Техникалық мәтінді аударуда кездесетін грамматикалық мәселелер


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2
1.Техникалық мәтіндердің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.1 Техникалық мәтіндерге сипаттама және техникалық мәтіндердің функционалды стилдік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.2 Техникалық аудармаға қойылатын талаптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2. Техникалық мәтіндерді аударуда қолданылатын трансформациялар ... ... 25
2.1 Техникалық мәтіндерді аударуда қолданылатын лексикалық трансформациялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.2 Техникалық мәтіндерді аударуда қолданылатын грамматикалық трансформациялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
2.3 Техникалық мәтіндерді аударуда қолданылатын лексико.грамматикалық трансформациялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
1. Гальперин И.Р. «Текст как объект лингвистического исследования», М.,1981.-126 бет.
2. Тураева З.Я. «Лингвистика текста», учебное пособие для пед.инс., М., «Просвещение», 1986.-453 бет.
3. Гак.В.Г./Проблемы лексико-грамматической организации предложения/(Док.дис.) – М., 1968.-608 бет.
4. Ахманова О.С. «Словарь лингвистических терминов», М., Советская энциклопедия, 1966.-8 бет.
5. Танабаева З.К. «Языковые средства выражения смысловой структуры текста», дис.на соиск.учеб.степ. д.ф.н., М., 1979.-13 бет.
6. Петрова О.В./ Введение в теорию и практику перевода-М.,2006.-18 бет.
7. И.С.Алексеева/Профессиональный тренинг переводчика/Уч.пособие – Санкт-Петербург, Союз, 2003.-56 бет.
8.В.Н.Комиссаров/Тр. перевода/Москва:Высшая школа,1990.-357 бет.
9.Әсілжанов С. Қазақ терминологиясы: теория және тәжірибе (оқу құралы) – Астана, 2005.-178 бет.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге


Курстық жұмыс
Тақырыбы: «Техникалық мәтінді аударуда кездесетін грамматикалық мәселелер»
Мазмұны
Кіріспе…….…….………………………………………………………..............…......2
1.Техникалық мәтіндердің
ерекшеліктері...............................................................
.4
1. Техникалық мәтіндерге сипаттама және техникалық мәтіндердің функционалды
стилдік ерекшеліктері……………………......................................….4
2. Техникалық аудармаға қойылатын талаптар……………...............….……....18
2. Техникалық мәтіндерді аударуда қолданылатын трансформациялар........25
1. Техникалық мәтіндерді аударуда қолданылатын лексикалық
трансформациялар……........................................................
.......................………......25
2. Техникалық мәтіндерді аударуда қолданылатын грамматикалық
трансформациялар....................................................………………
………………….31
3. Техникалық мәтіндерді аударуда қолданылатын лексико-грамматикалық
трансформациялар…………......................................................
.............................…..33
Қорытынды………………………….………………………...………......................35
Қолданылған әдебиеттер тізімі....……………………...………….......……...........38
Кіріспе
Аударма — бір тілде бейнеленген мазмұнды екінші бір тілге әрі дәл әрі
толық қайталай бейнелейтін тілдік қимыл. Тіл ғалымдарының деректерін
негізге ала отырып,қазіргі таңда дүниеде 2796 тіл бар екенін ескерек,
аударма қызметінің қаншалықты маңызды екенін білеміз. Аударма әрқашанда
адамдар, қауымдар, халықтар арасындағы тәжірибе алмасудың дәнекері. Аударма
халықтың мәдени өмірінің бір саласы, халықтар арсындағы үзілмейтін үрдістің
бірі.
Адамзат аударма арқылы араласып -құраласады. Біз өмір сүріп жатқан
әлемнің іштей белгілі бір жүйеге құрылғандығы, адам тіршілігінің кез келген
қимыл-әректі өзінше шағын жүйе екендігі, онсыз әлемнің тұтас жүйесі
жасалмайтындығы белгілі. Әлем халықтары тілдерінің арасында да қарым-
қатынастың өз жүйесі, яғни трансляторы болуы керек. Тілдер арасындағы
осындай байланыстырушы жүйенің ең қарапайым шешімі – аударма. Бұл тұрғыдан
қарағанда аударма адамзатты біріктіріп тұрған факторлардың бірі деуге де
болады.
Аударма теориясының обьектісі – аударма, ал міндеті – аударма
практикасында өмір сүріп отырған әртүрлі құбылыстарды реттеп, сұрыптап
жинақтай отырып, оларды практикаға жетекшілік ете алатын теория деңгейіне
көтеру. Ал,аудармашылар болса, осы теория негізінде,практика барысында
кездесетін әр түрлі нақтылы мәселелерді жан-жақты дұрыс шешуі қажет.Аударма
теориясы үздіксіз кемелденіп отырады.
Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының жалпы өнеркәсіп өнімдер
көлемінің 40 пайызға жуығын мұнай-газ саласы құрап отыр. Мұнай-газ саласы
еліміздің экономикасын дамытуда, оның тұрақты қалыптасуына өз зор ықпалын
тигізіп отыр. Осыған орай бүгінгі таңда қоғамда болып жатқан саяси
әлеуметтік және экономикалық өзгерістер мұнай-газ саласына жаңаша қарауды,
оның бағыттарында қол жеткен жаңа табыстарымызды сын көзбен саралай отырып
бағалауды, білім беру жүйесінде ғылым мен тәжірибеде жинақталған бай
психологиялық, әдістемелік мұраны зерттеп, талдауды және ғылым мен
техниканың жетістіктерін кеңінен енгізуді талап етеді.
Сол себепті курстық жұмысымның өзектілігі: қазіргі таңда, ғылыми-
техниканың дамыған шағында, тәуелсіз мемлекетімізде дамушы салалардың бірі
техникалық сала. Сол саланың тілдік ерекшеліктерін терең де жан-жақты
зерттеу, және де осы салаға қатысты арнайы ақпараттарды түсіну, техника
саласының дамып жетілуіне тікелей әсер етеді. Осыған байланысты елімізде
техникалық саланың тек теориялық білімі бар ғана емес, осы салада
тәжірибесі бар мамандар қажет. Оның үстіне мемлекеттік тіл ретінде қазақ
тілін зерттеу, және аудару барысында аудармалық шеберлікке, білімге ие болу
және оларды қолдана білу өте маңызды.
Зерттеу мақсаты: Мемлекеттік тілдегі өндірістік саладағы техникалық
мәтіндерді аудару барысындағы ерекшеліктерін анықтау.
Міндеті: Техникалық мәтіндерді аудару аудару барысында түрлі
трансформацияларды қолдана отырып мысалдарға талдау жасау; техникалық
мәтіндерді ағылшын тілінен қазақ тіліне аудару кезінде кездесетін мазмұндық
құрылымдардың ерекшеліктерін айқындау; техникалық мәтіндерді аудару кезінде
кездесетін қиыншылықтарды көрсету және болашақ аудармашылардың біліктілік
дағдыларының дамуына көмектесетін жұмысты ұсыну.
Зерттеу нысаны: Зерттеу барысында жалпы мәтін түсінігінің сипаттамасы
мен түрлері, одан келе техникалық мәтіндердің сипаттамасы, түрлері және
оларды аударудағы қойылатын талаптары мен ондағы қолданылатын
трансформациялар қарастырылды. Өкініштісі қазіргі отандық баспада нақты
зерттеліп бекітілген техникалық терминдердің қазақ тіліндегі сөздіктер мен
әдебиеттердің сирек кездесуі айқын. Осыған орай біз зерттеу жұмыс барысында
техникалық мәтіндердің аудару барысының құрамдас бөлігі болып табылатын
термин мәселесін назардан тыс қалдырмауға тырыстық, техникалық мәтін,
термин және олардың мемлекеттік тілге адекватты түрде берілу мәселесін
курстық жұмыста сөз қылғанды жөн көрдік.
1. Техникалық мәтіндердің ерекшеліктері
1.1 Техникалық мәтіндерге сипаттама және техникалық мәтіндердің
функционалды-стильдік ерекшеліктері
Бөлек функционалды стильдер әдеби тілдің тарихи даму процесінде пайда
болады; олар бір-бірінен тілдік қатынастың мақсаты мен міндеттерін
анықтайтын тілдік құрал жүйесімен ажыратылады. Әдеби тіл мен функционалды
стильдің арасында жалпы және жалқы қатынас бар; әрбір функционалды стильде
әдеби тіл нормасының дамуының жалпы бағыттарын көруге болады; әдеби тілдің
функционалды стилі әдеби тілдің дамуының әрбір сатысындағы бірлікті
қамтамасыз ететін өзара әрекеттестік процесінде болады.
20 ғ. бағытталған ғылыми техникалық прогресс өмірде қарқынды ақпараттың
алмасуы мен басты қызметі когнитивті ақпарат болып табылатын ғылыми
техникалық стильдің қалыптасуына түрткі болды. Лингвистикалық зерттеулердің
нысаны болып табылатын көркем әдебиет тілінен өзгеше, 20 ғ. Лингвистердің
назарларын аударатын ғылыми техникалық басылымдардың қарқынды дамуы
байқалды.
Лингвостилистика, лингвистикалық стилистика — сөздің қолданылу
заңдылықтары мен тілдің стильдік тармақтарын тіл білімінде зерттейтін
саласы. Екінші жағынан, лингвостилистика — көп салалы, көп
мағыналы стилистиканың бір саласы. Лингвостилистиканың өз ішіндегі
бөліктері хақында әлемдік тіл білімінде әр түрлі қөзқарастар баршылық.
Әсіресе, көркем әдебиет тілін бөлек қарастырып, оны лингвостилистика
мен әдебиеттану стилистикасының арасындағы сала деушілер де болды (В. В.
Виноградов). Сонымен, бүгінгі таңдағы лингвостилистиканың көпшілік табан
тіреген теориялық пікірлеріне сүйенсек, оның басты екі бағытын немесе екі
түрін атауға болады. Олар: 1) тіл ресурстарының стилистикасынемесе тіл
стилистикасы. Ол өз ішінде тілдің деңгейлеріне байланысты: а) лексикалық
стилистика, фразеология стилистика (немесе екеуін қосып лексика-
фразеологиялық стилистика деп атаушылық та бар). Лингвостилистиканың бұл
түрі лексикикалық бірліктер мен тұрақты тіркестердің стилистикалық қызметін
зерттейді; ә) фонетикалық стилистика. Ол тілдегі дыбыстар жүйесінің
қолданылу заңдылықтарын қарастырады;
б) морфология стилистикада қосымшалардың ойды дәл және мақсатқа сай беру
қатынасына көңіл бөлінеді; в) синтаксистікстилистикада сөз тіркестері
мен сөйлемдердің түрлерінің, олардан да көлемді конструкциялардың (күрделі
синтаксистік тұтастық, абзац т. б.) стилистикалық мақсатта жұмсалуындағы
дұрыс немесе бұрыс құрастырылғаны негізгі нысанаға алынады.
2) Функциональдық стилистика немесе қолданыс тілі стилистикасы (стилистика
речи). Бұл да өз ішінде бірнеше топқа жіктеледі. Бұл жіктелу функциональдық
стильдер жүйесі бойынша жүзеге асады, демек, әдеби тілдегі бес
функционапдық стильге бөлінеді: а) ауызекі сөйлеу стилі; ә) ресми стиль;
б) ғылыми стиль; в) публицистикалық стиль және г) көркем әдебиет стилі
(немесе тілі). Бұл стильдердің барлығы да өздеріне тән тілдік-
коммуникативтік жанрларда қызмет етеді. Бір функциональдық стильдің тілдік
элементтері екіншісінде немесе бірнешеуінде бола беруі мүмкін, бірақ әр
стильдің өздерін даралайтын лингвистикалық және экстралингвистикалық
белгілер бар. Лингвостилистиканың арқауына енетін стильдердің тағы бір түрі
— эмоциялық-экспрессивтік стильдер. Көп ретте стильдің бұл түрлері
функциональдық стильдердің құрамында қарала береді.
Техникалық әдебиет тілін лингвистика жағынан зерттеулер, техникалық
әдебиеттің барлық түрлерінің тілдік қарым-қатынас құралы ретінде маңызды
дәрежеге ие екенін, өзіне қатысты ерекшеліктері мен белгілі тілдік
құрылымдық стилі бар екенін көрсетеді.
Техникалық әдебиеттің өзіне тән ерекшеліктері оның лексикасына,
грамматикасына және стилистикалық белгілеріне де қатысты. Бұл жерде ең
маңызды мәселе, техникалық әдебиет барлық тілдерге тән болғанымен де, оның
ерекшеліктері, тілден тілге сол күйінде берілмейді, әр тілде өзінше
аударылады. Бұл өзіндік сандық және сапалық сипатқа ие. Сапалық өзіндік әр
тілдегі белгілі қатынас немесе ерекшеліктері ұқсас тілдік құрал арқылы
емес, лексикалық құрал грамматикалыққа ауыстырылып берілуіне, ал сандық
ерекшелік лексикалық, грамматикалық немесе стилистикалық құралдардың
әртүрлі жиілікте қолдануында көрінеді.
Сонымен қатар, техникалық әдебиет аудармасымен жұмыс істей отырып,
жүйелі-адекватты аударма алу үшін берілген тілдің ғылыми техникалық
әдебиетін жалпы және арнайы ерекшеліктеріне көңіл бөлу керек. Жалпы әр
функционалды стильде аударма барысы мен нәтижесіне маңызды әсер беретін
кейбір тілдік ерекшеліктерді бөліп көрсетуге болады. Мысалыға Комиссаров
В.Н. [8,56 б] бойынша ғылыми техникалық стильде ғылыми техникалық
материалдардың лексико-грамматикалық ерекшеліктері, бірінші орында
терминология және арнайы лексика болып табылады. Техникалық стильге қатысты
ерекшелік – оның ақпараттылығы (мазмұндылығы), қисындылығы (қатаң жүйелік,
басқы ой мен бөліктерінің арасындағы байланыс), дәлдік және дұрыстық және
осы ерекшеліктерден шығатын айқындық пен түсініктілік.
Осы стильге қатысты мәтіндер аз немесе көп дәрежеде ережеге сәйкес
ерекшеліктерге ие болуы мүмкін. Бірақ та осы сияқты мәтіндерде, осы сала
қарым-қатынасына түрткі болатын, басымырақ қолданысқа ие құралдар бар.
Лексика саласында барлығынан бұрын техникалық терминология және арнайы
лексиканың қолданылу аясы бірінші орында тұратыны анық.
Қандай да болсын ғылым саласымен байланысты ұғымдар жүйесі – термин
проблемасына тоқталатын болсақ: «Тілдің ілгері басып өсуі үшін оның емлесі
мен термин мәселесі дұрыс шешімді болмайды. Болмайтын себебі: өркендеп алға
барған тілдің тарауының бәрі де сол емле, терминологиямен сабақтаса да
отырады» - дейді қазақ тіл білімінің ғылыми-теориялық негізін қалаушылардың
бірі, профессор Қ.Жұбанов. Оның терминге берген анықтамасы: «Белгілі бір
ұғымдарды білдіретін қарақшылы сөздер болады, ол сөздерді әлгіндей
ұғымдарға – ғылым жолы қандай сатыда тұрса, міне осыны теліп отырады,
сонымен қатар термин сөзінің терминдік ұғымы мен күнделік тіршілікте
қолданылатын жай сөздік мағынасы басқа болуы мүмкін».
Жалпы «термин» сөзін латыннан аударғанда «шек», «шекара» деген мағынаны
білдіреді. «Термин» атауының өзі жайлы С.Әсілжанов былай дейді: «Соңғы
кезде қазақ тілінде термин сөзін «атау», «аталым», «атауыш» деген қазақша
балама сөзбен ауыстырып қолдану кездеседі» [9,357 б].
«Терминді тұрақтандыру, жаңа терминдерді қабылдау ісіндегі кемшіліктің
басы – термин деген ұғымды ғылыми негізде түсінбей, оған жалаң,
схоластикалық тұрғыдан келуде жатыр. Сол үшін ең алдымен термин деген
сөздің мәнің ұғынуымыз қажет. Онсыз жерде, қазыргі аудармада кездесіп
жүрген былықтан құтылу мүмкін емес» - деп 1956 жылы Қазақ әдебиеті
газетінің қарашадағы санында жарық көрген филология ғылымдарының кандидаты
Ғ. Мұсабаев жазған пікірі болатын [10,178 б]. Содан бері жарты ғасыр өтсе
де, қазақ тілінің өндіріс саласындағы техникалық терминологиясы әлі де
ақсап келеді.
Мәтіннің терминдік деңгейде қолданарлықтай, түсініктемесі негізі
толығымен қалыптаспаған. Мәтіннің әртүрлі түсініктемесі И.Р.Гальпериннің
«Текст как объект лингвистического исследования» атты кітабында және басқа
да авторлардың еңбектерінде кездеседі [11,139 б].
Ендігі, термин дегеніміз – ғылым немесе техникалық белгілі саласында
мамандар пайдаланатын арнайы объекті мен мағынаны білдіретін сөздер мен сөз
тіркестерін айтады. Термин ретінде тек осы стильде қолданылатын сөздерге
қоса арнайы мағынаға ие жалпы халықтық сөздер де қолданылуы мүмкін
[12,143б]. Мысалыға: smelter, recycling, galvanizing, die-casting, mining,
non-ferrous секілді металлургия саласына қатысты лексикалық бірліктерді
техникалық материалдан тыс кездестіру өте қиын. Сонымен қатар, осы
мәтіндерде термин ретінде барлығына таныс, жалпы қолданыста болатын
industry, market, metal, design engineers, production сөздері де
қолданылады.
Терминдер арқылы нақты объектілер мен құбылыстарға нақты және дәл
нұсқау көрсетуді қамтамасыз ету, мамандардың берген ақпаратына бір мағыналы
түсініктеме орнатуы керек. Сондықтан да осы типке қатысты сөздерге ерекше
талап қойылады. Барлығынан бұрын термин дәл болуы керек, яғни берілген
ғылым және техника саласындағы терминнің орнын табатын, қисынды анықтау
арқылы мағынасын ашатын қатаң белгілі бір мағынаға ие болуы тиіс.
Ағылшын тіліндегі ғылыми техникалық материалдарда грамматикалық
ерекшеліктер кездеседі. Әрине «техникалық грамматика» жоқ. Басқа
функционалды стильдерге қолданылатын синтаксистік құрылымдар және
морфологиялық формалар техникалық мәтіндерде де қолданылады. Дегенмен бұл
стильде басқаларға қарағанда грамматикалық өзгерістер көп қолданысқа ие.
Мағына мәселесін зерттейтін тіл білімінің семантика саласы орыс тіл
білімінде М.М.Покровский, А.А.Потебня, В.В.Виноградов есімдерімен
байланысты.Тіл білімінде семантика теориясының жүйелілік мәселесін
зерттеуші Л.А.Новиков өзінің зерттеуінде мағына түрлерінің мынадай
жіктемесін ұсынады:
1) Сигнификативтік мағына (сигнификативтік мағына таңбаның сигнификатқа
(ұғымға, мән-мағынаға) қатынасы арқылы айқындалады). Ол сөздің толық
семантикалық мүмкіндігін, сөздің мән-мағыналық көрінісін айқындайды.
Мысалы, аударматану – аударманы лингвистикалық құбылыс ретінде зерттейтін
тіл білімінің саласы; жағдаят – сөйлеу әрекеті сәтінде болатын немесе
айтылымда сипатталатын шындыққа сай болмыстың құрамдас бөліктерінің
жиынтығы; түпнұсқа – аудармадағы бастапқы мәтін (аударма осы мәтіннен
жасалады) т.б.;
2) Құрылымдық мағына (лексикалық мағынаның құрылымдық аспектісі). Бұл
мағына семиотика теориясына сәйкес белгілі бір таңбалық жүйе шеңберіндегі
таңбаларға деген қатынасы арқылы анықталады. Осы негізде ол өз ішінде
синтагматикалық құрылымдық мағына және парадигматикалық құрылымдық мағына
түрлеріне бөлінеді:
а) синтагматикалық құрылымдық мағына (лексикалық мағынаның құрылымдық-
синтагматикалық аспектісі). Құрылымдық мағынаның бұл түрін валенттілік деп
те атайды. Мысалы, аударма тілі, аударма теориясы, аударма процесі, аударма
бірлігі, аударма лингвистикасы, аударма нормасы, аударма баламалығының
нормасы және т.б.
ә) парадигматикалық құрылымдық мағына (лексикалық мағынаның құрылымдық-
парадигматикалық аспектісі). Ол белгілі бір топ құрайтын лексикалық
бірліктердің өзара байланысын және қарама-қарсы мағыналарын белгілейді.
Мәселен:
аударма
(
жазбаша аударма
(
көркем аударма
3) Прагматикалық мағына (лексикалық мағынаның прагматикалық аспектісі).
Мағынаның бұл түрі, негізінен, сөздің эмоционалды және экспрессивті-
стилистикалық сипатын көрсетеді. Сондықтан бағалаудың спецификалық тілдік
көрінісін белгілейтін лексикалық мағынаның бір түрі болып саналады. Ол
аталымның экспрессивті түрінде ғана орын алады;
4) Сигматикалық (заттық, денотативтік, жағдаяттық) мағына (лексикалық
мағынаның сигматикалық, заттық, жағдаяттық аспектісі). Сигматикалық
мағынаның атқаратын негізгі қызметі тілдік бірліктердің нақты жұмсалуы мен
белгілі коммуникативтік міндетті атқаруымен байланысты.
Сонымен, тіл білімінде «термин-мағына-ұғым» мәселесіне қатысты үш түрлі
көзқарас қалыптасты:
1.Терминдердің лексикалық мағынасы бар, бірақ ол сол ұғыммен толық
сәйкес келе бермейді (Л.С.Ковтун, Д.Н.Горский, К.Н.Левковская);
2.Терминдердің лексикалық мағынасы бар және ол сол ұғымды толық
сипаттайды (Е.М. Галкина-Федорук, П.С.Попов, А.Шафф);
3.Терминдер – ұғыммен сәйкес келетін лексикалық мағынаға ешбір қатысы
жоқ тілдік бірліктер (В.А.Звегинцев, А.А.Реформатский, Л.Н.Капанадзе).
Сонымен бірге, «Терминнің ерекшелігі оның тұрпат межесінде емес, мазмұн
межесінде, яғни, оның мағына сипатында. Ғылыми термин – бұл ғылыми ұғыммен
байланысты мағынасы бар тілдік бірлік. Бірақ бұл мағына ғылыми ұғымның тек
негізгі және маңызды белгілерін ғана көрсетеді» деген пікірлер бар екені
белгілі.
Терминдерді терминологиялық өрістен бөліп қарауға болмайды.
Терминологиялық өріс бойынша моносемантикалық термин жасалуы тиіс.
Терминдерді талдау барысында ұғымдық өріс ерекшелігіне басты назар аудару
қажет. Бұл тілден тыс негіздемесіз терминологиялық өріс қалыптасуы мүмкін
емес. Себебі жай лексикалық өрістен терминологиялық өрістің айырмашылығы –
оның құрамына жай сөздер емес, арнайы ұғымдарға сәйкес келетін арнайы
лексика жатады.
Терминологиялық өріс теориясында сөздердің басым көпшілігі
жасанды жолмен туындайтын болған соң, сөзжасамға ерекше мән беріледі. Сол
себепті әрбір терминологиялық өрісте жалпы лексикаға және өрістің басқа
түрлеріне тән емес өзінің сөз тудырушы және сөз түрлендіруші парадигмалары
қалыптасады. Мысалы, аударматану өрісіндегі балама терминіне зат есімді
баламалық, сын есімді баламалық терминдері сәйкес келеді.
Үлкен, ірі терминологиялық өрістер одан кіші, микроөрістерге жіктеледі.
Мысалы, аударматану өрісінің мынадай микроөрістерін атап көрсетуге болады:
1) Көркем аударма микроөрісі төмендегідей терминдерден құралады:
авторланған аударма, авторлық аударма, бейімдеу, бейімделген аударма,
барабар алмастыру, барабарлық, аударма барабарлығы, барабар аударма,
антонимдік аударма және т.б.;
2) Машиналық аударма микроөрісі: автоматтандырылған ақпараттық жүйе,
аудармашы, АЖО (автоматтандырылған жұмыс орны), кіріс сөздік, кіріс тіл,
шығыс сөйлем, шығыс сөздік, шығыс тіл, іріқұрылым бірліктері, машиналық
сөздік, машиналық интерпретация, машиналық құрылым және т.б.
3) Мәтін аудармасының микроөрісі: газет мәтіндерінің аудармасы,
фельетонды мақалалар аудармасы, көркем аударма, техникалық әдебиет
аудармасы, ғылыми әдебиет аудармасы, қоғамдық-саяси әдебиет аудармасы,
патенттік рефераттар аудармасы, құжаттар аудармасы, мәтін тақырыптарының
аудармасы, кино-бейне материалдар аудармасы және т.б.;
4) Аударма процесінің микроөрісі: аудармашының түпнұсқа мәтініндегі
бағдарлау үрдісі, аудармашылық шешімдердің жүзеге асырылу үрдісі,
аудармашылық шешімдерді іздестіру және қабылдау үрдісі, аудармашылық
шешімдерді іздестіру немесе таңдау үрдісі, оңтайлы шешімді іздестіру
үрдісі, бағдарлау үрдісі, коммуникация акті, екі тілді коммуникация акті,
аудармалық іс-әрекет, аудармалық амалдар және т.б.;
5) Аударма әдістемесінің микроөрісі: аударма техникасы, аударма
практикасы, таңбалық аударма, мазмұндық аударма, ілеспе аударма, жазба
әдісі, мәтінді құрақтау әдісі, семантикалық өрісті қысқарту әдісі,
статистикалық оппозициялар өрісі, транформация әдісі, бастапқы мәтінді
трансформациялау әдісі, сүзгілер әдісі және т.б.
Терминдердің лексика-семантикалық құрылымы термин интенциясы мен
экстенциясы ұғымдарымен байланысты болып келеді. Термин интенциясы
дегеніміз – бұл таңбаланушы нысанды белгілі бір ұғымдық өріс шеңберінен
айқындап алу ниеті мен мақсаты. Сондай-ақ, оның ерекше белгісін сипаттайтын
дәл және нақты атаумен таңбалануын білдіреді.
Қазіргі таңда қазақ тіл білімінде уәж, уәжділік мәселелеріне ерекше
көңіл бөлініп жүр. Соңғы бес-он жыл көлемінде лексикалық, терминдік
бірліктерді, тілдік құбылыстар мен үрдістерді уәж, уәжділік ерекшеліктері
тұрғысынан қарастыратын лингвистикалық зерттеудің арнаулы саласы – уәжтану
ғылымы қарқындап дами бастады.
Лексикологияның ерекше саласы ретінде уәжтанудың лингвистикалық
мәртебесіне қатысты арнайы зерттеу жұмысын жүргізбегенмен, қазақ тіл
білімінде уәж, уәжділік мәселелері жөніндегі Ә.Қайдаровтың,
К.Хұсайыновтың, Б.Қалиевтің, Н.Уәлиевтің, Ж.Манкееваның, Р.Шойбековтің т.б.
ғалымдардың еңбектерін атап көрсетуге болады.
Ал орыс тіл білімінде уәжтану М.М.Копыленко, З.В.Беркетова,
О.И.Блинова, Н.Д.Голев, М.М.Гинатулин, С.А.Колчин, В.В.Левицкий,
А.А.Леонтьев, Г.П.Мельников және т.б. ғалымдардың еңбектерінде әбден
қалыптасқан, күрделі жүйесі мен өзіндік терминдері бар сала ретінде
зерттелген.
Терминжасамның басты талаптарының бірі – атаудың уәжді болуы.
Ендеше атау қатаң шарттылықтан аулақ болу керек, кез келген ұғымның атауы
уәжді болу керек, сонда өзге тілден еніп, аударылып немесе жаңадан пайда
болып жасалып отырған ұғымның мазмұн-мағынасы оның атауынан көрініп тұрады.
Яғни, атаудың ар жағында тұрған ұғым аударма немесе түсіндірме сөздіксіз-ақ
түсінікті болып тұру керек.
Терминнің уәжділік мәселесіне мысал ретінде А.Байтұрсынұлы дәстүрін
үлгі етіп алуға болады: бастауыш – сөйлемнің басында тұрып, басты тұлғаны
көрсететін ұғым; баяндауыш – сөйлемнің аяғында тұрып, баяндау әрекетті
аяқтайтын ұғым. Екі ұғымның да орны мен қызметі олардың атауынан көрініп
тұр. Осы ретпен жасалған жалғау, жұрнақ, зат есім, сан есім, өткен шақ т.б.
атаулардың сыры ұғым мен атаудың үйлесімінде, атаудың төркіні қазақтың төл
сөзі болғандығында екені даусыз.
Тілдегі уәжділік ұғымы сөз мағынасы, лексикадағы жүйелілік қатынастар,
мән, форма, мазмұн, таңба, тілдік норма, аталым, терминологиялық аталым,
лексикалық бірліктердің идиомалылығы және т.б. маңызды лингвистикалық
категорияларды зерттеуде басты қызмет атқарады.
Уәжділіктің осы ерекшеліктеріне орай тіл білімінде оны әр түрлі
атаулармен байланыстырады: ішкі форма, мазмұн таңбасы, лексикалық
обьективация, уәждеме, уәжденім, сөздің этимологиялық құрылымы т.с.с.
В.В.Левицкий уәжділік құбылысын зерттей отырып, оның үш түрін:
«морфологиялық, семантикалық және фонетикалық» түрін атап көрсетеді.
Сөздің морфологиялық уәжділігі тек сөздің мағынасы мен оның
морфологиялық құрылымы арасында байланыс болған жағдайда ғана сөз болады.
Ал семантикалық уәжділік – сөзде метафора мен метонимия құбылыстарына
негізделген бейнеліліктің болуы. Сөздің фонетикалық уәжділігі, сөз мағынасы
мен оның дыбысталу арасындағы байланысты білдіреді де, дыбыс символизмімен
тығыз байланысты болып келеді.
Негізінде, бастапқы зат белгілерінің жиынтығы – өзек сема (бастапқы
жалпы белгі), бастапқы зат пен кейінгі заттың бір сөзбен аталуына негіз
болған белгі – жалпылауыш сема, бастапқы және кейінгі заттардың өздеріне
тән өзіндік белгілері – даралауыш сема. Демек, уәжділік дегеніміз – бір
сөзбен таңбаланған, мазмұндық-мағыналық бірліктегі лексикалық бірліктердің
арасындағы бастапқы, байланыстырушы және даралаушы белгілер. Кейінгі зат
атаулары бастапқы затпен негізгі не жалпы, негізгі не қосымша, ықтималды не
кездейсоқ жалпылауыш семалар арқылы байланысады. Бұл байланысты аталым
теориясының уәжтану саласы зерттейді.
Кез келген тілде терминжасам процесі, ең алдымен, сол тілдің өз
сөздік құрамы, ұлттық лексикасы негізінде жүзеге асырылады. Демек,
терминдер тілде бұрыннан бар сөздер мен түбірлерден жасалады. Осыған орай,
терминдер қатарында сол тілге тән әр түрлі құрылымдық түрлер кездеседі:
түбір сөз, туынды сөз, күрделі сөз, сөз тіркесі және т.б.
Туынды терминдердің терминжасам процесінің семантикалық нәтижелері
төменде келтірілген түрлерде болуы мүмкін:
1) таза транспозиция (сөздің бір сөз табынан басқа сөз табына ауысып,
мағынасының ешбір өзгеріссіз қалуы): аударылған мәтін ( аударма мәтін;
2) транспозиция (туынды сөздің синтаксистік сипаты мен мағынасының
бірдей өзгеруі): кеңесші ( кеңесшілдік; балама ( баламалық;
3) модификация (бір сөз табына жататын сөз тудыруға негіз болатын
және туынды терминдер арасындағы айырмашылықтар): аударма ( аудармашы.
Осы орайда, біздің ойымызша, семантикалық өзгерістердің біріншісі
синтаксистік деривация, екінші және үшінші түрлері лексикалық және
терминдік деривация ұғымдарына сәйкес келеді.
Басқа авторларға қарағанда Комиссаров В.Н. ғылыми техникалық стильдің
грамматикалық ерекшеліктерін толығырақ жазады: «... бұл сияқты
материалдарға нақты объектінің қасиетін көрсете отырып суреттеу және
мағынасын анықтайтын сипатқа ие» [13,38 б]. Бұл мынадай тұжырымдамалар
жасайды:
1) «А дегеніміз Б» құрылымының кең қолданылуы, яғни байланыстырушы
етістік пен предикативтен құралатын бағыныңқылы етістігі бар құрмалас
сөйлем. Мысалы:
Control is by a ft switch – Басқару аяқ педалімен іске асырылады.
The refrigerants are nontoxic and nonirritating – Тоңазытқыштардың еш
зияны жоқ.
2) жасырынулы анықтауыштар болып табылатын көптеген атрибутивті топтар
зат пен құбылыстың әртүрлі белгілерін көрсетуге мүмкіндік береді. Мысалы:
A differential pressure type specific gravity measuring instrument –
Қысым төмендету тәсілін қолданатын салмақ өлшейтін құрал.
3) техникалық стильдегі дәйектілік және зат есімдік құрылымының басым
болуы нақты заттарға негізделуден туады.
Зерттеулер көрсеткендей бұндай мәтіндерде үрдістің сипатталуы да іс
әрекет те қалыптасады.
Мысалы:
«to dean after the welding» деудің орнына маман «to do post welding
cleaning» деп айтуды жөн көреді – желімдуден кейін тазарту жүргізу.
4) техникалық мәтіндерде оператор етістіктердің кең қолдануы байқалады.
Бұл іс қимылдың шындық бейнелеуінің функциясы заттық ұғымға берілумен
байланысты. Ал баяндауыш сөйлемде тек іс әрекетті білдіруші, заттың
операторы болып табылады. Төмендегі етістіктер оператор қызметін атқарады:
to effect, to assure, to perform, to obtain, to provide, to give, to
involve, to entail, to imply, to result in, to lead to, etc., олардың
мағынасы мен аудармасы толығымен сөйлемдегі негізгі мағынаға ие зат есімге
тәуелді.
5) үстеуді сөйлемнің заттық сөз тіркестерімен алмастыру дәйектілеу
салдары болып табылады.
Мысалыға:
accurately сөзін with accuracy very easy – with greatest ease немесе
easy way түрінде беруге болады. Бірақ бұның күшейткіш үстеулерге қатысы
жоқ, олар техникалық мәтіндерде негізгі модальды экспрессивті әдісс ретінде
қолданылады. Атап айтатын болсақ мына үстеулер: clearly, completely,
perfectly, positively, markedly, essentially, etc.
Мысалы:
the energy loss is markedly reduced – қуаттың жойылуы айтарлықтай
қысқаруда.
6)етістіктердің орнына демеулігі бар етістіктен туған сын есімдердің
кең қолданылуы техникалық стильдің етістікке қарсы үрдісінің бірден бір
көрінісі болып табылады.
Мысалы:
to attendant on – қызмет көрсетуші, to be conductive to – бір нәрсе
әкеп соғушы, to be destructive of – бір нәрседен жойылу, to be incidental
to – әсер етуші, to be responsive to – бір нәрсеге сезімтал болу.
This system is conductive to high volumetric efficiency – Бұл жүйе
көлемді нәтиже береді.
7) етістікті қолданудың ерекшелігі техникалық мәтіндердегі етістіктен
туатын баяндауыш саны көркем әдебиет туындыларына қарағанда екі есе аз.
Ырықсыз форма мен нақ осы шақ формасының басымдылығы байқалады. Аудармашы
арнайы мәтіндерде ырықсыз етістік мағыналы ауыспалы емес формасында
ауыспалы етістіктің қолдануына ерекше көңіл бөлуі керек.
Мысалы:
The steel forges well – Болат жақсы балқытылады.
8) ағылшын тіліндегі техникалық стильдің маңызды белгісі мазмұнды қысқа
түрде берілуі болып табылады, ал эллиптикалық құрылымның айтарлықтай кең
қолданылуында көрініс табады.
Мысалы:
A remote crane немесе a liquid rocket сөз тіркесін аудару барысында
аудармашы сөз тіркестердің эллиптикалық формасын тани білуі тиіс.
A remote operated crane – қашықтықтан басқарылатын кран,
A liquid fuelled rocket – сұйық жанармаймен ұшатын ракета.
Мазмұнды қысқа түрде беру үрдісі айқындауышты бағыныңқылы сөйлемді
жанама сын есіммен ауыстыруға (әсіресе –able, -ive және т.б. суффикстері)
және сол мақсатпен инфинитивті форманың анықтауыш функциясында қолануына
себеп болады.
Мысалы:
The materials available – қол жетерлік матермалдар, problems difficult
with ordinary equipment – арнайы құрал жабдықты қажет ететін күрделі
жағдай, the properties to be expected – күтілетін қасиеттер, the product to
be cled – салқындатуды қажет ететін өнім.
9) техникалық мәтіндерде артикльді, әсіресе белгілі артикльді, түсіру
жағдайының жиі кездесуін атап көрсетуге болады, басқа типті мәтіндерде де.
Мысалы, реттік сан есім және нақты бөлшек атауының алдында: First uranium
mine in the region was - ... Осы аймақтағы тұңғыш уран шахтасы...
10) ағылшын тіліндегі ғылыми мәтіннің жиі кездесетін грамматикалық
ерекшеліктеріне өлшенбейтін зат есімдердің көпше түрінің кең қолданылуы
жатады: (fat – май, oil - мұнай, greases - май, steel - болат, rare earth –
сирек кездесетін жер үсті элементтері, sand - құм, wl - жүн, gasoline –
жанармай) бұл құрал-сайман атауларының көпше түрі (clippers - тістеуіш,
jointers - жақша, dwiders - циркуль, өлшеуіш); атрибутивті сөз тіркестерін
type, design, pattern, grade сөздерімен қолдану:
dry chemical type fire extinguisher – ұнтақты от сөндіруші;
туыстық қатынасты беру үшін of демеулігін қолдану: the fuel of kerosene
– жанармайлы керосин.
11) техникалық мазмұнның жүйелілігі мен дәлелденуіне байланысты
қарқынды түрде қолданылуы байқалады.
Мысалы:
since – содан бері, therefore - сондықтан, thus - осылайша, it
involves – бұған қатысты, it results in – бұл әкеп соғады.
«Кез келген техникалық мәтін басқаларын көмекші белгілік жүйенің
көптігімен өзгешеленеді (мәтіндердегі схема мен сызбаларды қоса санағанда).
Көптеген төл тілде сөйлеушілерге бұл белгілер белгісіз, себебі мәтін, осы
білім саласындағы мамандарға арналған. Құлмұхаммед М. өз атынан емес осы
саладағы барлық мамандардың өкілі ретінде шығады» [14,76 б].
Техникалық мәтін когнитивті ақпарат тарату үшін қолданылады. Техникалық
мәтіннің жетекші тілдік әдістеріне мыналарды жатқызуға болады:
1) бастауыштың дәйекті семантикасы. Бастауыш ретінде осы білім
саласының тақырыбы аясында зат есімнің қолданылуы. Бірінші шақтағы жіктеу
есімдігі сирек қолданылады;
2) бастауыш формасына қатысты ырықсыздықты білдіру тәсілі, жақсыз және
атаулы сөйлемдер;
3) осы шақтың жиі қолданылуы әсіресе нақ осы шақты білдіруі, ол
жеткізіп отырған ақпаратты нағыз дәйекті уақытқа тәуелді ретінде көрсетуге
мүмкіндік береді;
4) күрделі сөздер мен абстрактілі мағынаның басымдылығы. Бұл тілдегі
мағлұматтардың жалпылылығының, олардың дәйектілігінің жоғары деңгейін
көрсетеді;
5) мәтіннің нақты дәйектілігі зат есімнің басымдылығы іс-әрекеттің
етістік арқылы емес, етістіктен туған зат есім арқылы білдіру, бұл
мазмұнның объективтілігін және абстрактілік деңгейін жоғарылатады.
Аталып кеткен ерекшеліктерден басқа техникалық мәтінге тән белгілерді
атап көрсетуге болады. Мысалы: «термин және жалпы ғылыми лексика,
қысқартулар, сандар, формулалар. Сызба нұсқалардың көптігі, логикалық
құрылымның графикалық әдісі» [15,87 б].
Техникалық мәтіннің комуникативті мақсаты – осы білім саласындағы жаңа
мағлұматты хабарлау. Ол тек түпнұсқа мен аудармаға жалпы болып табылатын
базалық биіктіліктің жоғары деңгейінде ғана жүзеге асырылады. Сол себепті
техникалық мәтін бұл саладан хабарсыз адамдарға түсініксіз.
1.2 Техникалық аудармаға қойылатын талаптар
Аударма қызметі – аса қиын, жауапты қызмет. Ол аудармашыдан ең алдымен
шынайы болуды, ғылыми ұстанымдарға бойсынуды талап етеді.
1) Аудармашы болған адам ең алдымен аударатын өзге тілді жетік білуі қажет.
Сонымен қатар өзінің ана тілін толық білуі, лексикалық қорының бай,
бейнелеу қуаты күшті болуы керек. Түпнұсқаны толық түсіну оны дәл бейнелеу
аударманың сапасына кепілдік етудегі негізгі шарт болып табылады. Аударатын
өзге тілді толық білмеген жағдайда бұл мақсатқа жетуі мүмкін емес. Ал егер
өз ана тіліңді жақсы білмесең, түпнұсқаның мазмұнын дәл бейнелеп,
түсінікті, жатық етіп жеткізе алу да қиын. Бұл 2 шарттың қайсысы кем болса
да аударма сапасы ақсап қалады.
2) Аудармашы әр ғылымнан хабары бар, бұрынғыны да бүгінгіні де жақсы
білетін, мол білімді адам болуы керек. Тар өрісті, таяз адамдар екінің
бірінде қателікке бой алдырып, ұятқа қалып жатады.
3) Аудармашы үшін өзге тілді жақсы меңгеру өзінің ана тілін толық білудің
алғышарты екені шындық. Бірақ оның сыртында аудармашы болған адам екі
тілдің бейнелеу жағындағы ерекшеліктерін де жан-жақты игеруден тыс, аударма
теориясы мен оның шеберлік тәсілдеріне де атүсті қарауына әсте болмайды.
4) Аудармашы идеялық және саяси жағынан саналы,теориялық білім жағынан
сауатты болу керек. Аударма жұмысы қашанда тарихтағы және қазіргі кездегі
алуан түрлі саясатпен қатысты болмай қоймайды. Әсіресе саяси теориялық
шығармаларды аударғанда аудармашының бұл жақтағы білімі таяз болса, қателік
көп кездеседі. Сондықтан аудармашы әрбір тарихи дәуірдің саяси жағдайына
қанық болуы шарт. Сол дәуірдегі қоғамдық тәртіпті, саясат пен экономиканы,
алуан түрлі ағымдар мен діндерді толық түсінуі, соларға қатысты атау
терминдерді айқын білуі қажет. Өйтпегенде екінің біріне душар болады.
Техникалық прогресс бұрынғыдай қандай бір ерекше әрі жат құбылыс
саналмайды. Бүгінгі таңда кез келген үйде дерлік электронды тұрмыс
техникасы, бейнеаппаратура, компьютерлер мен керек-жарақтар пайдаланылады.
Дегенмен, Қазақстанға техникалық құралдарды жеткізушілер техникалық
құжаттаманы, пайдалану бойынша нұсқаулықтарды жоғары сапада аудару сынды
мәселелерге тап болуда, себебі аталмыш компаниялар бизнесінің алдағы
уақыттағы дамуы аударылған құжаттаманың сапалығына тәуелді.
Техникалық аударма, яғни мұнай-газ саласындағы аудармалар жасау ірі
ауқымды және ұзақ жобаларды жүзеге асырумен байланысты құжаттаманың және
материалдардың үлкен ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғылыми-техникалық мәтінді аудару амалдары48 бет
Аударма жайында4 бет
Аударманың грамматикалық және лексикалық мәні және қоғамдық рөлі22 бет
Ресми іс қағаздарды аударудағы лексикалық және грамматикалық трансформация19 бет
Түпнұсқа тілі мен аударма тілінің грамматикалық және лексикалық мәні және қоғамдағы рөлі18 бет
"Мәтіндік редакторде кесте құру."18 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
Delphi бағдарламасын қолданып мәтіндік редакторын құру және онымен жұмыс істеу мүмкіндіктерін көрсететін бағдарлама құру19 бет
Macromedia direсtor – да дыбысты, мәтінді, бейнекөріністі, графиктік көріністі және анимацияны (мультипликацияны) біріктіру22 бет
Microsoft Office Word мәтіндік редакторы24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь