Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі

Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі.
Өлең сөздің теориясы.
Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері.
Әдеби үдеріс, әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер.
Ауызекі, әдеби және поэтикалық тіл мәселесі. Автор сөзі мен персонаж сөзі. Көркем сөздің құрамы. Көркем сөздің ерекшелігі. Көркем сөз. Әдебиет және сөзді есту арқылы қабылдау. Номинация, синонимдеу және антонимдеу образдық салыстырудың, салыстырмаудың тиімді тәсілі. Омоним және оның түрлері. Сөздің морфологиялық вариациясы. Поэтикалық тілдің ерекше лексикалық ресурсы. Сөздің көп мағыналығы. Эпитет пен теңеу. Метафора( тұрақты, күшейткіш т.б.), паралелизм, метонимия, синекдоха, гипербола, литота, кейіптеу, символ. Поэтикалық фигуралар. Әдеби тілдің синтаксисі. Қайталау, амплификация(таралу, кеңею), плеоназм( мөлшерден артық), ретардация. Силлепсис, эллипсис. Градация, антиклимакс анастрофа, анаколуф. Түсіну – герменевтиканың орталық ұғымы. Интерпретация – түсінудің екінші компоненті. Өмірге мағынаның қуаты сіңірілген. Мағына мен мән.
1. Ахметов З.Өлең сөздің теориясы. Алматы 1973.53-62 б.
2. Байтұрсынов А. Әдебиеттанытқыш. А. 1989. 60—75 б.
3. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – А., 1969.
4. Қабдолов З. Сөз өнері. А., 1992, 2002
5. Әдебиеттану. Хрестоматия. А. 1991.
6. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. Құрастырған Ахметов З. Шаңбаев А. 1996.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің ... ... ... және ... ... мен ... ... Әдеби үдеріс, әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік ... ... ... ... ... Қ.С.
Тобы: Фи-311.
Семей 2015ж.
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі
Ауызекі, әдеби және поэтикалық тіл мәселесі. Автор сөзі мен ... ... ... сөздің құрамы. Көркем сөздің ерекшелігі. Көркем сөз. Әдебиет және сөзді есту ... ... ... ... және ... ... ... салыстырмаудың тиімді тәсілі. Омоним және оның түрлері. Сөздің морфологиялық вариациясы. Поэтикалық тілдің ерекше лексикалық ресурсы. Сөздің көп мағыналығы. Эпитет пен ... ... ... ... т.б.), паралелизм, метонимия, синекдоха, гипербола, литота, кейіптеу, символ. Поэтикалық фигуралар. Әдеби тілдің синтаксисі. ... ... ... ... ... ... ... Силлепсис, эллипсис. Градация, антиклимакс анастрофа, анаколуф. Түсіну - ... ... ... ... - ... ... ... Өмірге мағынаның қуаты сіңірілген. Мағына мен мән.
Өлең сөздің теориясы .Өлең сөз адамға ... ішкі ... ... ... ... ғана ... ... қалпы, әсем үнділігімен де әсер етеді.Сөздің ұғым түсінік беретін мәнін, бейнелі мағынысын оның өлеңдегі ... ... , ... сан түлі рең ... толықтыра түседі. Тіпті өлоеңді сөйлеп айтпай, іштей оқығанда да, оның үні, әуезділігі, ырғақ-интонациясы, үйлесі адам жанына қалай да ... ... ... ... олар өлең ... Абай ... "тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп", "айналасы теп-тегіс, жұмыр" келуін өз қадарынша құнттайды.
Әрине, өлең сөздің әуезділігін арттыруға ұмтылу - құр ... қуу ... Ол үшін өлең ... ... ... тыс өрнектеп, дыбыс үндестігін бірыңғай қуып кетуге де болмайды.
Өлең сөздің ... ... ... ... ... не ... - онда ... ырғақ болады. Және ол қара сөзден де бола беретін, сөйлем не сөйлемшелердің біткен ... ... алу ... ... ... ... ... тиянақталып отыруынан туатын ырғақ қана емес. Өолең сөзге тән ... ... ... ... ғана болатын ырғақ. Яғни, өлең ырғағы - ... өз ... ... ... өлең сөзде белгілі, қалыптасқан өлшем, өрнекті сақтаудан туатын, әрбір өлең ... ... ... шек ... ... ырғақ. Мұны аңғару үшін әр сөздің буынын ежіктеп санап жапту қажет емес, ырғағын, әуезділігін айқын сезіну жеткілікті.
Өлең сөздің ... оның қара ... ... ... ... өрнегі болатыны, осындай өлшеуліліктің сыры, қажеттілігі жайлы талай ғалым-зерттеушілер, әдебиетші-ойшылдар ... ... ... ... ... ... ... танытатындықтан, ол өте маңызды нәрсе, ал енді оған әкеліп өлшем,ырғақ, ұйқасты кіргізуге ... ... ... ... мен ... ... келтіру сөздің қадірін кетрушілік және мұның
өзі соқамен жер жыртып келе ... би ... түзу ... ... ... қылық", дейді Л. Толстой.
Өлең жүйесі тіл құрылысына негізделе отырып, мүлде жаңа сапа, қасиетке ие болады. Өлең сөздің өзіне ғана тән ... ... ... ... ... буын санына қарай қолдану, мөлшерлі буын сақтазу өлеңінде ғана бар. Ал қара сөзде мұндай заңдылық жоқ.
Өлең ... ... ... ... жай ... ... де кездесетіні болады. Бірақ күрделі өлең өрнектерінің әр түрлі қырлары, әр сатылы сипаттары бар. ТОлардың тілмен қарым - ... да ... ... ... құрылысы тілдің дыбыстық құрылысымен, ал ұйастың кезектесу реті тілдің синтаксистік құрылысымен ... ... ... орыс ... мен ... ... ... дыбыстық құрылысы мүлде бөлек болыпкеледі. Ал бірақ ұйқастың кезектесу реті кейде бір-бірімен жақын бола береді. Мысалы, шалыс ұйқас - абаб орыс ... да, ... ... да көп ... қолданылатын өлшемді, оның құрылыс-кестесіне сәйкес туатын өлең ырғағын өлең ... сан ... ... дауыс толқынының негізгі арпқауы ғана деп қарау керек. Белгілі өлдшеммен жазылған өлеңнің өзіндк ырғағы, әуенділік сипаты болғанымен, олар ... ... ... ... байлығына сай түрленіп, еркін өзгеріп отырады.
Қай елдің поэзиясында болсын өлеңдегі ырғақты туғызатын - өлең сөздің қайталанып ... ... ... бөлшектері десек, қазақ поэзиясында ырғақ туғызатын - өлең сөздің буын саны тұрақты бөлшектері.
Осындай ... ... ... - ... яғни өлең ... яки ... - өмірдің әрі мен нәрі, қайнап қорыған жамбысы. ... ... ... роза гүлін сипаттамайды, оның дөрекі заттық жақтарын лақтырып тастап, хош иісін, әсем құбылғыш бояуын ... да, ... ... да әсем өз ... жасайды. Поэзия - сәбидің күнәсіз ажары, жарқын ... ... ... ... ... - ... ... жай сөздер тіркесі емес, ырғағы мен ұйқасы белгілі қалыпқа түскен, шумағы мен бунағына ... ... ... ... ... ... ... Абайша айтсақ, сөз патшасы, сөз сарасы. Өлеңдегі әр сөз ... жан ... мен, ... - ... ... ... ... байланыста ; ұйқас пен ырғақта, шумақ пен бунақта - бәрі де ... ... ... әр бір тыныс, үн, үзіліс адам жанын тебірентпей қоймайды. Өлеңнің әр ырғағы мен ... да көл - ... сыр ... ... шалқып жатады.
Ырғақ, яки ритм (грекше rhytmos - шамалас, мөлшерлес, сайма - сай) - ... ... ... жүйелі, мерзімді, мөлшерлі қайталануы. Ырғақ - ... ... ... нәрсе, өнерге ғана емес, өмірдің өзіне де тән нәрсе : ... мен ... ... ... ... жаз бен қыс, ... мен күз, ... шығу мен батуы, толқынның жағаға соғуымен қайтуы, - Тютчевше айтсақ, мәңгілік тасу, тартылу - түп - ... ... ... Адамның аяқ алысы, жүрек соғысы.... - бәрі ырқақ. Міне, осылар секілді, өлең де, бәрінен бұрын, ырғаққа негізделеді.
Өлеңнің ... ... де, ... ... Сырт көзге поэзиялық шығарманың сырт пішінінің өзі прозалық шығармадан ... ... ... - ... ... - ... әр ... яки әр тақта - шумақ, әр шумақтың әр жолы - ... әр ... ... ... ... - ... - бунақ....Әрине, мұның бәрі шартты нәрсе. Мысалы, кестесіз де, тақтасыз тұтаса ... ұзақ - ұзақ ... бар. ... бәрібір, шумақтардың жік - жігін ажыратуға әбден болады. Өйткені әр шумақ - аяқталған синтаксистік ой, жинақталған ... ... Ал ... бар ... тармақ, тармақ бар жерде бунақ болатыны сөзсіз. Әр бунақты біз тағы да тек ырғақ арқылы ғана ажырата аламыз.
/Қабақ түйіп/ / қара ... ... сәл - ... ... ... / / ... ... / / керіліп / /келе қалды /
/Мәңгні бақи / /тозбайтын/ / ... ... ... әлем ... ... де ... тіл ерекшеліктеріне лайық әр түрлі жүйеде жазылады. Ең көне түрі - метрикалық өлең жүйесі. Бұл жүйе ... рет көне ... - б. э. б. VIII ... ... ... ... (б. э. б. III ғасырда) латын әдебиетіне ауысқан.
Метрикалық жүйе - әуезді жүйе, оның арқауында да ән жатады. Көне ... ... ... ... ... айтылған, жай оқылмаған, музыкалы мақаммен оқылған.
Метрикалық өлең ... ... ... - ән; ал ... ... не ... ? ... өлшем - әр тармақтың аяғына айырықша ырғақ әкелетін үндестік, дыбыс қайталау : ұйқас ... ... Жә, ... ... өлең ... өн ... ішкі ... не болмақ ? Ішкі өлшем - ... өлең ... ... ... ... туды.
Әр елдер әдебеиітндегі силлабикалық өлең жүйесінің туу тарихы осындай.
Силлабикалық өлең өлшеміндегі ең шешуші нәрсе - буын : ... пен ... ... пен ... бәрі де ... ... \топтың силлабикадан басқа басты жүйелерінің бірі - орыс поэзиясындағы Тредиаковский ... "XVIII ғ." ... ... ат алып айдар таққан тоникалық, яки акцентті өлең. Бұл өлеңнің өлшемі - екпін : ырғақ пен ... ... пен ... - бәрі де ... ... Егер силлабикалық өлеңдер буын атаулының бәрі есепке алынатын болса тоникалық өлең де ... ... ... ... алынады да, екпін түспейтін буындар есептелмейді.
Силлабикалық өлең атаулының бәріндегі, оның ... ... ... ... ... ... - көбі буында жатыр. Өлеңді өлең ететін ырғақ ... ... ... ... ырғақ буынмен үндес. Керек десеңіз, тіпті ұйқассыз (ақ) өлеңнің ... ... ... бірден - бір күш, құрал осы - ... ... және ... ... мен ... ... Әдебиеттану - көркем әдебиет мәселелерін зерттейтін ғылым. Сөз өнерінің түп төркінін, тегін, туу, ... ... даму ... ... және ... ерекшеліктерін зерттейді. Негізгі салалары үшеу: әдебиет теориясы, әдебиет тарихы, әдебиет сыны. Жанама ... -- ... ... Әдебиет теориясы әдебиеттің болмысы мен бітімін, әдеби ... сыры мен ... ... ... мағынасы мен мәнін байыптайды. Сөзөнерінің ерекшеліктерін, қоғамдық рөлін, көркем шығарманы танудың принциптерін, талдауын, әдістері мен ... ... ... мен оның түрлерін, өлеңжүйелерін, тіл мен стиль, әдеби ағым мен ағыс мәселелерін ... ... ... ... ... зерттеу объектісі де үшеу болғаны -- әдебиет, әдеби шығарма, әдеби процесс. Әдебиет ... оның тағы да үш ... яки, ... ... ... ... және эстетикалық мәні мен мәнісі дара-дара сараланады. Әсіресе эстетикалық табиғатына ерекше назар аударылады. Әдеби шығарма дегенде, мәселен, роман яки ... ... ... ... оның ... мен ... ... шындық оқиғадан туатын кем дегенде бес түрлі сауалға жауап беру шарт: Қандай оқиға болды? Оқиға қалайша болды? Оқиға кімдердің басында ... ... ... ... Болған оқиғаға автордың көзқарасы қандай? Осы сұрақтарға жауап беру барысында шығарманың тақырыбы мен идеясын, сюжет пен ... типі мен ... ... тілі мен ... ... мен көркемдік әдісін талдап-тексеру арқылы әдеби шығарманың сыры мен ... ... ... ... Ал ... ... ... мұндағы ең басты мәселе -- жанр және ... ... мұны ... негізгі принцип -- тарихилық. Нәтижесінде -- сөз ... тек пен ... бет пен ... ... Осылардың бәрін тек әдебиет теориясын терең білген адам, сол арқылы өз дәуірінің талабы дәрежесінде өзінің эстетик. талғамын қалыптастырған адам ғана ... ... Бұл ... әдебиет теориясы көркем шығармашылықтың психол-сы мен ерекшеліктеріне қатысты суреткер лабораториясынан да белгілі мөлшерде нақты мәліметтер берері даусыз. Сонымен, әдебиет теориясын ... ... да ... әдеби құбылысты нәзік түсіну, шынайы сөз өнерінің шындық өмірге қарым-қатынасын білу, әдебиеттің өсіп-өрбуіндегі ... ұғу, ... ... күллі ілгерішіл адам баласының жалпы көркемдік дамуындағы ... тану ... ... ... ... ... ... эстетикалық қағидалары мен қисындары -- әшейін ойдан туа салған нәрсе ... ... ... ... ... ... ұшан-теңіз нақты әдеби деректерді терең және жан-жақты талдау, ... ... ... ... ... (қазақ әдебиеті теориясы). Әдебиет тарихы жалпы сөз өнерінің әр халықтың тарихында қалай ... ... ... ... ... ... ... зерттейді. Әр ұлттың атамзаманғы сәбилік шағында, жазу-сызуы жоқ кезінің өзінде ауыз әдебиеті ... одан ... келе ... ... ... ... оның көркемдік дамуы қай заманда қай бағытта болғанын саралайтын да, сын көзімен сұрыптап, сарапқа салатын да әдебиеттің ... ... ... бұл ғылым әр дәуірдің әдеби нұсқасына тарихи тұрғыдан қарап, оның сапасын сол тұстың сана сатысына, ой өрісіне байланыстыра ... Олай ... ауыз ... ... ... жеке жазушылар шығармашылығы болсын, әділ бағаланып, әдеби дамудағы өзіне лайық орнын алуы мүмкін емес. Мұның өзіҚазақстанның ... оқу ... ... отыз жыл ... тұрақты оқулық ретінде пайдаланып келе жатқан "Сөз өнерінде" бір ғана өлең эволюциясы арқылы дәлелденеді: Жалаңаш халықты тонды, кедей халықты бай ... Аз ... көп ... тату елге ... ... төрт ... халықтың бәрін бейбіт қылдым, тату қылдым деп келетін Орхон жазуындағы жырлардың қазақша аудармасын бүгінгі биік талғаммен өлшесек, ... құны онша ... ... Ал ... тұрғыдан тексеріп, танымдық мәнін, ғылымдық маңызын бағалап, қазақтың халық ретінде қалыптаса бастаған ... ... ... ... ... ... енді дәл осы іспеттес өлең сөздің 15 ғасырладағы белгілі Доспамбет жыраудың: ... ... ... деп, ... ... ... деп, май қабақта ағалардың аты жусап жатыр деп, ақ шаңдақты құрып қойған шатыр деп, жазыда көп-ақ жортқан ... ... ... жыр тілінің төгіле жөнелетін шалқыма шешендікке ғана емес, ... ... ... ... ... ... да, ... өлеңінің ғасырлар бойы қандай жолмен сатылап дамығанын топшылаймыз. Осының бәрін тек әдебиеттіңтарихы арқылы ғана танып-білуге болады. Бірақ бұл ... ... ... ... ... мың белгінің тек біреуі ғана. Ал бүкіл әдебиеттің қалыптасу, даму тарихын ... ... ... әлгі ... ... ... ... зор .Әдебиет сыны әрқашан дәл өз тұсындағы әдебиеттің тірі процесіне белсене араласып, нақты әдеби туындыны жан-жақты ... оның ... ... ... өз кезінің эстетикасы үшін мәні мен маңызын анықтау арқылы, бір жағынан, ... ... ... қасиеттерін, ерекшеліктері мен кемшіліктерін көрсетіп, оның шығармашылық өсуіне тікелей қолқабыс жасаса, екінші жағынан, оқырманды оқығандарының байыбына барып, оны жете ... ... ... ... Бұл ... ... жазушы мен оқырманның екеуіне ортақ ара дәнекер десе де болар еді. Бірақ бұл аз. ... -- ... ... ... ... мен ... жаршысы, әдеби құбылысты жалпы мемлекеттік мүдде тұрғысынан пайымдайтын қоғамдық ... ... ... Олай болса, жалпы әдебиетті дамытудағы сыншының күші, жазушыға деген сынның ықпалы оның ... ... ... ... көпшіліктің көркемдік талғамын қалыптастыруына тығыз байланысты. Сын тек жазушы үшін ғана емес, оқырман үшін де ... Оның ... ... қосалқы комментарий емес, өз алдына жеке шығарма болып табылатыны да сондықтан. Әдеби сында көркем ... ... ... ... ... бар. Мұны ... ... сыншының берік принципін, зор мәдениетін, нәзік түсінігін, өрелі ойын, ... ... биік ... ... ... ... ... "сыншы таланты-сирек талант, сыншы жолы -- тайғақ һәм қатерлі жол" да, шын мәніндегі әдеби сын -- ... ... ... ... Ал эстетика -- әдемілік туралы ілім болуының үстіне қоғамдағы көркемдік даму тәжірбиесінің ... ... ... ... сыры, сынның өзгеше сипаты осы арада жатыр (қазақ Әдебиет сыны). Сонымен қатар әдебиет туралы ғылымның ... ... ... үш ... ... тарихы, сыны) өзара тығыз бірлікте: әдебиеттің теориясын нәзік түсінбей ... ... ... ... ... ... ... тұрып сынын өрбіту мүмкін емес. Бұл бірліктін Әдебиеттанудың ... ... да сырт ... ... да ... ... ... қызметі осыған негізделеді. Текстология -- әдеби туындылардың мәтінін зерттеп-танудың ... мен ... ... ... ... пән. Текстология көркем шығарманың түпнұсқасын талдап, оның авторқолымен жасалған ақтық редакциясын анықтайды, әр алуан нұсқаларын өзара салыстырады, әр ... ... ... ... автор еркінен тыс қысқарған жерлері немесе бөгде қолмен орынсыз өзгертілген тұстары болса, қалпына келтіреді; ... ... ... мен әріп терушілер тарапынан кеткен, ең арғысы, емле қателері ... да ... ... отырады. Әдеби тарихнама -- әдебиет теориясының, тарихының, сынының ғасырлар бойғы тарихи дамуы туралы дәйектемелер мен ... ... мен ... ... Мұның өзі, көбіне, бірыңғай ғылыми мақсат үшін керек. Әдебиеттің теориясына, тарихына не сынына қатысты қандай арнаулы ... ... оны ... көлемі мен тереңдігі, мәні мен маңызы сол мәселенің тарихнамалық материалының мөлшері мен ... ... ... Библиография -- көркем әдебиеттің өзіне және әдебиет туралы ғылымға байланысты көрсеткіштер мен анықтамалар, шолулар мен сілтемелер жиынтығы. Бұл да ... ... үшін ... ... пен ... тарапындағы қандай арнаулы зерттеулер болсын, оған қажет ... ... -- ... мен мәністеулердің, сын мақалалар мен зерттеу еңбектерінің бәрін библиография көрсеткіштер мен ... ... ... ... ... ... ... туу, қалыптасу, даму тарихы тым әріде жатыр. Бүкіл әлем шеңберінде алып қарасақ, сөз өнері, оның сыры мен сипаты туралы топшылаулар, ... ... мен ... ... ... грек өркениетінен ондаған ғасыр бұрын көне Қытайдың "Ән кітабы", "Құбылу кітабы", ежелгі ... ... екеу ... ертегі", байырғы Вавилон жұртының "Көрмегені жоқ кісі туралы" дастаны немесе көне үнді халқының "Ригведа", "Махабхарата", "Рамаяна" жырлары тәріздіадам баласының жер ... ... ... ... ... ... 3 -- 2 мыңыншы жылдарда пайда болып, келе-келе тұрлаулы эстетикалық ұғымға көше ... ... ... да бірден мектепке айналып, қауырт қалыптаса қалған жоқ. Гректің әдемілік туралы ілімі ... мен ... ... 6 ғ.) өнер ... санға, Гераклиттің сапаға, Демокриттің мөлшерге, Сократтың өлшемге сайған аңқау аңғарымдарынан ... ... ... ... ... (б.з.б. 384 -- 322 ж.) "Поэтикасына" келіп ұласады. Ал "Поэтика" -- ... ... ... тұңғыш философия-эстетика трактат қана емес, өз кезіндегі әжептеуір жүйеге түскен бірден-бір әдебиет теориясы. Мұнда поэзияның тегі, мәні, мазмұны, пішіні, әдеби ... ... кең әрі ... сөз болады. Өнертуындысының көп жайларын, әсіресе характер, әрекет, байланыс, шешім, шиеленіс, хабар, түйін, метафора, гипербола, фабула, аналогия т.б. ... ... күні ... дейін өзінің маңызын жойған жоқ. Осы арада айырықша атап ... бір ... ... қазақ топырағында -- ертедегі түркі халықтарының кіндік қаласы Отырарда (Фарабта) туып-өскен ұлы ... ... ... Әбу Наср ... (870 -- 950)
әлемдік білім мен мәдениет аспанында жарық жұлдыздай жарқ етіп, Аристотельден кейінгі екінші ұстаз ... ... -- адам таң ... ... ... ... -- дана философ қана емес, майталман математик, үлкен дәрігер, дарынды музыкант, мықты әдебиетші болған адам. Оның ... ұлы ... ... ... т.б. ... -- бүкіл дүние жүзінде эстетикаға қосылған айтулы үлес. ... ... ... туралы байыптауларында Аристотельдің "Поэтикасын" талдап-түсіндіруді мақсат ете тұра оны ... ... ... ... ... ... комедия, драма, эпос,риторика, сатира, поэма т.б. осылар тәрізді бірнеше түрге бөледі де, әрқайсысына жеке-жеке жанрлық сипаттама береді. Мәселен, ... -- деп ... ол, -- ... ... бар поэтикалық жанр. Комедияда әр алуан әрсіз әрекеттер баяндалады, келеңсіз кісілер, олардың ... ... мен ... ... ... ... (әл-Фараби, "Логикалық трактаттар", А., 1975, 535 бет). Бұл кәдімгідей қалыптасқан, көп ... дәл және ... ... ... Батыс Еуропадағы әдеби-эстетикалық ілімнің әбден жетіліп, ғылым мен өнердің дүр сілкінген, дүрілдей дамыған тұсы -- ... ... ... ... ... Италиясуретшісі Леонардо да Винчи, француз философы Рене Декарт, эстетигі Никола Буало, ағартушысы Дени Дидро еңбектерінен көріп-білуге болады. Бұлардың қай-қайсысы болсын, шын ... ... өнер ... ... схоластикаға қарсы нағыз алыптарша алысқан өнерлілер мен білімділер. Осыдан былай қарай неміс ағартушылары Готхолд Лессинг пен Иоганн Гердер ... пен ... ... ... ат төбеліндей аз ортасынан кең алаңға -- қалың бұқара арасына алып шықты. Әдебиеттанудың ендігі дамуы Иммануил ... ... одан әрі ... түп ... -- абс. ... абс. рух деп ... атышулы тридасына барып тіреледі. Ресейдегі эстетикалық байыптаулардың басын сөз өнерін зерттеушілер сонау 10 ғасырдағы ... ... ... ... риторикалар мен пинтикаларға көшіп жүр. Бірақ біз бұл жерде бұл мәселені мұншалық егжей-тегжейлі тексеріп ... ... пен ... шын ... сипаты тұрғысынан уағыздап, сыншыл реализмнің эстетикалық принциптерін теор. жағынан айта ... ... ... орыс демократтары В.Г. Белинскийдің, А.И. Герценнің, Н.Г. Чернышевскийдің, Н.А. Добролюбовтың, Д.Н.Писаревтің есімдерін атап өтеміз. Өйткені олардың эстет. ... тек орыс ... ғана ... ... дүн. жүз. ... әлеміндегі бір биік болып табылады. Қазақ топырағындағы төлтума қоғамдық ой, оның ішінде ... ... ... ... ... ғалымы Ш. Уәлихановтың, атақты ағартушысы Ы. Алтынсариннің, ұлы ақыны А. Құнанбаевтың алатын орындары айырықша. ... ... ... ... жарқ етіп ... (Веселовский) Ш. Уәлихановтың сөз өнері жайлы ғылымға қатысты еңбектерін ауыз әдебиетін жинау және жинаған нұсқаларын ... ... деп екі ... бөлуге болады. Бұл ретте, Шоқанның өзі "дала Илиадасы" деп бағалаған әйгілі қырғыз эпосы "Манастың" бір тарауын тұңғыш ... ... өз ... ұлаңғайыр өлең-жырларын ел аузынан іздеп-тауып, талдап-тексеріп, оларды араб ... ... келе ... ... -- саф таза сұлу ... екенін, қазақ тілі араб тіліндей бояма, күлді-балам емес, татаусыз төгілген тұнық, мөлдір тіл екенін дәлелдеуі -- соншалық байсалды, ... ... ... ... ... ... пікір. Нәтижесінде оның поэзияны жалпы жұрттың рухани сусыны ретінде ғана емес, халықтың көркем тарихы, халық тағдырының сырлы шежіресі ретінде пайымдап, сол ... сөз ... ... және ... ... мәні мен ... белгілеуі, сондай-ақ қазақ өлеңін бес түрге бөліп, бұлардың әрқайсысына өзінше мінездеме әрі ... ... -- ... ... ... толғамдар. Қазақтың болашақ Ә-ының алғашқы кірпішін Ш.Уәлихановосылай қалаған еді. Ал Ы.Алтынсаринның әдебиет ... ... ... ... ... ... ... еңбектерімен сабақтас. Осы бағытта ол қазақтың әдеби тілінің тазалығы, әдеби шығармалардың халықтығы, тәрбиелік мәнінің биіктігі үшін күресті. Ақындардың ақыны А.Құнанбаев ... ... ... ... ғыл. трактат жазып қалдырған зерттеуші де, сыншы да емес. Десе де нағыз реалистік ... ... ... ... ... ... ... қазақ өлеңінің игі дәстүрін тың өріске, соны сатыға көтерген жаңашыл ақынның тамаша шығармашылық принциптері, сөз өнері хақындағы ұғым-түсініктері мен ... ... ... ... ... желі ... жатыр. Сонымен, сайып келгенде, қазақ топырағындағы әр түста әр сипатта көрініс тапқан қоғамдық-эстетик. ой-пікірлердің шын мәніндегі жүйелі әдеби ғылымға ... -- ... ... ... ... ... ... процесс. 1905 жылы Ә. Бөкейханов жазып, жариялаған ... ... ... ... ... -- Абайтанудың басы. Байтұрсыновтың 1913 жылғы "Қазақтың бас ақыны" атты мақаласы -- соның ... ... ... ... ... ... бар, бұрысы бар) пікір айтпаған, еңбек жазбаған, шығармашылық айтыс-тартысқа араласпаған әдебиетшілер кем де кем. ... дәл ... ... ... жан-жақты зерттеп, ақыр-аяғында атақты монографиясы -- "Абай (Ибраһим) Құнанбаев" арқылы Абайтану мектебін қалыптастырып тынған Мұхтар Омарханұлы ... ... ... ... ... ... ... туралы ғылымының бүгінде барлық саласы түгел, тұтас: А. Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқышынан" бастау алып, Қ. ... ... ... ... одан З. ... "Сөз өнеріне" (әдебиет теориясының негіздеріне) келіп ұласқан қисын саласы; Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің "Әдебиет тарихынан" басталып, Сәкен Сейфуллиннің "Қазақ әдебиетінен", ... ... ... "XX ... қазақ әдебиетінен" әрі қарай өрбіп, Ә. Марғұланның, Б. ... ... Т. ... ... ... Х. ... М. Сильченконың, Р. Бердібаевтің, М. Базарбаевтың, З. Ахметовтің, С. Қирабаевтың, Х. ... Ш. ... Н. ... Р. ... т.б. оқулықтары мен монографиялары -- әдебиет тарихы; Жүсіпбек Аймауытовтың "Мағжанның ... ... ... ... бар ... сын Е. Ысмайыловтың, Мұхамеджан Қожасбайұлы Қаратаевтың, А. Нұрқатовтың, Т. Кәкішевтің, Ш. Елеукеновтың, З. Серікқалиевтің т.б. ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан жас ғалымдар мен сыншылар қазақ әдебиеттануын одан әрі дамытып, жаңа белестерге шығарары даусыз.
Әдеби үдеріс, әдеби әдіс, бағыттар мен ... ... ... ... зерттеудегі өте қиын және ауыр шешілетін мәселе ... ... ... ... бөлініп көрсетілетін халықаралық әдеби ортақтықтар (барокко, ... ... және т.б.) ... ... енді ... әдеби бағыттар, не болмаса, көркемдік жүйелер деп аталынады. Оның үстіне, және терминдері кейбірде өте тар, ... ... ... ... Г.Н. Поспеловтің еңбектерінде әдеби ағым дегеніміз - бұл белгілі бір қоғамдық көзқарастардағы (дүниетанымдық, идеологиялық) жазушылар мен ... ... ... ал, ... болса - эстетикалық көзқарастарының және белгілі бір ... ... ... ... манифест, үндеулерде таныла айшықталған) ортақтастығы негізінде өмірге келген қаламгерлердің топтасуы. Ағым мен бағыт осы мәнінде - ... ... ... жекеленген ұлттық әдебиеттің фактісі.
Халықаралық мәдени ортақтастық айқын хронологиялық аяға ие емес: кейбірде бір ғана дәуірдің ... ... ... және ... ... нередко в одну и ту же эпоху сосуществуют различные литературные и общехудожественные өмір ... ... ... де, ... ... ... айтарлықтар қиындықтар келтіреді. Б.Г. Реизов: >> Романтизм дәуірінің әлдебір ірі қаламгері ... ... ... реалист болуы мүмкін, ал, реализм дәуірінің қаламгері өз ... ... ... ... борла алуы ықтимал>> деп жазды. Аталған ел мен дәуірдің әдеби процесіәдеби ағымдар мен бағыттардың өмір сүруіне келіп ... М.М. ... ... белгілі бір дәурдің әдебиеті туралы байыптылықпен сақтандырды. Әдебиетке тар ауқымдағы бағыттаушылық қадамда, деп атап көрсетеді ... ең ... оның ... XX жүз ... ... ... осы ой түйіндеуді бекемдей түсті: көптеген ірі қаламгерлер өз ... ... ... ... ... топтастықтардан тыс жерде жүзеге асырды. Д.С. Лихачевтің гипотезасы өзіне көңіл аударуға тұрады. Ол бойынша, ... ... ... ... ... ... дегеніміз - бұл . Халықаралық әдеби ағымдардың (көркемдік жүйенің) алмасуы, ... ... ... ... өмір ... ... ... айтсақ, Қайта Өрлеу, барокко, дәуірлер болған жоқ, өнер мен әдебиеттің тарихында айқын танылған Ағарту және т.б. және осы ... ... сай ... ... ие ... орын алды. Әдебиетті тіпті аталған уақыттағы бірінші дәрежедегі маңыздылыққа ие белгілі бір хронологиялық жолақпен, әлдебір дүниетанымдық-көркем тенденциялармен тепе-теңдестіру еш ақылға ... , ... , не ... терминдері сондықтан, аса сақтықпен қәдеге жаратуды керексінеді. Ағымдар мен бағыттардың ауысуы туралы ой түю ... - бұл ... ... ... тек қана ... ... елдер мен аймақтардың көркем сөз өнерін ауызға алмағанда батысеуропа ... ... ... өте ... келушілік болып табылады.
Әдеби процесті зерттеу кезінде ғалымдар, басқада теориялық ұғымдарға, оның ішінде - әдіс пен стильге арқа сүйейді. ... он ... ... (1930-шы жылдардан бастап) біздің әдебиеттанудың авансценасына әлеуметтік өмірді танудың (игерудің) сипаттамасы ретінде шығармашылық әдіс термині жылжытылды. Бірін-бірі ауыстыратын ағымдар мен ... не көп, не аз ... ... ... ұшырасатын реализмге қатысты ғана қарастырылды. Осылайша, И.Ф. Волков ең бастысы, оның негізінде жатқан шығармашылық әдіс ... ... ... ... ... ... ... бай дәстүрге ие әдебиетті оның стильдік аспектінің эволюциялық дамуы бойынша ... оны ... ... ... ... тұрғысынан. Халықаралық әдеби ортақтықты Д.С. Лихачев ілкі және туынды құрамында шектей отырып, деп атайды. Көп ... ... ... ... ілкі (өте ... және ... (аз уақыттық) стильдердің арасындағы әлдебір ауытқушы қозғалыс ретінде қарастырады. Біріншіге ол ... ... ... ... ... ал, ... - ... барокко, романтизмді жатқызады.
Әдеби процесті жаһандық ауқымда соңғы жылдардағы зерттеу барысында тарихи поэтика туралы жосықтар барынша айқын таныла түсті. Осы ... ... ... ... әдебиеттанудың құрамындағы сөздік көркем формалардың (мазмұндыққа ие) эволюциясы, сондай-ақ, қаламгерлердің шығармашылық принциптері, олардың эстетикалық мақсаттары мен көркемдік ... ... ... Әдебиеттер:
* Ахметов З.Өлең сөздің теориясы. Алматы 1973.53-62 б.
* Байтұрсынов А. Әдебиеттанытқыш. А. 1989. 60 -- 75 ... ... Қ. ... ... - А., 1969.
* Қабдолов З. Сөз өнері. А., 1992, ... ... ... А. ... Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. Құрастырған Ахметов З. Шаңбаев А. 1996.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем әдебиеттегі «образдылық» пен «көркем образ» мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы. әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. өлең сөздің теориясы8 бет
Көркем әдебиеттегі «образдылық» пен «көркем образ» мәселелері.Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы. Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы11 бет
Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы.Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі.Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері11 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. халықаралық әдеби байланыс27 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби үдеріс, әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер13 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі; өлең сөздің теориясы; шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері; әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет
Жоғары көркем әдеби басылымдарды шығаратын баспахана жобалау53 бет
Көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері. Әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы7 бет
Көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.Әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы6 бет
Тарихи романдардың басты идеялық-көркемдік ерекшелігі. Қ.Жұмаділовтің "Дарабоз" романына, Шерхан Мұртазаның "Ай мен Айша" роман-диологиясына, А.Кемелбайдың "Қоңыр қаз" шығармасына әдеби талдау7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь