарихына, жіктелуіне қатысты сүбелі еңбектерді өмірге әкелгені бәрімізге аян. Оны толық талдай қарап шығу – үлкен де терең зерттеулердің еншісі.
1. «Ислам энциклопедиялық анықтамалық». Алматы, 2010ж.
2. Мағауин М. «Ғасырлар бедері». Алматы, 1991ж. -432б.
3. Хазірет Сұлтан Ахмет Иасауи. «Хикмет». Алматы, 2002ж. -272б.
4. Жәңгірұлы Ш. «Қарунның жер жұтқан оқиғасы». Ташкент: Г.Х.Арифжанов баспасы, (жылы көрсетілмеген). -82б.
5. Әбілов М. «Қарақалпақстандағы қазақ ақын-жыраулары поэзиясындағы діни-ағартушылық ағым» (ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басы). ф.ғ.кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алматы, 2001ж. -24б.
6. Е. Дүйсенбайұлы «Жеті ғасыр жырлайды» І-том., Алматы, 2008ж.
        
        Қазақстан Республикасы Ғылым және Білім министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Имангаликова Ж. М. ФИ-201топ студенті
Жетекшісі: Жүндібаева А. Қ
2015 жыл
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазалы ... ... айту - ... ... ... ... Біздің қазақ ұлтының осы ырымынан - ақ ғасырлар бойы жинақталып түзілген қасиетті салт - ... ... ... мен ... ... болмысы көрініп тұрады. Сондықтан жоқтаудың тәрбиелік мәні де зор. Ал ... ... ... мәні өзгеріп бара жатқандығы бәрімізге мәлім. Әсіресе қарапайым халық арасында не ... мәні жоқ, не ... ... ... ісі, ... ... ... айтылмайды. Ұйқас қуып, деген атты ғана ойлайтын болдық. Сол себепті де бүгінгі күні ... ... ... ... мән ... ... себепті жоқтау өлеңдерді зерттеп, шынайы бағасын беру - көкейтесті мәселелердің бірі және уақыт ... ... біз осы ... ... осы күнге дейінгі зерттеулерді негізге ала отырып, жан-жақты талдап, шағын ғылыми жобаға ұсынуды ... ... ... ... өзектілігі де осы тараптан айқын аңғарылады.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... жоқтау өлеңдердің бұрынғысы мен бүгінгісін салыстыра отырып, қазіргі кездегі жоқтау өлеңдердің сипатын, тәрбиелік ... ... ... қара өлең ... ... бара ... ашып көрсету.
Ол үшін зерттеу жұмысының алдына төмендегідей мақсат-міндеттер қойылды:
-- жоқтаудың жанрлық, тақырыптық қырларын ... ... ... ... ... ... қарастыру;
-- жоқтаудың түрлерін және басқа салт-дәстүрмен сабақтастығын
көрсету;
-жоқтау жанрының дамуына үлес қосқан ақындар өлеңдерін ... ... ... ... ... ... ... өлеңдердің табиғатын анықтап, тағылымын көрсету.
Зерттеу нысаны: Қазақ әдебиетіндегі жоқтау жанры
ЖОСПАР.
І. ... ... ... фольклортану ғылымы.
1.2. Қазақ халқының фольклорының зерттелу тарихы.
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ.
2.1. Жоқтау өлеңдерінің шығу тегі
2.2.Жоқтау өлеңдерінің түрлері ... ... ... ... ... ...
2.4. "Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
ІV. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ.
А. Ә. Әбілов Ә. Қоңыратбаев және халық өлеңдерінің зерттелуіне қатысты пікірлер ... Ә. ... ... ... ... жүргізеді. ХVІІІ - ХІХ ғасырларда қазақ даласына жолы түскен А. Левшин, П. ... А. ... И. ... Г. ... Г. ... М. ... В. Даль, Н. Северцев, Ф. Назаров, Г. Мейендорф, Е. Малевский, П. Семенов - Тян - ... В. ... В. ... Н. ... Г. ... А. Гумбольдт, П. Чихачев, П. Массачетов, М. Киттары және т.б. пікірлері мен Ш. Уәлиханов, В.В. Радлов, Г. Н. ... Ә. ... ... бастау алған қазақ фольклортану ғылымы А. Тұрсынов, С. Сейфуллин, М. Әуезов, С. ... Қ. ... Е. ... Ә. ... Н. Смирнова, М. Ғабдуллин, Ә. Қоңыратбаев еңбектері арқылы ... ... мен ... тың ... ... ашып, Р. Бердібаев, Б. Уахатов, О. Нұрмағанбетова, С. Қасқабасов, Е. Тұрсынов, Т. ... С. ... Ш. ... Т. ... және т.б. ... арқылы жаңа ғасырға қадам басқаны белгілі. Ал қазақ халық өлеңдерін зерттеп, зерделеуде профессор Ә. Қоңыратбаев пікірлерінің маңызды болғандығын, олардың әлі де ... ... ... ... ... ... күмән жоқ. Ә.Қоңыратбаевтың қазақ фольклорының тарихына, жіктелуіне қатысты сүбелі еңбектерді өмірге әкелгені бәрімізге аян. Оны толық талдай қарап шығу - ... де ... ... еншісі. Сондықтан біз тек жоқтау өлеңдеріне ланысты мәселелерді ғана ... ... ... Әдет - ғұрыпқа ланысты туған өлеңдердің үлкен бір саласын мұң - шерлі, ... ... деп ... сол мұң - ... ... өлеңдердің ішінде сонау көне дәуірлерден келе жатқаны, әрі көлемділері - ... өлең - ... ... ... салт - ... әдет - ... тұрмыс - тіршілігімен тығыз ланыста өмірге келген мұндай өлең - ... ... ... ... бар ... белгілі. Мәселен, ассирияның ұлттық эпопеясы - > пен үнді халқының көне эпосы - да, гректің жер ... ... ... ... да, ... елдерінің жырлары мен ескі еврей әдебиеттерінде де жоқтаудың көне түрлері кездеседі. Адамзат дамуында бақилық болған адамды жоқтау, ... ... ... ... ... ұлт пен халықтарға ортақ дәстүр болса керек, себебі, қай елді, қай дінді алсақ та адам қазасы ... ... ... ... Бұл, сірә, адамзат баласының 34 ISSN 1811-1823. Вестник ПГУ ... ... 2013. №1 35 ... дамыған санасына қатысты болса керек. Тіпті, жоқтау өлеңдерін ежелгі замандарда Римнің философ - ақындары Катулла мен ... да, ... ... де ... ол - ... негрлердің де, Европадағы немістер мен француздардың да және ò.á. халықтардың өмірінде де бар [10. 218 - 219 бет]. ... ... өте ерте ... ... ... көптеген деректер, жазба ескерткіштер, тастағы жазулар, әдебиет, өнер үлгілері бар. Кей еңбектерде [6] > дегенді айтады. Бірақ ... ... емес ... ... ... қажет етпейді деп ойлаймыз. Жоқтау өлеңдеріне ланысты академик Ә. Марғұлан: , - ... [9. 97 бет]. Ал, Б. ... ... - ... [10. 219 бет] ... ... жырларының ислам дініне дейін болғаны анық, ал бірақ Шеге шешен қай кезде өмір сүрді, дәл осы шумақ ислам дініне дейін ... ... ме - ... әлі анықтау қажет деп ойлаймыз. Бұлай айтуымыздың бір себебі: жалпы қазақ әйелдерінің сөз ... ... ... сияқты көрінетін (құдайдың бар екеніне күмандану), сияқты тіркестер болғандығы, ... ... ... де ... ... ... ... себеп: ислам діні енбеген кез болса әлгі әйел құдайды қайдан білген? Міне, бұл орайда біз Б. ... әлгі ... ... ... дейінгі өлең - деп, дәл осылайша кесіп - ... ... ... ... ... жоқ. Ал Ә. Қоңыратбаевтың жоқтау өлеңдері туралы пікірлерінен нақтылықты, дәлдікті қаймыз. [8.54 бет]. Жоқтаудың біздің елден ... ... ... бар ... ... да көне ... келе жатқандығын айтып өттік. Дегенмен, әр халықтың жоқтауларына қатысты ерекшеліктер де жоқ ... ... ... ... ... жаттамалы түрде айтылған. Сондықтан, тәжірибелі жоқтаушы әйелдер (орыстарды - плакальшица) мұны кәсіп ... ... ... ... ... Ал ... елдегі жлқтаудың ерекшеліктері бар, қаза болған үйге ілінер аза туларының түсі туралы құнды деректер қалдырған ... ... ... деп ... Біздегі жоқтаулардың саз, әуенінде аймақтарға қатысты көп өзгешеліктер болмағанмен, мәтіндер айырмашылығы қалады және оның бұлай болуы заңды да. Осы ... ... ... ... қате де ... бар ... ... өтпекпіз. Мысалы Б.Уахатов жоғарыда атап өтілген еңбегінде: > - деген [10. 220 - 221 бет] тұжырым ... ... бұл ... келіскіміз жоқ. Өйткені, бұған бірнеше себеп бар. Біріншісі - жоқтау өлеңдері қайтыс болған адамға ... оны ... қаза ... шығарылған өлең - жырлар дейтін болсақ, қазақтың өлген адамды қаза үстінде жамандамайтын, ... ... ... сынап, мінеп жоқтау шығарылуы тіпті мүмкін емес нәрсе. Екіншісі - жоғарыдағы бір шумақ өлеңнің қай жерде, ... ... ... ... Бұл Б.Уақатов жоқтау деп отырған шумақтың тіпті жоқтау болмауы да мүмкін ... ... - ... ... ... ... бұл ... айтылмауы. Төртіншісі - баспадан жарық көрген жоқтаулар жинағында Кеңгір ға қатысты жарияланған жоқтаудың ... ... ... ... 1730 ... ... 1815 жылдары қайтыс болған Кеңгір заманында елге сыйлы, дәулетті адам ... Ол А дың ... ... Оның бәйбішесі айтқан деп болжам жасалып отырған [5.] бұл жоқтаудың мәтінінде ( В. В. Радлов жазып алған ... ... ... ... жоқ, ... мадақ басым Алты атасы өткен, Алты атанға жүк артқан. Жеті атасы ... Жеті ... жүк ... Үйде ... ... 36 ISSN ... ... ПГУ серия ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ. 2013. №1 37 Қиядан сұңқар тілеткен.... ... Жеті ... қол ... ... ... ... ... нұрдан жаралған, Ақ сұңқардай түлеген. Тояты әбден қонған соң, Алыстан дұспан аттанса, Қар, жаңбырдай бораған... ... ... үйде ... ... ... ... Хан ... ... Бетімнен кетті ажарым!>> [ 5. 35-36 бет] Жоқтау өлеңдерін ... мен ... ... ... ... ... жағдайлары да, айтушыларға шығарып берген жағдайлары да бар. Екінші жағдайда оны айтушылар - ... ... ... ... ... ... не ата - ... болып келеді. Жоқтау өлеңдерін ер адамдардың айтуы - балалары, не жары, не ... ... ... ... ... ... ... ғана кездеседі. Мәселен, жоғарыда айтып өткен Кеңгір дың жоқтауын - әйелінің ерін жоқтаудың үлгісі деп қарасақ, ... ... ... ... ... ... ... жоқтаудың үлгісі болады.[5.29- 30 бет] Кезінде Ш. Уәлиханов жазып алған осы ... орыс ... А. Е. ... 1898 жылы жазып алып, орысшаға аударып бастырған тоқ ақын шығарған ... ... ... ... М. Мағауин жариялаған Үмбетей жырау шығарған Бөгем батырдың жоқтауын және т.б.халық, ел ... ... ... ... ... Зұлпықардың баласын жоқтауы, Арал Оңғар ұлының баласы Берекетті жоқтауы, А дың баласы Әбдірахманға шығарған бірнеше жоқтаулары және т.б. әкенің балаға ... ... ... Бұл ... ... ... ... болады, айтушысына, шығарушысына қарай топтастыра беруге болады. Жоқтау өлеңдеріндегі ... ... ... үшін ... кейде асқан талғампаздықпен сараланған жағдайда қайталанып, көркемдікке қызмет етеді. ... ... ол ... ... ... әкеп, бейне қайырма сияқты қызмет атқарады. Бұған дәлел ретінде Арал дың баласы Берекетті жоқтауын айтуымызға болады. ... >. - ... ... қайталана келіп [5.197 - 199 бет] бөлек ырғақ, көркем нақыш жасайды. - дейді [8.54 бет] Ә. ... осы өлең ... ... ... Жыр ... ... ... Алғадайға арнаған жоқтау өлеңі, Бұда Қабылұлының Әйеке қайтыс болғанда ... ... Арал дың ... ... ... және т.б. ... көркем дүниелер. Жоқтауларыдң өзіндік сазы, музыкасы бар. Кейде көңіл айту, не зар өлеңдерін де ... ... ... бар. Мәселен, жырында айтылатын Қыз Жібектің зарын қалай жоқтау деп айтарсың?! Сонымен, қорыта айтар болсақ, ... - ... ... мол, ... жоғары мұң - шерлі, зарлы өлеңдердің бір түрі ғана ... ... ... , [ 8.] бұл - ... өнер ... ... жоқтау өлеңдеріне қатысты пікірлері бұл өлеңдерді әлі де терең зерттей түсу қажеттігін көрсетеді ... ... би). ... - аза ... ... ... ... басатын, қазаға аса лайықты қаралы салттың бірегей түрі. Қайтыс болған адамның жақсылығын, еліне істеген қызметін, жақсы қасиеттерін паш ... ... - салт ... , жыры, зарлы өлең. Жоқтауды белгілі ақындар немесе сол адамның әйелдері мен ана, қарындастары да шығара беретін ... ... ... ... жоқ, ол ... ... салт, өлімнің берік әдет - ғұрпы деп ... ... атты ... ... ... ... 1990 ж.) ... Абылай ханды жоқтауы, Қаз Дауысты Қазыбек биді қызы Қамқаның жоқтауы, Абай ұлы Әбішті әйелі Мағыштың ... ... ... көркем үлгілері бар. Жоқтау тәрбиелік үлгі - өнегесі бар, мәдениеттілік пен адамды бағалаудың және оны есте сақтаудың бір ... ... ... ... ... ... айтылады. Жоқтау - азалы, қайғылы, зарлы үнмен жырланады.Жоқтауды қайтыс болған адамның әйелі, ... ... қызы және ... ... Ал аса ... ... сол елдіңсұлу, әнші қыздары қатыстырылады. Мысалы, өткен ғасырдың сексенінші жылдарында ... ... ... ... ... ... ... Шәңкі бидің немересі Төкіш болыстың сұлу қызы Бәдігүл мен Байғасқа бидің қызы Бәпіш жоқтау айтқан. Қазір ... және ауыз ... ... үлгілері өте көп. Ондағы парасатты сөздер, жақсыны ардақтау, сипаттау, мадақтау, теңеу сияқты өлең жолдарының көркем қисыны ... ... ... ... ... ... айту - ... дәстүріміздің жақсы үлгісі. Оны айтудың, жалғастырудың ешқандай ерсілігі жоқ. Халық ғұрыпы бойынша жоқтау айтқан әйелдер мен қыздар үш күн бойы аяқ - ... ... яғни ... ... қосылмайды. Біздің қазақ ұлтының осы ырымынан - ақ ғасырлар бойы жинақталып түзілген қасиетті салт - ... ... ... мен ... ... ... ... тұрған жоқ па! Туған халқымыздың осындай тәрбиелік әрі зор ... ... ... де тәлімдік тәсілдері мен жолдарын кейінгі өсер ұрпаққа жеткізе, түсіндіре білу барлық білікті азаматтардың парызы екенін ... ... ... ... ... - ... : ... 1991.
2 .Әуезов, М. Уақыт және әдебиет - Алматы : МКӘБ, 1962.
3 .Тұрсынов, А. Ақжол - ... : ... 1992.
4 ... Р. ... ... - ... : Жазушы, 1973.
5 .Боздағым. - ... : ... ... ... ... қазақтарының өлең - жырлары. - ... : ... 1971.
7. ... ... - Алматы : Ғылым, 1972.
8. Қоңыратбаев, Ә. Қазақ фольклорының тарихы. - Алматы : Ана ... ... ... Ә. ... және ... - ... : ... 1971. 10 Уахатов, Б. Қазақтың халық өлеңдері. - Алматы : Ғылым, 1974.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ТАҚЫРЫБЫ:
Сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік
Орындаған: ИМАНГААЛИКОВА Ж: М.
Тобы: ФИ-201
Тексерген: Жүндібаева А.Қ
Семей 2015ж
Қазақ халқының дәстүрлі ... ... ... орны ... Өйткені, дін өткен тарихи дәуірлерде мәдениеттің барлық салаларын қамтиды. Ортағасырда мұсылман мәдениетінің дамып-өркендеуіне түркілердің қосқан үлесі аз болған жоқ. ... ... ... ... ... ... әсері, оның сол заманда өмір сүрген ақындардың ... ... ... ... ... ... ... өзінің болмысын бүгінгі таңда да синтез немесе симбиоз түрінде сақтап келген.
Расында, қазақ әдебиетінің тарихында Шығыс шайырларынан, діни ... нәр ... онда ... тәлім-тәрбиелік, ахлақи мәселелерді ана тілінде қайта жырлауға тырысқан ақындарда аз болмаған.
Жыраулар мен жыршылардың бәрі де, алғашқы сөздерін "Алланың ... ... ... соң ғана негізгі тақырыпқа кіріскен. Қарахандықтар билігінен бері ХХ ғасырдың алғашқы ширегіне дейін өмір сүрген ақындардың ... ... ... ... ... ... еді.
Әдебиеттанушы М.Мағауин қазақ әдебиеттану мен әдебиет тарихына қатысты ой-тұжырымы туралы:"Классикалық ... ... әр бір сөз Алла ... ... ... әлемге аян атақты дастандардың барлығында ең алдымен Хақ тағалаға мадақ айтылады. Содан соң жүз ныспылы, бір кейіпті ... ... ... - деп ... қолына қалам алған ақындар өлеңдерін "Бисмилләсіз" бастамайтын болған.
Ортағасырдан басталған осы үрдіс дүниеге келген шығармалардың басым бөлігінде көрініс берді. Түркі ... ... ... ... Қ.А. Ясауидің өнегелі жыр-жолдары:
"Бисмилләһ" деп баяндайын хикмет айтып,
Талибтерге дүр мен жаухар шаштім міне,
Риязатты қатты ... ... ... ... ... міне. - деген жолдармен бастаса, одан кейін Шәді төре Жәңгірұлы ақын да:
Жат еттім аузыма алып бисмилләні,
"Әррахманир-рахим-дүр" Ахад аты, - деп, ... жер ... ... ... діни ... Алланың атымен жазған. Шәді ақынның өзі Исламның барлық шарттарын қамтитын шығармалары "Назым Сияр Шәриф", "Назым Хайбар", "Фикһ Қайдан", "Ахуал қиямет", ... ... ... ... алғаны" сияқты еңбектері қазақтың ислами әдебиетіндегі алар орны ерекше. ... ... діні ... кең ... ... ... ... аты шайыр шығармасының "кіріспесіне" айналған. Себебі, Хз Мұхаммед (с.а.с.) Пайғамбардың "Кез-келген қайырлы істі ... ... ... ... ... үмметіне қатты әсер еткен десе де болады.
Қазақ әдебиеті тарихының X-XІ ғасырлардағы кезеңі деп аталынады. Бұл кезеңдегі қазақ ... ... ... ... ... түрік халықтарына ортақ болғанымен, біздің төл әдебиетіміздің кейінгі дамуына жалғасқан исламдық дүниетанымның негіздері сол кезеңде қалыптасты.
Орта ғасырда ... ... ... ... ... ... ... бөліп қарастырған: дәстүрлі ислами әдебиет, ислами астар алған әдебиет, сопылық әдебиет және сопылық астар алған әдебиет.
Түрік ... ... ... ... даму ... көрнекті тұлғалары Махмұд Қашқаридың"Диуани лұғат ат-түрк", Жүсіп ... ... ... ... ... "Диуани хикмет", Сүлеймен Бақырғанидың "Ақыр заман кітабы", ... ... ... ... Бурхануддин Рабғұзидың "Қиссасул әнбия" (немесе, кейде "Қиссасур Рабғұзи"), Сейф Сарайдың "Гулистан бит-түрки" сияқты Қарахандықтар билігі мен Алтын Орда тұсында дүниеге ... ... ... соның жарқын дәлелі. Бұл шығармалары қазақ поэзиясының исламдық-эстетикалық негіздері болып саналады. Ислам тарихына байланысты жырланған жыр-дастандар ұлттық әдебиетіміздің нағыз халық ... ... ... шығармалар болып табылады.
Сан ғасырлар бойы халық көкірегінде жатталып, ... ... ... ... ... ... Досмамбет, Шал ақын, Шалкиіз (ХV-ХVІІІ ғ.ғ. ) жыраудан бастап, Шәді төре Жәңгірұлы, Тұрмағанбет Ізтілеуов, ... ... ... ... ... (ХІХ ғ.) ... ... ұлттың ұрангерлері болып, ел ұйытқысына айналған ақын-жыраулар болған. Мысалы Шал ақынның:
деген сөз бар,
Құдайым жақсы десе, ұжмақ етер.
Қанағат, амандықтың ... ... ... ... бір күн ... бір ... бөрідей,
Иманың бағлан қозыдай,
Егер тыю салмасаң, Иманынды жеп кетер. - деген. Бұл атақты тұлғалар қазақ ... ... ... әдептілік, құқықтық, діни қағидаларын айқындау, насихаттау, қалыптастыру істеріне араласты. Түркі әдебиетіне тән жалпы ... ... ... қоғамдық, әлеуметтік ой-пікірлерді білдіретін, біртұтас елдің болмысын көрсететін қоғамның ой-ағымына айналды.
Хақ дінді шығармаларында жырлау арқылы, бұл сенімнің ... ... ... ... ... өз септігін тигізді. Сол дәуірлерде өмір сүрген ақындардың шығармаларында Құран аяттары мен пайғамбар хадистері жиі қолданылған. Осы тұрғыдан алғанда Ислам ... ... ... ... үлес ... деуге болады. Осындай әдеби шығармаларды айтпағанның өзінде, дәстүрлі діннің негізгі қағидаларын ашып көрсететін Құран мен хадис құпияларынан сыр ... әрі ... ... ... еңбектер де жеткілікті.
Сонымен, Ислам діні негізінде пайда болған ... VІІІ ... ... келе отырып, қазірге дейін қазақ поэзиясына өзіндік әсерін ... ... Сыр ... ... ... поэзиясына әсері болған. Сондықтан олардың жыр-дастандарында сопылық сарындар көрініс беріп отырған. Мәселен оны Әбубәкір Кердерінің ... өлең ... ... аламыз:
Сопылық деген ауыр жол,
Пендеге зарар етпеген,
Ұстап жүрсең тәуір жол
Сопылықты іздесең
Дүние қуып кетпеген...
Оқыған көп ғалым бол.
Аллаға ғашық дос болған,
Атқан оққа ... қас ... ... ... бол. - ... ... ... ұқсас өлең тармақтары бірнеше ақын-жырау шығармаларында кездеседі. Әрине, жырауларының барлығы бірдей сопылық ... ... ... қол ... ... ... деп айта ... Бірақта олардың жыр-дастандарында сопылық сарындар көрінісі байқалады. деп аталатын сыр бойы ақын-жырауларының бірі болған ... ... ... ... ... ... ... жәрдем тапқан
Сен кімге Хақтан өзге сиынасың,
Халық еткен бұл әлемді бар мен жоқтан - деп жырлаған. Ерімбет ислам дінін ... ... ... әрі халыққа Құранды насихаттай білетін, ахун дәрежесіндегі болған ... ... , , ... ... ... ... яғни ... насихаттаған.
Сыр бойы жырауларының тағы бір өкілі Бұдабай Қабылұлы да сопылық сарын айқыны ... ... ... ... басқа бір өлім,
Мұхаммедке болса үммет
Ақырын Алла бермесе.
Орнады бізге бір нәубет
Сақилығы бар еді
Баязит пенен ... - ... бұл ... сол ... бір ... ... ел ішіндегі екі ру арасындағы болғалы тұрған қақтығысты болдырмай, руларды ортақ мәмілеге келтіру болғанымен, сопылық сарынмен еш ... жоқ ... ... жоқ. Өлеңнің соңғы жолындағы Баязит пенен Бастандай, дұрысында Баязит Бистами болуы керек. Бәлкім, жыраудың бұлай ... жыр ... ... ... тілге салуынан болса керек. Баязит Бистами сопылық ... өте ірі ... ... ... шығыстық сарындағы ақын жыраулардың ішінде Сыр өңірі жырауларының алатын ... ... ... ... баға берген.
Алаш ардақтысы А.Байтұрсынұлының: "Қазақтың өлеңді сөзді сүйетін мінезін біліп, дінді халыққа молдалар өлеңмен үйреткен. Дін ... ... ... ... ... ... әңгіме түрінде айтып, халықтың құлағына сіңіріп, көңілдеріне қондырған", - деп ... ... ... ... ... діни ... меңзеген.
Хз. Мұхаммед (с.а.с.) Пайғамбардың "Дін - ... ... ... еске ... онда қазақ ақындары бұл өсиетті өз деңгейінде орындаған. Бұл пікірімізді сол замандарда дүниеге келген діни дастандар айғақтайды. ... ойлы ... ... өмірдің сан-алуан мәселелерін сарапқа салып, гуманистік тұрғыда философиялық-дидактикалық түйін-тұжырымдар жасап, жер-суды, атамекенді қорғау, ел бірлігін ... ... ... ... ... ... ертеден жалғасын тауып келе жатқандығын тарихтанда білеміз. Сопылық поэзияны айта кету - ... ... ... ... үшін де мәні бар. Себебі ортағасырдағы әдебиеттің үлкен бағыты - сопылық поэзия болып есептеледі. Бірінде ... ... ... сөз болса, екіншісінде ішкі сезімге көбірек көңіл бөлінген.
Осындай діни ... ... ... даласында берік орнығуына септігін тигізді. "Біріншісі, Ислам дінін таратушылардың іс жүзіндегі (мешіт, медресе) үгіт -- насихат жүргізуі арқылы жүзеге ... ... -- ... дала ... ... ... басылған жыр сөздермен (діни дастандар) әсер ету арқылы орындалған тәрізді", - деп ... ... ... екі жол ... ... ... ... отырды.
Әсіресе, соңғы "жол" қазақтың иманының күшейуіне қатты әсер етті. Бір кездері суреткер-ғалым М.Әуезовтің: "Қазақ арасына ісләм дінінің ... ... ... ... ... ... ... - деп жазғанында да, Исламды таратуда ақындардың ерекше роль атқарғанын сілтеген болатын.
Қорыта айтқанда, қазақтың басқа да ... ... ... ... байланыста екендігін көруімізге болады. Қазақ халқының тарихи кеңістігі мен географиялық орналасуының өзі ... пен ... ... дәнекерлік қызмет атқаруына үлкен септігін тигізгені анық. Қазақ даласына тек шығыстың материалдық дүниесі ғана ... жоқ, ... ... оның ... ... да ... ... нәрлендіріп отыр.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. . Алматы, 2010ж.
2. Мағауин М. . Алматы, 1991ж. -432б.
3. Хазірет Сұлтан Ахмет Иасауи. . ... 2002ж. ... ... Ш. . Ташкент: Г.Х.Арифжанов баспасы, (жылы көрсетілмеген). -82б.
5. Әбілов М. (ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ... ... ... ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алматы, 2001ж. -24б.
6. Е. Дүйсенбайұлы І-том., Алматы, 2008ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
А.Байтұрсынов және халық педагогикасы7 бет
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері9 бет
Қазақтың үй іші әдет-ғұрып өлеңдері91 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
1) Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі 2)Өлең сөздің теориясы 3)Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері 4) Әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь