Лирикалық проза

І. Әдебиеттегі жаңа өзгерістер
ІІ. 50.жылдардағы лирикалық проза
ІІІ. ХХ ғасырдағы прозадағы лиризм
Қазақ әдебиетінің өзіндік даму тарихы бар. Сонау ауыз әдебиетінен нәр алып сусындаған әдебиетіміз уақыт өткен сайын өзіндік жаңалықтарымен, ізденістерімен дараланып тұратын қаламгерлер шығармаларымен толығып отырды. Соның нәтижесінде әр кезеңдегі қазақ қаламгерлері қалыптасқан дәстүрлі арнаны жаңашылдық сипатта жан-жақты дамыта отырып, қазақ әдебиетіне мол жаңалық әкелді. Қазақ әдебиетінің төріне жаңа кейіпкерлер келді, олардың мінез-құлқы күрделенді, әр түрлі жанрда жазылған жаңа мазмұнды шығармалар қатары кеңейді. Кейіпкер бейнесін сомдауда, өмір шындығын көркем өрнектеуде соны көркем бейнелеу құралдары жасалды. Яғни әдебиеттегі дәстүрлі арна жаңа сипат алды. Әдебиеттегі жаңашылдық – әрқашан асқан шеберлік пен зор таланттың нәтижесі, ол әдебиет пен өнердің өрісін кеңейте түседі. Тұрмыстың, қоғамдық тіршіліктің өзгеруіне, адамның өмір танудағы жаңа ұғым-түсініктеріне байланысты әдебиетте мазмұн мен түр жағынан жаңашыл шығармалар туады.
1. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. Құрастырушылар: Ахметов З, Шаңбаев Т. – Алматы: Ана тілі, 1996.
2. Мұқанов С.Таңдамалы шығармалар. 13 том. – Алматы: Жазушы, 1978.
3. Мұстафин Ғ. 5 том. Ой әуендері. (Әңгімелер, очерктер). – Алматы: Жазушы, 1984.
4. Қаратаев М. Көргенім мен көңілдегім. – Алматы: Жалын, 1982.
5. Шаймерденов С. Ағалардың алақаны. – Алматы: Жазушы, 1990.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті филология факультеті
Өздік жұмыс
Тақырыбы: 1. Лирикалық проза( реферат).2.Қазіргі ... ... ... ... мәні(конспект).3.Мемуарлық шығармалар(конспект).
Орындаған: Шаймарданов Қ.А.
Тобы: Қ-213
Тексерген: Құрмамбаева Қ.С..
Семей 2015
Лирикалық проза
Жоспары:
І. Әдебиеттегі жаңа өзгерістер
ІІ. ... ... ... ХХ ... прозадағы лиризм
Қазақ әдебиетінің өзіндік даму тарихы бар. Сонау ауыз әдебиетінен нәр алып сусындаған әдебиетіміз уақыт өткен сайын ... ... ... ... ... ... ... толығып отырды. Соның нәтижесінде әр кезеңдегі қазақ қаламгерлері қалыптасқан дәстүрлі арнаны жаңашылдық сипатта жан-жақты дамыта отырып, қазақ ... мол ... ... Қазақ әдебиетінің төріне жаңа кейіпкерлер келді, олардың мінез-құлқы ... әр ... ... жазылған жаңа мазмұнды шығармалар қатары кеңейді. Кейіпкер бейнесін ... өмір ... ... ... соны ... ... ... жасалды. Яғни әдебиеттегі дәстүрлі арна жаңа сипат алды. ... ... - ... асқан шеберлік пен зор таланттың нәтижесі, ол әдебиет пен ... ... ... ... ... қоғамдық тіршіліктің өзгеруіне, адамның өмір танудағы жаңа ұғым-түсініктеріне байланысты әдебиетте мазмұн мен түр ... ... ... ... Бұл тұрғыда кейбір дәстүрлік әдіс-тәсілдер сақталумен қатар жаңаша суреттеу, бейнелеу, сөз қолдану амалдары пайда болады. ... жаңа ... мен ... ... соны ... ... жасалады. Бұл - әдебиеттегі жаңашылдықтың белгісі. Дәстүр мен жаңашылдық тек түрді, сыртқы өзгерістерді білдірумен ... ішкі ... ... ... ... идеялық-көркемдік немесе ұлттық сипатын жаңа сатыда елестетеді. Енген жаңалық әдебиетке сіңіп, дәстүрге айналып кетуі мүмкін. [1, 35]. ... ... әлем ... ... ішкі ... ... ... үңіле отырып, өмірді жаңа қырынан таныды. Әлем әдебиетінде туындап жатқан жаңаша көзқарастардың әсері қазақ ... да өз ... ... ... көркем сөз өнері өсіп, дами түсті. [2, 55]. ... ... ... бірі ... ... дамуына қатысты болды. Кез келген нәрсенің жоқтан пайда болмайтындығы ... бұл ... та ... ... ... ... ... отырып келді.
Орыс әдебиетіндегі лиризмнің кең өрістеу кезеңі 50-жылдардың екінші жартысынан басталды. Көркемдік-эстетикалық қуаты жағынан ғажайып шығармалар ... орыс ... ... ... ... "Алғашқы махаббат", "Көктемгі тасқын", Ф.М.Достоевскийдің "Бейшаралар", Н.Г.Короленконың "Соқыр музыкант" сияқты шығармалары сезімді сан толқытатын лиризм өрнектеріне толы ... ... ... Бұл ... ... деп ... [3, ... әдебиетінде лиризм құбылысын ерекше әрі жетік меңгерген А.П.Чехов ... ... ... ... ... проза мүмкіндіктерін танытушы ұлы қаламгерлердің бірі саналумен қатар, жалпы, әдетте бірауыздан мақұлданатын қатал реалистік өнерінің тұла бойына лиризм шуағын жарасымды ... ... - ... ... ... өз ... ... өмірінің мәні, оның құндылығы мен қайталанбас қасиетін ашуға тырысады. Оның әңгімелері күнделікті өмірдегі күйбең ... бола ... да, сол ... бақыты, еркін сәттері болатынына сенімділікпен қарайды. Зерттеушілердің пікірінше, мұндай пафосқа толы Чехов әңгімелеріндегі лиризм кейіпкерлердің ... ... ... ... мұң және ... армандар жайлы ой қосады.
Көп жағдайда жазушының ішкі сезім толғаныстары туған жер, өскен орта тіршілігін суреттеумен беріледі. Бұл ... ... ... ауыл ... бір кездегі балалық шағы қалған аяулы мекен жайды жан-жақты көңіл-күй әуендерін толғайтын қазақ прозаиктерінің де ... ... реті жоқ еді. ... ... ... ... ... жалпыодақтық әдебиеттегі бағдарға сай адамгершілік, ар-ождан мәселелері әрдайым көне ... ... мән ... ес-түссіз құлшынатындығы үшін сыналуға бейім қала мен ата-бабалар, ... асыл ... ... әлі де шын ... ... ел ... ... көзқарастар шарпысуы арқылы пайымдалды. Бір есептен лиризмнің мазмұндық-идеялық төркіні осынау сағыныш, аңсау, адалдық, тазалық, жақсы мұрттарды алыс естеліктерден іздеп, ... ... ... ... ... ... ... Ғ.Мүсіреповтің: , - деуі де әдебиеттер арасындағы байланысты, дәстүр ... ... ... анық [4, ... ... ... ... үлгілері қай кезеңнен басталады деген сұраққа жауапты ертерек кезден бастаған дұрыс деп ойлаймыз. Кейбір орыс зерттеушілері орыс лирикалық прозасының бастау ... ... ауыз ... ... да сөз қылып кетеді. Біз де лиризм үлгілері әлдеқайда ертерек кезеңнен бастау алған деген ойды айтқымыз келеді. Себебі лиризм элементтері ... ... ... ... те болады. Өйткені кез келген шығармада белгілі бір ... ... ... ... , яғни ... тебіренісі, толғанысы қандай дәрежеде болса да көрініс беріп отырады. Сондықтан біздің әдебиетіміздегі лиризмнің алғашқы көріністері ... ауыз ... ... ... ... ... Ауыз ... үлгілерінде, әсіресе ертегілерде, соның ішінде қиял-ғажайып ертегілерінде лиризм өрнектерінің молынан кездесіп отыратынын жоққа шығара ... Сол ... ... ... Асан ... туралы аңыздарда лиризмнің үлгілері кездесетінін айтқан болатын. Ал ... ... ... ... ... жырларды (немесе лиро-эпос), лиро-эпикалық поэмаларды, поэмаларды, дастандарды, балладаны, өлеңмен жазылған романды, роман-диалогты, публицистикалық ... ... ... сондай-ақ тарихи-көркем жанр үлгісіндегі өмірбаяндық (мемуар) шығармаларды, эпистолярлық (хат) үлгідегі туындыларды ... ... ... ... айта ... ... неліктен осы жанрға жатқызуға болады деген сұраққа жауап береді. Оның айтуы бойынша лиро-эпикалық жырлардың аралас ... жату ... [5, 159], - деп атап ... ... бұл пікірлерге сүйенсек, кейіпкердің ғашықтық, сүйіспеншілік сезімдерін, толғаныстары мен тебіреністерін беру сияқты ... ... ... ерте ... ... ... ... жырлардан бастау алатындығына көз жеткізгендей боламыз.
Оның бергі жағындағы Шоқанның еңбектерінде, ... ... ... ... ... Абайдың қара сөздерінде лиризм элементтері жоқ, мүлдем кездеспейді деп айта ... ... ... ... ... тән ... ... ауыз әдебиетімізден бастап негізі қаланған деген ойға тоқтасақ қателеспейміз деген ой келеді. Ол кезеңдегі туындылардың мұндай ерекшелігі ... сөз ... ... ... лиризм мәселесіне кейінгі кезеңде ғана, яғни ХХ ғасырдың орта шенінде ғана көңіл бөліне бастауы себеп болса керек.
Қазақ әдебиетінде ХХ ... ... ... ... ... айшықтары анық көрінетінін байқауға болады. Мұндай шығармалардың қатарына , , т.б. ... ... атай ... Бейімбет Майлиннің шығармасындағы Шұғаның "Отаудың сықырлауығынан" қарап тұруының өзі ... ... ... ... ... ... ... болады. Мұның өзі кейіпкердің жан әлемі, қуаныш сезімі, қайғы-қасіреті - жан ... ... ... ... ... ... поэтикалық көрініс. Бұл жерде Қасымжан әңгімесінен лиризм бедері ... ... қана ... лирикалық пафос, сыршыл толғаныс арқылы лирикалық прозаның өміршеңдігі де айқын танылады.
Прозадағы жанды тербетер лиризм және әңгіменің бірінші жақтан ... өзі ... ... сан ... өне бойына татымды сыршыл әуен қосқан. Т.Нұртазиннің айтуы бойынша, әңгімедегі лирикалық саз жазушының ... ... де ... отыр.
Б.Майлиннің бұған дейінгі жазылған лирикалық шығармалары бізге таныс. Оның прозалық шығармасындағы лирикалық сипаттың басым болуы оның ақындығынан шығар деген де ой ... ... ... орыс ... де ... жазған прозалық шығармаларында көбіне лирикалық прозаға тән ... жиі ... ... ... эпикалық жанрға бет бұрған ақынның прозалық шығармасына лирикалық туынды жазудағы тәжірибесі ықпалын тигізбей қоймайтын сияқты. Сол себепті де ... ... таза ... сәл де болса өзгешеленіп тұрады. Әрине, біз мұны айтқанда, лирикалық прозаны тек ақындар ғана ... ... ... өлең ... шарт ... ... айтып отырған жоқпыз. Әйтпесе, прозадағы лирикалық стильді тек поэтикалық мектептен өткен жазушылармен ғана байланысты десек ағаттық болар. ... ... ... ... ... Т.Нұрмағамбетов сияқты өзіміз зерттеу нысаны етіп алып отырған жазушылар ақын ... ... ... ... ... болып есептеледі. Олардың әрқайсысының шығармасы өзінше ерекше, бірін-бірі қайталамайды.
Мәселен, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов сияқты белгілі ... ... ... ... ... үлгілерін көре аламыз. Олардың лиризмді беруде өзіндік ерекшеліктері бар. М.Әуезов көбіне кейіпкердің жан дүниесін табиғат суреттерімен астастыра отырып жеткізе біледі. ... ... ... ... ... әртүрлі мақсатта қолданудың шебері екені сөзсіз.
Ал Ғ.Мүсіреповтің шығармаларындағы лиризм өрнектері мүлде бөлек. Оның лирикалық кейіпкерлері, образдары көбіне астарлы, ... ... ... ... ... әрбір детальді ойната, құбылта қолдана отырып, оны символдық образ дәрежесіне дейін жеткізе біледі.
Жазушының туындысы нағыз лирикалық прозаның үлгісі болып ... ... ... ... деп ... да осы ... ... айтылса керек. Ал , , сияқты шығармалары қазақ әдебиетіндегі символдық туындылардың ішіндегі шоқтығы деуге болады.
Әсіресе 60-жылдардан бастап қазақ ... ... ... бай, ... ... ... шығармалармен толыға түсті. Олардың қатарына С.Мұратбеков, Қ.Ысқақов, Ж.Молдағалиев, Т.Жармағамбетов, Ә.Кекілбаев, Ж.Түменбаев, Т.Нұрмағамбетов, О.Бөкей т.б. ... ... ... ... Олардың ізденістері лирикалық прозаның композициясына өзгерістер енгізуге, байыта түсуге алып келді және ежелгі озық әдеби үрдістерді шебер пайдалана білуге жетеледі.
Қаламгерлердің ... да бұл ... ... ... ... ... ... дамыта түскен. Мұның өзі олардың шеберліктерін көрсетіп, стилін айқындай түседі.
Жазушы бойына дарып, дамыған әдеби ... ... жаңа ... ... ... ... ... әкелсе ғана жаңашыл стиль болып табылады. Бұл жазушыларды да дәстүрді дамыта отырып, жаңа заманның, яғни өз заманының рухына үн ... ... ... ... ... ... деп ... болады.
Өміршең шығармалары арқылы ұлттық әдебиетіміздің зор мақтанышына айналған Б.Майлин, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов сияқты өзіндік стилімен, шеберлігімен дараланған жазушыларымыздан үйреніп, ізін жалғастырып қана ... ... ... ... да білген Ә.Кекілбаев, С.Мұратбеков, Ә.Әлімжанов, О.Бөкей, Қ.Ысқақ, Д.Исабеков, Т.Ахметжан, Н.Ораз сияқты ... ... ... прозаға тән ерекшеліктерді әр қырынан көруге болады. Олардың әрқайсысы осы жолда тынбай еңбектеніп, ең ... ... ... мен ... ... өз биігіне шығарды.
Көркем әдебиеттің міндеті тек өмір шындығын тізбектеп айтып беріп қана қоймайды, адамның жанын да зерттейді ... ... Ол ... ішкі жан ... ... ... ... жанындағы дерттің сырын, себебін ұғуға ұмтылса, көркем шығарма осылардың себебін анықтап, оны емдеудің жолдарын қарастырады. ... ... ... ... ... жетуде адамның жан дүниесін, сезім сырын, көңіл-күйін оқырманға жеткізу үшін авторлық баяндау, суреттеу, әңгімелеу, пікір айту сияқты тәсілдерді алмастырып ... ... ,- деп ... [6, ... шын жан сыры ... ... орын табу үшін ол шығармада көңіл-күйдің, ой-арманның ... ... ... ... қажет. Себебі лиризм қуат алады. Сондықтан да ғалымдар лирикалық прозадағы басты шеберлік кілті суреткердің өз өмірбаяны мен ... ... ... ... ... ... терең байланыстырып, өмір шындығын қызғылықты беруі деп ұғады.
Жазушылардың шартарап ізденістері лирикалық прозаның композициясына өзгерістер ... ... және ол ... ... озық әдеби үрдістерді өнерпаздықпен пайдалана білуге жетеледі. Мысалы, Прибалтика әдебиетінде шағын новеллалар құрылымына сипаттар дендеп ... ... ... ... де мол ... ... ... тарих пен бүгінгі таң оқиғаларын салыстыра бейнелеу, көне аңыз, әңгімелерде түйінделген өмір ақиқаттарына қазіргі ... ... ... ... психологиялық толымдылыққа қол арту - прозаның барлық ... бел ... ... тенденция. Тынымбай Нұрмағамбетов, Сайын Мұратбеков, Әбіш Кекілбаев, Тобық Жармағанбетов, Өтебай ... ... ... Қалихан Ысқақ, Дулат Исабеков, Талаптан Ахметжан сияқты көптеген қазақ жазушыларының шығармалары осы бір адам жан сырын ізгі мұраттар жолындағы өрлеу ... ... ... ... арнаның өрістей түскенін айғақтайды. Бұл қаламгерлердің әрқайсысы қазақ лирикалық прозасының дамуына елеулі үлес қосты дей аламыз. ... ... - ең ... ... ... емес және оны негізгі стильдік бағдарына табиғи түрде айналдырған жазушы эпикалық ... ... бір ... де ... ... ... жөн. Мәселенің екі жағы да шығармашылық тәсіл мен дарын қуатының заңды жарасымымен шешілетіні ... ... ... дегеніміз толып жатқан элементтер мен олардың компоненттерінің, яғни сюжет пен композицияның, тіл мен стильдің қарым-қатынасы бірлігінен құралады. Демек, ... ... ... ... ... ... шығуында автордың дүниетаным мен жеке шығармашылық бағыты, композиция мен сюжет, кеңістік пен уақыт ұғымдары арасындағы байланысты түсіне білу қабілеті, ... ... ... машығы үлкен рөл атқарады. Демек, лиризм табиғаты жазушының мол ізденісін, суреткерлік парызын байқататын құбылыс.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Дәдебаев Ж. Қазiргi ... ... ... ... дәстүрi. - А.: 1981. 47 б.
2. Лизунова В. Современный казахский роман. - А.: ... АН Каз ССР, 1964. -360 с. ... З. Сөз ... ... ... ... 1992 -350 ... Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері. Алматы: Алаш, 2003 - 327 ... ... ... ... ... ... жылдардағы қазақ ақындары поэмаларының басым көпшілігін өз замандастарының өмірін бейнелеуге арналды. Бұл эпикалық поэзиядағы заңды ... ... ... ... поэмалар арасында жұртшылық назарын аударған Қ.Бекхожиннің , Т.Жароковтың , М.Әлімбаевтың , А.Шамкеновтың , Ғ.Қайырбековтың , ... , ... , ... , т.б. поэмаларда соны сюжет, жаңа көркемдік бояулармен ұлттық поэзияның бейнелеу арсеналы молыға түсті. Бұл ... ... эпик ... өз ... кең тынысты жарқын өмірін жырлау жолында поэма жанрының мүмкіншіліктерін мейлінше толықтырып, өздерінің ақындық шеберліктерін жетілдіре түсуге күш жұмсады.
Замандастар туралы жазылған ... ... бірі - ... ... ... ... сюжеттік желісі жалындаған жігерлі жас қауымның өкілі-Алмат деген жас жігіттің алғашқы өмір жолын суреттейді. Ақынның суреттеуінде Алмат -өз ... ... да, ... ... жан, ары ... рухани дүниесі бай, романтикашыл- арманшыл, өршіл, жігерлі жас. Алматқа ... ... ... кейіпкер Жарғақ Жолтаев. Оқиғалар осы Жарғақ пен Алматтың тартысы негізінде өрбіп ... ... ... ... ... ... ... ескі қоғамның қырсықты сарқыншықтарын бойына жинаған. Оқушыға ұсынылып отырған терең идеяны, еңбек адамының үлгі-өнегесін поэмада суреткерлік шеберлікпен жырлауға ұмтылған ақынның ... ... ... емес. Алматтың, оның сүйген қызы Айжанның портреттері поэманың әр тұсында нақышты бояумен суреттелген.
Замандастарымыздың аяулы сезімі-махаббатын, асыл арманын, ішкі дүниесінің ... ... ... ... ... жұртшылықтың рухани серігі боларлықтай аса көрнекті шығармалар әзір туа қойған жоқ. Махаббат тақырыбына, жастардың сезім күйлерін бейнелеуге арналған Т.Молдағалиевтың , , , , ... , ... ... ... ... ... ... бір семьяның өмірінде түскен соғыс ауыртпалығын нақты ... ... ... сол ... ... ... шындығын бейнелеген. Жаумен ерлік шайқас үстінде зағип болып ... ... оның ... ... ... жары Толғанайдың дараланған бейнелері, әр қилы тағдырлары поэмада сол тұстың өмір шындығына сәйкес ... ... бір топ ... ... ... ... белгілі тарихи қайраткерлердің өміріне арналады. Оларда қазақ елінің белгілі ағартушысы Ы.Алтынсариннің ... ) ұлы ... ... ... ), ... ... ... т.б.өмір жолдарына арналған поэмаларды жатқызуға болады. Тұтастай алғанда, халықтың сүйікті ... ... ... ... ... ... ... ізденістері жақсы болды.
Хамит Ерғалиевтың жаңа туындылары , , ... ... ... ... көріністері жасалған. Ал поэмасы идеялық мазмұн тереңдігі, көркемдік қуатының молдығы жағынан ақын ... кең ... зор ... ... ... туынды. Еңбекші халықтың жалынды күреске ұмтылған дабылды жырындай естілетін Құрмағазының дауылды күйлері де әр оқиғаның тұсында асқақ ... ... ... ... тау суындай тасқындаған жігерлі күйлерінің шалқитыны, өнерлі елін ерекше құрметтейтін туған ... . Ұлы ... ... ... ... өмірін бүгінгі шындыққа ұштастыра жырлау шығарманың көркемдік ажарына мән беріп тұр. поэмасының тіл образдылығының қызықтырар сәттері көп. ... да ... ... ... ... ... ... ерекшелігі бар эпик ақын екендігін осы поэмасында айрықша танытады. Көне сүрлеуге жоламай, тың образдар, соны ... ... ... ... өлең өрнектерін, сөз кестелерін жасауға зор күш салған. ... ... ... сюжеттік арнасында, тілдік образдық жүйесінде кейбір кемшіліктеріне қарамастан ұлттық поэзия тарихында елеулі орны бар ... ... ... ... ... ... образын, қайраткердің ағартушы-демократиялық көзқарас, озық ой, зор еңбегін үлкен талас-тартысымен ...
... ... ... ... ... арқау еткен. Поэмада Ы.Алтынсариннің барлық өмірі емес, белгілі бір тарихи кезеңдер ғана ... ... ... ... үшін ақын ... көп оның үлгі- өнегелік қадір-қасиетін ашуға зер салған. Ол - бұқара ... үшін жан ... ... ... ... ... ... жарқын болашағы үшін еңбек сіңіруі
поэмасы, ондағы үлкен ақындық қуатпен жырланған Ыбырай бейнесі- қазақ ... ... ... аса ірі табысы.
Кейінгі жылдары қазақ поэмаларының ішкі ... ... де әр ... Бір топ ... ... ... тартыстар мен қайшылықтар, кейіпкерлердің қарым-қатынасы, көзқарас, идеал-мұраты, өмір жолдары арқылы көрініп, шығарманың сюжеттік желісіне айналып айналып отырады.
Сонымен бірқатарда кейінгі ... ... ... ... ... да пайда болды. Олар Қ.Бекхожиннің , Х.Ерғалиевтың , Ж.Молдағалиевтың , , Ә.Тәжібаевтың , О.Сүлейменовтың , М.Әлімбаевтың , ... т.б. ... Бұл ... ... ... ... анық ... да, белгілі бір сюжетке құрылмайды. Көбінесе, лирикалық кейіпкер орталық образдың міндетін атқарады.
Лирикалық поэмалардың ішінде жалпылама айтумен нақтылыққа ... ... де бар. ... ең басты көркем тұлға-ақынның лирикалық кейіпкері. Поэмадағы барлық әңгіме сол ... ... ... өрбиді.
Ж.Молдағаливтың поэмасы қазақ халқының ұзақ тарихына ... шолу ... сол ... ... ... ... Ел тарихындағы кезеңді-кезеңді оқиғаларды айта отырып, қазақ халқының қанаушыларға, отаршыларға, басқыншыларға қарсы мың өліп, мың тіріле>> күрескенін суреттейді. Әрі көне ... әрі ... ... ... ... ... ... отырып, оның жинақталған образын жасауда Жұбан Молдағалиев сюжетсіз ... ... ... ... ... ... молынан пайдаланған. Қазақтың эпикалық поэзиясының өрісін кеңейтіп , ... ... ... алғанда бұл жылдары қазақ поэмалары сан жағынан да, сапа жағынан да недәуір ілгеріледі. Поэмалардың тақырыптық ауқымы кеңіп, ... ... ... ірі-ірі туындылардың әлеуметтік өмірмен байланысы күшейе түсті. Поэма жанрын жетілдіруде, шеберлікті ұштауда ақындар ... ... ... ... бұл жылдары эпик ақындарымыз поэма жанрын жетілдіріп, оны байыту жолында үздіксіз ізденуде, тәжірибе молайтуда екенін анық танытты. Осы ... ... ... ... ... өсу перспективасы зор екенін көрсетті.
Қазіргі қоғам өміріндегі егемендік дәуірінде, жариялылық бел алған кезде біз де поэма жанрындағы келеңсіздіктерді, сұрқайлықтарды жасырмай ... ... ... ... ... алға басу ... ... тезірек арылып, идеялық-көркемдік арсеналын молықтыра беруіне үздіксіз де айрықша назар аударып отыру-әдеби сынның ешқашан күн тәртібінен ... ... ... ... даму ... өсу ... жыл ... туындап, басылып шығып жатқан сұрқай поэмалар белгілемейді. Қазақ поэмасының ... ... ... ... ... ... талғамын ұштап, мейірін қандыратын, рухани жағынан байытатын оның көркемдік табыстары ғана ... Ал ... ... қомақты эпикалық туындылар қазіргі қазақ әдебиетінде бар. Бірақ онша көп деп айта алмаймыз. Өз шығармаларының ... ... ... ... ... әлі де ... арттыра түсуде қазақ ақындарының алдында таудай міндеттер, алынбаған биік асулар бар.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1.Қ.Жұмалиев. Әдебиет теориясы. ... ... Сөз ... Алматы, 1983ж. I,II томдары.
3.Ә.Нарымбетов. Қазіргі қазақ поэзиясы
4.Т.Шапаев. Ой түбінде жатқан сөз. Алматы, 1989ж.
5.Б.Сабыралиев. От жүректің өмірдастаны. №4. ... ... [1,139]. ... ... ... да мемуарлық очерктер көркем шығарманың санатына ... және оның ... ... ... ретінде жазылған үлгілері көркемдік тәсіл үлгілері болып қабылданады. Мемуарлық очерктерде автор ... ... ... ... ала ... болған, өзінің басынан кешкен оқиғалары мен құбылыстарын нақтылы дерек, фактілерге жүгіне отырып, желі етеді. Сонымен ... ... ... ... белгілі бір кезеңнің тарихи, саяси, әлеуметтік кезеңдері қамтылып, жинақталады. Очеркші өзі өмір сүрген кезеңдегі әртүрлі адамдарды өз көркем очеркіне арқау ете ... сол ... ... ... ... бейнелеу арқылы сол кезеңнің әсері мен сипаттарын суреттеуге тырысады. ... бұл ... ... ... сол кезеңнің уақыт тынысының әсері, өткен шындыққа ... ... ... ... ... жатады. Бұл көркем очерк түрінің басқа түрлерден артықшылығы - өткен, болған жайларға баға берушілік, баяндалып ... ... ... ... да ... бар ... Демек, баяндалған оқиға, суреттелген іс-әрекеттер неғұлым деректі материалдар мен ... ... ... жүгініп жазылса, соғұрлым өмір шындығы да терең ... ... ... ... ... ... ... пен нақтылық қатар жүрсе де автордың көзімен көріп, басы-қасында болған оқиғаларды баяндағанда автор өз түсінігі, өзінің сол оқиға немесе құбылыстарға жеке ... ... баға беру жағы ... ... ... ... баға берушілікке көп мүмкіндік жасалады.
Біріншіден, мемуарлық көркем очерктерде нақты фактімен сөйлеу, деректілік, өмірдің шындығымен ... жағы ... ... Екіншіден, мемуарлық очерктерде өмір танытқыштық, өткенді жинақтап көрсету, ... ... ... түрде бейнелеу қасиеті де бар. Осы қасиеттер біріккенде де ғана мемуарлық көркем очерктің мазмұны мен ... ... өз ... шығады. Мемуарлық очерктер жазу үшін автордың өмірлік ... мол, сөз ... ... ... ... ... таңдап қана қоймай, үлгі-өнеге боларлық тұстарды саралау шеберлігі де ... ... ... ... ... нақтылы өмір құбылыстары, оның сыры, қайшылықтары терең ұғылмай, ... ... ... және ... ... сарапталмаса тәлімдік-танымдық қасиеті мол туынды жасалмайды. Очеркші өмір шындығын көркемдік шындыққа айналдырғанда ғана рухани ләззат аларлық туынды ... ... ... ... ... шығармалардан айырмашылығы - құжаттық-деректік тұрғыдан ... ... ... және ... өз ... көрген, білген оқиғаларын шығармасына арқау етеді.
Мемуар жанрының туу ... ерте ... ... ... ... шын ... ... жанрының жетілу, қалыптасу кезеңдері ХҮШ ғасыр мен ХХ ғасыр аралығы. Орыс әдебиетіндегі мемуардың классикалық үлгілеріне А.Герценнің , ... , , , ... , ... т.б. ... жатады. Қазақ әдебиетінің тарихында мемуарлық жанр ХХ ғасыр туып, ... Оған ... ... , ... , , Ғабиден Мұстафиннің , , М.Қаратаевтың , Медеу ... , ... ... , ... Шаймерденовтің , Мұзафар Әлімбаевтың , Асанәлі Әшімұлының , Әлібек Асқаровтың т.б. өмір, ... ... ... ... өнер адамдары туралы ой толғайтын, мемуарлық сарындағы көркем ... ... Бұл ... ... ... тек жақсы жағынан көрсетуді ғана мақсат етпей, қате басқан, адасқан тұстарына өмір өте келе баға беру, қиындыққа түскен ... ... ... жеңген сәттерін де бейнелеуімен құнды.
Сәбит Мұқановтың атты ... ... сол ... ... ... ғана суреттеп қоймай, өзінің ішкі әлемін де ... ... ... ... қоса көңіл күй сәттері, жеке басының мінез ... ... ... ... ... ... автордың жеке басының өмірлік тәжірбиесі, өмір сүрген дәуірінің қайшылықтары, арман-мақсаттары қатар өріледі. Бұл көркем очерктің алғашқы тарауы деп аталып, ... ауыр ... ... ... өткізген, әке-шеше, туыстарының қабыры орнаған Жаманшұбарды ширек ... ... ... ... әсерлерін очеркші шыншылдықпен баяндайды.
Жазушы бұл тарауда Жаманшұбардың бұлай аталу себебін, Қарағаш жеріне көшу ... айта ... ... ... ... ... келгені жайында мәліметтерді бергенде жеке адам тағдыры мен қоғам тағдырын байланыстыра ... ... ... [2,21]. ... ... балалық шағының елеулі кезеңдерін сөз еткенде қазақ елінің басындағы ауыр халді, ... ... ... ... ... ауыр жағдайды суреттегенде табиғат құпияларымен егіз суреттеу арқылы шығармасында көркемдік шешім ... [2,22],- деп ... ... ... қаталдығы, көктемнің бала атаулыға әкелер қызығы, қалай түсетінін, жаз ... ... ... очеркші өмір оқиғалары мен табиғаттың құбылыстарын қатарластыра отырып, ұтымды іріктеп, келістіре суреттеген. Мұнда автор ... ... ... ... ... түсігімен орайластыра береді, яғни табиғат пен кейіпкер көңіл-күйлері астарласа, қатарласа жүріп отырған. Бұл көркем очеркінде жазушы жеке басындағы жайларды ғана ... ... сол ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдай, қоғамның рухани-мәдени өмірінен де хабар бере отырып, одан кейінгі де өз жеке басының өмірлік тәжірбиелерін тізбектей келе, арман-мақсаттарының ... ... ... жазады. Сонымен қатар, мемуарлық очеркте қазақ халқының тарихи дамуының аса маңызды проблемалары көтеріліп, ... ... ең ... ... ... сол кезде болған жаңалықтарды автор өз бейнесі арқылы ... ... ... ... ... жастық шақты тану өткінші науқан емес екенін дәлелдейді. Өткенді білмей алға жылжу жоқ, өткен күн бүгінгі күннің таразышысы, ... ... ... ... ... ... өткенін жаңа заман биігінен шолуға мүмкіндік беретін өте қолайлы көркем очерктің түрі болып табылады. ... өз ... ... ... ... кешірген жағдайларды ғана әсерлі етіп баяндау мемуарлық ... ... ... ... ... бұл ... түрі ... шындық фактілерді көркемдік жолмен жинақтау арқылы жүзеге асады. Мемуарлық ... ... ... оқиғаларды рет-ретімен баяндаса болғаны десек аздық етеді. Онда өмір танытқыштықпен қоса тағылым ... ... көп ... бұл очерк түріндегі тарих көпті көрген, көпті білген ұстазға айналса, лирикалық ... өзі кей ... ... ... ... ... өз мақсатын орындағаны. атты тарауда автордың балалық шағындағы өзі туып-өскен аулының портретін толық беруді, барлық жайды жас бала атынан ... ... сол ... ... ... ... ... құнды шыққан.
Сәбит Мұқанов мемуарлық көркем очерктер жазумен ғана ... ... ... ... ... ... ... әкелген жазушы. романының бастамасы жоғарыдағы очерктерден туса керек. Бұл роман халқымыздың тұтас бір дәуірде бастан кешкен оқиғаларын қарапайым ақиқатымен, адал ... ... ... ... ... ... ... шыншылдықпен суреттеген шығарма.
Ғабиден Мұстафин кітабын былай бастайды: [2,7],- дейді. Расында да ұлы жазушының түпкі ... ... ... мен ... таразыға сала отырып, адам жанын тәрбиелеуді, рухани азық беруді мақсат еткен сияқты. Осы кітабындағы ... ... ... ... өзінің туғаннан бастап, өмір сүрген ортасы, есейген шағындағы басынан кешкен оқиғалары, жеке тұрмыстық жағдайлары, өзі өмір сүрген ортаға көзқарасы бәрін-бәрін ... ... ... ... ... арғы аталарының шыққан тегін, туған жерінің жер-суларын, жас кезіндегі алған білімінің бастауларын, Қызылордаға оқу іздеп барып, газетіне мақала ... ... ... Сәкен Сейфуллин, Сәбит Мұқановтармен танысып, аралас болғанынын қызғылықты баяндаған, өзінің басынан өткен оқиғалардың елеулілеріне ғана тоқталып, көңілге ... ... ... қамтуда шеберлік танытқан.
Қорытып айтқанда, мемуарлық көркем очерктерден мынадай ерекшеліктерді байқауға болады. Біріншіден, автордың өзі куә болған, басынан кешкен оқиғаларды ... ... ... онда тарихи оқиғалар, белгілі қоғам, өнер қайраткерлерінің өмірлері туралы да естеліктер немесе күнделіктер түрінде де болуы мүмкін, үшіншіден, сол ... не жеке ... ... мен ... сол қоғаммен тығыз байланыста суреттеледі, төртіншіден, құжаттық, деректік тұрғыда да басқа жанрлардан әлдеқайда нақтылығымен ерекшеленеді.
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... сөздігі. Құрастырушылар: Ахметов З, Шаңбаев Т. - ... Ана ... ... ... ... ... 13 том. - Алматы: Жазушы, 1978.
* Мұстафин Ғ. 5 том. Ой әуендері. (Әңгімелер, очерктер). - ... ... ... Қаратаев М. Көргенім мен көңілдегім. - Алматы: Жалын, 1982.
* Шаймерденов С. ... ... - ... Жазушы, 1990.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Лирикалық проза жайлы15 бет
Лирикалық проза жайлы ақпарат26 бет
І. Жансүгіровтың шығармашылығы11 бет
Бөкей Оралхан9 бет
Лирикалық шығармалардың түрлері және оның оқытудың мақсаттары32 бет
Лирикалық шығарманы талдау жолдары22 бет
Оралхан Бөкей (1943-1993)19 бет
Түркі әдебиеті және Шәкәрім: шежіре жазу дәстүрі90 бет
Берқайыр Аманшиннің шығармашылық ізденіс саласы188 бет
Дулат Исабеков48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь