Қазақтың көне ел билеу заңы – «Жеті жарғы»

КІРІСПЕ

І. Ұлы дала заңдары
1.1 Қасым ханның Қасқа жолы

ІІ. Әз.Тәуке және оның «жеті жарғысы»
2.1 «Жеті жарғы» атауының мағынасы
2.2 «Жеті жарғының» зерттелу тарихы
2.3 «Жеті жарғы» туралы деректер

ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Тақырыптың өзектілігі көшпелі қоғамдағы құқықтық жүйе - ерекше құбылыс. Яғни, “Жеті жарғы” қазақ халқының дəстүрлі мемлекеттік жəне құқықтық мəдениетінің алтын қорынан сақталған қымбат қазына. Бұл ұлы құжатқа байланысты ауызша жəне жазба деректердіқарастырып отырып “Жеті жарғының” мемлекет пен қоғамның тіршілігін үйлестіретін негізгі заңқағидаларының жинағы немесе мемлекеттік биліктің үлгісі ғана емес, соныменен бірге ұлттықтанымның айшықты айнасы, халық рухының қамқоры, ұлттық мүдденің жаршысы екенінаңғарамыз. Жер жүзіндегі қандай да бір елдің арман-тілегі де, мақсат-мүддесі де мемлекеттік жəнеұлттық тəуелсіздігі, осы ұлы түсінік “Жеті жарғының” ел құрметіне бөленіп, ел ақсақалдарыныңжадына берік жазылуына негізгі себепкер.
Біз қолда бар деректерді қарастыра отырып “Жеті жарғы” туралы мəліметтер негізінен ауызша түрде, қазақтың шежіресі, аңыз-хикаялары, өлең-жырлары арқылы сақталған деп есептейміз.
“Жеті жарғының” түп өзегі Евразия көшпелілерінің бірнеше мың жылдар бұрын қалыптасқан əдет-ғұрып заңдарына негізделген. Сонымен бірге “Жеті жарғы” XVII ғасырдың соңы мен XVIIIғасырдың басындағы саяси-əлеуметтік ахуалға ыңғайланған əдет-ғұрып ережелерінің жаңаредакциясы. Көшпелі қауым арасындағы саяси билік бірде күшейіп, бірде əлісіреп замана əсеріне,əсіресе сыртқы ортаның ықпалына тікелей ыңғайланып отыратын құбылыс. Саяси билік белгілідережеде не сырттан қауіп төнгенде, не сыртқа бағытталған көшпелілердің ірі қозғалыстарыныңкезінде күшейіп, ал қауым ішінде бейбітшілік тенденциялары нығайғанда əлсіреп отырады.
Зерттеушілердің көпшілігі “Жеті жарғыны” тек құқықтық мəселелермен ғана байланыстырады.
1. Абылай хан. Тарихи жырлар /Құраст. С.Дəуіт. - Алма-Ата, 1993.
2. Абишев Х.А. Передовая русская интеллигенция Западной Сибири об обычно-правовой системе казахов //Проблемы казахского обычного права. - Алма-Ата, 1998. С. 56-65.
3. Артыкбаев Ж.О. Казахское общество: истоки и история. - Астана, 2002.
4. Артықбаев Ж.О. Этнос жəне қоғам. XVIII ғасыр. - Қарағанды, 1995.
5. Ахметова Н.С. Обычное право казахов в XVIII – первой половине XIX века. - Караганды,1990.
6. Бакунин В.М. Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков
их ханов и владельцев (сочинение 1761 года). - Элиста, 1995.
7. Баллюзек Л.Ф. Народные обычаи, имевшие, а отчасти и ныне имеющие в Малой Киргизской орде силу закона //Записки Оренбургского отдела Императорского географического общества. - Казань, 1871. Вып. 2.
8. Билер сөзі. /Құраст. Т.Кəкішев. - Алматы, 1992.
9. Бичурин Н.Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах обитавших в Средней Азии в древние времена. - М.-Л., 1950. Т.1.
10. «Жеті жарғы» Бұрынғы қазақтардың ел билеу заңы. Алматы//Айқап баспасы, 1993
11. Ө.Жаппархан. Билер алқасы тәртіпке шақырады//Егемен Қазақстан, 1995, 12 мамыр
13. Зиманов С.З. Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары.Алматы. «Жеті жарғы», 1996
14. Зиманов С.З. Проблемы казахского обычного права. Алма-Ата, 1961
15. Зиманов С.З. Общественный строй казахов первой половины ХІХ века. Алма-Ата, 1958
        
        Қазақтың көне ел билеу заңы  -  
КІРІСПЕ
І. Ұлы дала заңдары
1.1 Қасым ханның Қасқа жолы
ІІ. ... және оның
2.1 ... ... ... тарихы
2.3 туралы деректер
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі көшпелі қоғамдағы құқықтық жүйе - ерекше құбылыс. Яғни, "Жеті жарғы" қазақ халқының дəстүрлі ... жəне ... ... ... ... ... ... қазына. Бұл ұлы құжатқа байланысты ауызша жəне жазба деректерді қарастырып отырып "Жеті ... ... пен ... ... ... негізгі заң қағидаларының жинағы немесе мемлекеттік биліктің үлгісі ғана емес, соныменен бірге ұлттық танымның айшықты айнасы, халық рухының қамқоры, ... ... ... ... ... Жер ... ... да бір елдің арман-тілегі де, мақсат-мүддесі де мемлекеттік жəне ұлттық тəуелсіздігі, осы ұлы түсінік "Жеті жарғының" ел құрметіне ... ел ... ... берік жазылуына негізгі себепкер.
Біз қолда бар деректерді қарастыра отырып "Жеті жарғы" ... ... ... ... ... қазақтың шежіресі, аңыз-хикаялары, өлең-жырлары арқылы сақталған деп есептейміз.
"Жеті жарғының" түп өзегі Евразия көшпелілерінің ... мың ... ... ... əдет-ғұрып заңдарына негізделген. Сонымен бірге "Жеті жарғы" XVII ... соңы мен XVIII ... ... ... ахуалға ыңғайланған əдет-ғұрып ережелерінің жаңа редакциясы. Көшпелі қауым арасындағы саяси билік бірде ... ... ... ... ... ... ... ортаның ықпалына тікелей ыңғайланып отыратын құбылыс. Саяси билік белгілі дережеде не сырттан қауіп төнгенде, не сыртқа бағытталған көшпелілердің ірі ... ... ... ал ... ... бейбітшілік тенденциялары нығайғанда əлсіреп отырады.
Зерттеушілердің көпшілігі "Жеті жарғыны" тек құқықтық мəселелермен ғана байланыстырады.
Бұл ... ... ... ... институттарға ретроспекциялық тұрғыдан қараудың тікелей жемісі. "Жеті жарғыға" байланысты əдет-ғұрып ережелері жинақталып хатқа түсе бастаған уақытта қазақ мемлекет ... аса ... оның ... ... ... қолданыстан шыға бастаған еді. Қазақ мемлекетінің негізгі ұйытқысы, құрылымдық ... ... ... ... ... ... ... шұбырынды" заманында үлкен соққы алып, қалыпты жүйесін бұзып алды. Бұл дағдарыс ... ... ... ... ... да ... əсер етіп қоғамдағы төре мен қараша, төре мен төлеңгіт, отырықшы мен көшпелі ... ... ... мен ... арасындағы қалыпты қатынас бұзылды.
XVIII ғасырдың ортасына қарай қазақ жерінде мемлекеттік дəстүрлердің қайта ... ... ... біз ... ... ... белсенді саясатынан, Сыр бойындағы қалаларды қайтарып өнеркəсіп пен сауданы қолға алуынан, Сыр ... ... ... үшін Қоқан хандығын ығыстыру саясатынан т.б. салмақты істерден көріп қаламыз. Қазақ халқының мемлекеттік мүддесі бұл кезеңде Абылай атымен байланысты болды. ... бір ... ... бір ... ... ... қазақ мемлекетінің күшейіп, іргелі ел болуына тосқауыл қойды.
Курстық жұмыстың мақсаты: Тәуке ханның, хандық құрған кезіндегі елдің ішкі - ... ... ... ел үшін ... ... ... ... жүйесін қалыптастыруға қосқан үлесін талдау, Тәуке ханның "Жеті жарғы" заңдары мен қазақтың ұлы билердің өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... кіріспеден, екі бөлімнен, қорытынды мен пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І. Ұлы дала заңдары
1.1 Қасым ханның Қасқа жолы
Көшпелі ... ... ... ... ... және ... даулы мәселелерін, қылмысты істерінің бәрін шешетін ежелгі әдет заңы, ережесі болған. Олар ... ... ... ... ... (XIX ... II ... билердің үкімімен шешіліп келген.
Дауларды мазмұнына қарай жер дауы, жесір дауы, құн ... мал және ар дауы деп ... ... болады. Екі рулы ел жерге, жесіріне немесе ұрланған малы мен малын жоқтап ... ... ... ерінің құнын жоқтап таласқанда тоқтам айтысып, бітісер жері билер соты ... ... ... екі ... билері жоқтап өзара айтысқа түскенде, ара би әділ қазылық айтып, тоқтамға келтіріп құн кескен. Ердің ... ... ... ... ... ... сөзбен бітістіру -- сөз қадірін ... ... ... ... негізделген. Сөзге тоқтау, деп сөз қадірін құдірет тұту, деп әділ билік ... ... ... екі ... мүлтіксіз орындау парасаттылықты байқатады. Халықтың осындай қарапайым тәжірибесінен туындаған қазылық институт, билік-төрелік айту ... ... мың жыл бойы ... ... жуан ... алаш ... ... болған қазақ руларының өз бетімен мемлекет құрған уақыты ХV ғасырдың ортасы. ... жəне ... ... ... ... ... өміршендігі үшін күрескен қазақ рулары Жəнібек баласы
Қасым хан кезінде мемлекетті нығайту, заң ... бір ... ... ішкі жəне ... саяси ахуалға зандарды ыңғайлау мəселесіне кіріскенге ұқсайды.
Қазақ шежіресінде бұл кезең "Əз ... ... ұлы ... Оның бірі - ... хан. Бұл ... ... ... Ұлытауға орнатыпты. Қазақты қатарға қосып кеткен осы Қасым хан.
Қазақ ортасында "Қасым ханның қасқа ... ... сөз ... ... ... ... (45, б.7) - деп суреттеледі.
"Қасым ханның қасқа жолы" туралы қазақтың ауыз екі əңгімелерінде аздаған мəліметтер кездесіп қалады. ... ... ... ... ... ... заңдарын орта ғасырларда Қыпшақ, Шағатай ұлыстарында қолданылған "Ярғу" ... ... ... ... ... ұғым ... деп есептеді. Бұл ұғымның түпкі мəні жару, нəрсенің салмаған бір жағына аудармай, дəл, əділ айтудан шыққан: "Дауды əділ, тура шешкен ... ... ... ... "қара қылды қақ жарған" деп мақтаған. Өзінің мазмұны бойынша, бұл заңның түбегейлі идеясы ежелгі əскери- ... ... ... ... ХҮ ғ. ... - ХҮІ ғ. басында Бұқардың ишан-қазылары қазақ өлкесіне діни үгіт таратып, "ежелгі Жарғы заңын қалдырыңдар. Ол көкке табынған ... ісі, оның ... ... қағидасына ауысыңдар. Ант бергенде "көк соқсын" деп айтпаңдар, "құран соқсын" деп, құранды бастарыңа ... - деп ... ... ... бұқарасы оған селқос қарап, көп заман шариғат қағидасына ойыса қоймады. Уақыттың көбін мал бағумен өткізген халық бұқарасы ... ... өте қиын деп ... (56, б.541-542).
Ə. Марғұланның айтуы бойынша саяси жағдайдың шиеленіскен кезінде қалың қазақтың, оның басшылары от ауызды, орақ тілді, елге сыйлы ... ... ... хан ерте ... бері көшпелілер мойындап келген "Жарғы" заңын күшейтті. Осындай себепке байланысты "халық
Қасымның ... ... ... ... ... заңы - "Жарғыны" жанадан көтергенін қатты ұнатып оны "Қасым ханның қасқа жолы" деп атап ... хан ... ... елі хан ... ... көшпелілерінің ежелгі саяси-этникалық орталығы Ұлытауға көшіріп, Алаша хан атын қайта жаңғыртты. Қазақ елінің ұлттық идеясының мықты ірге тасы, ... ... ... сан ... ... басын құрап отырған ортақ тамыр Алаша ханға ... ... ... хан биік ... ... Олай болса "Қасым ханның қасқа жолы" тек ... ... ... ғана ... ол ең алдымен қазақтың ел болу үшін, жұрт болу үшін ... ... ... ... өз ... ел ... ... шекарасын сызып кеткен Қасым ханнан қазасынан кейін хан билігі ұзақ уақытқа созылған дағдарысқа түсті. Осындай қысылтаяң кезде ... ... ... ... ... ханның ұлы, Тəуекел ханның інісі Есім хан иығына түсті.
ІІ. Әз-Тәуке және оның ... ... - ... хан (1678 - 1718) ... ... ... ... дәстүрлі әдеп-ғұрып заңдарының жинағы. 17-ғасырда қазақ хандығының ыдырау қаупінің тууына байланысты Тәуке хан елдің ауызбірлігін арттыратын шаралар қарастырып, ... ... ... күш ... Қазақ қоғамының дамуы мықты билік пен бірлікті қамтамасыз ете алатын жаңа заңдар жүйесін қажет етті. Осы ретте Тәуке хан бұрыннан ... ... ... ... мен ... бұрынғы хандардың тұсында қабылданған "Қасым ханның қасқа жолы" мен "Есім ханның ескі жолын" одан әрі жетілдіру ... жаңа заң ... ... ... Үш ... игі ... мен ... жинап, оның ішінде атақты Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билер бар, Күлтөбенің басында "Тәуке ханның Жеті ... ... ... ие ... ... ... қабылдады. Жеті жарғыға сүйенген қазақ билері ел ішіндегі дау-жанжалдар мен саяси маңызы бар мәселелерді тиімді шеше алды. Жаңа заң ... ... ... ... ... ... ... қамтыды, соның нәтижесінде Тәуке ханның билік еткен тұсы Қазақ хандығының барынша күшейіп, дәуірлеген кезі болды. Жеті ... ... ... атаулы заң жүйесі жасалмағандықтан және Жеті жарғының өзі талап, тілекті қанағаттандырарлық деңгейде болғандықтан, оның көптеген ... мен ... ... ... ... ... ... (Мысалы, бұл қағидаларға Абай да үлкен мән бергені және кезінде өзі жасаған заң жобасында ескергені белгілі.) Жеті жарғы, қазақтың ... ... ... сай, ... афоризмдерден, мақал-мәтелдерден, қанатты сөздерден құралған. Бұл жүйені ... ... ... ... ... жолы" мен "Есім ханның ескі жолына" негізделген және Тәуке ханның өз дәуіріне, саясатына сай енгізілген өзгерістер деп үшке ... ... Жеті ... ... ... ... ... үзінділері К.Шүкірәлиевтің (1804), Я.Гавердовскийдің (1806), А.Левшиннің (1832) жазбаларында кезігеді. Олардан басқа Н.Гродеков, Л.А. Словохотов, А.П. Чулошников тәрізді орыс ғалымдарының ... мен ... ... шежіреші Ә.Қайнарбайұлынан алынған нұсқаға жақын келеді. Аталған нұсқада Жеті жарғының аталуы Тәуке хан енгізген жеті өзгеріске байланысты деген тұжырым ... Бұл ... ... мен ... ... ... беру ... билікті нығайту мақсаты көзделгені айқын байқалады.
Онда жер дауы, отбасы және неке заңы, қылмыс пен құн дауына, ұрлық-қарлық, ... және ... ету мен ант беру ... орай ... тұжырымдалған қазақтың ұлттық әдеп-ғұрып заңдары көрініс тапқан. сөзі қазақша әділдік, шешім деген ұғымды білдірген. ... мәні ... ... ... бір ... ... дәл де әділ айырудан шыққан. Дауды әділ, тура шешкен билерді халық: деп мадақтайды. Ол заманда бас ... де әділ ... ... , және ... ... осы хан кеңсінің шешімі арқылы жарыққа шығып, елге таралған. Жәңгір ханның ұлы Тәуке , өз ... сай ... ... ... жеті ... ... өзгеріс енгізгендіктен, ол өзгерістер () аталып кеткен ...
... ... ... ... ... өлім ... бұйырылсын.(Бұл жарғы мемлекеттің бүтіндігі талабынан туды).
2-жарғы.Түркі халқының мүддесін сатып,елге опасыздық еткендер өлім ... ... ... ... ... ... - ... бүтіндігін қорғаған біртұтас қоғамдық сананың жемісі).
3-жарғы .Мемлекет ішінде жазықсыз кісі өлтіргендер өлім жазасына бұйырылсын.(Бұл жарғы да ... ... ... тән кісі ... ... ... және мәдениеттіліктің белгісі ретінде танылуға тиіс өте елеулі ... ... ... ... ... ... ... өлім жазасына бұйырылсын.(Бұл жарғы да шаңырақтың бірлігін қамтамасыз еткен,неке парызына ... ... ... ... зор ... ... ... сәйгүлік атты ұрлаған кісіге өлім жазасы бұйырылсын.(Ол ... ... ... күші ... бағаланады).
6-жарғы.Төбелесте мертігуің түріне қарай төмендегіше мүліктей құн төленсін: а)біреудің көзін шығарған кісі айыпқа қызын береді,ал қызы жоқ болса қыздың ... ... ... ... ... ... кісі айыпқа ат береді.
7-жарғы.Ұрланған жылқы өзге де құнды мүлік үшін он есе артық айып төлеттірілсін.
қазақ халқы ХІХ ғасырдың ... ... ... ... Ал ... ... Қазан төңкерісіне дейін қолданылды. Сонымен бірге өз кезінде қағазға түсірілмегені де белгілі. ... ... ... ... ... мүлдем зерттелінбеді. Бізге орыс ғалымдарының жазбалары негізінде белгілі. Алғаш рет орыс ғалымы Г.Спасский жаппас руының старшыны ... ... ... ... 11 үзіндісін 1820-шы жылы баспасөзінің бетінде жариялады. ... ... ( 34 ... ... зерттеулерінде беріледі. Бұл нұсқалар дүниеге келгеннен кейін 100 жылдан соң халық ауыз әдебиеті негізінде жариялады. Сондықтан, бұл ... ... ... ... бізге жетпегені белгілі.
заңдар жинағы мемлекеттің ішкі жағдайын күшейтуге бағытталды. Осы заң негізінде қазақтың тайпа, ру ... ... бір рет ... ... Бұл жиындарда мемлекеттің сыртқы және ішкі жағдайына байланысты мәселелер дауыс беру ... ... ... қару ... ... азаматтардың ғана дауыс беру құқықтары болды. Сонымен бірге қару ұстап келген азамат жылына өз ... ... бір ... ... ... мемлекетке беруге міндеттелді. Жиынға қатысушы әр рудың өз таңбасы болды. Бұл таңбалар құрылтайда мемлекеттік рәміз дәрежесінде бекітілді.
Қазақтың негізгі байлығы мал ... ... ... ... сай әр ... иесі өз малдарына ен салуға міндеттелді. Сонымен қатар, әр рудың жайылым жер меншігі қатаң ... ... ... ... ... орын бөлінген. Қылмыс ретіне: кісі өлтіру, мертіктіру, әйелді ... ... ... қорлау, ұрлық істеу және тағы басқалары жатқан. Кінәлілер жасаған қылмыс ... сай ... ... ... Бұл ... заңы сақталды. Бірақ билер сотының екі жақ келісуі бойынша жазаны құн төлеумен ... ... ... Құн ... төрт жағдайда рәсімденген. Олар: егер әйелі күйеуін өлтірсе және күйеуінің туыстары оны кешірмеген жағдайда, егер әйел ... ... ... ... жағдайда, жұбайлар арасындағы дәлелденген жағдайда және . Өлім жазасының екі түрі ... ... асу және тас ... ... ... ең көп ... түрі - құн ... болған. Қылмыскердің және өлген адамның әлеуметтік жағдайына байланысты құн мөлшері өзгеріп отырған. Мысалы, өлген ер адамның құны 1000 қой ... әйел ... құны 500 қой ... Ал ... ... ... жағдайы ақсүйек болса құн мөлшері жеті есе өскен, яғни сұлтан немесе қожа тұқымынан өлтірілгендерге жеті адамның құнын төлеген. немесе тіл ... үшін 9 мал, қол ... үшін 27 мал ... ... ... құны бүркіттің немесе тазы иттің құнымен теңескен. Дене мүшелеріне ... ... ... де ... мөлшерде құн төлеген. Атап айтқанда, бас бармақ - 100 қой, шынашақ 20 қой болған. Ұрлық ... ... ... ... құны ... етіп ... ... ұрланған 100 түйе 300 жылқыға немесе 1000 қойға теңелген. Бұл баптардан біз сай қылмыс ... әр ... ... ... ... көреміз.
бойынша өлім жазасы мен құн төлеуден басқа жазалар да қолданылған. Мысалы, ... қол ... ұл ... қара сиырға теріс отырғызып масқаралаған. Ата-анасына дауысын көтерген қыз баланың жазасын шешесі шешкен. Күйеуін өлтірген ... әйел ... ... ... дінін қабылдаған адамның мал-мүлкі тәркіленген. Құдайға тіл тигізгендігі жеті адамның куәлігі арқылы анықталған адам таспен атып өлтірілген.
2.1 ... ... жəне ... ... "Жеті жарғы" атауына қатысты əр түрлі пікірлер бар, бірақ олар ғылыми қауым тарапынан толық қолдау таба қоймаған, бір-біріне кереғар келіп ... ... ... Бұл ... əлі де ... ... көп ... біз осы атауға қатысты жасалған этимологиялық талдаулар мен түсініктердің негізгі ... ғана ... ... ... атауын алғаш рет Əз Тауке хан тұсындағы қабылданған заң ережелеріне қатысты қолданған Н.И.Гродеков. Ол ұзақ уақыт Түркістан ... ... ... ... əскери губернаторы қызметін атқарып, сол кезеңде қазақ əдет-ғұрып, заңережелеріне қатысты деректерді мол жинайды∗ ... ... ... ... ... əр ... ... ішінде Н.Н.Гродеков мəліметтері өзінің қисындылығымен де, толық бірінші орында тұрса керек.
Екінші бір ... ... ... ... "Обычное право киргиз" (1890) еңбегінде кездеседі: "Правда, ханом Тауки (Тявки) учреждено было, по ... ... ... из семи ... как ... ... Но оно ... только при этом хане" (53, с.122).
"Жеті жарғы" туралы осы түсінікті кейіннен Л.А.Слаовохотов ... ... суд ... ... киргиз Малой Орды" еңбегіне еңгізді. Осы еңбекте, біздің ойымызша алғаш рет, Жеті жарғыға байланысты "уложение" деген сөз ... ... ... ... целиком основанное на древнем народном обычае - адате и тогда получившее название - ... ... (73, ... "жеті" сөзінің тек мемлекеттік кеңестегі билердің санын ғана білдіріп қоймай, толықтықты, ... ... ... ... ұғым ... пайдаланылғанын жазады: "Джеты по киргизский (казахский-Ж.А.) означает ... - ... у всех ... ... считавшееся выражением полноты, совершенства и авторитетности. Джарга-дат. падеж от дзар (тат.) или дзор (монг.) - ... ... ... ... возвание ср. Другую транскрипцию - "жеті ... - т.е. ... ... его" (т.е. ... (73, с.42). XX ғасырдың басында қазақ тарихының ең бір күрделі де ... ... ... ... "Жеті жарғыны" Шыңғыс хан заманындағы "Жаза" (Великая Яса) ... ... оның ... ... ... ... халқының ұзақ өмірінен бір тамаша нəтиже, азаматтық жəне қылмыстық құқық туралы түсініктерінің жиынтығы: "В самом ... ... Ясе" ... хана и ... ... право, систематизированное Тявкою, заботилось тоже не столько о предупреждениях преступлений, сколько об их ближайшем ... (83, ... ... атауының мағынасы туралы А.П.Чулошников пікірі Н.Гродеков жазғандарымен үндес: "...хан Тявка, особеннно ... ... ... ... на ... Куль-тюбе (в пределах нынешней Сыр-Дарьинской области) семь биев во главе с знаменитым бием Туле
Алимбековым и вместе с ним ... ... ... ... на ... ... ... - адате и тогда же получившее название - "Джеты-Джарга", т.е. "Обявление семи" (83, с.204).
Қазақ ғалымдарының ... ... ... ... алғашқы пікір білдіргендердің бірі академик Ə.Х.Марғұлан "Жеті жарғыны" - жеті жарғыш, жеті, яғни жеті ... қара ... қақ ... ... ... ... қолдады. Сонымен бірге Ə.Х.Марғұлан "Қазақ совет энциклопедиясындағы" "Жеті жарғыға" арналған мақаласында оның мазмұнының жеті түрлі ережеден құралатындығы жайлы жазады. "Жеті ... ... ... ... ... ... ... 2).Қылмыс заңы; 3).Əскери заң; 4).Елшілік жоралары; 5).Жұртшылық ... ... ... 7.Құн ... (56, б. 542.).
Əлекеңнің "Жеті жарғы" мағынасы туралы бір мақалада қарама-қайшы екі пікір айтуы кездейсоқ па? "Жарғыға" қатысушы билердің саны ережелердің ... неге тең ... ... дəл ... ... оңай емес. Негізінен "Жеті жарғы" бұрын соңды қолданыста болған заң жобаларын жүйелеп, оның басын қосып ... ... деп ... ... ... ... əдебиетте кейде "Жеті жарғы" мағынасына байланысты тіпті ұшқары ... де ... Оның ... ... зерттеушілер "жарғы" сөзінің мағынасына бойлай бермегендіктен туындайды. Мəселен С.Е.Толыбековтың қазақ көшпелі қоғамына арналған кітабында ... сөзі ... деп ... "Первый свод народных обычаев под названием "Джеты - ... ... ... ... ... ... - жорға - семью иноходцами) при хане Тауке..." (77, ... жəне ... ... бір-бірінен мағынасы бөлек атаулар. "Жарғы" - көне түрік тілінде жарлық, билік, шешім деген ... ... (26, б.630; 88, ... ... ... ... (йар) - ... жарғыш ұғымдарымен тікелей байланысты қарастырылады (50, б. 46, 60).
Қазақ тіліндегі "жар" сөзінің ... ... ... (қалмақтың) - "зар" сөзімен ортақ. Мəселен моңғол тілінде "зар" - жар, ... ... ... "Зар ... - жар, хабар тарату болып адурылады. Сонымен қатар "Зардан" туындайтын "зарга" - дау ... ... ... ... дау, ... ... мағынасын береді (63, б. 247). Ал енді "зарға шүүх" сөзі дауды ... дау ... ... ... ... (63, б. ... "заргач" сөзі қазақтың "жарғышымен" төркіндес, дауға, билікке қатысы бар адам ... ... (63, ... ... ғылыми əдебиетте "Жеті жарғыны" жеті билік, жеті ереже мағынасында қолдану ... ... ... осы ... ... ... "В истории права ханского периода известен только один ... ... - ... ... (Семь установлений) - деп аударылған (76, б. 64). Бұл біздің түсінігімізше шартты атау, біздің қолымыздағы ешқандай дерек Əз-Тəуке хан ... ... ... ... шектелгенін айтпайды.
Екіншіден дəстүрлі əдет-ғұрып заңдарында ережелерді белгілі бір ... ... ... қоймайды.
"Жеті жарғы" жайлы" деп аталатын соңғы жылдардың жақсы бір еңбегінде академик С.З.Зиманов пен Н.У.Өсеров "Біздің пікірімізше "Жеті ... ... ... ... дау", ... шешім" деген ұғымды білдіреді. Оларға жер дауы, құн дауы, барымта, айып-жаза, алым-салық т.б. кірген" деп ... ... тек ... ... ... ... (32, б.127). ... пікірінше "Жеті жарғы" билер кеңесіне түскен, талқыланған, шешілген жарлықтың, ... т.б. ... ... ...
"Жеті жарғының" мəн-мағынасын толық түсіну үшін тарихи-этнографиялық мəліметтерді ғылыми айналысқа ... ... ... осы жоғарыдағы шолудан туындаса керек. "Жарғы" сөзін жалпы кеңес, өкілетті билік, заң ... орын ... ... өте дұрыс болғанымен, "Жетіге" қатысты пікірлерді əлі де тереңірек қарастыру керек сияқты. "Жарғы" кеңес, заң мағынасында тарихи деректерден ертеден жиі ... ал ... ... ... ... кездестіріп қаламыз (алты, сегіз).
Мəселен атақты саяхатшы Ибн Баттута 1333 жылы Хорезм əмірі ... - ... (ол ... Хорезм Алтын орданың əкімшілік бөлігі) қабылдауында болып ордадағы ... ... ... ... ... Баттута суреттеп отырған Құтлық-Темір бектің Хорезмдегі билігі ... ... 1321 ... ... 1368 ... дейін жүрді. Алтын Орда мемлекетінің ірі басшыларының бірі, Өзбек ханға жақын болып келетін Құтлық-Темір Хорезм өлкесіндегі билігін жергілікті ... ... ... ... жүргізгені дау тудырмаса керек. Бұл кезең Хорезм өлкесінің аса гүлденіп тұрған ... ибн ... өзі де ... бірнеше жерінде бұрынғы жағдайына қарағанда Хорезмнің көркейіп өскенін атап кетеді. Құтлық Темір бек сарайындағы ... ... ... жоғары сот деп атауға келеді. Сонымен бірге мемлекет ішіндегі ірі əмірлердің "Жарғы" қызметіне қатыстылығы мемлекетке аса ... ... да осы ... ... ... мəні мен мағынасын түсінуге тікелей қатысты деректерді біз қалмақ тарихынан да жиі кездестіреміз. Қазақ-қалмақ халықтарының этникалық субстраттағы жақындығы, тарихының ортақ ... ... ... ... ... қазақ тарихын зерттеуге көбірек қолдану қажеттілігін дəлелдей түседі.
Жоғарыда келтірген құжаттар біздің "Жеті жарғы" жоғары мемлекеттік кеңес жəне сот деген ... ... ... Əз Тауке заманында "Жеті жарғының" құрылуы ұзақ жылдарға ... ... ... алып ... бір жолы ... қарастырылған болуы керек.
Екіншіден XVII ғасырдың соңына Евразиядағы геополитикалық ахуал ірі ... ... ... ... төрт ... бəрі қауіпті жауға айналып бара жатты. Көшпелілер мен отырықшылар арасындағы арасалмақ соңғылардың пайдасына шешілгенін ... ... ... ... қалмақ (қара қалмақ) қазақ мемлекет басшыларының, ірі билердің жүрегін сыздатқаны анық. Осының ... ... ... ... ... ... ең ауыр мəселелерін талқыға салатын, шешетін, ел тыныштығын сақтайтын, сыртқы елдермен қалыптасқан өзекті мəселелерді талқылайтын хан ордасы жанында Жоғары кеңес жəне ... ... ... Əуел баста хан
Тəуке ұсынысымен бұл "жарғыға" қазақ ... ... ... ең ... деген жеті биі қатысқаны себебті "Жеті жарғы" атанды. Тіпті мəселе жетіде де ... ... ірі ... ... одан көп те адам ... ... ... белгілі субэтникалық жəне əлеуметтік топтардың мүддесіне жауап беретін, қорғайтын адамның саны ... ... ... Əз ... хан ... ... хандығының құрамына енген жеті ұлыс елдің басшылары "Жеті жарғының" құрамында болды ... біз тым ... ... ... ... ... ... бірнеше ғасырды қамтиды, бірақ ескерте кететін мəселе бар.
Алдымен "Жеті жарғыны" ғылыми түрде зерттеу, яғни академиялық деңгейде ... əлі ... ... ... ала алған жоқ. Екіншіден, "Жеті жарғыны" қазақтың əдет-ғұрып дəстүрлерімен, жолдарымен салыстыра отырып жəне жеке ... ... ... жоқ. ... ... ... қазақтың мындаған жылдар бойы қордаланып, қоғамдық өмірінің реттеуші ... ... өмір ... ... бөле ... ... мүмкін де емес шығар.
"Жеті жарғы" туралы алғашқы салиқалы пікір айтқан А.И.Левшин қарама-қайшылыққа толы жазбалар қалдырды. Кіші жүз қазақтарының ішіндегі белгілі, ... ру ... мен ... айтқанына сүйіне отырып А.И.Левшин: "было время, говорят благоразумнейшие из Киргизов Меньшой Орды, когда и наш народ жил в ... было ... ... и у нас ... ... были законы и правосудье. Сей золотой век, о котором воспоминают они со вздохом, есть ... ... Хана их ... (51. Ч. 3, б. 169.) - деп ... ... XVIII ғ. соңы XIX ғ. ... ... өзгеріске түскені, хан билігінің, ежелгі тəртіптің сындарының кете бастағаны бір жағынан тарихи ... ... ... ... ... тікелей нəтижесі. А.И.Левшин отаршылдық саясаттық қазақ қоғамына тигізген кері əсерін жаза ... оның ... Əз ... заманында аздаған тəртібі болған қазақ қоғамының негізгі сипаты анархия: "...совершенное безналичие не может быть ... но ... ... у ... существующих, неопределенность оных, слабость, свобода переходить из под одной к ... ... ... ненаказанность преступлений, очень близки к тому понятию, которое обыкновенно разумеется под словом анархия" (51. ч.3, с. 157).
А.И.Левшин еңбегі XIX ғ. ... ... ... ... ... деңгейдегі түсініктер мен мəліметтерді бергенімен де, қазақ қоғамының ішкі өмір сүру тəртібі, заңдылықтары, ... пен ... ... ... ... сын ... ... А.И.Левшиннің қазақ қоғамы туралы айтқан ат үсті пікірлері В.В.Радлов тарапынан қатал сынға ұшырады.
"Жеті ... ... ... ... ... ішкі жəне ... ... орнын түсіну үшін көшпелі өмір салтына, оның ... жəне ... ... сырларына əбден қанығу керек. Тарихи деректерден орталық саяси биліктің пəрмəні мен құрығы қазақ ... ... жете ... ... ... оның есесіне қоғамды біріктіріп ұстап тұратын реттегіш бар, ол рулар арасындағы, жеке ... ... ... ... ... ... өмірді, саясатты т.б. қоғам өмірінің салаларын бір жүйеге салады. "Жеті жарғы" осы жүйені дұрыс жұмыс істеткізетін құндылықтар жинағы. Оның ең ... ... ... əр басқан қадамын ережеге салу емес, ол мүмкін де емес, оның ең басты ... ... ... ... айқындау. "Жеті жарғы" ережелерін қазақ қоғамының көпшілік бөлігі жатқа ... ... ... əр дауды билер осы құндылықтар деңгейінен келіп қарастыруы басты шарт. Əр адамның мінезі əр түрлі болатыны сияқты "Жеті жарғының" да əр ... ... жеке ... жоқ.
В.В.Радловтың өзіне дейінгі зерттеушілерден ең басты артықшылығы, ол қазақ қоғамының негізгі өмір сүру салтын, ерекшелігін жақсы ...... же ... народа, как киргизы, содержащего столь много скота, не может быть и речи о неплановых переездах" - деп ... ... (70, б. 253). Бұл ... ... ... тек сыртқы əсер, не халықтың, малдың санының шектен тыс өсіп ... міне осы ... ... ... ... ... ... бастайды. Хан өз қолына билікті жинап алады, бұл жаугершілік заман басталды деген сөз. Бұл процесс не империя құруға, не ... ... ... еніп ... кетуге алып баратын жол.
"Жеті жарғы" тəртібін В.В.Радловтан да терең түсінген ... ... ... Оның ... "Жеті жарғыға" арналған жеке бөлім жоқ, дегенмен Шоқан қазақтың заң ережелерін, жолдарын ... ... тым ... ... деген пікірден ешқашан айныған жоқ. Ол бірнеше жерде "Жеті жарғы" ережелері мыңдаған жылдар бойы өмір сүрді деп ... ... ... ... ... негіз болған "туысқандық, ауа-райы мен табиғат" туғызған заңдылықтар (17, б.79). Осы пікірді жалғастырып "Понятия родства распространялись у ... и в ... ... ... - деп жазады. Шоқанның айтуы бойынша егер қоңырат пен арғын руының арасында дау болса ... ... ... ... ... ... бас тартуға құқылы.
Шоқан қазақтың əдет-ғұрып заңдарының шын жанашыры жəне ғалым ретінде ... ... ... ... Оның ... қазақ қоғамына арқау болған дəстүрлі заңдар Ресей ... ... ... Батыстың заңдарынан анағұрлым адамшылыққа жақын, ал Шығыстың тəртібінен оқ бойы озық.
Ш.Уəлихановпен қатар қазақтың əдет-ғұрып заңдары жөнінде жəне ерекше "Жеті ... ... ... ... ... Ол "Жеті жарғы" заңдарының мемлекетті күшейту ниетімен жасалғанын жəне бұл ... түп ... ... ережелері жатқанын жазады.
М.Красовскийдің басты қателіктерінің бірі қазақтың хан билігін, жалпы саяси - құқықтық құрылысын ... ... ... Ол ... ... ... болуын себеп қылып мемлекеттікті жоққа шығара салады. Шын ... хан ... ... ... ... көзқарастарының сыртқы ғана көрінісі жəне ол көрініс бірде күшейіп, бірде азайғанымен ел өзінің тəуелсіздігінен, мемлекеттігінен күдер үзді деп айту жөн ... ... ... азаматтық қоғамның үлгісі, ол қоғамның əр мүшесі мемлекеттің кірпіші. Мемлекет ... ... адам ... оның ... ... ... ... Билік институттары, атрибуттары қоғамдық құрылымның бір ғана қыры, көзге түсетін тұсы. Көшпелілердің саяси құндылықтары мұхитта жүрген айсберг сияқты, ... ... ... ... су ... жүзіп келеді. Өкінішке орай қазақ заң ережелерімен айналысқан зерттеушілердің көпшілігі ол жағына мəн бере қоймаған.
Жоғарыда аталған ... бəрі де ... ... тек заң ережелерінің жинағы ғана емес, мемлекеттік билік құрылымы, хан билігінің қабілетін күшейтетін Кеңес екенін жақсы аңғарған.
Бұл ... ... орай ... ... кейінгі уақытта зерттеушілердің арасында қолдау таппай, тек ереже күйінде қабылдау басым болды. XIX ғ. екінші жартысында қазақтың əдет-ғұрып заңдарымен айналысқан ... ... ... ... ... ... де ауызға алмай, заң ережелерін жеке бөліп алып қарастырады. Бұл бір жағынан түсінікті еді. Ресей бодандығына ... ... ... ... ... дəуірі, мемлекеттілігі жөнінде сөз қозғау саясат тұрғысынан зерттеушілерге тиімсіз болды. Бірақ осы қалыпты сүрлеу Совет кезеңінде де өз қалыпынан шыққан жоқ, ... ... ... ... заңдары туралы жазғанымен, оның мемлекетпен қатынасы туралы мəселені айналып етуге ... ... Бұл ... жолдан бөлек еңбектер көп емес. Азды-көпті зерттеу еңбектердің ішінде
Н.Г.Аполлованың 1948 жылы жарияланған "Присоединение Казахстана к России" ... ... ... ... ... Бұл ... ... қоғамтанушылары (тарихшы, заңгер т.б.) жеткен биікті көрсетеді жəне ... ... ... көзқарастардың квинтэссенциясы тəрізді. Өкінішке орай 50-ші жылдардың қоғамтанушылар арасында жүргізілген қудалау ғылыми көзқарастарды артқа шегеріп, жұтатып тастады.
Н.Г.Аполлова "Жеті ... ... ... ... ірі орын ... ... ... деп атайды. Н.Г.Аполлова "Жеті жарғының" негізгі қызметін өте дұрыс түсінген. "Жеті жарғының" құрамының өзі (ең ... орда ... ... оның ең ... ... Кеңес қызметін атқаратынын айғақтайды. Сонымен қатар "Жеті жарғының" заң шығару, не болмаса билер шешімдеріне кесім жасауы (прецедент), бүкіл ел ... ... ... үлгі ... отыруы, "Жеті жарғының" жоғарғы сот, құқық қызметін атқарушы билік орыны екенін көрсетеді.
Бұл жағынан "Жеті жарғы" белгілі дəрежеде конституциялық сот ... ... ... ... ... ... ... отырды дей аламыз. "Тəуке ханның заңдары" аталатың заң ережелерінің бəрі де түбі ... келе ... ... ... XVII ... ... жаңа електен өтіп, ел қызметіне жаңғырған қалпында кірісті. Автор монографияның екінші ... ... ... өз ... қарсы да шығады: "Так называемые "законы
Тауке" ("жеты - жарга" - ... семи ... ... ... ... ... права, дошли до нас лишь в переводах и отрывочных записях, сделанных в начале XIX века со слов ... ... (5, с.115). ... заңдары" қазақтың əдет-ғұрып ережелерінің жаңғырған, жүйеленген түрі деген автордың соңғы анықтамасына келісуге болады. ... ... ... ... ... ... 40-50-ші жылдардағы еңбектерімен "Жеті жарғыны" зерттеудің тұтас бір ... ... Одан ... ұзақ ... ... ... ... еңбек берген жоқ. Бұл ақырыпқа қызығушылық 80-ші жылдары қайта басталады. Алдымен С.Зиманов пен Н.Өсеров бірлесіп жазған екі мақала шықты да, ... бұл ... ... тарапынан да белгілі қызығушылық туғызды.
Ең алдымен Т.И.Султановтың 1982 жылы "Кочевые племена Приаралья в XV-XVII вв." ... ... ... арнайы бөлім берілгенін айту керек. Бірақ автор тарихнамада өзіне дейін қалыптасқан дəстүрлерге толық бағынбай ... ... тек ... ... (законодательный памятник) тұрғысынан қарастырады. Шығыстанушы Т.И.Султанов құқықтанушы ғалымдардың мақалаларының тікелей ... ... ... ... ... ... Автор "Жеті жарғының" қайнар көздері есебінде əдет-ғұрып заңдарын ұсынады. Сонымен бірге автор ... ... XVII ... ... қоғамына қажет əскери-саяси жəне əлеуметтік өмірдің дамуы туғызған ережелер енді деп есептейді. Т.И.Султановтың құнды пікірлерінің бірі ... ... ... ... əр ... яғни ... ... азаматтық мəселелерін, сонымен қатар алым-салық, дін, т.б. салаларын қамтамасыз ете алатын қабілеті зор" деген пікірі.
Расында да "Жеті жарғы" ... ... ... əр ... ... бұл А.И.Левшин жазбаларынан да анық көрінеді. Дегенмен А.И.Левшиннің "Жеті жарғыға" - қатысты ережелерді ғана билерден жазып ... ... өте қиын ... ... "Жеті жарғының" қазақтың əдет-ғұрып заңдарынан айырмашылығы бар ... ... ... заң ... ... дəлелдеу де оңай емес. "Жеті жарғы" негізінен XVII-XVIII ... ... ... əдет- ғұрып ережелерінен, билердің оңтайлы шешімдерінен құрастырылса керек. "Жеті жарғы", егер қазақ əдет-ғұрып заңдарының аясындағы жинақ десек көшпелілер ... ... ... тың ... ... ... ... өмірдегі өзгерістерге икемделу т.б. эволюциялық салтынан шығып кетуі мүмкін емес. Көшпелілердің əдет-ғұрып заңдары мəңгі көне қазына жəне ... жас ... ... саяси биліктің белгілі бір заңдылықтар бойынша (сыртқы жəне ішкі жағдайлардың тоғысуы) күшеюінің феодализация процесіне ... ... да ... жоқ. Бұл ... ... саяси билік институттарының (жоғарғы кеңес-билер кеңесі, құрылтай-маслихат, алым-салық т.б.) ... ... ... ... ... жарғыны" талдау барысында мемлекет туралы мəселелер Т.И.Султанов еңбегінде көтерілмейді.
Біздің зерттеу ... үшін ... ... ... ... аса ... Ол "Жеті жарғыны" бұдан əрі зерттеу жаңа тарихи-этнографиялық деректерді ғылыми айналымға қосу барысында ғана жемісті болады деп есептейді.
Құқықтанушы ғалымдардың еңбектерінде ... ... тек ... ... ... ... ... болатыны заңды.
Қазақ заңгер ғалымдарының арасында "Жеті жарғы" тақырыбына соңғы уақытта қалам тартқандардың ішінен академик С.З.Зиманов мектебінің өкілдерін айту ... Олар ... ... ... Н.У.Өсеров т.б. зерттеушілер. Бул аталған ғалымдар "Жеті жарғыға" ең алдымен құқықтық ескерткіш есебінде қарайды. Олардың "Жеті жарғыға" қатысты пікірлерін ... əдет ... ... мəселелері" аталған жинаққа кірген мақалалары арқылы талдауға болады. Н.Өсеров мақаласы "Жеті жарғы" тарихи маңызы зор ірі ескерткіш болып табылады" (32, б. 122) - деп ... ... Əз ... хан ... ... "ірі ... бірі-тарихта "Жеті Жарғы" деп аталатын қазақ əдет-ғұрып заңдарының (нормаларының) жинағы...Оның көптеген жол-жобалары мен нормалары XX ғасырдың басына ... ... ру ... ... ... қатысты болып келді" (32, б.122). Мақала мазмұнынан заңгерлердің ... ... жаңа ғана ... ... оның ... ... көптеген түсініксіз жағдайлар бар екенін, жекелеген дəстүрлердің мағынасын əлі де анықтауды керек ... ... ... Мəселен мына бір жолдарды қалай түсінуге болады: "Осы жəйітте айта кететін бір ... бар. Егер ... ... өз ... ... ... болатын болса, онда ханның өлімі "құнсыз" болған. Себебі, ханды өлтіруші де халықты басқару өкілеттігіне ие дегендіктен. Мұндайда, əдет- ғұрып заңы ... ... ... меншігіндегі мал-мүліктерін қарауындағы халықтардың қолы жеткендері талап алушылық - ... заң деп ... Оны ... "хан ... деп атады. Бұл да ханға қастандық жасатпаудың айла-шарғысы".
Біріншіден бұл айтылған пікірлерде жүйесіздік анық ... "хан ... ... ... ... ... шарт екеніне сену өте қиын. Екіншіден, хан талапай тек ... ... ... ... байланысты ғана қолданылатын əдет пе еді? Үшіншіден, ханның ... ... ... ... де ... ... тумасы болсын) құнсыз, кексіз, аяқсыз қалуы мүмкін бе?! Бұл айтылған мəселелер бойынша заңгер ғалымдар ... да əрі ... ... ... ... мəселелер туралы тың деректерді айналымға кіргізіп, өз пікірлерін дəлелдейді деп сенеміз.
"Жеті жарғыны" бұдан əрі зерттеудегі қиыншылық, мəселелер академик С.Зимановтың "Состояние и ... ... ... ... ... ... мақаласында да көтеріледі. Бұл бағыттаға көптеген мəселелерді атай келіп С.Зиманов "Жеті жарғыны" бұдан əрі ... ... ... үшін тарихи зерттеулердің, ізденістердің қажет екенін ескертеді.
"Жеті жарғы" мəселелері З.Кенжалиевтің ... ... ... ... ... ... ... да көтеріледі. Автордың пікірінше "Жеті жарғы" қазақ ... ішкі ... ... ... аударады жəне соған байланысты бірсыпыра жаңа нормаларды кіргізеді. З.Кенжалиев "Жарғы" мемлекеттік биліктің құқық түзу қызметінің өсіп-өніп, жаңа сатыға ... ... ... жəне ... - деп есептейді (38, б. 83). "Жеті жарғыға" қатысты тарихнамалық шолу, бұл тақырыпта əлі де салмақты зерттеу жұмыстарың жүргізілу ... ... Оның бір ... ... ... ... ... қатысты деректерді сүзіп алу, жүйелеу, тың пікірлер айту. Біздің кітапша осы мақсат биігінен көрінуге күш салады.
2.3 ... ... ... ... ... ханның заманы, сол заманда түзілген "Жеті жарғы" туралы деректер қазақ ауыз əдебиетінің əр саласынан кездесіп қалады. Зерттеушілердің көпшілігі "Жеті ... ел ... ... ... қанатты сөздер түрінде сақталды деген пікірде, олай болса ... ел ... ... ... сөз ... жүрген рухани дүниенің көпшілігі ғасырлар елегінен өткен "Жеті жарғының" ... ж ... деп ... ... ... ... ... жарғы" көбнесе "Күлтөбенің басында күнде кеңес" деген атаумен белгілі. М.-Ж.Көпеев бұл туралы: ... ... ... осы Əз ... ... айтылған сөз.
"Кері кеткен елдің кеңесі көп болады, Кедей елдің көш ... көп ... ... сөз де сол заманда айтылған сөз болса керек" - ... ... ... айтады (45, б.8). Əз Тəукеден кейінгі "ақтабан шұбырынды", ... ... пен ... XVII ғ. соңы - XVIII ғ. ... мəліметтерге сынай қарауға мəжбүр еткен болуы керек.
Қ.Байболұлының "Төле бидің тарихы" шежіресінде "Жеті жарғыға" қатысты біраз əңгімелер бар: ... ... жол ... заң ... ... ... себепті "Қасым ханның қасқа жолы" дейді. Сол Қасым ханның сызығымен елге жарлық жүргізген жағдайдан "Есім ханның ескі жолы" дейді. Оны ... ... хан мен Төле ... үш ... жобасы мынандай - ды..." (78, б.44). ... ... ... ... ... көне ... ... бастау алатыны, "Қасым ханның қасқа жолы", "Есім ханның ескі жолы" атты заң ережелерімен тікелей сабақтас екені ылғи да ескертіліп отырылады. ... ... ... ... ... ... "сегіз санат" туралы айтылады. Осы "сегіз санаттың" да "Жеті жарғыға" қатысы тікелей болуы мүмкін. Қазақ ... ... күні ... ... ... ... ел ... айтылып жүрген аңыз, билік шешімдері мен дауларды зерделі ғылыми талқыға салып, олардың маңындағы тарихи шындықты, түп нұсқаны, ... ... ... ... ... ... шежіресінде, жалпы ауыз əдебиетінде мемлекет пен құқық туралы бірнеше мың жылдар қордаланған ... мол. Олар əуел ... ... ... ... қалыптастырған өзге де рухани қазынаның арасында жүрген дүр моншақтай.
"Жеті жарғы" ережелерінің жазба түрде елге, ғылыми ... ... ... ... ұлан-ғайыр еңбегіне байланысты. XVIII ғасырдың 30-шы жылдары басталған Қазақстанның ... ... ... ... ... қазақ жерін, оның кен-қазына байлығын, оған қоса қазақ елінің мемлекеттік жəне ... ... оның ... ... жəне ... ... ... де басталды. Кейде үстірт, кейде тиянақты пікірлер кездескенімен орыс зерттеушілері қазақ халқының əдет-ғұрып ережелерін біршама жақсы жинақтады. ... күні ... ... ... ... зерттеулердің көпшілігі XVIII-XIX ғғ. Орыс зерттеушілері жинақтаған əдет-ғұрып заңдарының ережелеріне сүйенеді.
Біздің пікірімізше "Жеті жарғыға" тікелей қатысты ережелерді ... ... ... бірі ... ... ... Кіші ... бодандық мəселесімен келген Ресей елшісі Мамет (Құтлымамед) Тевкелев. Оның күнделік жазбаларының ішінде қолданыста жүрген "Жеті ... ... ... ... қоғамдық қарым-қатынас, жеке бастың, рудың т.б. əлеуметтік өмірдегі белсенді күштердің жағдайына қатысты мол ... бар. ... ... тек ... ғана ... ... ... хан билігінің ерекшеліктері туралы. Əбілқайыр ханның Ресейге бодандық туралы ... ... ... ... ... белгілі, кейіннен Ресей елшілігін қарсы алған уақытта бұл ... ... ... да, ... да өміріне тікелей қауіп туғызады.
Екінші мысал құн төлеуге байланысты. Қазақтармен қақтығыста ... ... ... Баба ... ... ... атып ... Осыған байланысты ірі дау туындайды
"Жеті жарғы" ережелері туралы ... ... жж. ... ... ... экспедицияның жазбаларынан да мол кездестіреміз. Өкінішке орай П.С.Паллас, Г.Георги, И.Фальк, Н.П.Рычков ... ... ... ... ... ... жоқ. Қазақ əдет ғұрып заңдарының алғашқы жинақтаушылары деп М.Тевкелевтен кейін жоғарыда аталған саяхатшылар мен ғалымдардың аттарын атаймыз. ... ... ... ... де, ... ... өзі жеке де ... туралы аса құнды мəліметтерді көп жинады. Олардың ішінде ерекше атап өтуге лайығы 1772 жылы жарияланған: "Дневные записки путешествия в ... ... ... жж. ... ... зерттеулердің қазақ əдет-ғұрып заңдарын, оның ішінде "Жеті жарғыны" қалыпына келтіруге, терең түсінуге қосатын үлесі мол ... ... ... ... ... ... жəне ... туралы түсініктерін толықтыра түсетін XVIII ғасыр дерегінің бірі И.Г.Андреевтің "Описание Средней орды киргиз-кайсаков" еңбегі. Көп жылдар шекаралық ... ... ... ... ... ... И.Г.Андреев əдет-ғұрып заңдары туралы тамаша мысалдар келтірілген.
Өскемен мен Орта Ертіс бойы қазақтарын суреттей келе И.Г.Андреев бура-найман жəне ... ... ... кісі ... байланысты туындаған үлкен қақтығыс туралы жазып, аса құнды деректердің жиынтығын береді (4, с. 83-86). ... ... ... ... көп ... дерек көзі Я.Гавердовскийдің жазбалары. Ол XIX ғ. басында Хиуға бара жатқан жерінде қазақтардың қолына тұтқын ... ... ... ... өз ... ... ... Оның жинақтаған этнографиялық деректері қызықты болғанымен, бір жүйеге түспеген (19). Екінші бір дерек Г.И.Спасскийдің ... ... биі ... Шүкірəліұлынан 1804 жылы жазып алған ережелері. Г.И.Спасский бұл ережелерді (жалпы ... 1820 жылы ... ... ... ... ... жарғыны" өмірге XVII ғасырдың 70-жылдарында келді деп есептейді. Оның басты себебі Қазақ хандығына сыртқы қауіптің күшеюі. Екінші себеп ... ... ... ... да 1640 ... ... бічіг (Их цааз)" сияқты ойрат-моңғол заңдарына өзгеріс енгізу талпынысы. Қалмақтармен тікелей қарым-қатынас жасап отырған қазақ билеушілері де, оның ... ... хан, Төле би, ... би, ... би т.б. ... билігін нығайту шараларын қарастыруы заңды.
Г.И.Спасский жазып алған ережелер қазақ қоғамының əкімшілік, қылмыстық, азаматтық тəртібін аз да болса суреттеп бере алады. ... ... ... ... айып түрлері-"үйірімен үш тоғыз" т.б. бар. Тек ... ... адам құны 200 ... ... ... ... деректермен дəлелдене қоймайды. Мүмкін бұл жерде құнға қосымша берілетін "алты жақсы" есептеліп отырған болар (75, с. ... ... ... ... мəдениетін зерттеуші ғалымдарға, жалпы халыққа танымал еңбек А.И.Левшиннің "Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей" кітабы.
Осы еңбектің 2-3 бөлімдерінен ... ... ... ... оның ... ... ... тікелей байланысты ережелерді кездестіреміз. Олардың бəрін XIX ғасырдың соңында жинақтап алғаш рет 34 ережеге бөлген Ф.И.Леонтович болатын (52, с.244-245). Кейін бұл ... ... ... да ғылыми əдебиетке Г.И.Спасскийдің ережелері 11, ал А.И.Левшиндікі 34 фрагмент деп еніп кетті. Шын мəнінде бұл зерттеушілер "Жеті жарғыны" жүйеленбеген ... ... ... ... ... ... ережелері бүгінгі күні ең толық нұсқасы деп есептеледі.
Қазақ хандығының құрылымдық жүйесі, əр түрлі этно-əлеуметтік қатынас ережелері, ... ... ... ... жаза ... т.б. осы ... ... жатады. А.И.Левшин "Жеті жарғы" ережелерінің Əз Тəуке хан тұсында қабылданғанын айта келіп, Орта жəне Ұлы жүз қазақтарының дəстүрлі заңдары өте ... ... ... ескертеді.
Бұл өте қисынды пікір, себебі қазақ əдет-ғұрып заңдарының түп негізі өте көне ... ... олар ... біте ... бірнеше мың жылдық тарихы бар қазына. Біз А.И.Левшин жинақтаған "Жеті жарғы" оқушы қауымға белгілі болғандықтан оның мазмұны ... ... ... ... ... ... ... қарағанда С.Б.Броневскийдің қазақ өмірін жақсы білгенін, əдет-ғұрып ... ... ... ... аңғарамыз. С.Б.Броневскийдің бұл ескертпесі өте мағыналы, одан шығатын ең басты қорытынды ... ... заң ... ... ... ... ... бейімделген, тілі жатық дүниелер. Том-том боп шығып жататын заңдар шынайы өмірге бөтен, халыққа түсініксіз болса қоғамды заңсыздық билейтіні анық. ... да аз ... ... болғанына не жетсін !
С.Б.Броневский жазбаларына үңіле келе, оның дені 1824-1825 жж. Батыс Сібір генерал- губернаторының тапсырмасымен жинақталған Орта жүз ... ... ... ... екенін анықтаймыз. Талай уақыт архив қоймаларында жатып қалған бұл құнды құжаттың ішінде Орта жүздің Сібір ... ... ... ... ... 208 ... бар. Бұл құжаттың бір ңұсқасы (Санкт-Петербург) 1948 жылы жарияланған "Материалы по ... ... ... ... ... бір нұсқасын біз Омбы мемлекеттік мұрағат қоймасынан тауып пайдаландық, дегенмен əлі де зерттейтін тың дүние ... ... ... ... бар ... ... ... дұрыс санаймыз.
"Жеті жарғы" заңдарының бір қатары қазақ жерінің батыс аймағынан, бұрынғы Орынбор генерал-губернаторлығынан жиналды. Жоғарыда айтылған М.Тевкелев, А.И.Левшин деректері де ... Кіші жүз ... ... негізделген. Кіші жүз қазақтарының əдет-ғұрып заңдарын жаппай жинау жұмысы 1845 жылдан басталады. Оның көш басында Орынбор шекара ... ... ... жөн. ... ... ... мен өзге де ... тапсырма бойынша 1846 жылы ондаған жазбалар тапсырды. Олардың ішінде тиянақты, терең еңбекпен жасалғандары да, асығыс, ... ... да бар. ... ... ... ... ішінде ерекше атай кететін құжат поручик Аитовтың рапорты. Бұл көлемі шағын болғынымен деректік қабілеті ... ... ... ... өзімен-ақ қызықтырады.
Орынбор комиссиясының төрағасы атына жазылған бұл рапорттың алғашқы ... ... ... ... ... заңдарын терең білетіндігін танытады. Қазақ арасында кең тараған "барымта" туралы айта келіп, оған ... ... ... ... жаза беруін Аитов дұрыс санамайды. Ол төрағадан барымтаға қарсы жазаны жеңілдету керектігін өтінеді.
Жергілікті жерден келген рапорттарды жинақтап алған соң ... ... ... ... ... ... мен ... ел арасына шығарып Кіші жүздің негізгі аудандарынан əдет-ғұрып ... ... ... бастады. Алты ай бойы жинақталған материалдардың негізінде ... ... ... "Описание киргизских обычаев, имеющих в орде силу закона""атты еңбегін жазды. Бұл көлемді еңбек ... ... ... ... ... əрі ... қажеті аз. Бірақ басқа белгілі деректер сияқты д,Андре жазбаларын терең ғылыми негізде игеру жұмысы, бұл ... ... ... да ... ... ... ... күттірмейтін іс.
XIX ғасырдың 70-80-ші жылдары "Жеті жарғыға" қатысты бірсыпыра еңбек жасалды. Олардың ішінде ерекше атап өтілуге тиістері Торғай облысының əскери ... ... ... ... ... а ... и ныне ... в Малой киргизской орде силу закона" (1871 ж.), И.А.Козловтың "Обычное право киргизов" (1882 ж.), П.Е.Маковецкийдің "Материалы для изучения юридических обычаев ... (1886 ж.), ... ... ... киргизов и о народном суде у кочевого населения Туркестанского края" (1876 ж.) т.б..
Бұл аталған еңбектердің бəрі де бір ... ... ... ... ... ... ел ... жинақталған нақты ереже деректерімен тəнті қылады. Зерттеушілер қазақ тұрмысын, қоғамдық өмірінің ерекшеліктерін, қазақ менталитетін терең түсінген, күнделікті тіршіліктің ... ... ... ... жəне ... ... анықтап көре білген адамдар. "Жеті жарғы" зерттеушілері үшін осы ... ... ... ғана ... ... ... ... құнды, талғамы, ғылыми бағасы қымбат.
Қазақ əдет-ғұрып заңдарына арнап арнайы еңбек ... өз ... жəне ... ... ... мен ... қатысты жарқын пікір білдірген адамдар, тың деректерді айналысқа қосқан зерттеушілер қатарына М.Красовский, ... ... ... ... ... ... Н.Максимов, Л.Мейер, В.И.Мякутин, М.Шорманов, Б.Ю.Юзефович т.б. Осы аты аталған зерттеушілердің əр ... ... жеке ... ... жазуға болар еді, ол үшін олардың əдет-ғұрып заңдарын жинақтауға, талдауға ... ... ... ... баға беру ... ... жарғыға" қатысты көптеген деректер XX ғасырдың 30-шы жылдарына дейін өмір сүріп келді. Олардың кейбірі қоғамдық қолданыста белгілі функционалдық ... ... ... ... ... ... елдің ауыз екі əңгімесінде, иə болмаса моральдық құндылықтарға қатысты мақал-мəтел есебінде қолданылды. Қайткен күнде де қазақтың ... ... ... ... ... ... осыған байланысты ғалымдардың алдындағы зор міндет.
"Жеті жарғының", қазақтың əдет-ғұрып заңдарының қайнар көздерін анықтау, терең зерттеу. Бұл ... тек ... ғана ... тарихшылар мен этнологтардың, фольклор танушы т.б. ғылым салаларының басы қосылатын қиын да қызықты шаруа. Қазақтың əдет-ғұрып заңдарының білгір зерттеушісі, заңгер ... ... из ... ... и ... изучения всего комплекса проблем-достоверное и глубокое знание источников обычного права" - деп ... ... үшін ... ... ... (с. 27). Əлі де ... ... көздерінің бар екендігі С.Зимановтың өз тəжірибесінен де ... ... ... ... Орта ... ... биі Саққұлақтың қолжазбасынан "Жеті жарғыға" тікелей қатысты деректерді тапты (33, с. 28).
Белгілі зерттеуші З.Кенжалиев біздің ойымызды бекіте түседі, оның ... ... ... ғұрыптық қағидалар, нормалар биресми күйде өмір сүру ... ... ... оның ... ... ... ... жəне бейім келеді" (38, с. 88).
Əдет-ғұрып заңдарының нысандарын, деректерін ел ауыз əдебиетінен іздеу фольклор танушы, ... ... ... ... іске ... жөн. Оған бір себеп соңғы кезде "бəленше ақынның, жыраудың сөзі - мыс" деп ойдан шығарып айтылып жүрген ... ... ... көп. ... арасында өз сөзін Бұқар жырауға, Қожаберген батырға, Төлебиге теліп жүрген əдебиет пен тарихтың ... бар (11, 84). ... ... ... ... ... пайда келтірмейді.
Қорытынды
"Жеті жарғы" қазақ халқының мемлекет жəне құқықтық тарихында ерекше орын алатын құбылыс.
Оның қайнар бастауы қазақ халқының көнеден келе жатқан ... ... ... ... ... жəне жүздеген жылдар көшпелі ортада, Евразияның ұлан-байтақ даласында сақталып, толықтырылып, XVII ғасырдың соңында XVIII ғасырдың басында жаңа редакцияға түсті.
"Жеті жарғының" ... ... ... ... ... ... ... заңдарының жаңадан өңделуі тарихи оқиғалармен тығыз байланысты, заңды құбылыс. Қазақ көшпелілерінің қоғамы ... ... ... ауыр саяси-əлеуметтік жағдайда, сыртқы қауіптің күшеюіне қайткен күнде де жауап беруі қажет болды. Осындай ... ... ... ... іргесін, халықтың бірлігін күшейтуге бағытталған заңдар ережесінің ... ... ... əсер ... ... ... билер кеңесі есебінде Тəуке ханның ордасы жанынан құрылып, кейін заң түзуші орган есебінде ... ... ... ... ... толық зерттеліп болмағанымен "Жеті жарғы" туралы біршама деректер анықталды. XVIII-XIX ғғ. зерттеушілердің ... ... ... ... жарғының" негізгі ережелері ғылыми ортаға танылды деп есептеуге болады. "Жеті жарғының" қайнар ... бірі ... ... ... ... да ... ... көп жəне құнды дерек беретін жағдайда. Енді осы жинақталған деректерді тарихшы - қолымен белгілі бір ... ... ... реттеу мəселесі тұр. Бұл қиын да, қызықты шаруамен бірнеше жылдан бері белгілі ғалым этнограф Жамбыл Омарұлы Артықбаев айналысты, соның бір ... ... ... ... ... жарғы" оқу құралының қүрылымы, ішкі логикасы мығым, дұрыс ойластырылған деген пікірдеміз. Автордың алдымен "Жеті жарғының" зерттелу ... ... ... ... ... сонымен бірге оқу құралында "Жеті жарғының" дерек көздері, негізгі ережелерінің жинақталуы туралы да дұрыс көзқарас бар. ... ... ... жəне ... ... ... ... əдет-ғұрып заңдарының тарихы туралы шолу. Көне заманнан бастап, Абылай ханға дейінгі аралықта əдет-ғұрып заңдарының, ... ... ... ... Бұл бірнеше мың жылға созылған мемлекет пен құқық үшін күрес тарихы..
Курстық жұмыстың бірінші тарауы "Дала заңдарын" зерттеу мəселесіне ... ... ... ... ... зерттеу тарихына тоқталып өттік. Біздің пікірімізше, "Жеті жарғы" XVII-XVIII ғғ. ... ... заң ... толық қамтылған. Əрине, бұл курстық жұмыспен "Жеті жарғы" толық зерттеліп, жарияланып қойды ... ... ... бір кезендік жұмыс атқарылды деп есептеуге болады.
Құқықтану мамандығына жəне ... ... ... ... ... бұл курстық жұмыс

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Төле би жайлы37 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
ΧIV – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер8 бет
Ақ Орда мемлекетінің саяси тарихы19 бет
Бұралу18 бет
Ежелгі қытай философиясы9 бет
Конфуций діні11 бет
Малайзия Федерациясы4 бет
Саясат4 бет
Саяси элиталардың қалыптасу, ауысу процестері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь