Қайым Мұхамедхановтың ғылыми зерттеу еңбектері


Кіріспе
Негізгі бөлім
І.Алаштың соңғы тұяғы . Қайым Мұхамедханов
1.1. Қ.Мұхамедхановың өмірі мен шығармашылығы
1.2. Қайымның қағидалары
ІІ. Қайымның әдебиет тарихына қосқан үлесі
2.1.Жалпы қазақ әдебиетінде алатын орыны
2.2.Абайтанушы. Қайым Мұхамедханов
2.3. Абайдың ақындық мектебі

ІІІ. Тұжырым

ІV. Қорытынды

V.Пайдаланылған әдебиеттер

VІ. Қосымша
1. Мұхамедханов Қ. Қазақ ССР 4- том. Қысқаша энциклопедия.-Алматы, 1989.- 442 б.
2. Мұхамедханов Қ. Советтік Қазақстан жазушылары.- Алматы: Жазушы, 1987.- 423 б.
3. Мұхамедханов Қ. Абай шәкірттері // Парасат.-1995.- 7.-1 б.
4. Мұхамедханов Қ. М.Дулатов // Қазақ әдебиеті.- 1989.-18 август.
5. Мұхамедханұлы Қ. Абайды тұңғыш рет баспасөзде танытқан Ә.Бөкейханов // Түркістан.-1995.-9 тамыз
6. Ибрагимов Абай мектебінің оқытушысы // Семей таңы.- 1996.- 16 қаңтар.
7. Исаұлы А. Ғылым жұлдызы // Семей таңы.- 2001.- 26 қаңтар.- 3 б.
Жұртбай Т. Абайдың інісі, Алаштың ірісі // Ертіс өңірі.- 2004.- 23 қыркүйек.26 б.
8. Тілеубекова У. Ғұмырын ғылымға арнаған адам // Семей таңы.-1996.-16 қаңтар.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге


ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІ
СЕМЕЙ қаласының ШӘКӘРІМ атындағы
МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ

СОБӨЖ
Тақырыбы:





Топ: Қ - 319 с
Орындаған: Мұхаметжанова Гүлназ
Тексерген:Жүндібаева А.Қ.

Семей 2015 ж
Жоспар:
Кіріспе
Негізгі бөлім
І.Алаштың соңғы тұяғы - Қайым Мұхамедханов
1.1. Қ.Мұхамедхановың өмірі мен шығармашылығы
1.2. Қайымның қағидалары
ІІ. Қайымның әдебиет тарихына қосқан үлесі
2.1.Жалпы қазақ әдебиетінде алатын орыны
2.2.Абайтанушы- Қайым Мұхамедханов
2.3. Абайдың ақындық мектебі
ІІІ. Тұжырым
ІV. Қорытынды
V.Пайдаланылған әдебиеттер
VІ. Қосымша
Кіріспе
Белгілі абайтанушы ғалым, Мем - - ле - кеттік сыйлықтың лауреаты Қайым Мұ - хамедхановтың есімі зиялы қа - уымға жақсы таныс. Алаш кө - сем - дерінің тізесінде оты - рып ер - жет - кен ол жас алшақ - ты - ғына қара - мастан дана Мұх - тармен досжар болып, жақсы ма - ғынада "жан - тор - сығы" атанды. Сонау елуін - - ші жыл - дардың басын - да жиыр - ма бес жылға сотталып, амал - - сыздан азап пен мазақ лагері - нің дәмін татып кел - гені де шын - дық. Сонда оның Қа - зақ Ке - ңестік Социалистік Респуб - ликасы гимні - нің авторы екендігі де еске алынбаған. Әуезовтің кеңесі - мен гимн жөніндегі байқауға қатысып, жеңім - паз атанғанда оның жасы небәрі 27- де ғана болатын.
Әуезов демекші, ол ұлы ұста - зының кеңесімен жасынан Абай - дың ақындық мектебін зерттеумен айналысқан. Бірақ, өкінішке қа - рай, кандидаттық еңбегі тәркіле - ніп, жоғарыда айтқандай, сотта - лып кете барған. Алайда, қайсар Қайым боркеміктеніп, жасымаған. Соның айғағындай, соңында Абайдың ақын - дық мектебі туралы том-том кі - таптары қалды. Ал егемен ел атанып, тәуелсіздікке қол жеткен шақта ке - шегі Алаш көсемдері тура - лы өндіртіп жазған да осы Қайым еді. Соның басым бөлігі Семейдегі респуб - ли - ка - лық Абай қоры мен Алматыдағы "Атамұра" баспасы - ның қамқо - р - лы - ғымен "Абайдың ақын шәкірт - тері" және "Абай мұра - герлері" деген атпен жарыққа шыққаны да көзі қарақ - ты оқыр - манға белгілі. Қайым аға - ның сол шақта өндірте еңбек ете жүріп, кезінде Жүсіпбек пен Мұх - тар шы - ғар - ған "Абай" журналы қайта жарық көргенде оған бас-көз бол - ған "Па - рыз" шығарма - шылық то - бы - на жетек - - - шілік еткені өз алдына бір әңгіме.
Айтты-айтпады, Қайым Мұ - - - хамедханұлы сол шақта жасы сек - сенге тақап қалғанмен хакім Абайдың артындағы өлмес, өшпес мұрасын кейінгі ұрпаққа мұрты қисаймаған қалпында жеткізу мақ - сатында бір кісідей-ақ еңбек сіңір - ді. Сол қажырлы еңбегі мемле - кеттік деңгейде аталып та өтілді.
Қайым ағаны қалың жұртшы - лық сонымен бірге қарымды жазу - шы-драматург, тамаша аударма - шы, сондай-ақ бірнеше буын өкілдерін, тәрбиелеген ұлағатты ұстаз ретінде де жақсы білетін.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетіне қосқан үлесін айқындап көрсету, шығармалары, ғылыми еңбектері жайлы толыққанды мәлімет беру.
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетіндегі орнын таныту.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
- Қайым Мұхамедхановтың өмірі, шығармашылығы жайлы толыққанды мәлімет беру;
- Қайымның қайғидалары арқылы ғалымның өмір жайлы ғылым жайлы тынысын таныту;
- Қайым зерттеуіндегі Абай текстологиясы мәселесін қарастыру;
- Ғылыми - зерттеу еңбектерінің қазақ әдебиетінің, мәдениетінің дамуына қосқан үлесін қарастыру;
1.1. Қ.Мұхамедхановың өмірі мен шығармашылығы
Қайым (Ғабдұлқайым) Мұхамедханов - (5.01.1916 жылы Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы қазіргі Жаңасемейде бұрынғы деп аталатын жерде дүниеге келіп, 30.06.2004 жылы қайтыс болған) қазақ әдебиетіндегі абайтану мектебінің негізін қалаушылардың бірі, шәкәрімтанушы, Шәкәрім шығармаларын алғаш насихаттаушылардың бірі, әрі жарыққа шығарушы, мұхтартанушы, әдебиеттанушы ғалым, жазушы, драматург, аудармашы, текстолог, М. Әуезовтің шәкірті, 1940 жылдан КСРО Жазушылар Одағының мүшесі, Семейдегі Абай мұражайының негізін қалаушы, 1945 жылғы Қазақ КСР мемлекеттік Әнұраны мәтінінің авторы, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері, Қазақстан Жазушылар Одағының халықаралық Абай атындағы сыйлығының алғашқы лауреаты, қоғам қайраткері, ақын, педагог.
Қайым Мұхамедхановтың әкесі Мұхамедхан Сейітқұлұлының шаңырағы зиялылардың бас қосып кездесетін ордасы болды. Ауқатты әке Абай мұрасын қастерлеген. "Айқап", "Абай", "Қазақ", "Шолпан", "Сана", "Сарыарқа", "Таң" сияқты басылымдарды үй кітапханасына алғызып, жан азығы еткен. сан мәрте көрген. Сондай ахуалда өскен зерек, зейінді бала Қайымның ойы мен сезімі елшіл, отаншыл, қазақшыл болып, табиғи үрдісте қалыптасқан.Бұл жөнінде Қ.Мұхамедханов естелігінде былай дейді: . Қ.Мұхамедхановтың Алаш қаласы атанған Семей топырағында дүниеге келіп, рухани құнары мол ортада тәрбиеленуі оның биік белестерге көтерілуіне айрықша ықпал етеді.
Қайым Мұхамдехановтың абайтанудағы соқпағы алашорда ойшылдарымен етене жақын болған әкесі Мұхамедханның әсері мен ықпалынан болар. Қайым 1916 жылы 5 қаңтарда Семей қаласы, қазіргі Жаңасемейде, бұрынғы деп аталатын жерде дүниеге келген. Әкесінің азан шақырып қойған аты Ғабдұлқайым. Бұл кез алашорда зиялыларының Семейге жиналып, қаланың қазақ халқының рухани орталығына айналған кезі еді. Қазақтың атқамінер ел басылары, әдебиет пен өнер қайраткерлерінің дені осы қалада тұратын. Қайымның әкесі Мұхамедхан Сейітқұлұлы (1870-1937) өз заманында көзі ашық, көкірегі ояу әрі ауқатты азамат болған. Сондықтан ұлын 1924 жылы Семей қаласындағы төрт жылдық бастауыш мектепке оқуға береді. Өз халқының ұлттық тарихы мен мәдениетіне ерекше көңіл бөлген зерделі әке , журналдары, , , газеттерін жаздырып алып, өзі де оқып, Қайымның да білімі мен мәдениетінің нәрінен сусындауына мүмкіндік жасайды.
Әр уақытта бала Қайым өзінің әкесінің қасында Мұхтар Әуезов, Көкбай Жанатаев, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов секілді ірі тұлғалы қазақ арыстарын көріп өсіпті. Осының барлығы кейіннен Қайым Мұхамедхановтың үлкен синкретикалық дарынының кеңінен құлаш жаюына септігін тигізгені аян. Сол жас кезінде бұл үйде Мұхтар Әуезов тұңғыш "Ес аймақ" мәдени үйірмесі қойған сахналық ойындарының репетицияларын өткізіп тұрыпты.
1917-1918 жылдарда М.Әуезов пен Ж.Аймауытов басшылығымен Семей қаласында шығып тұрған журналына демеушілік жасап қаржылай көмек көрсетеді. Абай мұраларын жинақтап, ел арасына насихаттап таратуға мұрындық болады. Сөйтіп ұлы ақынның өлеңдерін Қайымның бойына бала кезден сіңірген рухани ұстазына айналады. Қайымның әкесі Мұхамедханның шаңырағында партиясының көсемі және үкіметінің басшысы Ә.Бөкейханов, қазақ әдебиеті мен мәдениетінің ірі тұлғалары А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, С.Торайғыров, М.Әуезов және т.б. көрнекті адамдар қонақта болып, дастарханынан дәм татып, қазақтың келешегі туралы келелі басқосулар өткізіп тұрған. Қазақ зиялыларының аузынан естіген ұлағатты тағылымдары Қайымның қазақ халқына және оның сөз өнеріне деген балалық махаббатын оятып, ұлттық рухани нәрдің болашақ ғалымның жан дүниесіне терең сіңіп, мықтап орнығуына негіз болған алғашқы академиялық дәрістер еді.
Бұл турасында ғалым былай деп жазды: . Үміт күткен баласын тәрбиелеуде барын салған әке Қайымның кемелді азамат болып шығуы үшін қолынан келгенің бәрін де істеген. Шәкерім, Көкбай ақындарды Семейге келген кездерінде Мұхаметхан үйіне шақырып қонақасы беріп, құрметтеп отыратын болған. Әкенің ойлағаны бір ғана Қайының көкірек көзін ашу, ұлылардың тәрбиесіне бейімдеу. Бұл үйдің қабырғаларына әдеби рух сіңісті болған деуге әбден лайық, себебі мұнда бір кездерде ұлы Абай атамыз болған екен, ақын-гуманист, ойшыл-философ Шәкәрім қажы табалдырығын аттағаны мәлім. Жанына жамандық қонбаған бала кезінен бастап ұлтын сүюге, таза өнерге деген махаббатын ояту болғаны түсінікті. Осылай ғалымның балалық шағы қазақ әлеміндегі біртуар тұлғалардың сөзіне тұлғалардың сөзін тыңдап, әңгімелерін естіп, зиялы ортада өтеді.
Бала Қайымның дана болып, атануының бастауында тұрған алғашқы ұстазы Тұрлықан Хасенұлы болды. Ол дарынды ақын, жазушы, публицист болды. 1937 жылы жазықсыз жала жабылып, репрессия құрбаны болды. 1937 жылғы ел басына төнген қатерлі нәубет, М.Сейітқұлұлының отбасында айналып өтпейді. Мұхамедхан 1937 жылы 24 қарашада НКВД органдарымен тұтқынға алынып, 27 қарашадағы УНКВД үштіктің қаулысымен өлім жазасына кесіліп, 2 күні атылған.
1928 жылы Мұхамедхан отбасы кәмпескеге ілініп, талан-таржыға түсті. Бай, кулак қатарына жатқызылып, үйін тәркіледі. Отбасымен аш, панасыз күйге түсті. Кейінен әке үйі № 20 мектепке айналдырып, тағдырдың ащы әжуасындай Қайым сол мектептен оқыды. Қат-қабат келген ауыртпалықты бұғанасы бекімеген бала көтеріп, төзе білді. Ел санасын есеңгірткен азапты жылдар оқуға құштарлығына бұғау болып, ерте жасынан еңбекке араласты. 1932-35 жылдары Семей оқу мекемелерінеде техникалық жұмысшы болып істейді. 1936-37 жылдары пән мұғалімдерін даярлайтын курсты оқып жүріп, мұғалімдер курсында қаражат табу үшін сабақ береді. Семейдің мұрағатында бұл жайлы хаттамалар сақталған. Бұл жөнінде ғалым: ,-деп еске алады.
Қайым әкесі туралы деректі 1990 жылдарға дейін ала алмайды. Бұл ақиқатты куәландыратын Семей қалалық прокуратурасының берген анықтамасы айғақ болады. Анықтама 1992 жылы 3 ақпанда берілген. Онда 1937 жылы 24 қарашада ұсталып, 1937 жылы 2 ақпанда атылғаны айтылып, жерленген жері белгісіз делінген. 1989 жылы 25 сәуірде Мұхамедхан Сейітқұлұлына жабылған жала алынып тасталды. Қайымның әкесінің көмусіз, атаусыз қалуы оған қатты батса да, ол бар жан-тәнімен әке үмітін ақтауға тырысты.
Қ.Мұхамедханов 1929-32 жылдары колхоз жастары мектебінде, 1932-35 жылдары әр түрлі мекемелерде техникалық жұмысшы болып істейді. 1938 жылы Семей педагогикалық институтының филология факультетіне оқуға түседі. Семей педагогикалық институтының филологиялық факультетін бітірген (1941). Семейдегі Абай әдеби мұражайының аға ғылыми қызметкері (1940-41, 1947-51 ж. оның директоры), Қазақстан Жазушылары одағының Семей облысындағы өкілі (1942-47), Семей педагогика институтының аға оқытушысы, доценті, қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, профессоры (1955-90), 1991-95 ж. ҚР ҰҒА М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Абайтану бөлімінің жетекші ғылыми қызметкері болды.












1.2. Қайымның қағидалары
Адамның бойындағы қасиеттерге берлген ғұламалардың анықтамалары көп. Соның ішінде, "танант дегеніміз - мінез" деген қисын ғұлама ғалым Қайым Мұхаметхановтың жеке басына да, оның өмірлік жолыеа да, ғылыми шығармашылық еңбектеріне де қаратыла айтылған сияқты. Шындығында да, мінезсіз талант - қанатсыз қыран, жер бауырлап көтеріле алмайды. Ал шабытты қолдан жасай алмайсың. Бұл ретте алған да азамат Қайымның, оқымысты қайымның тұтастық табатын тұсы шындық. Осы шындық үшін басын бәйгеге де тікті. Түрменің торлы терезесі, ыстық - суық корцердің қыстаулары, достардың сатқындығы, жалған жала, көрген бейнет пен зейнет те оның бойындағы бұл қасиетті қайсарлыққа сызат түсірген жоқ. Алған бетінен қайтпайтын, жақынының өзін жалғандығы үшін жек көретін, ұнаса - қырандысыз құлай ұнататын осынау адамға таң қалумен келе жатқаныма да ширек ғасыр болып қалыпты. Ол Абай айтқандай әуелі "өзіне сенеді", өйткені қандай тауқыметтен де "еңбегі мен қайратының екі жақтап"демеп шығатынын біледі. Бұл мінезі - қиын - қыстау күндерде жанына медет беріп, сатпайтын, сатылмайтын азамат деген атын шығарса да, кәдімгі етек басты тіршілікте өзіне көп кедергісін келтіріп, кесірін тигізді. Сәл ғана езу тартып, қас - қабағын дұрыс керіп, басын бір изеп салса бітіп - ақ кететін іске келгенде тасырқап қалатынына кейде іштей налып та қалған кезіміз блды. Өзегі қатқан емендей қасарысқан күйінен танбайды ау, танбайды. Қаншама жылы қабақ танытып, бауырына тартып, кейде еркелеткенімен де өз басым Қайым ғұламаның алдында үнемі сескеніп тұрамын. Ол сыртқы жуасыған, іші ашуға толы, атылуға кез - келген сәтте дайын тұрған арыстан сияқты. Қай жерден қапы жіберіп аламын деп қылпылдайсың. Өзінен басқа кез - келген адамды мақтай бер - үндемейді, сынай бер үндемейді, өзін қоса сынап, өмірге бейімсіздігін айт - күліп қойып отыра береді. Ал енді Абай мен Әуезов туралы сөз қозғап, сәл ғана жалған сөйлеші, онда шаруаңның біткені! Онда - Қайым арыстан! Арыстан болғанда Майысқақ Қаратай айтқандай, "неғылайын жоқ" арыстан. Өйткені, өмір сүру мен ғылыми пікір тұжырымдауды тек сол екеуінің ілімі мен тәлімінен үйренген. Олардан басқа ешкімді тағы мойындамайды, мойындата да алмайсың. Қайымның бірінші қағидсы осы. Бұған оның жеке өмірі де, ғылыми зерттеушілік қызыметі де толық дәлел. Осы ұстазы үшін жиырма бес жылға сотталды. Әуезовтің соған сындырып, санаттан шығару үшін жасалған елуінші жылдары ең әуелі ұлы жазушының айналасын тазалады. Жалғыз ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қайым Мұхамедхановтың ғылыми-зерттеу еңбектері31 бет
Қайымның әдебиет тарихына қосқан үлесі24 бет
Т.Жомартбаевтың публицистикалық шығармалары. Уәйіс Шондыбайұлы шығармашылығының зерттелуі. Қайым Мұхамедханұлының Абайтануға қосқан үлесі62 бет
Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны15 бет
Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны жайлы мәлімет42 бет
Қайым мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны туралы27 бет
Қайым Мұхаметхановты зерттеген ғалымдар23 бет
«Сәләфизм» ағымы туралы8 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Абайтанушы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь