Қазақстан баспасөзі

КІРІСПЕ

І. ҚАЗАҚСТАН БАСПАСӨЗІНІҢ ДАМУЫ
1.1Қазақ баспасөзінің шығу тарихы
1.2 Полиграфия жайлы жалпы түсінік
1.3 Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ кітап басу іс

І І. ҚАЗАҚСТАН БАСПАГЕРЛЕРІ МЕН ПОЛИГРАФИСТЕРІ
2.1 Қазақ баспасөзінің дамуына үлес қосқан баспагерлермен полиграфистер
2.2 «Қазақстан» баспасы
2.3 «Жазушы» баспасы
2.4 «Мектеп» баспасы
2.5 «Қазақ Энциклопедиясы»
2.6 «Ана тілі» баспасы

ІІІ. ҰЛТТЫҚ.БЕЙРЕСМИ БАСЫЛЫМДАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ДЕРЕКТІК ОРНЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

3.1 “Қазақ газеті” және “Серке” . қазақтың тұңғыш ұлттық.бейресми басылымдары
3.2. “Айқап” журналы және “Қазақстан” газеті

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Біз қазақ баспасөзінің дәлірек айтсақ, сипатына тарихи тұрғыдан тоқталып өттік. Бұл кезең қазақ баспасөзінің енді-енді ғана дүниеге келіп, халықтың арасына тарай бастаған кезеңі, әрі халықтың тар жол тайғақты кезеңі. Осындай аласапыран кезеңде халық тағдыры мен қоғам өмірінің шындығын бүкпесіз батыл жариялаған қазақ баспасөзінің қызметі орасан зор болды.
Бір жарым ғасырға таяу ғұмыры бар қазақ баспасөзі халқымыздың тағдырымен біте қайнасып, бірге жасасып келеді. Осы мезгіл ішінде түрлі кезеңдерді бастан кешіп, біресе алға басып дамыса, енді бірде жүрісін баяулатып, тіпті тоқыраған тұстары да болмай қалған жоқ. Бір кереметі, қандай жағдайда да қоғамдық ойдың қозғаушы күші қызметін адал атқарып келеді. Оған тарих куә.
Қазақ баспасөзінің де халықтың саяси ой – пікірін оятып, дүниетанымын байытуға едәуір әсері болды. Газеттің ақпарат жеткізуші, үгіт –насихат саласындағы қызметі жөніндегі А. Байтұрсыновтың: “Газет –халықтың көзі, құлағы һәм тілі. Адамға көз, құлақ, тіл қандай керек болса, қасында құлағы жоқ керең, тілі жоқ мақау, көзі жоқ соқыр сықылды” (Қазақ, 1898, №10) –деуі, газеттің әлеуметтік – қоғамдық өмір саласындағы алатын орнын, қызметін нақты бағалаудан туындаған. Азаттық жолындағы қозғалыста орыстың алдыңғы қатарлы жазушылары мен аса көрнекті публицистері баспасөзді күрес құралы етті.
1. Мәженқызы Р., Қайрамбекова Қ. Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері/
М. Х.Асылбеков // Қазақ ССР Ғылым акад-ң хабарламасы, тарих, археология және этнография сериясы. – 1960. - №3. – 3 бет.
2. Асфендияров С. Иcтория Казахстана / С.Асфендияров. – Алматы: Қазақстан,1991. – 225с.
3. Әбілдаев И. «Социалистік Казахстан» газеті Ұлы Отан соғысы жылдарында / М.Әбілдаев. – Алматы: Қазақстан, 1964. – 126 бет.
4. Әбдіманов Ө. Қазақ газеті / Ө.Әбдіманов. – Алматы: Қазақстан, 1993.
5. Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі / Б.Әбілқасымов.
6. Әшірбаев Б. Баспасөз дамуының қазіргі шындығы оның түп-төркінін тануда.
7. Байтұрсынов А Шығармалары. / А.Байтұрсынов. – Алматы:
8. Бекхожин Х Қазақ баспасөзінің тарихының очеркі / Х.Бекхожин. – Алматы:
Ғылым, 1981. – 191бет.
9. Жақсыбаева Р. Баспасөз тілінің ерекшеліктері. / Р.Жақсыбаева // қазақ тілі мен әдебиеті. – 1999. - №3. – 20-22 бет.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
І. ҚАЗАҚСТАН БАСПАСӨЗІНІҢ ДАМУЫ
1.1 Қазақ баспасөзінің шығу тарихы
1.2 ... ... ... ... ... жылдарындағы қазақ кітап басу іс
І І. ҚАЗАҚСТАН БАСПАГЕРЛЕРІ МЕН ... ... ... ... үлес ... ... мен ... баспасы
2.3 баспасы
2.4 баспасы
2.5
2.6 баспасы
ІІІ. ҰЛТТЫҚ-БЕЙРЕСМИ БАСЫЛЫМДАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ДЕРЕКТІК ОРНЫ МЕН ... ... ... және ... - ... тұңғыш ұлттық-бейресми басылымдары
3.2. ... ... және ... газеті
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Біз қазақ баспасөзінің дәлірек айтсақ, ... ... ... ... ... Бұл ... қазақ баспасөзінің енді-енді ғана дүниеге келіп, халықтың арасына тарай бастаған кезеңі, әрі ... тар жол ... ... ... ... кезеңде халық тағдыры мен қоғам өмірінің шындығын бүкпесіз батыл ... ... ... қызметі орасан зор болды.
Бір жарым ғасырға таяу ғұмыры бар қазақ баспасөзі халқымыздың ... біте ... ... ... келеді. Осы мезгіл ішінде түрлі кезеңдерді бастан кешіп, біресе алға басып дамыса, енді бірде жүрісін баяулатып, ... ... ... да болмай қалған жоқ. Бір кереметі, қандай жағдайда да ... ... ... күші ... адал ... ... Оған ... куә.
Қазақ баспасөзінің де халықтың саяси ой - пікірін оятып, дүниетанымын байытуға едәуір ... ... ... ... жеткізуші, үгіт - насихат саласындағы қызметі жөніндегі А. ... ... - ... ... құлағы һәм тілі. Адамға көз, құлақ, тіл қандай керек болса, қасында ... жоқ ... тілі жоқ ... көзі жоқ соқыр сықылды" (Қазақ, 1898, №10) - деуі, газеттің әлеуметтік - ... өмір ... ... орнын, қызметін нақты бағалаудан туындаған. Азаттық жолындағы қозғалыста орыстың алдыңғы қатарлы жазушылары мен аса көрнекті публицистері баспасөзді күрес ... ... ... ... ... ... басу ісі ... айналымының елге қызметін жақсартуға өз тарапынан үлес қосуына мүмкіндік жасайды. Кітап - ... ... ... ... ісін, ақпарат таратуды қалыптастырудың қуатты құралы. Сонымен бірге оның тұтыну құны да бар. Жалпы мәдениет төмен болған жағдайда кітапқа деген ... ... ... ... ... ... ісі бірқатар ішкі қайшылықпен сипатталады: басылым санының көптігі және әдебиеттің жеке түрлеріне зәрулік; оқырман сұранысының ... ... мен ... ... ... ... ... төмендігі; ғылыми-техникалық үрдіс және монографиялық басылымдарсанының азаюы. Жыл сайын баспадан шығарылатын кітаптар ... ... ... ... ... 50-60 ... қанағаттандырылады. Сараптамаға қарағанда, кітап дүкендерінде саудадағы 10 пайыз кітап қалып қалады.
Қазақстанның тарихи жолының объективті бейнесін қалпына келтіру мақсатында ғасыр ... ұлт ... ... ... басылу тарихына талдау жасау мәселенің әлі де жеткілікті түрде зерттелмегенін көрсетеді. Қазақ зиялыларының ... ... ... Бәрі ... шаң ... ... оны ... рұқсат болған жоқ, себебі олардың қоғам өмірінде орын алған мәселелердің ... жан - ... ... ... байқаймыз. Сондықтан ол ғылыми еңбектерді пайдаланбай ХХ ғ. ... ... ... ... ... ғылыми жұмыс жазылуы мүмкін емес.
Осы кезеңнің тарихнамасын ашуда жұмысымызға басты бағыт - бағдар берген Ө. Әбдіманов, Х.Бекхожин, ... ... ... М.Мамажановтардың ғылыми монографиялық еңбектерін жұмысымызға негіз етіп алдық.
Дипломдық ... ... ... ... ... ... қазақстан полиграфистері мен баспагерлерінің қазақ баспасөзінің тарихи тұрғыдан қырларын ашу. ... ... ... ... ... ... Осы ... қазақ баспасөзінің тарихи қызметін анықтау.
Дипломдық жұмыстың міндеттері:
-Қазақ баспасөзінін дамытудағы баспагерлердің әсерін көрсету;
-Қазақ баспасөзінің айқындылығын көрсету;
-Осы кезеңдегі алғашқы қазақ баспасөзінің шығу ... ... ... ... баспагерлердің мақсатын айқындау:
-Қазақ баспагерлерінің арасындағы рухани сабақтастықты ашу;
Дипломдық жұмысының жаңалығы: ... ... ... ... ... ... зор, өйткені библиография - білім кілті. Қазақ баспасөзінің шығу тарихы сараланды. Қазақ баспасөзінің даму қарқыны көрсетіліп, оның ... ... ... тұлғалар туралы зерттеу жүргізілді.
Дипломдық жұмыстың зерттеу әдістері: баяндау, салыстыру, қажетті мәліметтерді саралау, ұғымдарды жинақтау, пікірлерді қорыту, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... жұмысының теориялық және практикалық маңызы: бұл жұмысты жоғары оқу ... ... ... ... оқығанда қосымша материал ретінде пайдалануға болады. Дипломдық жұмыста қазақ баспасөзінің бас баспагерлері А.Байтұрсынов пен М.Дулатов сынды көрнекті ... ... ... пәлсапалық көзқарастарын әдебиет тарихында, ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХ ғасырдың І ... ... ... ... ... арнайы курс, арнайы семинар ретінде пайдалануға болады.
Дипломдық жұмысының құрылымы: кіріспеден, 3 тараудан, қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І. ... ... ... ... баспасөзінің шығу тарихы
Бір жарым ғасырға таяу ғұмыры бар қазақ баспасөзі халқымыздың тағдырымен біте қайнасып, бірге ... ... Осы ... ... ... ... ... кешіп, біресе алға басып дамыса, енді бірде ... ... ... ... ... да болмай қалған жоқ. Бір кереметі, қандай ... да ... ... қозғаушы күші қызметін адал атқарып келеді.
Ұлтымыздың ... жүз ... аса ... ... ... - ... ... 19- ғасырдың екінші жартысында "Түркістан уалаятының газеті", "Дала уалаятының газеті" болып патшалы Ресей үкіметінің ... ... ... Бұл басылымдар отарлаушы елдің жыртысын жыртып, жырын жырлау ... ... шын ... сол шеңбермен тұйықталып қалмай, ұлтымыздың жоғын түгендеу бағытын да едәуір көп еңбек сіңірді.
Халқымыздың саяси - әлеуметтік, әдеби, ... ой - ... ... ... ... ... "Түркістан уалаяты газеті", қазақ баспасөзінің көне бастаушы басылымы болып саналады.
"Түркістан ... ... ... ... 1870 жылы ... қаласында өзбек, қазақ тілдерінде шыға бастады. Газет о баста Түркістан генерал - губернаторының органы - ... ... ... ... ... жарық көрсе де көп ұзамай жеке газетке айналды. Бұл жалпы Орта Азия халықтарының тұңғыш газеті еді. Газет өзінің үкімет ... ... ... ... ... ... қатысты Түркістан генерал - губернаторы мен облыстық әскери губернатордың бұйрықтарын, сот орындарының шешімдері мен сауда хабарларын Ресей мен өзге ... ірі - ірі ... ... ... ... ... ... газет бара - бара өз бағдарламасынан едәуір тысқары шығып, қазақ ... ... ... ... ... материалдарды жиі жариялады 11,б.89.
Газет айына төрт рет, екі тілде (өзбек, қазақ) он үш жыл бойы ... ... ... 1883 жылы Түркістан генерал - губернаторының бұйрығы бойынша, газетті қазақ тілінде шығару ... ол ... бір рет ... ... ... ... ... Біраз уақыттан кейін, 1885 жылдан бастап газет өзбек және орыс тілдерінде шыға бастады. Жалпы бұл газет 47 жыл ... 1918 ... ... ... ... Дегенмен, газет негізінде өзбек тілінде шыққанымен осы 1883 жылдан кейін де қазақ ... ... мен ... елі ... ... жиі жарияланып тұрды.
19 - ғасырдың 60 - жылдарының орта кезінде Қазақстанның ... ... ... ... газет бетінде қазақ елінің экономикасындағы прогрестік өзгерістер егіншілік пен отырықшылықтың бұрынғыдан гөрі дами бастауы жағдайындағы мағлұматтар көбірек орын ... ... ... егін ... пайдасы жөнінде айтылып келеді де, Жетісу облысының таулы жерлерінде егін ... ... ... ... ... ... үлгі ... ұсынылады. (1882.№8).
Газет беттерінде қазақ елінің басқа елдермен қарым - ... ... ... ... ... ... алғашқы телеграф сымын жүргізу, почта қатынастарын қалыптастыру жөніндегі мәліметтер аз емес.
Газет халықаралық жағдайларға да үлкен көңіл бөліп, көлемді мақалалар ... ... ... ... ... болған ұйғыр мен дұнғандар көтерілісі, олардың феодалдық және ұлттық езгіге шыдамай отанына қоныс аударып, Жетісу бойына көшіп ... ... жылы ... ... ... ... ... де назардан тыс қалмапты. Бір топ мақалалардың қазақ елінің тарихына, оның шыққан тегін ажыратып, ашуға арналғанын айта ... жөн. Үш ... ... ... ... ... ... де бұл мақалаларда қазақ елінің шыққан тегі жөніндегі халық аузындағы аңыз - әңгімелер келтіреледі. 1875 жылғы 16 - ... ... ... ... пен қырғыз елдерінің айырмашылығы туралы мағлұмат берілген.
Қазақ елінің әдет - ғұрпы, салт - ... ... ... ... ... ... малға жас кезінен айттыру әдетінің зияны айтылыпты. 1877 жылғы 3 - санында Семей қаласынан жазылған хатта "Түркістан уалаяты газетінің" ... ... мен ... ... көтерудегі маңызы сөз етілген. Осы газеттің редакторы - Н.П.Остроумов "Түркістан уалаяты газетінің" Орта Азия халықтарының ... ... ... ... үшін Петр ... ... бірдей деген пікір айтқан.
Қазақ баспасөзінің іргетасын қалаған ... ала Орта Азия ... ... газет - журналдар шыға бастады. Соның бірі еді 11,б.97.
1888 жылдан 1902 жылға ... ... ... ... ... ... ретінде орыс және қазақ тілдерінде жарық көрген халқымыздың ... мен ... ... - ... ... ... ... бірден - бір басылым болды. Орыс тілінде деген атпен шыққан осы газет 1894 жылдан ... орыс ... ... ... ... көре бастады. Жалпы бұл газет 1888 жылдан бастап 1902 жылы ... ... ... содан кейін айналды.
Газетте әр жылдары редактор болғандар: И.Козлов, К. Михайлов, Г.Абаза, А.Попов, Д.Лавров. Газетті қазақша шығару ісін ... ... ... ... (Дінше) Сұлтанғазин, Рақымжан Дүйсенбаев. Өзінің бағдарламасына сәйкес газет ресми түрде патша үкіметінің бұйрық - ... заң - ... ... ... ... ... басылым болды. Сол кездегі басқа газеттер сияқты ресми және ресми емес бөлімдері болды. Соңғы бөлімінде ... ... ... ... білімге қатысты мақалалар жариялады. Бұл газет үкімет тарапынан шыққан ресми ... ... ... теңдікті көксегені, прогресшіл көзқарастары үшін Сібірге жер аударылып келген адамдардың ықпалымен газетіне ұқсайтын еді. Бұл ретте газетке дұрыс бағыт берген ... ... ... ролі аса ... ... ... ... қарағанда, қазақ бұқарасының тұрмысын, оның шаруашылық жағдайларын, мәдени тіршілігін толығырақ көрсетіп отырған газет болды. Бұрынғы Сібір ... ... ... ... ... Жетісу қазақтары өнер - білім ... ... рет осы ... оқу ... ие ... Газет қазақ жұртшылығын орыс халқының әдебиетімен таныстырды. Сондай - ақ газетте қазақ елінің тұрмысын, әдебиетін, ... ... орыс ... ... ... ... жиі бастырды. Газет негізінде жергілікті отаршылдық - әкімшілдік орындардың ресми ұйымы ... ... ... ... ... тәрбиелеуде едәуір роль атқарды, қазақтың жазба әдеби тілінің дамуына зор ықпал ... ... ... тілінде бұрын болғанмен қоғамдық - публицистикалық, ресми іс - ... ... ... ... ... ... стильдің негізі қаланды, аударма тәжірибесінің алғашқы қадамы жасалынды, араб графикасына негізделінген қазақ жазбасында тұңғыш рет тыныс белгілері қолданылды ... ... ... бірі - газетінің дүниеге ... ... ... өткен ғасырдағы мәдени өміріндегі елеулі оқиға болды. газетінде басылған шығармаларда қазақ халқының әр кезеңіндегі өмірі, тұрмыс - ... ... ... мен оқиғалар толық, тұтас қамтылғанымен, тарихымызда болған ұлы өзгерістер, халық өмірінің жеке- жеке суретері алғаш осы баспасөз бетінде жарияланып, ұлттық ... мен ... ... ... көмектесті.
басылған көркем шығармалардың бір тобы қазақтың өз туындысы болса, енді бір тобы орыс тілінен аударылған немесе ... ... ... ... еді. ... бәрі ... көркемдік жағынан бір - біріне ұқсамағанымен, ... ... ... ... дамуына ықпал етті.
Газет қазақ халқының қоғамдық - әлеуметтік ой - ... ... ... - ... ... ... ... едәуір әсер етті. Саяси - экономикалық мәселелермен қатар оқу - ... ... жай - ... өнер - ... ... орыс ... жетістіктері, қазақ әдебиетінің хал - қадірі, қазақ зиялылары мен ғалымдарының өмірі ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлихановтың, классик ақыны Абай Құнанбаевтың, ағартушы әрі жазушы Ыбырай Алтынсариннің қоғамдық - ... ... ... 19 - ғасырдың екінші жартысындағы Еуропа әдебиеті мен ... ... ... ... ... 60 жыл ... ... мақалалар берілді. Халық игілігі үшін аянбай еңбек ... ... бірі - ... ... ... ағартушысы, жазушысы, жаңашыл Ыбырай Алтынсарин туралы да газет бетінде мақала - хабарлар жарияланып, оның өзі ... ... де ... ... Бір ... ғасырдан астам тарихы бар қазақтың мерзімді басылымдарының алғашқы қарлығаштары туралы С.Исаев былай дейді: .
Ғалым - зерттеуші Б. ... ... ... ... ... ... әңгіме қозғай келіп: > деп атады. Бір дәуірдің бар салмағын арқалаған ... ... ... бұлайша бағалануы бүгінгі таңдағы ондаған газеттер атқарар қыруар шаруаны, басылым, ... ... ... ... ... ... жалғыз әрі қал - қадірінше мүлткісіз атқаруымен тығыз байланысты деп есептейміз. Осылайша, газеті ұлт ... ... ... ... ... ... газеттерінің ішінде ерекше ілтипатпен көңіл аударуға тұратын газеттің бірі - . Газеттің шығарушысы әрі редакторы - ... ... ... өзі ... ... арасындағы зор серпілісті көрсеткендей. Газетке Н.Құлжанова, Ғ.Жанайдарова сынды қыз - келіншектер де үн қосып отырды. Мәриямның газет ... оның ері ... ... де ... ... ұлан - ... екені күмәнсіз. Сондықтан бұл газетті қазақ тарихындағы ерлі - зайыптылардың өз күшімен шығарған тұңғыш газеті деп ... ... ... Төгісовтің атты журнал шығару ниетімен әрекеттенгенін де осы газеттен білеміз. Бірақ аласапыран заманда бұл ойын жүзеге асырудың сәті ... ... ... ... аясы кеңдігімен көзге түседі. Онда мемлекеттік Дума, ішкі, сыртқы хабарлар, қазақ шаруасына қатысты кеңестер, өлең, пьеса, әңгімелерге орын берілген. 1917 ... ... ... соң ... қос үкімет орнап, өмір мен өлім үшін шайқас жүргізіп жатқан кезде большевиктер Ресей мен ... ... ... . ... ... ... демдеген мұсылман орталығы енді шыға бастаған газеттері мен автономия құруға әзірлік жасай бастайды. Орталықтың Мұстафа Шоқайұлы бастаған мүшелерінің ... ... ... ... болса, қазақ ұлттық партиясының органына айналып, оған осы ... ... бірі ... ... басшылық етті>>, - деп жазды кезінде өзінің атты саяси сипаттамасында белгілі жазушы Әнуар Әлімжанов.
- ... ... тез ... жеткізушілік деңгейі - жалпы сапасы өте жоғары болған. газеттің беттерінде жарияланған материалдардан сол ... ... ... бет - ажары толық айнадай болып көрініп тұрған сияқты. 1917 жылдың ... ... ... ... ... ... тілінде аптасында бір рет шыға бастаған. Редакторлары Райымжан ... пен ... ... ... - ... ... ... отаршыл саясатының қазақ еліне тигізген зияны, Алаш партиясының бағдарламасы, қазақ жеріне қоныс аударған орыс шаруалары мен ... - ... оқу - ... ісі ... ... ... ... Бөкейханов, Р.Мәрсеков, Халел Ғаббасов, Ә. Ермековтың т.б. мақалалары ... ... ... ... еске ... газетінде жарық көрген нұсқалардың да қазіргі әдебиетіміздің, мәдениетімізді зерттеуде құнды дерек екені даусыз. 20 - ғасырдың 50 - ... ... ... үгіт - ... ... жүргізілген қызметтері жандана түсті. Нақ осы жылдары совет қоғамы, соның ішінде газеттерге ... ... аса ... ... өзі ... ... - ... лексикасы қатарының өсуіне қатты әсер етті.
Ал, 1960-1970 жылдары тілімізде қалыптасқан ... - ... ... ... ... Р. Барлыбаев еңбегінде толық танысуға болады. Бұл тұста ... ... ... ... жалғыз идеологиялық мақсатқа, коммунистік үгіт - насихатқа, саясатқа бағындырылды.
Социализм бесігі атанған КСРО жетістіктері мен ... ... ... ету, ... жету үшін ... еңбек етуге құлшындыру, үгіттеу, насихаттау - ... ... ... ... ... газет атаулыға тән төл ерекшелік осы үгіт - ... ... ... ... ... ... да ... әр жылдары жарық көрген басылымдар - ... ... әр ... айы мен ... ... іспетті.
1.2 Полиграфия жайлы жалпы түсінік
* ғасырдың аяқ кезінен бастап қазақ тіліндегі бірен-саран кітаптар Қазан, Орынбор, Ташкент, Петербург, Уфа, ... ... ... ... түрды.
* ғасырдың басында "Барлық тілдердің үстеулерінің салыстырмалы сөздігі", Қазақ халқының ... ... ... ... Баян ... "Біржан-Сара" т.б. басылып шықты. 1854 жылы Қадырғали Жалайридың "Жылнамалар жинағы" ... ... жылы ... ... орыс ... ... бастауыш қүралы" және Ыбырай Алтынсариннің "Қазақ хрестоматиясы" басылып шықты.
1904 жылы Петербургтен ... ... ... ... ... дар" т.б. зерттеулері жарияланды.
1909 жылы Абайдың "Өлеңдер жинағы", С.Көбеевтің ... мал" ... ... "Шүғаның бел- гісі", С.Сейфуллиннің "Өткен күндер" өлендер жинақтары жарық көрді.
* ғасырдың бас ... ... ... ... ... бірнеше баспа бөліктері пайда бола бастайды. Шағын баспаханалар Орал, Петропавл, ... ... ... ... ... ... ... жүргізілетін "Американка", "Аугсбург" сияқты ескі машиналар пайдаланылды.
Мәскеу полиграфистері Қазақстанға комек ретінде полиграфиялық жаб- дықтар ... ... ... ... ... сол ... астанасы Қы- зылорда қаласының баспаханаларына орналастырылды. Олардың қуаты 6 млн. басылым беттен ... -- 1932 ... ... ... ... ... ... үлғайды. Оның қуаты жылына 8 млн. басылым бет болса, 1940 жылы бүл көрсеткіш 10 -- 12 млн-ға жетті.
Республика ... ... ... соғыстан кейінгі кезенде одан әрі нығайтылды. Бүрын жүмыс істеген ... ... сол ... Алматыда полиграфия комбинаты қүрылды. Оның жалпы қуаты 160 млн. басылым бет ... жылы ... ... ... ... ... ... мен кітап басу ісінің мате- риалдық-техникалық базасын одан әрі нығайту ... ... ... ... зор ... ... аяғында Алматыда кітап фабрикасы пайдалануға берілді. Республикалық полиграфия кәсіп- орындары базасында ... ... ... ... ... Оған кітап фабрикасы, Алматы полиграфия- лық комбинаты, билет-бланк және ... ... ... ... ... кірді. 1977 жылы арнайы мамандандырылған Алматы полиграфиялық училищесі түңғыш рет оқушылар қабылдады.
Бүл кәсіпорында полиграфист Со- циалистік Еңбек Ері ... ... ... әріп теру ... аға шебері И.С.Молчанов, офистік цехтың фотографы Г.Г.Шемонаев, баспагер С.И.Губкин т.б. ондіріс ... атап айту ... ... 70- ... аяқ кезінде 7000-нан астам қызметкерлер мен қызметшілер еңбек етті.
Полиграфия -- бұл баспалар мен ... да ... ... ... түпнұсқалар бойынша әр түрлі баспа өнімдерін көптеп жасап шығарумен айналысатын өнеркәсіп саласы.
Түпнұсқа (латынның огіginals - бастапқы) ... ... ... ... ... ... ... мәтіндік және бейнелік суреттік материалды айтады. Түпнұсқа автордың (жазушының, ғалымньң, суретшінің) немесе авторлар ... ... ... ... ... табылады. Мәтіндік түпнұсқа қызметін көркем суреттер және басқа да баспалармен ... ... ... ... ... ... бөлігі болып табылатын мәтін, сызба немесе графика арқылы жасалатын суреттер (фотобейнелеу) фотосурет, көркемөнер туындысы және т.б. қолданыс табуы мүмкін.
Баспа ... -- ... ... ... және полиграфия өндірісінің басылымдарының жиынтығы. Оның ішіне кітап, кітапша, журнал, газет өнімдері ғана емес, сонымен қатар, ашық ... ... ... ... акциденциялық өнімдер, орама және қаптау материалдары т.б. ... ... ... ... ... мен ... ... өнімдері адамға оның ерте балалық шағынан бастап қартайғанына дейінгі аралықтағы бүкіл өмір бойына ... ... ... Кітап, газет пен журнал, плакат пен күнтізбе, мектеп ... мен ... ... ... ... мен басқа да көптеген баспа бұйымдарының көркемделінген қаптамалары - осы өнімдердің барлығы да, полиграфия өнеркәсібінің технологиялық процестерін қолдану жолымен ... ... ... және басып шығару кезінде оларды, ең алдымен, мерзімдік, жалғастырылушы және мерзімдік басылымдар деп ... ... ... ... бір ... ... бір ... әрленген, бірақ номерлерінің мазмұндары әртүрлі, тұрақты пішімімен шығарылып отырылады (газеттер, журналдар, бюллетендер).
Жалғастырылушы ... ... ... ... ... ... безендірілетін, бірақ шығу мерзімдері алдынала белгіленбейтін, өйткені олар қажетті материалдардың көлеміне байланысты шығарылымдар ... ... ... ... ... көлемі, пішімі таралымы және басқа да көрсеткіштеріне қарай әртүрлі сипатты болып келеді. Олардың ерекшеліктері бір мәрте ғана шығатындықтарында. Қажетті жағдайларда ... ... ... ... ... ... бұл алдынала жоспарланбайды. Бұл типтегі жиі кездесетін басылымдардың қатарына кітаптарды, ... ... ... ашық ... ... карталар мен атластарды жатқызуға болады.
Полиграфия өнеркәсібінің сансыз көп өнімдерінің ішінен олардың негізгі түрлерін атап көрсетуге болады:
Газеттер (ұсақ венеция ... - gazzetta ... -- ... оқиғалар туралы маңызды материалдар, қоғамдық-саяси, өндірістік, экономикалық және басқа да мәселелер жөнінде жедел ақпараттар ... ... ... ... ерекшелігі - олардың жарыққа шығуының кезеңділігінде. Газет өндірісі ... ... - оны ... ... ... аса ... мерзімде даярлап, басып шығару қажеттілігі мен оның шығарылуын баспа немесе редакция қызметкерлерінің бақылап отыратындығында. ... ... ... ... ... ... мен ... арта түсуде.
Журналдар (француздың journal - күнделік, газета сөзінен) - шығу ... ... ... ... ай ... ... мен ... байланысты, әр түрлі тақырыптық материалды қамтитын, жылдық басылым үшін тұрақты көлем мен пішімде болып ... ... ... ... ... ... екі ... бөлуге болады. Көпшілікке арналған журналдардың едәуір бөлігі ... ... ... ... және түбі сым қапсырмалармен тігілген 2-4 дәптерден тұрады. Екінші топқа 4 және одан көп дәптерлерден тұратын, бір-бірлерінің үстіне текшелеп жиыстырылған ... ... ... ... өтетін жіптермен, металл қапсырмалармен тігілген немесе түп қиығына ... ... ... ... Тігілген немесе желімделген, қалың парақтар қаптамаға енгізіліп түбірдің бүйіріне желімделінеді де, содан соң үш жағынан кесіліп, ... ... ... ... - ... біріктірілген және түптеу мұқабасымен қапталған мерзімсіз баспа шығарылымдар.
Кітап басылымдары түріне, пайдаланылуының мерзімдеріне, көркем-суретік материалдардың түрі мен сапасына, таралымына, ... ... мен ... ... ... топтарға бөлінеді:
1. Тарихи әдебиет.
2. Көркем әдебиет.
:: жеке ... мен ... ... ... мен ... ... Орта және ... сынып оқушыларына арналған оқулықтар.
4. Жоғарғы және арнайы орта оқу орындарына арналған оқулықтар.
5. Өндірістік-нұсқаулық басылымдар.
6. Энциклопедиялар мен сөздіктер.
7. ... ... және ... ... ... ... ... әдебиеттер.
8. Ресми-құжаттық және ресми-анықтамалық басылымдар.
Кітап басылымдары тақырыптық және ... ... ... сәйкес шығарылады.
Күнтізбе (лат.calendarium - ұзақ мерзімді кітап) апта күндерін, апталарды, айларды, жылды бірізділікпен келтіретін анықтамалық басылым.
Күнтізбелер қабырғаға ілетін, стол ... ... және ... ... ... ... ... (фр.аІЬum) -- көркемділігінің сипаттарына қарай, үш топқа бөлінеді:
- көркем өнер бойынша көркем суреттік, кескіндемелер ... ... ... сәулет өнері, мүсіндеу өнерлері бойынша альбомдар;
- фотоальбомдар (түрлі ... ... ... ... ... тақырыптар, тарихи, туристік, жарнама каталогтары т.б.);
- ғылыми-техникалық ... ... ... ... оқу т.б.); ... ... бірден алтыға дейін бола алады.
Альбомдар түптелінеді, кейде қосымша безендірілген тыстама мен қынапқа (футлярға) салынады. ... ... ... ... қаптамалар кигізіледі немесе арзан түптелінеді.
Репродукциялар (латынша: - қайта басылатын немесе қайталанатын әрекетті нұсқайтын қосымша және ргоduса - өндіремін) ... ... ... ... ... ... ... фотосуреттердің қолданбалы және халық өнері шығармаларының баспа таңбалары (көшірмелері). Мұндай репродукциялар көбінесе ақ-қара немесе түрлі түсті болып ... ... жеке ... ... ... ... түрінде шығарады.
Парақтық өнім түрінде шығарылатын репродукциялар қосымша өңдеуден өтеді: лактайды, пленка жапсырады, басып-ойып таңбалар салады, линзалық ... ... ... ... ... ... қайта жаңғыртады.
Ашықхаттар -- парақтық, жоғарғы көркемдікті түрлі-түсті өнімге жатады. Ашықхаттар - екі ... төрт ... ... ... ... бірнеше түрі қолданылады: лактау, пленка престеу, баспа-таңба түсіру, высечка, линзалық ... ... ... - ... -- ... баспаның тақырыптық жоспарында көрсетілмеген кәсіпорындардан, фирмалардан, жеке тұлғалардан тұрақты немесе кездейсоқ түсіп ... ... үш ... ... ... ... -- титулдардың барлық түрлері, түптемелердің қаптамалардың, тыстамалардың безендіру элементтері, кітап және журнал хабарландырулары, беттің басы мен соңына ... ... ... ... ... Шағын акциденцияларға - бланктар, бағдарламалар, шақыру билеттері, дипломдар, аттестаттар, марапаттау қағаздары, куәліктер, театр билеттері, ... ... ... еңбек кітапшалары, жеке куәліктер т.с.с. аз таралымды парақты өнімдер жатады.
3. Афиша (фр.Affiche - хабарландыру) - ... ... ... ... ... ... нақты, әрі ұғымды суреттер, үндеулер, аншлагтар т.т. жеке даналар немесе көпшілік пайдаланатын басылымдар мен тақырыптық топтамалар түрлерінде жарық көре ... ... ... ... ... көркемдеу және әрлеудің барлық түрлері қолданылады. Афиша хабарлама ақпараттарды арнайы орналастырылған қабырғаларға жапсыру үшін шығаралады.
Баспа ... ... ... ... ... ... оларды қайта басу және басып шығару үшін арнайы материалдар мен технология қолданылады. ... - ... ... ... түсқағаздар, жапсырмалар мен қаптамалар, стерео және бейне басылымдар, зағиптар үшін басылымдар, дәптерлер мен блокноттар.
Полиграфия өндірісінің технологиясы халық ... ... да ... ... тоқыма өнеркәсібінде (маталарға жазу және бейне-лерді басу), жеңіл өнеркәсіпте (шыныға, қаңылтырға, полимерлерге басу), радиоэлектроника өндірісінде пайдаланылады (радиоэлектрон басылым ... ... ... ... Баспа өнімдерінің маңызды тобына қаптама жатады. Ол әртүрлі материалдардан: қағаздан, қатырма қағаздан, пластмассадан, металдан, шыныдан т.б. жасалынады. Қаптама ... ... ... ең ... ... сақтауды қамтамасыз етуге арналған. Ол, сонымен қатар, тауарды таныстыру және оның ... ... ... ... ... беру көзі ... ... Қаптамаға қажетті ақпаратты басу үшін басудың барлық тәсілдері араластырылып қолданылады
1.3 Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ кітап басу ісі
Тәуелсіздік идеялары қоғамдық өмірдің ... ... зор ... ... ... Бұл қазақ елі үшін киелі тарихи өзгерістен еліміздің мәдени-рухани жүйесінің де тыс қалмауы түсінікті жәйт. Осыған байланысты республикалық мәдени ... да ... ... ие ... Қазақстан Республикасы Президентінің алғашқы жарлықтарының (№413; 1991ж.) бірі бойынша Қазақ КСР Баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеті Қазақстан Республикасының ... және ... ... министрлігіне айналды. 1991 жылға дейін елімізде 15-ке жуық кітап баспасы жұмыс істеді. Олар: , , , , , , , , , , , , , ... ... ... басу ісінің тарихында өзіндік орны бар баспалар еді. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында қай салаға болмасын жеңіл болған жоқ. Қаржы тапшылығынан ... ... ... ... ... ... ... баспаларға бөлінетін бір миллиарт теңге жүз миллион көлеміне қысқарған кездер болды. Кітап оқырмандарының саны күрт азайып, бағасы қымбаттап, кітап саудап ... ... 1996 ... ... айында , , , баспаларын 1997 жылдар бастап жекешелендіру жайында министрліктің шешімі шықты. Аталған төрт баспаны алдымен жекешелендірудің өз ... бар еді. ... ең ... директорлар отырған, табысты баспаларды жекешелендіру- баспалардың мүлдем ... ... ... алу ... ... ... ... меншік түрін өзгертіп, жаңа нарықтық экономикаға бейімделуге ... ... Олар ... ... ... ... ... қарауға, жаңғыртуға, толықтыруға жұмыла кірісті. Ең алдымен жылдық тақырыптық жоспар аясын барынша кеңейтті. Негізінен ... ... ... ... ... отырып, тарихи, мәдени, этнографиялық, діни-философиялық әдебиеттерге ерекше көңіл бөлді. Алғашқылардың бірі болып жекешелендірілген 90 ... ... бар ... ... ... ... ... тоқсаныншы жылдардың басында баспасы құрамынан заң әдебиетін шығаратын , есеп-қисап әдебиеттерін шығаратын баспалары бөлініп шықты. 1998 жылы Ел ... орта ... ... ... ... ... ... сатылуға тиіс болды. Сол жылы сәуір айының соңына қарай Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... аумақтық комитеті үш рет аукцион өткізіп, 1998 жылы ... ... ... ... ... ... сіңірген мәдениет қызметкері, орденінің иегері Нұрмахан Оразбек ... ... ... ... ... ... ... құрылды. деп еске алады баспа директоры. Қайраткер сол тұстағы ең бірінші міндет қызметкерлердің жалақысын дер кезінде ... ... ... - ... ... құтылу болғанын айтады. Аталған міндеттер ойдағыдай шешілді. Баспа сол тұста қорының әдебиет шығару жөніндегі байқауына қатысып, үш бірдей ... ... ... ... қол ... ... ... мұрағатымен шартқа отырып, Ораз Жандосовтың екі томдығын, Армения елінің елшігінің қолдауымен ... ... бір ... ... ... сериясымен басылымдар шығарып, оқырман сұранысын қанағаттандыра алды. Аталған серия аясында Нұрғиса ... ... ... Зия ... ... ... ... Төреқұлов туралы кітаптар шығарды. бағдарламасы бойынша тендерді жеңіп алып және сынды сүбелі еңбектерді оқырманмен ... ... ... ... ... ... ... төртеудің бірі баспасы 1998 жылы жауапкершілігі шектеулі серіктестік болып тіркелді. Тұманбай Молдағалиев, Қалдарбек ... ... ... ... алыптар басқарған мекеменің еңсесін нарықтың қыспағы да, дағдарыстың дауылы да түсіре алмады. Баспа өз жұмиысын жаңа заманның ... сай ... ... , , , атты тың дүниелердің жарық көруіне мұрындық болып, рухани мұра қоржынын толықтыру жолында ... ... ... және ... орта ... ... оқу ... мен кәсіптік-техникалық білім беретін училищелердің оқушылары мен студенттерге оқулықтар мен оқу құралдарын шығаратын баспа болып ... ... да ... бірі ... жекешеленді. Жауапкершілігішектеулі серіктестікке айналып, өзін-өзі қаржыландырып келеді. Қазақстан баспа және полиграфия ісінің қайраткері Ж. ... ... ... ... елімізде, шет елдерде өткізіліп жүрген көптеген көрме-жәрменкелерге ұдайы қатысып, марапатталып жүр. Баспадан еліміздің ... ... ... мен ... ақын-жазушылары мен саңлақ спортшылары, өнер адамдары туралы естелік кітаптары оқырман қауымның іздеп оқитын басылымдарына айналды. , , , , , ... ... ... мол, ... ... ғибратты дүниелер екенін ешкім жоққа шығара алмасы анық. Нарықтың қатаң талаптарына қарамастан аталған баспадан атты еңбек ... рет екі ... төрт том ... шықты.
Жарылқасын Нұсқабайұлы әл-Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті журналистика факультеті ... ісі және ... ... ... бере ... жас ... ... туындыларының жарық көруіне мұрындық болып, қол ұшын бергенін айта кетуіміз керек. Баспа ісі және дизайын кафедрасы студенттерінің , , ... ... да осы ... жарық көріп, жас қаламгерлер көңілін марқайтты.
Тәуелсіздік жылдарында , , , ... ... ... этнографиялық басылымдар шығарған баспасын да ешқандай нарық әсер ете алмады. атты ... ... ауыл ... ... ... ... бастыруды қолға алды. Р. Нұрғалиевтың , М. Байғұтовтың , Т.Әбдіковтың , ... ... ... жол тартты. Нарық талаптарына сай баспа үнемі ізденіс үстінде. Олар альбом-кітаптар шығарып, өнімдері кітап ... ... ... ... ... ... екен. Қазіргі ақпараттық технологиялар дамыған, қым-қуыт жаһандану ғасырында рухани ... адам ... ... тек ... қана бола алады. Электронды кітаптың өрісі кеңейеді, баспа кітаптың тынысы ... ... ... де жоқ ... ... адам ағзасына ешқандай зияны жоқ, рухани әлемін нұрландыратын баспа кітаптан, озық технологияның отаны саналатын жапондарың да қол үзген жоқ, қол ... ... ... 282 ... баспа ісімен айналысатын мекемелер бар. 142 әмбебап баспа, 60 жоғарғы оқу орындарының баспалары, 20 ... ... мен 14 ... ... ... бар. Мемлекеттік тапсырыспен 432 аталым кітап жарық көрген, оның 47 ... - ... ... 10.8% 126- 29% ... баспалары кітап шығармай жатқан жоқ, кітап таратпай отыр. Қала берді 13 пайыз қосымша құн салығы тағы бар. ... ... ... ... жиі ... Иә, ... оқылымының төмендеп кеткендігі өтірік емес. Алайда, қазақ оқырманы баспалардан қандай кітап шығып жатқандығынан хабарсыз. Кітапқа жарнама жоқ. Ертеңгі оқырманды бүгін ... ... ... жәрмеңкелері, көрмелері, авторлармен кездесу сынды шараларды ұйымдастыру арқылы ажс ... ... ... ... ... ... ... кітап басу ісіне мемлекеттік қолдау қажет-ақ. Экономикалық дағдарыс, ... ... ... түк емес ... ... ... жетті.
ІІ. ҚАЗАҚСТАН БАСПАГЕРЛЕРІ МЕН ПОЛИГРАФИСТЕРІ
2.1 Қазақ баспасөзінің дамуына үлес қосқан баспагерлер мен ... ... ... ... ... ... ... қазіргі жай-күйінен бір үзік ойды айтып алған жөн.
Қазақ кітабының бұл ... бар ... ... ... даңқын, оның өркениетті таңғажайып құбылысқа айналып алған ... оның ... ... орны бөлек қордалы затын қазіргі күндері кім жоққа шығара алар екен? Өзіне жүктелген мәртебесі биік ... те ... ... ... ... ... ... асқақ ойлы шабытпен атқарып келе жатқаны қай заман! Ұлы қазақ ғұламаларының, ақындары мен ... ... жоқ ... ... мен ... ... зерделі еңбегі арқылы жарық корген өлмес-өшпес кітаптар халқының жүрегіне нәр құйып, биік-биік мақсаттарға жетелеуден бір ... ... Ол ... өмір қойнауларына терең араластыра, өнер-білімге деген қүштарлығын оята, жақсылық атаулыға шақыра отырып, қалың жұрттың творчестволық белсенділігін арттыруда қисапсыз мол ... етті әрі ... ету ... Қазақ кітабы бүгін атам заманнан бері айтылып, ... ... ... ... келе ... және қанша заман өтіп, өмір ағыны қанша жаңарып, қабарып жатса да иә ес-кіріп, мәнін жоғалтпайтын, иә тозып, ... ... ... -- ... ... ... -- ... досың, жолдасың", "Кітап -- адамзат ақыл-ойының мүхитында толассыз жүзіп келе жатқан корабль" дейтін аталы да ... ... ... он ... ... өмір ... ... құбылыс.
Осының бөрі, әрине, оның қазіргі күйі, бүгінгі бейне-тұлғасы.
Тіршілік айдынында бірден туа қалған данышпан да, Жерден ... ... ... ... ... ... ... де болмаған. Ұлылардың өзі де ұлылық тұғырына неше қилы кедергілер мен тосқауылдарды жеңіп, кедір-бұдыр жолдардан өтіп ... ... ... ... баршасы да, оның ішінде Қазақ кітабының дамуы да ... ... ... ... жеткен.
Сондай қияның бірі, тіпті бірегейі патшалық өкіметтің отарлық саясаты еді. Аталмыш ... ... ... ... ... шұрайлы жерін басып алып, тіпті тартып алып қана қойган жоқ, сонымен бірге ақыл-ойын құрсаулап, сана-сезімін тұмшалап тастады. Көп жылдар, ... ... бойы ... ... Басқа шектеулерді (мектептер, кітапханалар ашу, мәдениет үйлерін, клубтар салу жөніндегі шектеулерді) былай қойғанда, баспалар мен баспаханалар ұйымдастыру, сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... қаперіне де кіріп шыққан жоқ.
Өз халқының қамын көп ойлайтын көңілі ояу, көзі ашық дарынды, талантты ... ... ... үшін өзге ... ... Қазан, Уфа, Орынбор, Тәшкент, Астрахан, Санкт-Петербург қалаларындағы жеке меншік баспаханалардың иелеріне иек артты. Өзімізде ... және ... ... соң ... ... ... мен ... Байтұрсыновтың "Қырық мысал" кітабы 1909 жылы Санкт-Петербург баспаханасынан жарық ... оның ... ... ... ... шығару ісінің біршама жетіліп келе жатқан сыңайы бар еді. XVIII ... ... ... өмір сүрген әрі ағартушы, әрі жазушы, әрі журналшы, әрі баспагер Николай Иванович Новиков, мәселен, ... ... ... ... ... ашып, Ресейдің 16 қаласында кітап дүкендерін ұйымдастырған. Сонымен бірге өз меншігіндегі сатиралық журналдар ("Трутень", "Кошелек") арқылы ол Ресейдегі басыбайлы правоға ... ... ... жұртында мұндай күреске әрі ақын, әрі жазушы, әрі зерттеуші, әрі аудармашы әрі журналшы, сонымен бірге Қазақ ... өрі ... ... ... ... пен ... ... де білек сыбана кірісіп отырды. Ахмет Байтұрсынов 1913-ші жылдан өзі шығарып келе жатқан "Қазақ" газетінің, М.Сералин 1911-ші ... ... келе ... ... журналының беттерінде қазақ жұртының тұрмыс жағдайынан сыни пікірлер қозғап, мақалалар беріп отырды. Осы үшін бұл басылымдардың қудалауға ұшырап, неше рет ... ... ... да бар. ... бәрі ... ... ... басылымдарына жасалған солақай саясаттың салдары еді.
Әрине орыстың ағайынды М.В. және ... ... ... Смирдин, Адольф Федорович Маркс, Петр Петрович Сойкин сияқты баспагер мамандар қазақ жерінде болған жоқ. Өйткені, қазақ ұлтынан ондай баспагерлердің ... ... да ... жоқ. ... ... Ахмет Байтұрсынов халқының ой-өрісін кеңейтіп, елінің мәдениетін ілгер елдердің деңгейіне жеткізу үшін жатпай-тұрмай еңбек етті, жоқтан бар ... ... де ... ... де ... баспасын да қамдап, туған даласына қазақ баспасөзінің алғашқы қарлығаштарын ұшырды. Бүгінгі ұрпақ сондықтан да Ахмет Байтұрсыновты Қазақ елінің тұңғыш ... ғана ... ... ... Бас ... деп те ... Өйткені, ол XIX ғасырдың аяғы мен XX ... ... он бес -- ... ... биік ... арқалана отырып, жасқанбай, жасырынбай, тайсалмай қалың майданның қақ ортасында жүріп, танымдықпен қоса қайсарлық танытты, сол ... ... ... неше ... ... көрсете отырып, ол ұлтымыздың етек-жеңін жиғызып, ой-өрісін ширықтырды. Қазақ кітабының мәртебесіне бола қазақ жерінде пайда болған ең бірінші Мемлекеттік ... ... ... ... ... бірі болды. Тұңғыш көтеруші ғана емес, тақыр ... ... ... ... бастаған жаңа, жас өскіннің бастауында болды, баскарылуын қолға алды. Сондықтан да біз бұл бір ... -- ... ... алғаш рет баспасы, баспаханасы, басылымы пайда бола бастаған дәуірді Ахмет ... ... деп ... және тарихқа осылайша жазылсын деп ұсыныс жасауға толық ... ... ... ... ... ... ғана жеке меншік баспаханалар (типоғрафия) болмаса, баспа (издательство) деген мекеме атымен жоқ еді. ... ... ... көрші отырған орыс елінде 1917 жылғы қазан айында ... ... ... ... ... ... ықылым заманалар бойына патшалық Ресейдің отары ретінде тіршілік етіп келген қазақ елі 1917 жылғы қазан төңкерісінен кейін де төңкерісшіл ... ... ... боп қала ... дегеннің мәнісі сол -- орыс елі не істесе, қазақ елі де соны ... ... ... айтқанда ол колхоз құрса, біз де құрдық, ол совхоз ұйымдастыр десе, совхоз ұйымдастырдық, ол зауыт сал десе ... ... ол ... ... ... десе, бұларды да шығарып отырдық. Қош, әйтеуір ... ... ... ... ... қайталаумен тіршілік құрып, өмір кештік.
Елімізде баспа ісін құрып, ұйымдастыру ... де осы ... ... отырды.
Ең әуелі РСФСР Халық Комиссарлар Кеңесі 1917 жылғы қазан айының 27-сі күні баспасөз жөнінде Декрет ... да, ... 1918 ... басында Мемлекеттік баспа туралы заң жобасын бекітті. Төңкерілісшіл үкіметтің баспа саласына деген басшылығы әуелгі ... ... ... ... ... ... ... ісінің 1918 -- 1919 жылдардан бастау алатыны белгілі. Мәселен, 1918 жылдын қазан айында Орда қаласында (бұрынғы Бөкей ордасы) Төңкерісшіл комитет (бұл ... ... ... ... ... 1919 ... 10 маусым айында қабылдаған "Қырғыз (Қазақ) өлкесін басқаратын Әскери-төңкерісшіл комитет туралы" қаулысы бойынша қүрылған) жанынан баспа ... мен ... тобы ... ... ... ... ... бірнеше секциясы болды: баспа секциясын Ишанғали Меңдіханов, аударма секциясын Сейтқали Меңцешев, Хамит ... ... ... ... ... және ... ... Тамамдар Сафиев басқарған. Ордада "Шындық жолы" газеті мен "Мұғалім" атты журналдың шыға бастағаны да осы кез. ... ... ... ... ... ... ... көрген листовкалар, плакаттар, кітапшалар болашақ қазақ баспасының іргетасына кірпіш болып қаланған дәнекерлер еді.
Жоғарыда аталған Төңкерісшіл комитет баспасөзге басшылық ... ісін ... ... ... ... ағарту бөлімі, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру, ауыл шаруашылық бөлімдерімен бірге оның жанынан ... ... ... ... құрылады, коллегия туралы Ереже бекітіледі. Ереже бойынша оған:
а) баспалық жұмысқа және Әскери-төңкерісшіл комитеттің бөлімдеріне идеялық және саяси басшылық ... ... ... штатын бекіту;
в) баспа жұмысының жоспарын жасау;
г) жергілікті баспасөз орындарының жұмысын бақылап ... ... ... алғанда қазақтың тұңғыш мемлекеттік кітап баспасы туралы алғашында екі ... ... Оның ... 1920 ... 3 ... Қазақ Автономиялық Кеңестік социалистік республикасының (Қазақ АКСР-інің) ... ... ... оның ... 1921 жылғы 21 қыркүйекте Қазақ АКСР-інің Халық Комиссарлар ... ... ... ... ... Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитетінің арнаулы Декретімен нақ ... ... - 1920 ... 3 ... ... ол бірде Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитетінің бөлімі ретінде, бірде ... ... ... ... ... ретінде өмір сүріп, тагы бірде оқу-ағарту Халық Комиссариатының құрамына да ... ... ... ... ... ... тағы бірде РСФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің құрамына түбегейлі беріліп, ресми түрде соның жоғарғы басқармаларының біріне айналады.
Міне, осы жағдай ... ... ... ... да ... баспасының құрылу, қалыптасуы және өсіп, өркендеуі жайында Қазақ АКСР оқу-ағарту Халық Комиссариаты үлкен рөл атқарып еді. Мұның да ... ... ... Елде ... ... (сауатсыздықты жою, мәдени дамудың талап-тілектерін қанағаттандыру, ашылып жатқан мектептерді оқу құралдарымен қамтамасыз ету, т.т.) байланысты мәселелердің бәрі оқу-ағарту Халық Комиссариатының ... ... Ал ... ... бұл ... ... ... басты міндеттерінің бірі ең алдымен оқулықтар мен оқу құралдарын шығаруға келіп тіреледі. Және осының бәрін ... ... ... әрі ... жағын қарап отыратын Академиялық орталықта осы Комиссариаттың құрамында. Оны басқарып отырған қазақтың тұңғыш "Әліппесін", тұңғыш "Әдебиет ... және ... "Тіл ... жазған ғұлама Ахмет Байтүрсынов ғұламаның өзі. Айта кетсек, бұл Академиялық орталық ғылыми секция және ... өнер ... деп ... мемлекеттік күрделі екі саладан тұрушы еді. Ғылыми секция өз ісінде ғылыми-саяси, ғылыми-техникалық, ғылыми-педагогикалық жұмыстарды қарайтын да, көркем өнер секциясы ... ... ... ... ... мен ... жұмыстарына басшылық ететін.
Сөйтіп, Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитеті өзінің 1921 жылғы 17 тамызда шығарған қаулысымен Мемлекеттік баспаны оқу-ағарту Халық Комиссариатының ... ... де, оны енді ... ... баспа басқарма" деген жаңа атпен, штатқа енгізді. Бірақ сол жылғы қыркүйек айында баспа жөніндегі бұрынғы Ереже ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге баспаның өзіне тән мөрі, мекеме ретіндегі бланкісі жасалды.
Өмір алға қойған талаптарға және қоғамдық-саяси дамудың ... сай ... және ... жұмысын басқару өз кезегімен үсті- үстіне күрделене түсіп отырды. Елімізде баспалар мен баспаханалар көбейді. Қазан ... ... ... ... ... ... ... бөлімі деген бөлім болыпты. Ал баспа, баспасөз бөлімі деген бөлім болмапты. Өзінің күні бүгінге дейінгі ғұмырында сол полиграфия қаншама рет ... ... ... ... ... ... басында дүние көрген "Қазақ мемлекет баспасы" өз атының 85 жылғы ғұмырының ішінде қаншама рет ... ... ... ел біледі.
Мұрағаттық кейбір фактілер мынадай. Бір ғажабы Мемлекеттік Комитет пен министрлік болмай тұрған ... ... ... ... ... басшылық Қырғыз мемлекеттік баспасы ("Киргосиздат") арқылы жүзеге асырылып ... (ҚР МОМ, қ.929, т.8, іс ... ... ... Атқару Комитетінің 1920 жылғы 25 қарашада жарияланған Декреті бойынша ҚОАК жанындағы Мемлекеттік баспа Қырғыз ... ... ... ... жылдың 15 мамырында Қырғыз мемлекеттік баспасы (Киргосиздат) Қазақ мемлекеттік ... ... ... ... ... (ҚР МОМ қ.929, т.1, іс 2). ... ... баспасы (Казиздат) Қазақ АКСР Халық Комиссарлар Кеңесі жанындағы Баспасөз және баспа ... ... ... ... ... ... КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1941 жылғы 25 ... ... ... ... ... ... басылымын арзандату және кітапты тездете шығаруды қамтамасыз ету ... ... ... баспасы (КазГИЗ), Қазақ көркем әдебиет баспасы (КИХЛ), Қазақ мемлекеттік саяси баспасы ... және ... ... біріктіріліп, Қазақтың біріккен мемлекеттік баспасы аталып, (КазОГИЗ), 1941 жылдың 13 ақпанынан іске ... Ол ... ... ... ... полиграфия және баспа басқармасы жүйесіне кіреді. 1950 жылдан бастап КазОГИЗ Қазақ ... ... ... ... қайта озгерді.
Халық шаруашылығы мен мәдениетті басқарудың соны ... орай ... ... ісі де ... ... жетілдіріле берді. Қазак мемлекет баспасы (Казгосиздат) енді 1953 жылы ... ... ... ... ... ... ... бұдан былайғы даму жолдарына қарап отырсақ, мынадай өзгерістерге кезігеміз. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің 1963 ... 4 ... ... ... (№876) ... ... КСР ... Кеңесінің Баспасөз жөніндегі Мемлекеттік комитеті құрылды. Осы кезден бастап Қазақ мемлекет баспасы (Казгосиздат) Мемлекеттік ... ... ... (ҚР МОМ, қ. 929, т. 8, іс ... ... мен ... баспасөзге басшылық етудің толып жатқан түрлері әр жылдары әр қырынан көрініп отырған.
Баспасөз бен баспа істері ... ... ... ... КСР ... ... ... 1937 жылғы 26 қарашада алған қаулысымен (№1242) пайда болды. Бірақ ол іске 1938 ... ... ғана ... алды. (ҚР МОМ, қ. 1873, т. 1., іс 1). Сондай-ақ кітап саудасына басшылық ету үшін 1938 ... ... ... кітап саудасының Орталық басқармасы (Казкнигоцентр) ұйымдастырылды. Республикада полиграфия базасын құру ... 1938 ... ... ... Жергілікті өнеркәсіп Халық Комиссариатының бұрынғы полиграфия басқармасы ... ... ... ... ... ұйымдасты. Трест Жергілікті өнеркәсіп Халық Комиссариаты жүйесінен өткен барлық баспаханаларды біріктірді. (ҚР МОМ, қ. 1873, т. 1, іс 1). Бұл екі ... де ... және ... ... жөніндегі басқарманың тікелей қарауында болған. Сондай-ақ Қазақ мемлекеттік баспа (Казгосиздат), Қазақ мемлекеттік саяси баспа (Казполитиздат), Қазақтың фотосурет баспасы (Казфотоиздат) мен ... ... ... көп ... осы ... ... ... істеді.
1946 жылғы наурыз айында шығарылған "Халық Комиссарлар Кеңесін Министрлер Кеңесі етіп қайта құру туралы" Заңға сәйкес ... буын ... КСР ... Кеңесі жанындағы Полиграфия және баспа басқармасы деп аталды. (ҚР МОМ, қ. 1873, т. 1, іс 4). ... ... ... жатқан осындай өзгерістерге орай Полиграфия және баспа басқармасы енді республикалық, облыстық кітап, газет-журнал баспаларына, мемлекеттік кітап ... ... ... фотосурет баспасы мен Жарнама бюросына басшылық ету ісін өз ... ... Оның ішкі ... ... ... ... ... баспа бөлімі, полиграфия бөлімі, кітап-сауда бөлімі, орталық есеп-қисап (бухгалтерия) бөлімі, материалдық қорлар ... ... ... ... бұл құрылым да өзгеріске ұшырады. Баспа жұмысының күрделене түсуімен, баспаханалардың материалдық жағдайын ... ... ... ... ... неғұрлым жақындата беру ісімен байланысты туындаған жаңа міндеттер баспасөзге жасалатын ... да өз ... ... ... жоқ. Сондықтан Қазақ КСР Министрлер Кеңесі өзінің 1949 жылғы 27 маусым қаулысымен (№1512) бұған дейін жұмыс істеп келген Полиграфия және ... ... ... КСР ... ... ... Полиграфия өнеркәсібі, баспа және кітап саудасы істері ... ... етіп ... ... (ҚР МОМ, қ. 1873, т. 1, іс 15). Бұл жаңа ... ... ... полиграфия өнеркәсібіне, баспа істері мен кітап саудасына, қолда бар барлық баспаханалар мен баспаларға, кітап саудасының ... ... ... ләпкелері мен дүңгіршектеріне, т.т.), материалдық жабдықтау қоймаларына, солардың ведомостволық бағыныштылығына қарамастан, бәр-бәріне жалпы басшылық ... ... ... ... ішіне республикадағы барлық баспалардың жұмысына бағыт беріп, ... ... ... ... ... мен ... ісіне жаңа техниканы енгізу, баспасөз өнімдерінің тақырыбын кеңейтіп, мазмұнын арттыру, республикада шығатын ... ... ... ... ... ... саудасын жетілдіріп отыру, кітаптың сатылу бағасын дұрыс белгілеу, бүкіл полиграфиялық өнеркәсіпті материалдық-техникалық жағынан жабдықтау, еңбек мәселесі мен авторға берілетін ... ... ... ... сай талдап жасау сияқты күрделі әрекеттер енгізілді. (ҚР МОМ, қ. 1873, т. 1, іс ... ... ... ... ... бірде үкімет тікелей өз қарауына алып, бірде оқу-ағарту, мәдениет министрліктеріне беріп, кейде басқарма, комитет ретінде өзіне дербестік міндет артып отырған. ... орай ... реті де ... ... ... ... дейін Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Полиграфия өнеркәсібі, ... және ... ... ... ... ... ... келген мекеме Қазақ ССР Жоғары Кеңесі Президиумының 1953 жылғы 23 сәуірдегі Жарлығымен және Қазақ үкіметінің қаулысына (№361, 1953 ж., І2.У) ... ... КСР ... ... Баспа және полиграфия өнеркәсібі Бас басқармасы болып қайта құрылды (ҚР МОМ., қ. 1873, т. 1, іс 27).
Мәдениет министрлігі демекші, реті ... ... осы ... ... ... ... пайда болу жолдарына да тоқтап кетудің артықшылығы жоқ. Өйткені, мәдениет, ... ... ... ... білім беру сияқты қоғамдық құбылыстардың бәрі бірімен бірі қашанда ... ... ... ... ... жетелеп, өсіп-көркейеді. Республика болып құрылудың алғашқы жылдарында алғашқы баспа өнімдерімен (листовкалар, плакаттар, т.т.) бірге бізде оқу-ағарту Халық Комиссариаты пайда ... ... өз ... осы ... ... жаңа басқарма -- театрлы-көрермендік кәсіпорын (театрально-зрительное предприятие) басқармасы құрылған еді (ҚР МОМ., қ. 81, т. 4, іс 64). Бұл ... ... (№23, 1935 ж., 19. IV) ... жаңа құрылым, яғни, қазіргі Мәдениет министрлігінің тұңғыш бастауы еді.
Қазақ үкіметінің арнайы қаулысы (№162, 1936 ж., 27.02) бойынша аталған басқарма жойылды да, ... ... ... КСР ... Комиссарлар Кеңесінің жанынан Өнер істері жоніндегі Басқарма құрылды. (ҚР МОМ, қ. 30, т. 5, іс ... ... 1953 ... ... өмір ... ... Бұл бір кез республиканың идеология саласына қызмет ететін басшы мекемелер ... ... ... ... мен жаңалықтар болып өткен: бір министрлік дүниеге келіп, бір комитет туып жатты, күні кеше жаңалық болып корінген сала іс ... ... ... қарай атын өзгертіп, затын баян етті.
Осы ретпен республиканың бірқатар министрліктері мен ведомостволары қайта құрылып, соны түр, жаңа ... ие ... ... КСР ... ... Президиумының Жарлығы (1953 ж. 23.IV) бойынша сол кезде жұмыс ... ... ... КСР ... ... Өнер ... жөніндегі басқарма, Мәдени-ағарту мекемелері жөніндегі комитет, Полиграфия өнеркәсібі, баспа және кітап саудасы істері жөніндегі басқарма сияқты басқару салаларының бәрі бір ... ... ... КСР ... ... ... (ҚР МОМ. қ. 1890. т. 1, іс 1). ... министрлік Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Президиумының Жарлығымен (№3173 -- XI, 1988 ж. 2.VI) отыз бес ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік комитеті болып қайта құрылды. (ҚР МОМ., қ. 1890, т. 3, іс ... ... ... келіп оралсақ, 1953 ж. құрылған Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің Баспа және полиграфия өнеркәсібі Бас басқармасының қарауында ол бір кез ... ... ... ... ... мемлекеттік көркем әдебиет баспасы (Казгослитиздат), Қазақ оқу-педагогика баспасы (Казучпедгиз) сияқты баспалар мен полиграфкомбинат, Алматьщағы №1 және №2 ... ... ... Аталып өткендерден басқа облыстық, өлкелік баспалар мен республика ... ... ... бәрі осы ... ... ... КСР ... Кеңесінің, яғни Қазақ үкіметінің 1963 жылғы қыркүйектегі қаулысымен Мәдениет министрлігінде тұрған Бас басқарма (Главиздат) енді Қазақ ССР ... ... ... ... ... комитеті болып қайта құрылды. (ҚР МОМ., қ. 1873., т. 1, іс 391). ... ... ... баспалары мен кітап саудасының бас басқармасы, Полиграфия өнеркәсібі бас ... ... ... республикалық, облыстық, қалалық және аудандық газеттердің редакңиялары ... Сол ... ... ... ... ... ... баспаханалар Баспасөз жөніндегі Мемлекеттік комитеттің жүйесіне көшті. (ҚР МОМ, қ. 1873, т. 1, іс ... ... ... ... ... ... бас басқармасы (Главполиграфпром) жеке отау тікті де, ол баспасөз жөніндегі ... ... ... ... (ҚР МОМ., қ. 1873, т. 1, іс 392). Республикадағы полиграфиялық барлық кәсіпорын осы басқарманың ... ... ... ... ... ... кейін барлық облыстық баспалар баспасөз жөніндегі облыстық басқармалар болып аталды. Газет редакцияларының жұмысы бойынша облыстық басқармалар, ... ... ... ... ... ... есеп ... отырды.
Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің "Республикалық баспалардың аттарын өзгерту және ... ... ... ... мен ... ... сыпатын белгілеу туралы" қаулысы (№423, 1964 ж. 12.VI) бойынша Баспасөз жөніндегі Мемлекеттік комитетке қарайтын республикалық баспалар жаңа ... ие ... Атап ... ... ССР ... ... ... жаңадан "Ғылым", Қазақ мемлекеттік баспасы -- "Қазақстан", Қазақ оқу-педагогика баспасы -- ... (ал 1989 ... 1998 ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық әдебиет баспасы "Қайнар", Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы "Жазушы" аталды. (ҚР МОМ., қ. 1873, т. 1, іс 390).
Бүдан ... ... да ... іс мүддесіне қарай тоқтаған жоқ. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен (№3312-ІХ;
1978 ж. ІО.УІІІ) баспасөз ... ... ... ... ССР ... ... және ... саудасы істері жоніндегі Мемлекеттік комитет болып қайтадан құрылды. (Қысқаша -- ... ... -- ... он бір жыл ... соң Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығы ... 1989 ж. 31. VIII) ... ... ... ... КСР Баспасоз жөніндегі Мемлекеттік комитеті деген жаңа аталымға (қысқаша Госком- печати КазССР) ие болды.
Қазақ жеріне ... ... ... ... ... ... ... саласына зор шапшандықпен араласа бастады. Бұл тарихи өзгерістен еліміздің мәдени-әдеби жүйесінің де тыс қалмайтыны өзінен өзі ... жәй ... ... ... мәдени салалар да жаңаша аталымдарға ие болды. Қазақстан Республикасы Президентінің алғашқы Жарлықтарының (№413; 1991 ж., 31. VIII) бірі ... осы ... ... ... ... ... ... КСР Баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеті Қазақстан Республикасының Баспасөз және ... ... ... ... орын ... жылдан кейін, яғни ҚР Пре- зидентінің жаңа Жарлығымен (№2519; 1995 ж„ 14.Х) Баспасөзжәне бүқаралық ақпарат ... ... оның ... ҚР ... және ... ... істері жөніндегі үлттық агенттік (қысқаша -- Нацагентство по печати) басты.
Тағы екі жыл өткенде ҚР ... ... ... 1997 ж., Ю.Х) бойынша ҚР Ақпарат жоне қоғамдық ... ... ... ... ... және ... ... істері жөніндегі Ұлттық агенттіктің бүкіл қызметі мен барлық дүние-мүлкі жаңадан құрылған осы министрлікке ... ... ... ... туу, ... өсу, даму жайларынан біраз мәліметтер келтірген едік. Аталған ... ... ... жаңа ... көрінуге тиіс еді. Солай болды да. ҚР Мәдениет жөніндегі мемлекеттік комитетінің 1992 жылы ҚР-ның Мәдениет министрлігі болып қайта құрылғаны белгілі. ... туып ... ... ... жүйесіне әсер етпей қоймайтыны дәлелдеуді керек етпейтін ... ҚР ... ... (№3377; 1997 ж. 4.03.) бойынша Мәдениет министрлігінің таратылып, оның кызметі жаңадан құрылған ҚР ... және ... ... ... сондай себептен туған.
Сондай-ақ мемлекет басшысының республикада басқару жүйесінің тиімділігін ... ... ... беру ... ... ... (№3655; 1997 ж. 10.X) сөйкес ҚР Денсаулық сақтау министрлігі мен Білім және мәдениет минстрлігін біріктіру арқылы ҚР-ның Білім, мәдениет және ... ... ... құрылды.
Мемлекеттік органдар жүйесінің үйлесімді болу мүддесіне және осы ... одан әрі ... беру ... ... ... асыру мақсатына орай Республика Президенті жаңа Жарлыққа (№6; 1999 ж. 22.1) қол қойды.
Бұл Жарлық бойынша ... екі жыл ... ... Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі болып қайта құрылды. Осыдан көп жыл ... ... ... ... ... ... жаңа ... отырған министрліктің құрамына кірді.
ҚР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі Мемлекеттік комитеттің Бас ... ... ... дарынды қаламгер, әсіресе жастардың ақылшы ағасы, мол тәжірибелі басшы ... ... ... ... ... ... басылымдар көп-ақ.
Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі 2003 жылдың қыркүйек айынан бастап Қазақстан Республикасының Ақпарат министрлігі болып аталды да, ол бір ... ғана өмір ... Ал ... басшысының жарлығымен 2004 жылдың 29 қыркүйек айында құрылған Қазақстан Республикасының Мәдениет, ақпарат және спорт ... ... еш ... ... ... келеді.
Баспаларға -- басшылық! Осы басшылықтың арқасында, оның Ахмет Байтұрсынов сияқты жанашыр, қамқор қайраткерлері арқасында қазақ кітабының ... жер ... бар ... ... оның миллиондаған даналарынан теңіздей байтақ рухани байлық жасалды. Егер 1918 -- 1927 ... ... ... жыл ішінде Қазақстанда 2 млн. 400 мың данамен 759 ғана кітап шықса, 1976 -- 1980 ... ... төрт жыл ... 10.618 ... ... ... ... жалпы тиражы 132 млн. 800 мың дана. Керемет емес пе!
1991 ... ... ... ... кітап баспасы жұмыс істеді. Олар: "Қазақстан", "Жазушы", "Рауан", "Жалын", "Өнер", "Қайнар", "Ғы-лым", "Қазақ Энциклопедиясы", "Ана тілі", "Білім", "Балауса", "Қа- зақ ... ... ... ... ... 2002 ... қаңтарынан "Аударма" баспасы қосылды. Осылардың бәріне мемлекет ... ... ... бар. Ал ... ... еңбек етіп жатқан, серіктестікке біріккен жеке меншік баспалар қаншама.
2.2 баспасы
Өткенге аралауға бейімбіз. ... ... -- ... кім ... ... ... ... қара да, шымқай қызыл да бола алмайды екен. Өкініштісі -- біз ... ... ... аламыз да, мына жалғанға біз ғана келгендей, тіпті соныңызды өз қолымызбен орнатқандай астам ... ... ... өткен тарихтан бір мысал, орі ірі мысал 1917 жылғы қазанда Петроградта болған, кезінде барлық баспасөз шын атауымен "төңкеріс" деген, ... Үлы ... ... ... ... оқиға. Орыс публицистері бүгінде оны тарихи қателік деп ... ... ... ... көрсетуге бейім, қазақ публицистері империялық отаршылдықпен қабаттап, сол төңкерістен кейінгі жетпіс жылдан аса тарихымызды "қызыл" отаршылдық деуге бейім. Рас, бұл ... да ... ... ... ... отырып, көрсеткен құқайы жеткілікті. Соның ең сорақысы -- отызыншы жылдарғы халқымызды қынадай қырған ашаршылық. Басқа құқай да ... ... өз ... өз ... үшін ... де, ... ... қазақ халқы көрген шапағаттың да болғанын айтпау шындыққа көпе-көрінеу қиянат. Сол шапағаттың ұмытып кетуге, жасырып қалуға болмайтын ... ... тым ... ... Патшалық өкімет XIX ғасырдың жиырмасыншы жылдарынан жетпісінші жылдарына дейінгі кезендегі бірнеше низамымен қазақ ... ... келе ... ... -- ... ... да қалдырмағаны белгілі, қазақ баласының болыстықтан жоғары мансапқа жолатылмағаны анық. Октябрь революңиясының нәтижесінде ... ... ... Ресей соңиал-демократиялық (большевиктер) партиясының бағдарламасын орындауға тиіс болатын, сол бағдарламада көрсетілген мақсатгардың бірі ... деу ... ... ... ... қүқығы еді. Соның жүзеге асырылуының нәтижесі кеңестік ұлттық республикалардьщ, солардың бірі ретінде Қырғыз (қазақ) автономиялық кеңестік ... ... ... еді. ... сиязы 1920 жылы қазанның 4 -- 12і аралығында өтіп, республиканың құрылғанын ... ... ... ... айырылып қалған аумағы түгел болмаса да, негізінен қайтарылды, ала бағана орнатылмаса да, шекарасы белгіленді.
1922 -- 1927 жылдар аралығында баспа 75 ... ... ... ... ... ... 18-і ... ертегілері, 12-сі аударма шығармалар, қалған 45-і қазақ жазушыларының туындылары болатын. Алты жылдың ішінде баспа 319 ... ... ... ... саны 950945 дана ... Айта кетелік, тек 1922 -- 1923 оқу жылына 14 окулық кітап шығарылып, солардың ішінде "Грамматика", "Физика", ... ... ... ... ... ... "Арифметика оқулығы", И.Тоқтыбаевтың "Бастапқы география" оқулықтары болды. Ауылға арнап ... ... ... ... деп ... ... ... Ергали Алдоңғаровтың, Ғабит Мүсіреповтің кітаптары осындай тапсырыспен жазылды.
Республиканың бірден-бір кітап баспасы болғандықтан, оның үстіне ең үлкен ... бірі ... ... ... ... ... Кеңес елінің басқа да басшыларының кітаптары да ... ... ... ... 1929 ... ... ... 25 еңбегі 117 мың данамен қазақ тілінде шыққаны туралы мәлімет бар, мұның үстіне Ұлы Отан соғысынан кейінгі кезеңде оның қырық, елу ... ... пен ... төрт ... тандамалы шығармалары, "Капитал", И.Сталиннің, Н.Хрущевтың, Л.Брежневтің көп томдыктары осы баспадан жарық көргені баршыға аян.
Баспа ұжымының мүшелері (1984 ж.)
Дегенмен, баспа 20 -- 30 ... ... ... ... жарыққа шығаратын бірден-бір мекеме болды. Мұхтар Әуезовтің, Сәкен Сейфуллиннің, Бейімбет Майлиннің, Ілияс Жансүгіровтің, Сәбит Мұқановтың, ... ... ... ... ... Сыздықовтың, Қалмақан Әбдіқадыровтың, Сабыр Шариповтың, Иса Байзақовтың, Жұмат Шанинның, Асқар Тоқмағамбетовтің, Ғали Ормановтың және басқа жазушылардың алғашқы ... осы ... ... ... ... ... ... А.Гулошниковтың "Қазақ-қырғыз халықтарының тарихы", Рязановтың "Исатай Тайманов", С.Асфендияров пен П.Кунте құрастырған "Прошлое Казахстана в источниках и документах" атты екі ... және ... ... жарық көрді. Жиырмасыншы жылдарда шығарылған кітаптар арасынан Әбубокір Диваевжинап, 1922 -- 1923 ... ... ... ... ... ... батыр", "Алпамыс батыр", "Қыз Жібек", "Шора батыр" жырларын бөліп айтуға болады.
Баспа қазақ тіліндегі ... қоса орыс ... де ... шығарғаны өз-өзінен белгілі. Мұның үстіне 1930 жылдардан бастап ұйғыр және ... ... ... ... бастады.
Заман өзгереді, уакыт өтеді. Соған байланысты баспаның атауы, ол бағынатын мекемелер де ауысып отырған кезендер болды. Соның бірі 1934 жылы ... ... ... ... ... ... ... да, мемлекеттік баспаның бірталай қызметкерлері соған ауысты. Сондай-ақ отызыншы жылдардың аяғында Қазақстан саяси әдебиет баспасы, комсомол баспалары да құрылды. ... ... ... ... ... жоқ. 1941 жылы 15 ... бастап төрт баспа қайта біріктіріліп, Қазақ мемлекеттік біріккен баспасы жұмыс істей бастады. Көп ... Ұлы Отан ... ... ... де, ... ... ... майданға аттанды. Ол қанды қырғында баспаның директоры Иван Федорович Киселев (бұл кісі Әліби Жангелдиннің азамат соғысы жылдарындағы ... ... ... өте ... білген), қызметкерлері Баубек Бұлқышев, Әбікен Жанұзақов, Давид Кац, Ғұмар Молдағалиев, Омарбек Пұсырманов, Аманбек Тоқмүрзин, ... ... қаза ... Бұл тұста біріккен баспа құрамында құрылымдық өзгерістер болмағаны белгілі. 1947 жылы біріккен баспа құрамынан ... оқу- ... ... (қазіргі "Мектеп") бөлініп шығып, барлық мектеп оқулықтарын шығару соған тапсырылды. 1950 жылы Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы құрылып, көркем ... ... ... ... ... ... сол жылы алғашқы Қазақ мемлекеттік баспасы атауына қайта ие болды. 1962 жылы оның ауыл ... ... ... негізінде Ауыл шаруашылығы әдебиеті баспасы кұрылды. 1964 жылы шілдеде Қазақ КСР Министрлер ... ... ... ... ... мемлекеттік баспасына -- "Қазақстан", Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасына -- "Жазушы", ... ... бас- ... - ... ... ауыл шаруашылық әдебиеті баспасына -- "Қайнар", Ғылым Академиясының баспасына -- "Ғылым" баспасы (бүл ... ... ... 1945 жылы ... бөлініп шыққан болатын) деген атаулар берді. "Қазақстан" баспасында екі бас редакция -- қоғамдық-саяси өдебиет және ғылыми-техникалық әдебиет бас ... ... ... салалық редакциялар қарады. Келесі бір өзгеріс 1976 жылы болды. "Қазақстан" мен "Жазушы" ... ... ... ... ... ... ... құрылды. Осындай өзгерістерге қарамастан "Қазақстан" республиканың ең ірі кітап баспасы болып қала берді. Мұның дәлеліне бірнеше факт ... ... ... Мысалы, 1974 -- 1977 жылдары тоғыз тоқсанда Бүкілодақтық социалистік жарыстың жеңімпазы ... алты рет КСРО ... ... ... ... қызыл туын жеңіп алды, 1975 жылы Қазақстан кітап ... ... ... ... ... достығы" орденімен наградталды, тек 1976 жылы ғана 243 түрлі кітапты 2 миллион 894,2 мың данамен шығарды. Бұл республикадағы екінші көрсеткіш ... ... ... ... -- ... еді.
Заман тағы да өзгерді. Тоқсаныншы жылдардың басында "Қазақстан" құрамынан заң ... ... ... ... қаржы-қаражат, есеп- кисап әдебиетін шығаратын "Қаржы-қаражат" (қазір "Раритет") ... ... ... ... ... ең ... ... ауыр салмақ болды, адам кұрамы мейлінше азайды. Ең соңғы өзгеріс 1998 жылы болды. Ел ... орта ... ... ... ... ... баспасы да аукционнан сатылуға тиіс болды. Бұл жөнінде сәуір айының соңында Мемлекеттік меншік комитетінің ... ... ... ... ... ... үш рет ... өткізіп, 1998 жылы 9-карашада болған аукционда баспаны осы жолдардың ... ... ... Соңғы сөздердің тырнақшаға алынуының себебі мынау: бұл кезде баспада материалдық мүліктен қалғаны ескі үстелдер мен ... ... ... ... ... жеткен "Нива" машинасы ғана болатын. Есесіне баспаханаларға миллиондаған теңге ... Және оны ... ... алушыға міндеттелді.
Соңғы жылдары аса көп сұранысқа ие болған серия -- "Ғибратты ғұмыр". Бұл сериямен Нұрғиса Тілендиев, ... ... ... Бельгер, Зия Сәмәди, Павел Атрушкевич, Мүхтар Әлиев, Нина Қайыпова, Шапық Шөкин, Ебіней ... ... ... туралы кітаптар тез тарап кетті. Алдағы уақытта осы серияны жалғастыра бермекпіз.
Баспаның ұзақ жылдар бойы ... келе ... тағы бір ... ... Ол -- ... ... Бұл Қазақстан үкіметінің шешімімен 1960 жылдан шыға бастаған басылым. Кезінде таралымы 300 мыңнан асып, ... ... ... ... ... Алайда тоқсаныншы жылдардың басынан оның таралымы құлдырай бастаған. Тіпті 1995 жылға арналған күнтізбе шықпай да қалыпты. Өзін-өзі ақтамау ... ... ... оны да ... ... тура келді. Бүл арада пайда табудан гөрі таза ұлттық намыс қамшы ... ... оның ... 20 мыңның төңірегінде.
Ұлы Отан соғысының майдандарында шайқасқан баспа ... ... ... ... ... көркем әдебиет баспасы. Қазақ мемлекет баспасының құрамындағы жастар мен ... ... ... әдебиет секторлары негізінде 1933 жылы "Қазақтың көркем әдебиет ... ... ... ... ... қарады. 1941 жылы 26 қаңтарда респуликадағы барлық кітап баспалары қосылып, "Қазақтың біріккен мемлекеттік баспасы" болып аталды. 1950 жылы қаңтарда одан ... ... ... ... ... болініп шығып, Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің қарамағына берілді. Ол 1964 жылдан "Жазушы баспасы аталып, Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Баспа, ... және ... ... ... жөніндеғі мемлекеттік комитетіне қарады. Құрамында проза мен поэзия, балалар мен жастар әдебиеті, музыка мен онер бас редакңиялары болды. ... ... ... ... корей тілдерінде көркем әдебиет шығармаларын, әдебиет зертгеулері мен көркем сын ... ... ... ... ... ... ... күнтізбе шығарды. 1971 жылдан баспа жоспарлаудың және экономикалық ынталандырудың жаңа тәртібіне көшіп, жұмысты шаруашылық есеп негізінде ... ... 1971 жылы бір жыл ... ... 3105 ... ... жалпы таралымы 11,8 млн.-ға жуық 362 кітап ... ... ... ... басу ... зор жетістіктері үшін 1981 жылы "Халықтар достығы" орденімен марапатталды. Баспаға әр жылдары Ғ.Мүсірепов (1930 ... ... (1967-70 жж.), ... (1971 -84 жж.), ... (1984-86 жж.), ... (1986 -- 88 жж.), ... (1988-92 жж.), Д.Исабеков (1992 -- 95 жж.) секілді көрнекті қаламгерлер директор болды. Баспа 1999 жылы ... ... ... (ЖШС) болып құрылды.
"Жазушы " баспасының қазіргі директоры, ақын Есенгали Раушанов жұмыс үстінде
"Жазушы" баспасы қазақ және Қазақстан халықтарының әдебиеті мен ... ... ... ... ... жариялау мен таратуда өлшеусіз рөл атқарды. Классик жазушылар М.Әуезов, С.Мүқанов, Ғ.Мүсіреповтерден бастап жас ... ... ... ... ... ... ... тікелей байланысты. Қазақ ауыз әдебиеті мен әлем халықтары әдебиетінің ең тандаулы үлгілері жеке ... ... ... полиграфиялық сапамен шығып тұрды. Осылайша баспа жазушылардың шынайы шығармашылық ордасына айналды.
Ақын-жазушылар кітаптар жазып, баспа авторы болып қана қоймай, көпшілігі онда ... ... ... істеді. Баспаның қара шаңырағында Қазақстан баспагерлерінің әлденеше ұрпағы өсіп-жетілді. Ұзақ жылдар Мемлекеттік баспа комитетінің төрағасы болып істеген ... ... ... "Ол ... ... ... редакторлық құрамы негізінен ақын, жазушылардан тұратын. Редакция портфеліндегі жаңалықтарға барынша түсіністікпен қарайтын ынталы баспагерлер тобы өсіп-жетілді. Әзірге Кеңестік кездегі ... және ... ісі ... ... жатыр. Әйтпегенде, партиялық, цензорлық бақылаудың қатаң құрсауына тап болса да, ақиқатын айтатын ... ... етіп ... ... бел байлаған ержүректілік бұл салада да ұшырасады". ("Жас алаш", 22 қыркүйек, 2005 ж.). Бұл айтылғандардың ... ... ... ... бар. ... дәл сол ... ... Қ.Мырза Әли, Т.Молдағалиев, С.Жиенбаев, Қ.Жүмаділов, С.Иманасов, Ә.Сарай, О.Сәрсенбаев ... ... ... ... ... бас ... бөлім меңгерушісі, редактор болып кызмет етті.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін баспа тарихының жаңа беті ашылды. 1995 жылдан бері баспаны белгілі ақын ... ... Бас ... ақын ЕДүйсенбайұлы.
2.4 баспасы.
"Мектеп" -- о бастан бірыңғай мектеп оқулықтарын шығаруға арнап ашылған еліміздің ең байырғы және ... ... ... Министрлер Кеңесі Казак КСР-інде оқулық шығаратын баспа ашу туралы 1947 жылдың 6 наурызында ... ... ... негізінде Казақ КСР Министрлер Кеңесі 1947 жылдың 20 мамырында республика Оқу- ағарту министрлігінің жанынан мектептерғе арналған оқулықтар мен басқа да ... ... ... баспа ашу туралы қаулы қабылдайды. Оған Қазақ КСР Министрлер ... ... сол ... орынбасары Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев қол қойған. Жаңа баспа "Қазақ мемлекеттік оқу-педагогика баспасы" (орысшасы: "Казахское государствен ное учебно-педагогическое издательство", қысқарған түрі: "Уч- ... деп ... ... ... баспаның құрылуы республиканың мәдени өміріндегі елеулі оқиға болды. Оның тұңғыш директорлығына республикаға танымал ақын-майдангер Әбу Сәрсенбаев тағайындалады (1948 ... ... ... орыс, ұйғыр тілдерінде жалпы білім беретін мектептерді төлтума және аударма оқулықтармен, оқу-әдістемелік құралдармен, ... ... ... ... ету ... ... жылы ... ұжымының негізін 3 қазақ, 1 ұйғыр редакторынан тұратын шығармашылық топ құрады. Бас редактордың басшылығымен жұмыс істеген бұл топ 1947 ... ... жаңа оқу ... бойынша қазақ, ұйғыр тілдерінде "Әліппе", "Ана тілі" (оқу кітабы) оқулықтарын жаңа оқу жылына үлгертіп шығарды. Әрі қарай жыл ... ... ... ... ... отырды.
Әрине, сұрапыл соғыстан тұралап шыққан елде мұндай жаңа ... ... ... істеп кетуі оңай бола қойған жоқ. Авторлар құрамын жасақтау, пән бойынша маман редакторлар, әр пәннен аудармашылар дайындау, терминология проблемасын ... т.б. ... ... жоқ. ... де ... ... көмегі мен баспа ұжымы күш-жігерінің арқасында баспа 40-жылдардың соңына қарай оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдарды жоспарлы түрде шығара бастады. Штат саны ... ... ... ... ... әйгілі ғалымдарын авторлыққа тартып, оларға шығармашылық жағдай жасалды. Сондықтан әлгі оқулықтардың сапасы да жоғары ... ... ... ... ... ... ... Сол кездің өзінде-ақ оқулық әдебиеттің сыртында жыл сайын қазақ тілінде көркем әдебиет туындылары, әйгілі ... ... ... ... әдебиеттер көптен шығарылып тұрған.
50-жылдардың басында Қазақстанға қайта оралып соққан 37-жылдың нәубеті жаңадан қаз тұрып келе жатқан баспаға ауыр тиді. Ұлттық төл ... ... ... ... ... Е.Бекмаханов, I. Кеңесбаев сияқты әйгілі ғалымдар қуғын-сүргінге ұшырап, олар жазған оқулықтар мен ... да ... ... ... ... ... ... империяның идеологиялық қатал талаптары С.Қирабаев, З.Қабдолов, А.Нұрқатов, М.Базарбаев, Ә.Дербісалин, т.б. сияқты ... ... ... көп ... жас авторларға да, баспа редакторларына да қиын соқты. Өйтпегенде қайтсін, қазақ әдебиеті тарихы, әсіресе оның XVIII -- XIX ... мен XX ... ... жартысындағы кезеңі жұттан шыққандай күйге ұшырады: эпостан "Қамбар батыр", ақын-жыраулардан Махамбет қана қалып, қазақ әдебиетінің тарихы Белинский,Чернышевский, Добролюбовтардан ... сол ... ... мен ... ... ... ... Дегенмен, баспа бұл қиыншылықты да артқа тастай отырып, 50-жылдардың соңына қарай мектептерге ғана ... ... мен ... оқу орындарына арналған оқу құралдарын да шығара бастады.
1964 жылы Министрлер Кеңесі жанынан барлық баспа, полиграфия кәсіпорындары мен кітап саудасы істерін ... ... ... комитеті құрылған кезде "Оқу-педагогика баспасы" оқу-ағарту министрлігінің құзырынан соның қарауына көшті.
Атауы да "Мектеп" болып сол кезде ... Бұл ... ... адам саны 100-ге ... жыл сайын үш тілде 100-ден астам оқулық, жалпы 200-ден астам аталым шығарып тұратын межеге жетті. Кітаптардын таралымы да ... ... ... ... ... анағұрлым артты. Кітап өнімдерінің эстетикалық, санитарлық-гигиеналық, безендірілу сапасы, беріктігі анағғрлым жақсарды. Бастапқы ... ... ... ... ... тілдерінде кітап шығаратын бір-бірден редакция болса, 60-жылдары баспаның өзіндік ерекшеліктері мен жұмыс көлеміне сәйкес: қазақ тілі мен ... ... және ... ... және ... ... және ... орыс тілі мен әдебиеті және ұйғыр тілінде оқу әдебиетін шығаратын редакциялары болды. Мұның сыртында 10-нан астам адамнан ... ... ... ... ... және ... редакциялары, қолжазба басу орталығы жұмыс істеді. Осы құрылым, ... осы ... ... сақталып келеді.
1949 жылгы "Мектеп " баспасының редакторлар тобы: отырғандар: Қуддус, Людмила Петровна, түрегеп ... ... ... Сара ... ... ... ... жағынан ұлғайып, жұмыс ауқымы өсе түсті. 1970 жылы жоғары оқу орындарына арналған әдебиет шығаратын редакция ашылып, ... ол өз ... ... және орыс ... оқу ... ... 2 ... болып қайта құрылды, оған кәсіптік- техникалық оқу орындарына арналған оқу құралдарын шығаратын редакциясы ... ... бас ... ... 90- жылдың шілде айында ол "Ана тілі" баспасы болып жеке ... ... Сөз ... ... ... баспада жаңадан мектеп жасына дейінгі тәрбие және араб тілі редакциялары ... ... ... ... ... ... ... ағылшын, неміс, француз тіддері) редакциясы болып өзгертілді. Осы орайда атап айтатын нәрсе: -- ... ... ... М.Балақаев, Т.Қордабаев, С.Аманжолов, К.Аханов, А.Ысқақов, Ы.Маманов, Ғ.Қайдаров, М.Томанов, т.б. ғалымдардың қазақ тілі ... әр ... ... М.Ғабдуллин, М.Қаратаев, Т.Нұртазин, С.Қирабаев, З.Қабдолов, З.Ахметов, М.Жолдасбеков, т.б. ғалымдардың қазақ әдебиеті тарихы мен ... ... ... ... "Мектеп" баспасынан 60 -- 70-жылдар ауқымында жарық корді. Олар ғылыми- әдістемелік ... әлі де ... ... ғана емес, қазақ филологиясының табыстары болып табылатын ғылыми-зерттеу еңбектері де еді. Академик Өмірбек ... ... ... ... көрген 2 томдық "Машиналар механизмінің теориясы" атты іргелі еңбегі де сол ... зор ... ... әлгі ... ... 90- ... ... жаңа баспалардың қайталап басуының өзі-ақ авторлар мен "Мектеп" баспасы тарапынан кезінде қандай тарихи мәнді іс тындырылғанын көрсетсе керек. Бұл үрдіс ... ... ... ... Бұл жылдары "Мектеп" баспасы төлтума оқулықтарға қоса, тарих, ғеография, құқық, философия, өнер, т.б. салаларға арналған орыс тіліндегі ... ... ... қазақша сапалы түрде аударып бастырды. Олар жоғары деңгейдегі ғылыми мәніне қоса қазақ ... ... ... үлкен рөл атқарды. Тегінде орта және жоғары мектеп оқулықтарының терминологиясы жалпы қазақ тілінің ғылыми терминологиясын ... мен ... ... үйытқы болғаны және болып келе жатқаны шындық.
"Мектеп" баспасы 50-жылдардан бастап кеңестік республикалар мен ... ... ... ... ... ... етіп келеді. Монғол Халық Республикасының Баян-Өлгий аймағында тұратын қандастарымыз 80-жылдардың ақырына дейін оқулықтарын "Мектеп" баспасында ... ... алып ... ... ... Республикасының Жоғарғы Хуралы "Мектеп" баспасының көп жылдық риясыз көмегін ... ... 1982 жылы ... сол ... ... Ш.Есмүрзаевты Құрмет грамотасымен, қазақ тілі мен әдебиет редакциясының меңгерушісі Ұлықман Асыловты "Монғол Халық Республикасына 60 жыл" медалімен ... ... да ... ... ... ... іргеміздегі Қырғызстанға дейінгі 10 алыс, 5 жақын шетелдегі қазақ диаспорасына оқулықтар жіберіп тұрады.
Жалпы, 80-жылдардың басынан ... ... ... ... штатында 150-дей адам болды. Жылына орта есеппен таралымы 10,5 -- 11,0 млн ... ... 3000 ... табаққа жуық, 300-ге тарта аталым шығарып тұрды. Бұлардың жартысынан астамы оқулықтар болса, қалғанын оқырмандар сұранысына бағдар ... ... ... ... ... ... ... бүкіл тарихы бойында түрлі айдарлармен ("Мектеп кітапханасы", "Ата - аналар кітапханасы", "Халық даналығы", т.б. сияқты) жарық ... ... ... фольклорымыздың інжу-маржандары, ұлы ақын-жыраулар мен жазба әдебиет классиктерінің туындылары, әлем ... ... ... ... ... ... ... әйгілі туындылары баспа оқырмандарының ықыласына бөленді. Сондай-ақ мұғалімдер мен мектеп оқушыларын, ... ... ... ... ... ... педагогикасы, этнопсихология, тарих, дін, енер, заң, экология, ... ... ... ... т.б. ... кітаптар баспаның жыл сайынғы тақырыптық жоспарынан тиісінше орын алып ... ... ... ... өмірінің көкейкесті мәселелеріне үн қосып отыру да баспаның дәстүрлі үрдісі болды.
Осы деңгей өткен ғасырдың 90-жылдарының орта шеніне дейін сақталды. Қайта ... ... ... мен ... ... ... ... тілінде білім беретін мектептер мен балабақшалар санының күрт көбеюіне байланысты ана тіліміздегі оқулықтардың ... да ... ... ... ... ... Әліппенің таралымы 150 -- 170 мыңнан 250 мыңға дейін жетті. Басқа оқулықтардың да, әсіресе ... ... ... ... ... ... 1997 жылы "Рауан" баспасының кітап өнімдері сол кездегі еліміздің ... 12 ... ... ... ... 82%-ын ... ал ... жалпы таралымы бұрынғы ең жоғарғы 10 -- 11 млн-нан 18 -- 20 млн-ға дейін ... Одан ... 3 -- 4 ... 1 -- ... ... жаңа буын оқулықтарын "Ата- мұра" баспасы шығаратын болды да, "Рауан" баспасының қолданыстағы оқулықтарын қаржыландыру тоқтап қалды, ... ... өз ... ең қиын ... ... ... ... де ол сол кездегі байырғы баспалар арасында өзінің бұрынғы құрылымдық жүйесі мен шығармашылық әлеуетінен айырылып қалмаған ... ... ... ... ... тіл мен ... ... пәндерден де (бұлар орыс тілінен аударылатын) тол оқулық жасауға батыл бетбұрыс жасады. ... ... ... ... ... ... ... барлығын сапалы түрде жаңартып немесе жаңғыртып шығаруға қол жеткізе алды. Бұл -- оқулық шығаруға ұзақ ... ... ... да мол ... ... ... ғана қолынан келетін іс еді. "Рауанның" жаңа буын оқулықтарымен ауыстырылып болмаған сол оқулықтарын мектептер дау-дамайсыз әлі ... ... ... және ғылым министрлігінің 1999 және 2001 жылдары жаңа буын оқулықтарын шығаруға жариялаған тендерлеріне қатысып, алдымен 8 -- ... одан ... 10 -- 11 ... ... ... мен оқу- ... құралдырын шығару құқығын жеңіп алды. Бүгінде 8-9- сыныптарға арналған жалпы саны 117 оқулық пен 277 оқу-әдістемелік кешен арнаулы мектептерде байқаудан ... ... ... ... ... толық таралыммен оқу процесіне өндірілді. Ал олардың 10-сыныптың қоғамдық-гуманитарлық және жаратыслыстану-математика бағыттарына арналған 150-дей оқулығы мен 420-дай оқу-әдістемелік кешені сынақ ... ... ... ... өткізіліп, толық таралымы жарық көре бастады. Ал 11-сынып үшін жаңа буын оқулығы жарық көргенге ... ... ... ... ... ... ... шығарудамыз. Сонымен қатар 11-сыныпқа арналған жаңа буын оқулықтары мен оқу- әдістемелік кешендерінің байқау даналары мектептерде сынақтан ... ... ... ... арналған қазақ, орыс тілдеріндегі 17 оқулық пен оқу-әдістемелік құралдар Н.И.Бейнештің ("Основы граматы и ... ... ... ... ... ... ("Музыка"), Р.Мәженқызының ("Сауат ашу") авторлығымен жарық көрді. Сонымен қатар көмекші мектептердің төменгі сыныптарына арналған 18 ... ... пен ... ... атап ... ... ... К.Өмірбекованың "Қазақтілі", К.Бектаеваның "Ана тілі", Р.Сүлейменованың "Дыбыстану", К.Өмірбекованың ... ... ... ... ... 2003 жылдары жарык көрсе, осы жылы нашар көретін балаларға арналған 8 оқулық пен оқу-құралдар топтамасы шығарылды. ... ... оқу ... ... ғана ... отырған жоқ. Бұл ретте Президентіміз Н.Ә.Назарбаевтың кітаптары мен сөйлеген ... ... ... ... елім -- ... ... ойлар" атты қанатты сөздерінің жинақтарын бөліп айтар едік. Ал белгілі ғалым, марқұм А.Қыраубаеваның "Ежелгі ... оқу ... ... пен ... ... ... "Мир казахов", Е.Шаймерденовтің "Еліміздің рәміздері" сияқты танымдық тағылымы зор кітаптарын да оқырмандар ықыласпен қабылдады.
Айта кететін жайт, баспа өнімдерін тарату мәселесі ... ... ... Ол ... баспаның еліміздегі барлық 320 ауданмен жеке- жеке жасасқан келісімшарты бар. Оның ... ... ... ... көлемде әрі өз уақытында мүлтіксіз орындалып келеді.
Баспадан соңғы ... ... ... 31 ... ... ... терминологиялық қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздіктер Мемлекеттік сыйлыққа ие болғаны белгілі. Атап айтатын болсақ: 2000 жылы жарық көрген "Физика жоне астрономия", ... ... және ... ... негіздері", "Механика", "Энергетика", "Электроника, радиотехника және байланыс", "Машина жасау", Көлік және жол торабы", "Құрылыс жоне сәулет", "Статистика, стандарттау жоне ... ... ... және ... ... жоне ... ... "Химия", "Биология", "Медицина", "Ауылшаруашылығы", "Су шаруашылығы", "Экология", "Металлургия және кен ісі", ... ... ... ... жоне ... ... "Тамақ өнеркәсібі және тұрмыстық қызмет", "Философия жоне саясатгану", "Тарих", "Педагогика және психология", "Мәдениет және өнер", "Әдебиет және лингвистика", ... және ... "Іс ... "Заң және құқықтану", "Дене тәрбиесі және спорт сөздіктері". Осы аталған ... ... да сала ... ... ... ... бар. Әрбір сөздікте терминологиялық комитетте бекіген 5000-нан 7000-ға дейінгі терминдер қамтылған. Сонымен қатар баспа ғылыми терминдердің ... ... де ... ... Қазір оның "Биология", "Экология және табиғат қорғау", "Әскери іс", "Информатика және компьютерлік ... "Кен ісі және ... ... ... және ... "Су ... "Тамақ өнеркәсібі жоне тұрмыстық қызмет", "Геология", "Экономика және қаржы" атты томдары оқырман қолына тиді.
Атап айтатын болсақ: "Қазақ хандығының тарихы", "Шыңғыс хан және оның ... ... жоне онын ... ... ... Евразия даласындағы "Шыңғыс хан мемлекеті" өз оқырмандарын тапты. Сонымен қатар жазушы М.Мағауиннің "Қобыз сарыны", ... ... ... өлендері мен поэмалары, аудармалары, қара сөздері", "Қыз Жібек (2003), "Қозы ... ... ... ... ... көркемдік- эстетикалық талғамының жоғарылығымен бағаланады. Аталған кітаптар қазақ және орыс тілдерінде жарық көрсе, Марко Полоның "О ... ... атты ... орыс ... ... Сонымен қатар белгілі түркітанушы ғалым А.Аманжоловтың ұзақ жылдық ғылыми-зерттеулерінің ... -- ... и ... ... тюркского письма" кітабын шығарды.
"Мектеп" баспасының бүгінгі таңдағы құрылымына тоқталатын болсақ:
* Шығармашылық топ -- пәндік-редакциялық құрылымда жұмыс істейтін, яғни әр ... ... ... ... ... ... және ... қолжазбасымен ғылыми әдістемелік, стилистикалық түрде жұмыс жасай алатын, ғылыми терминдерді қолдана білетін редакторлар мен ... ... және ... ... өткізетін корректорлар бөлімінен тұрады.
* Ғылыми-әдістемелік орталық. Мұнда халықаралық және отандық стандарттардың талаптарына ... ... ... оқулықтар шығару мақсатымен оқулық авторларына оқулық жазудың теориясы мен тәжірибесінен білікті ... ... ... ... ... ... Бұл бөлім соңғы техникалық құрылғыларымен жабдықталған, оқулықтың жаңа бағыты бойынша авторлар ұжымымен ... ... ... ... ... ... толықтырылған.
* Компьютерлік орталық. Орталық соңғы буынды компьютерлермен, лазерлік принтерлермен, сканерлермен жабдықталған. Орталықтың жабдықтары арасында жедел ақпарат ... ... ... жүйе жұмыс істейді.
* Өндіріс бөлімінде барлық өндірістік үрдістерді жетік білетін, оқулықтардың жоғары сапалы көркем-техникалық және полиграфиялық деңгейде ... ... ... ... ... ... ... істейді.
* Жоспарлау бөлімі.Бөлім баспаның ор жылда жасайтын жұмыстарын жоспарлап, қаржыландыру мәселесінің келесі жылғы жобасын жасап, ... ... ... ... ... мен ... қырсырын меңгерген, барлық қолжазбалармен техникалық, санитарлық жоне мемлекеттік стандарттарға сәйкес жұмыс жасай алатын кәсіби мамандар жұмыс жасайды.
* ... ... ... ... жабдықталған, білікті полиграфист мамандармен толықтай қамтылған аз таралымды, шағын көлемді кітаптар шығаратын баспахана.
* Кітапхана. Баспа өнімдерінің ... ... ... қоры бай. ... баспа қызметкерлері өздерінің кәсіби деңгейін көтеріп отырады.
* ... ... ... ... ... ... тарихы жөнінде мол мәлімет жинақталған.
Баспа өнімдері Мәскеу қаласында өтіп тұратын дәстүрлі халықаралық кітап көрме-жәрмеңкесінде, Лейпциг пен Майндағы Франкфурт қалаларының кітап ... және ... ... ... ... талай рет жақсы жағынан аталып, түрлі дәрежедегі марапаттарға ие болған.
Қазіргі кітап шығару мәдениеті құлдырап кеткен кезенде "Мектеп" баспасынан шығатын ... ... ... ... ... жоғарылығына қоса, емлелік, пунктуациялық сауаттылығы, атау-терминдерді қолданудағы ... пен ... ... ... ... ... жоғары бағалануда.
ҚР ҰҒА-ның академигі Р.Сыздықованың: "Оқу-педагогика әдебиетін шығаратын ... ... ... ақау ... ... ... ... әріп қателері мен тыныс белгілерінен жаңсақтықтары болмауы заң. Менің байқауымша, бұл күндердегі ең бір ... ... ... отырған баспаның бірі -- "Рауан" (қазіргі "Мектеп" -- ред.) баспасы. Сірә, бұл ... ... ... ... етіп ұсыну -- дәстүр жалғастығы болар", -- деуі соны ... ... ... -- ... ... ... ... түрі, баскаша айтқанда, кітаптардың кітабы. Адамзат коғамы неғұрлым ілгері басып, ... ... ... ... ... көбейіп, жаңа мағлұматтар, ұғымдар мен терминдер пайда бола бастайды. ... адам осы жаңа ... мен ... тасқынына ие болды, оларды игеру қиындай түсті. Осы себепті оларды бір жерге ... ... ... жайында анықтама беретін кітап жасау, яғни адамзат ойында қорытылған барлық білімдердің жинағы-энциклопедия жазып, оны шығару қажеттілік туады. Энциклопедия сипатты еңбектер ең ... ... ... ... ... 12 -- 10 ғ.) ... ... Б.з.б. 2 мыңжылдықтың 2-ширеғінде Мысырда (қазіргі Египет) сөздік жасалғаны белгілі. Ежелгі Грекияда Демокрит пен Аристотель еңбектерінің энциклопедиялық сипаты болды. Ежелгі ... ... ... ... бірі -- Марк ... Варроның "Ғылымдар" тізбегі, Ибн Синаның "Білім кітабы" ... ... ... ... ... түрк" кітабы алғашқы энциклопедиялық еңбектердің үлгісі іспетті. 18 ғ.-дың аса көрнекті философы Д. Дидро шығарған ... ... ... ... өнер мен ... ... ... дүниежүзілік өркениетке ықпалы зор болды. 1768 -- 71 жж. шотланд баспаханашысы У.Смелли үш томдық "Британия энциклопедиясын" шығарды. Ресейде 1823 -- 25 жж. ... 40-45 ... ... ... ... ... алғашқы қадам жасады. XIX -- XX ғ.-да Еуропа елдерінің барлығында дерлік энциклопедия жасалды.ХІХ ғғ.-да "Жаңа Америка ... ... XIX ... соңы мен XX ғ.-дың бас кезінде жұртшылыққа кең тараған еңбектердің ... ... ... ... ... А. және ... ... "Гранат энңиклопедиялық сөздігі" (1891) үлкен орын алады. 1925 ж. "Ресей энциклопедиясы" (бүрынғы "Совет энциклопедиясы") баспасының негізі қаланды. 50 жылдардың ... ... ... ... ... энциклопедиялық сөздіктері шығарыла бастады.
Қазақтың тұңғыш көп салалы әмбебап энциклопедиясын шығару үшін Қазақстан КП ОК мен ... КСР ... ... 1967 ж. 13 қыркүйектегі қаулысына сәйкес 1968 ж. 1 қаңтарында "Қазақ Совет энңиклопедиясы" бас редакциясы құрылды. Оған ... ... ... ... ... ҒА-ның торалқасына тікелей бағындырылды. Сөйтіп, бұл құжат Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... әмбебап көп томдық энциклопедиясын жасауға еліміздің ғалымдары, ... ... ... ... ... өнер, қоғам қайраткерлері, ғылыми-зерттеу мекемелерінің, баспасөздің, мұрағаттар мен мұражайлардың қызметкерлері тартылды. Қазақтың ... ... бас ... ... ... ... ... Бас редакция құрамына еліміздің көрнекті ғалымдары, мемлекет қайраткерлері, мәдениет, өнер майталмандары мүше болды. 1968 ж. құрылған бас ... 130 ... ... ... Олар 11 ... ... ҚЭ бас редакциясы жанынан білім салалары бойынша 29 ғылыми-салалық алқалар мен ғылыми ... тобы ... ... ... 313 адам ... әр ... әзірлеуге 850 -- 1200 автор қатысты. Энциклопедия мақалаларының авторлары негізінен тиісті ғылыми мекемелер мен оқу орындарының ұсынуы бойынша бас ... және ... ... алқасының мақұлдауымен іріктеліп алынды. Әмбебап энциклопедияны әзірлеу барысында 47 тақырыптық сөзтізбе жасалды. ... ... жеке ... ... ... ... талқылауға ұсынылды. Ғалымдар мен мамандарға таратылған сөзтізбе кітапшадан 600-ден аса мекеме, ұйым мен жеке ... 8 ... жуық ... ... Осындай қыруар еңбек нәтижесінде әмбебап энциклопедияға 50 мың мақала енгізу жоспарланды.
Әмбебап энциклопедияның 1-томы 1972 жылдың бас кезінде жарық ... Жыл ... 2 ... ... ... бұл ... ... 12-томын оқырман қауым 1978 ж. қолға алды. Бұған жалғас "Қазақ Советтік Социалистік Республикасы" атты ... ... ... және орыс ... бір ... ... пән -- есім көрсеткіші" шықты. Сөйтіп 1982 ж. 15 томдық тұңғыш әмбебап энциклопедияны басып шығару ... ... ... Республикалық және жергілікті баспасөз энциклопедиялық басылымның ғылыми жоне идеялық-теориялық дәрежесі жайлы жылы лебіз білдіріп, еліміздің елеулі табысы деп білді.
Қазақ ... ... қаз ... ірі ... мен ... ... ат ... Солардың қатарында қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі С.Мұқанов; КСРО ҒА-ның академигі, Қазақстан геология ғылымдарының негізін ... ... ... ... ... ... ... әдебиет пен өнер зерттеушісі, тарихшы, этнограф, Қазақстан ҒА-ның академигі Ә.Марғулан; ... ... ... ... ... академигі Ә.Бектүров; актер, режиссер, КСРО халық артисі, КСРО және ... КСР ... ... ... ... ... ... Еңбек Ері, Қазақстан ҒА-ның академигі Ғ.Мүсірепов; экономист, ... ... ... ... академигі С.Бэйішев; педагог, жазушы, КСРО Педагогика ғылымдары академиясының толық мүшесі, Кеңес Одағының Батыры М.Ғабдуллин; актер, ұлттық ... ... ... ... ... ... КСР ... артисі, Социалистік Еңбек Ері, КСРО және Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты С.Қожамқүлов; Қазақстан ҒА-ның академигі А.Сызғанов; кен істерінің ... ... ... академигі О.Байқоңыров; тарихшы, Қазақстан ҒА- ның академигі А.Нүсіпбеков; актер, ұлттық ... ... ... ... ... КСРО ... сыйлығының лауреаты, Қазақ КСР халық артисі Е.Омірзақов; ғалым, агроном, ВАСХНИЛ-дің академигі А.И. Бараев; композитор, Қазақ КСР халық артисі, Қазақ КСР ... ... ... ... ... ... Республикасының еңбек сіңірген сәулетшісі М.Меңдіқүлов; Қазақстан ҒА-ның академигі, гидрогеолог У.Ахмедсафин; физика-математика ғылымдарының докторы, Қазақстан ҒА- ның корр.- мүшесі, математик Таманов; ... ... ... ... ... т.б. ... ... мемлекет кайраткерлері жайлы деректермен қатар 12 томда ... ... ... дәуірден бүгінгі күнге дейінгі тарихи даму жолын, Қазақ КСР-інің ... және ... ... ... ... ... мәдениет пен әдебиет саласындағы табыстарын, халықтар достығы мен ынтымағын көрсететін материалдар мен ... ... ... ... ... ... дүниесі мен өсімдіктер әлемі, табиғи байлықтары кең қамтылған. Республиканың өндіріс ... ... ауыл ... ... ... оқу ... мен мәдени мекемелер, шаруашылыктар тарихы мен соңғы жетістіктері туралы мол мағлұматтар бар. Әмбебап энңиклопедия болғандықтан мұнда ... ... ... ... мен оқиғаларға, елдер мен ұлыстарға, тайпалар тарихына, партиялар мен одақтарға, ілімдер мен саяси ағымдар мәніне, шетелдік ... ... ... мен мәдениеттің аса көрнекті өкілдері өмірлеріне байланысты мол ... ... 12 ... ... 48931 макала енгізілді, энциклопедия түрлі-түсті карталармен, диаграмма-кестелер, сұлбалармен жабдықталып, портреттермен және фотосуреттермен көркемделді.
ҚЭ бас редакциясы 1980 ж. ... ... ... ... атты ... анықтамалық шығарды. 1981 ж. орыс тіліндегі нұсқасы жарық көрді. Бұл энциклопедиялық анықтамалықтың бас ... ... ... ... ... ОАК мен ... ХКК-нің "Қырғыз (қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын құру туралы ... ... ... ашылып, республиканың сол кездегі мемлекеттік рәміздері -- елтаңбасы мен туының суреттері, Қазақ КСР-ның Мемлекеттік ... мен ... ... ... берілген. Бұл күрделі еңбек Қазақстанның қоғамдық- мемлекеттік құрылымынан бастап, елдің табиғаты мен кен байлықтарын, оның көне ... ... ... ... т.б. ... ұйымдарын, даму және өркендеу жолдарын, мәдени құрылысы мен ғылымының, әдебиет пен ... қол ... ... ... ... ... зерттеу очерктерден құрастырылған. Сонымен қатар, республика аумағының экономикалық аудандарына сииаттамалар жасалып, ел ... -- ... ... ... облыстарға қысқаша шолу жасалды. Анықтама соңында Қазақстан Компартиясы мен ҚКСР-ның жоғарғы басшы органдарының ... мен ... ... осы ... жауапты басшы қызметкерлер өмірлерінен деректер берілген. Республиканың мемлекет сыйлықтары мен құрметті ... ... ... материалдар бар. Кітап түрлі-түсті суреттермен, карталармен, сұлбалар және фотосуреттермен, ... ... ... -- 96 ... ҚЭ бас ... Қазақстан ҰҒА академигі Р.Нұрғалиев басқарды. Өзін-өзі қаржыландыру саясаты қыспағына түскен бас редакция сан жағынан ықшамдалса да, энциклопедиялық ... ... ұясы ... қала берді. ҚЭ бас редакциясының 15 томдық әмбебап энциклопедиядан кейін шығарылған басылымдарының ең сүбелісі ретінде 4 томдық "Қазақ ССР" ... ... ... болады. Қысқаша энциклопедияның алғашқы томы саяси және ғылыми әдебиетте "тоқырау" деп ат қойылып, айдар тағылған кезеңнің шырқау шыңы ... 1984 ж. ... ... ... Қазақстанға қатысты тақырыптар қамтылған. Бүгінгі заман биігінен саралайтын ... КОКП ... мен ... ... тарихына, Қазақ КСР тарихы мен этнографиясы және әскери іске, қоғамдық және ... ... пен ... дін ... мен ... бұқаралық ақпарат құралдарына арналған бұл том белгілі дәрежеде сол заманның талаптарына жауап бергені анық. Мақалалар мен очерктер ... ... ... Бұл ... ... ... ... әйгілі бола бастаған, бұрын жазуды қойып айтуға тиым салынған деректер, кейін ашық жазыла бастаған "ақтандақтар" ... ... ... ... таба алмады.
Қысқаша энциклопедияның 2-томы ірі өзгеріс, саяси бетбұрыс кезеңінде даярланды, осыған орай кітап жаңа редакциядан өтті. ... ... ... ... ... ... бөлінісі мен құрылысы, қалалары, кенттері, аудандары мен ірі елді ... ... мен ... әл-ауқаты хақындағы материалдар топтастырылған. Бұл томға Қазақстан ҰҒА академиктері Т.Әшімбаев, Я.Әубәкіров, А.Қошанов, О.Баймұратов, Қ.Сағадиев, Е.Түркебаевтар ... Осы ... ... мен ... жоғары бағасына ие болған география мен биология саласындағы материалдарды жазуға Қазакстан ҰҒА-ның академиктері А. Абдулин, Е.В. Гвоздев, Қ.Медеубеков, ... ... ... т.б. ... ... ат салысты.
Қысқаша энциклопедия томнан томға көшкен сайын толығып, уақыт талаптарына сәйкес кемелдене бастады. 3-том Қазақстан ғылымы мен ғылыми мекемелеріне арналды. Онда ... ... ... мен ... ... беру ... ... және даму барысын, ғылыми-зерттеу және жобалау мекемелерінің табыстарын, жаңа техника мен технолоғия, денсаулық сақтау ісін, дене шынықтыру мен спорт ... ... Бұл ... 1448 теориялық мақаланы жазуға 962 ғалым қатысты. Кітап республика ғылыми жұртшылығының жоғары ... ие ... ... ... ... ... ғалымдардың рецензияларында 3-томның іргелі еңбек болып шыққандығы атап өтілді.
Қысқаша энциклопедияның ... ... ... ... аса маңызды тарихи оқиғалармен тұспа-түс келді. Ш.Құдайбердиев, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М.Дулатов сияқты қазақ халқының кемеңгер ... ... ... солақай сын мен тұрпайы социология өрістеген кезде қабылданған қаулылар күшін ... ... бөрі ... ... мен ... ... 4- ... түгелдей көрініс тапты. Бұдан басқа еліміздің халық шаруашылығына, әдебиет пен өнер тарихына, олардың көрнекті ... ... ... мен ... ... мақалалар да енгізілген. Томның соңында түрлі себептермен алдағы томдарға берілмеғен Ә.Бокейханов, ... ... ... ... ... ... ... ұлдарының өмірбаяндары, "Репрессия", "Реабилитация" т.б. мақалалар берілді.
1983 жылы Қазақ ... ... бас ... (Бас ... ... сол ... еліміздің астанасы -- Алматы қ-ның шежіресіне арналған "Алматы" энциклопедиялық анықтамалық шықты. Бұл анықтамалық Қазақстан астанасының кешегісі мен бүгінгі ... ... ... ... ... ... жөніндегі алғашқы қадам болып қабылады. Басылым қазақ және орыс тілдерінде шықты.
"Алматы" қалалық энциклопедиясының жалғасы ... 1986 ж. ... ... ... ... басылды. Бұл басылым Қарағанды көмір кені ашылуының 150 жылдығына арналған. Оқырмандардың сұранысына қарай энциклопедия қазақ және орыс тілдерінде жарық ... ... ... ҚЭ бас ... ... ... ... үш томдық "Ол кім? Бұл не?" атты ... ... ... Бұл ... ... қаламғерлер, ғалымдар мен педагогтар қатысты. Әр томның ... 40 мың ... ... ... ... әдебиет сүйер жұртшылығы жоғары баға берді.
ҚЭ бас редакциясы қазақтың ұлы ғалымы Ш.Ш.Уәлихановтың туғанына 150 жыл толуына орай 5 ... ... ... ... қазақ тілін оқып-үйренуді жақсарту, мемлекеттік деңгейге көтерілген казақ ... ... ... мақсатымен бас редакция "Қазақша-орысша сөздік", "Қысқаша қазақша-орысша сөздік", сондай-ақ "Орысша- ... ... ... ... ... өзін-өзі қаржыландыруға көшкен кезден бастап (90 жыл- дардың басы), көпшіліктің сұранымына ие басылымдарды ... де ... ... ... бірі -- "Әлемде талай қызық бар" басылымы. Алғашында қазақ тілінде жарық көрген бұл кітап, кейін ... ... ... ... орыс ... де ... рет шықты.
2.6 баспасы
Артына қайыруды білмейтін ұшқыр да, ... ... қай ... болмасын халықтың мәдени рухани дамуының шарықтай шыңдалып, ... ... ... ... ... -- ... ... ұлттық сананың оянуына кеп ұласады. Жаңа қадамдарға қарай бетбұрыс жасайтын мұндай халықтық сананың талабы да табанды, ... де ... ... ... ... ... серпінді үніне қоғам дамуы бейтарап қала алмайды, ол ... ... ... ... ... ... Ұлттың рухани талабына уақыттың өзгерістерінің үндес келіп ... ... бір ... қашаннан бері қайнап, сыртта тұншығып келген тіл ... ... ... ала ... ... да еді, бұл ... аса ... қарамай болмайтынын сезген әрі мойындаған қоғамда қазақ тілінің жайы мемлекеттік деңгейде айтыла бастаған еді.
Қозғалыстар мен қоғамдардан басқа тіл мәселесін тікелей ... өзі ... алуы ... ... бастасымен көп ұзамай қазақ тіліне арналған арнайы шаралар қолға алына бастаған еді.
Соның бірі ... ... ... тілінің өркендеуі мен дамуына бірден-бір рухани серпін беретін баспаның керектігі айқын болғандай еді.
Міне, осындай ел күткен, халықтың ... ... ... бірі ... ... ... ... берер қалауы іспетті болып арнайы баспаның отау көтеруі еді.
Мұндағы мақсаттың түп төркіні түсінікті де қарапайым: әр ... өз ... ана ... ... ... ана ... сөйлеуі керек, ана тілінде оқып білім алуы керек... Бұл оның ... ... Ал ... мемлекетгік тіл -- казақ елінің тілі -- ... тіл ... ... өзі ... жай. Өз ... ... ... арқылы халқыңның тарихынан бастап тағылымына дейінгі рухани қазыналардың бәрін бойыңа да, ойыңа да сіңіре ... жан ... ... ... ... ... ... оның намысы үшін күресе білесің, болашағы үшін жауап бере аласың, өз еліңнің, халқыңның рухымен ... ... ... болмысынды шындай аласың.
Мұндай дәрежеге жету үшін сенің рухани қазыналарың ... ... Ол үшін ... кең ... ... қазақ тілінің кең тыныс алуына қажетті қайнарлардың көзін ашуымыз керек. Ондай кайнарлардың бірі ... ... ... ... ... ... ... шығарылмай тіліміздің көкжиегінің кеңеюі екіталай екендігі баршаға ... ... осы ... ... ... ашылуы сәтті де құтты құбылыс болған еді.
ІІІ. Ұлттық-бейресми басылымдар және ... ... орны мен ... "Қазақ газеті" және "Серке" - ... ... ... басылымдары
Мерзімді басылым тарихын , әсіресе ұлттық баспасөз тарихын , ... күн ... сай, ... мүдде тұрғысынан қайта қарау, төл ... ... ... ... ... дерек көзі ретінде пайдалану бұралаңы мол ХХ ... ... ... тереңірек зерттеуге мүмкіндік берері анық. Өйткені ел тарихының жазба ... ... ... ... басылымдардың , оның ішінде, ғасыр басында дүниеге келіп, бірі қысқа, бірі ұзақ өмір ... ... ... бағыттағы демократиялық басылымдардың ұлт ... ... ... ... ... ... ... жылдар бойы қазан төңкерісіне ... ... ... тарихын зерттеуші, олардың мазмұндалған библиографиялық көрсеткішін жасап, мәтіндерін қайта бастыру ... ... ... жеткізуші ғалым Ү. Субханбердина: Революциядан бұрын қазақ тілінде ... бір ... ... ... " ... ... газеті " (1870-1882 ), " Дала уалаятының газеті " ... " ... " (1907), " ... туы " (1917), " Қазақ газеті " (1907), "Дала" (жылы белгісіз ), " ... " ... ... ... " (1913), " ... " (1913-1918), " Айқап " (1911-1915), " Алаш " (1916-1917) , " Сарыарқа " (1917), " Ұран " (1917), " Үш жүз " (1917), " ... " (1917) ", - ... ... ел ... оның ... қазақ баспасөзі тарихында өзіндік орын алған, аталған газет - журналдардың ... ... ... ... шығарылған, ресми газеттерге жатса, қалғандары ғасыр басында сап ... ұлт ... үшін ... ... ... аяулы азаматтарының, озық ойлы ұлт зиялыларының саналы іс ... ... ... ... ұлттық бағыттағы саяси басылымдарға жатады. Алға ... ... мен ... , тарихы мен тағдырлары бөлек, сол бір топ ... ... ... ... да, ғасыр басындағы өмір шындығымен бетпе-бет кездесіп опат болғандары да " ... " мен ... ... " ...
Өркениетті халықтар тарихында , олардың ұлттық ... сай ... ... ... аса ... оқиғалар қатарына жатады . Демек , біздің тарихымыз үшін қазақ тілінде ... ... ... ... ... қай жылы, қай күні жарыққа шыққандығы ... ... , ... ... бар ... ... . ... осы екі басылымның дүниеге келуі жалпы ... ... ... ... олардың тарихына қатысты деректерді жан-жақты ... ... ... бірдей ұлттық басылымның ғасыр басында бірінен соң бірінің жарыққа ... ... ... ... ... ... А. ... мен Ш. Лемерсье-Келькежейдің сөзімен айтсақ: " 20 ғасырдың басында ... ... ... жеккөрушілік бойын түгелдей билеп алған қазақ зиялыларының " отаршылдық ... ... ... ... ұлт ... үшін күресте, баспасөздің қажеттігін терең сезінуі болса, екіншіден, бүкіл ... ... ... орыс революциясының әсері еді. Ол туралы Серкені ... бірі , оның ... ... ... ... " 1905 ... бері біздің қазақ ... да ... ... ... , ... ісіне еліктеп ұлт пайдасын қолға ала бастады ", - ... ... ... ... алған ұлт пайдасының бірі газет шығару болды. ... ... ... өз ... ... ... шығармақ болған алғашқы нақты ... ... ... . ... ... ... шығару мәселесі , тек 1907 жылы ғана ... ... Осы ... көктемінде " Қазақ газеті " мен " Серке " жарық көрді.
Бұл екі газеттің де ... тым ... ... ... ... ... ... мол болмағанымен, алғашқы бейресми ... ... ... ... ... ... ... өздерінің зорлықпен тұншықтырылуы арқылы болса да, соңынан келер ... ... ... ... "Қазақ" газеті мен " Серке " халық ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш газет 1870 жылдың 10 мамырынан ... ... шыға ... " ... уалаятының газеті " екендігі белгілі болса, қазақтың ... ... ... ... ... ... қай газет екендігі, оның қай күні ... әлі ... ... ... анықталған жоқ. Ол туралы Х. Бекхожин: 1906 жылы ... ... ... ... - десе, зерттеушілер: Қ. Аллаберген, Ж. Нұсқабайұлы, Ф. Оразайлар "Қазақ газеті", ол 1907 ... ... ... ... ... - деп, дәл қай күні ... айтпайды. Зерттеуші Ә. Әбдіманов: "Серке" - қазақтың биресми, саяси бағыттағы демократиялық ... ... ... көзі ... ... өз ... алуы керек - десе, француз тарихшылары А. Беннигсен, Ш.Лемерсье-Келькежей: "Саяси және санаткерлік ... дәл ... ... ... - деп, ... ... ... дүниеге келген уақытын суреттей ... 1907 жылы ... ... ... ... Егер ... ... Санкт-Петербургте шыққан "Серкесін" есептемесек, онда 1907 ... ... ... ... пен ... ... ... "Қазақ газеті" жалпы қазақ баспасөзінің қарлығашы болды деуге негіз бар /29/ , - ... Ал , ... Т. ... : ... мен "Қазақ газетінің" не бары бір-бірден нөмірі ... ... , 1911 ... қарлығаштары "Қазақстан" газеті мен "Айқап" журналын ... ... ... деуге хақылымыз " - деп, ол ... де ... ... мүлдем шығарып тастайды.
Бұған айтарымыз, біріншіден, ... бір ... ... тұрмағанымен, ол екеуінің де көп ... ... ... ... ... таралғаны тарихи факт. Сондықтан, оларды ... емес деп ... айта ... Демек, қазақтың тұңғыш ұлттық газеті осы ... ... ... ... маңызы оның шыққан санымен өлшенбейді, ... ... ... ал ... контексінде қарасақ, бодандыққа қарсы, ұлт тәуелсіздігі ... ... ... ... ... ... ... деп, елім деп айға ... ... мерт ... осы екі ... тарихы мен тағдырын тереңірек зерттеу, ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеушілердің бірі Зарқын Тайшыбай қазақ тілінде жарық көрген ... ... ... ... ... мен "Дала уалаятының газеті" туралы айта келе: Кейінгі "Серке" (1907), "Қазақ газеті" (1911), ... ... ... ... журналы (1911-1915) - бәрі осы "Дала уалаятының" үлгісімен шыққан , ... ізін ... ... органдары деп сеніммен айтамыз . Оның осы уақытқа дейін өзіне лайық ... ала ... келе ... ... ... " - ...
Мұндағы автордың "Дала уалаяты газетінің" ... ... ... ала ... келе жатыр деген соңғы ... ... ... ... ... 1911 жылы , ... ... төрт жылдан соң шыққан деп көрсетуімен және аталған басылымдардың ... ... ... ... ... ізін ... баспасөз органдары деп сеніммен айтқан ойымен келісе алмаймыз.
Біріншіден, "Серкенің" де, "Қазақ ... де 1907 ... ... ... ... ... тек екеуінің қайсысының бір күн болса да бұрын шыққандығында. ... ... егіз ... екі нәрестенің де арасындағы ... ... ... ... бірін кішісі деп жатпай ма? Ол ... ... Олай ... ... ... ... өзі ... әкелген, тұңғыш бейресми-ұлттық газеті қайсысы ... ... ... ... ... ... тарихи орнын да, деректік маңызын да жоғары ... ... оның ... ... ... ... ... арнайы зерттеп, тиісті бағасын беру қажеттігін толық ... ... ... аталған басылымдардың пайда болу жағынан да "Дала уалаятының ... " ... ... болды деп, біз де сеніммен айта аламыз. Егер, олар ... ... ... шығып, соның ізін басқан болса, "Қазақ газеті" мен "Серке " ... ... ... ... ... қалмаған болар еді. М. Дулатұлы "Қазақ" туралы: "Кешегі өзгеріске шейінгі ... ... ... абақты, штрафтан... көзі ашылған жоқ" - деп жазбаған болар .
Сонымен , қазақ ... ... ... ... , ... газет туралы үш түрлі пікір қалыптасқандығын көреміз . Зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... ... атаса , екінші бір тобы , дәл қай күні шыққандығын атап ... де , ... ... ... . Ал , ... ... ... баспасөзіміздің төл басы ретінде тануды ... . ... ... ... ... ретінде атаған М. Дулатов болатын. Ол 1923 жылы ... ... ... ... ... ... қашан туғаны белгілі. Әр ... , әр ... ... ... ... қатесіз бір өлшеуіші - баспасөз болады. Қай ... ... ... ... өзі де ... екендігі көрінеді, яки қай жұрт өнерлі болса , оның шексіз ... ... ... ... анық " - деп ... ... бұл пікірін ағамыз Д. Исақанұлы ... ... отыр . Ол 1999 жылы ... ... журналының екінші санында: "Қазақ тіліндегі ұлттық бағыттағы газеттер 1907 жылдан ... ... ... мен ... ... ... ... /34/ - деп , нық сеніммен ... ... ... ... ... төл ... туралы пікірлер әр түрлі басылымдарда 80 ... жуық ... бойы ... келеді . Дегенмен, оның нақты қай газет екендігі және дәл қай күні ... ... ... ... әлі анық ... ... Бұл, бір жағынан, ұлттық басылымдар тарихының ел өмірінен алар ... ... ... екінші жағынан, бұл мәселені анықтай түсудің қажеттілігін көрсетеді.
"Қазақ газеті" (1907) мен ... ... ... ... де демократиялық бағыттағы, ұлттық-бейресми басылымдар болғанымен, ... ... екі ... басылымдар.
"Cеркенің" жарыққа шыққан күні туралы барлық еңбектерде 1907 ... 28 ... деп ... ... ... газетінің шыққан күні туралы әр түрлі ... ... . ... баспасөзі тарихын зерттеуші белгілі ... Х. ... ... ... пайда болуының, оның патша үкіметінің отарлау саясатына ... ... ... әсіресе, патша үкіметінің ұлт ... ... ... ... ретінде еврей Хаим Сосновский мен қазақ Ешмұхамет Иманбаев, Жетпісбай ... ... орыс және ... ... ... ... саяси мәні бар факт " - деп, ... ... ... ... өз ... ... үшін күрес екендігін бүкпесіз айтқандығын, отаршылдық езгіге қарсы ашық ... ... ... ... ... жатып жабылуының басты себебі осы ... ... ... ... ... Қ. ... , Ж. Нұсқабай, Ф. Оразай "Қазақ журналистикасының тарихында (1870-1995 жылдар)": "Қазақ" газетінің ... ... , ол ... ... органдардың тактикасын", яғни революцияшыл бағытты ... . ... ... - ... құлату , буржуазиялық-демократиялық өзгерістер мен бостандық үшін үгіт-насихат жүргізу ... " - деп ... ... Әрине , мұндай шындыққа сай ... , ... ... жоқ ... ... қиын . ... , бір ғана ... шығып жабылып қалған "Қазақ газеті" түгіл 6 жыл бойы ... ... ... 265 ... ... көрген "Қазақ" та өзінің алдына "самодержавиені құлату, буржуазиялық-демократиялық ... мен ... үшін үгіт ... ... ... ... жоқ. ... үкіметінің және оның жергілікті жерлердегі әкімшіліктерінің өз ... ... ... ... ... басылымның
өмір-сүруімен келісе алмайтығындығы , оны ... ... ... ... ... ... ... болуға тиіс еді, бірақ бірден олай болмады . "Қазақ ... ... ... де, ... ... ескеріп өз мақсаттарын бүркемелей алмаған қателіктерінде , тура бір айдан соң , 1907 жылы 28 ... ... ... ... ... қазақтың тұңғыш журналы "Айқаптың" редакторы М.Сералин , журналдың 1911 жылғы шыққан ... бас ... ... ... ... қазақ жұртында аз-мәз тіршілік көрсетіп газет шығара беруді қолға алып ... да не ... іске ... ... ... . 1907 жылы ІI ... ... жиынымен Шәһмәрден
Қошығұлов "Серке" есімді журнал ... ... еді . ... ... , ... ... тоқтатылды.
Сол жылы Троицкіде Есмағамбет Айманбаев "Киргизская газета" есімді ... бір ... ... ... , ... ... шығарды да тоқтатты...", - дейді.
Қазақ жеріне бұл ... не үшін жер ... Әлде ... жер аз ба? ... жер аз емес , бірақ бәрі ... ... , ... ... , олар өз ... ... ... бермек емес , ал аштан өлуге шақ жүрген мұжықтардың оны сатып ... ... жоқ . ... ... министрлер , жоғары чиновниктер мен генералдар Россияда көбейіп келе ... ... ... үшін ... біздің қазақтардың арасына жер аударуда..." , - дейді. Кезінде ... ... ... ... , ... ... мәліметтер бойынша , бұл қазақ халқын өкімет орындары мен оның ... ... ... ... ... қазақ халқына арналған үндеу ... - деп "өте ... ... сондықтан , "газеттің осы нөміріне қатысты барлық адамдар ... ... - деп ... ... , өзінің батылдығымен бүкіл Петербург полициясын дүрліктірген мақаланың одан арғы ... ... ... ... ... ... былай дейді: "Полиция қанша ... ... ... ... ... ... таба алмады. Полицияның заңсыз ... ақын ... ... ... ... жылы ... ... комитетінің кеңесшісі В.Д. Смирнов Міржақыптың ... ... ... отырып , одан кезінде үлкен шу болған "Біздің мақсатымыз" деген мақалаға тән ... мен ... ... ... . Тез ... архивтен "Улфат" газеті мен оның ... ... ... , сот палатасының шешімі бойынша
1913 жылғы мамырдың 15- күні ол жойылды".
Санкт-Петербург ... ... ... қорында сақталған құжаттарға негізделіп жазылған бұл ақпарат "Біздің мақсатымыздың" патша ... ... ... сақталғандығын білдіреді.
Сонымен , ғасыр басындағы қазақ баспасөзін талдау , барлық бейресми, ұлттық ... ... ... негізгі мәселелер - жер мәселесінің , қалың ел қазақты ұйқыдан ояту ... , ... ... , ... осы екі ... көтерілгенін , бұқаралық ақпарат құралдарының бірі - газетті ұлт мүддесі үшін , ... үшін ... ... ... ... солардан басталғанын көрсетеді . "Қазақ газеті" мен "Серкенің" көзсіз ... тең бұл ... ... ... ... , ... ... жоқ . Көптеген қазақ зиялыларына қозғау салумен қатар , олар , баспасөз арқылы ... ... ... күрес жүргізудің алғашқы қадамдары
ретінде , келешек бейресми , ұлттық бағыттағы ... ... ... та болды деп айта аламыз . Өйткені , алғашқы газеттер тағдыры ... ... жету үшін көп ... мен ... басылымды сақтай білудің керектігін , кейде , айла-тәсілдерге барып , өз ойларын ... ... ... көрсетті . Сөйтіп , кейіннен шыққан "Қазақстан" , "Айқап" , "Қазақ" ... ... ... ... ... әсер етті. ... ... ... , ... ойымызша, бірнеше негіз бар. Біріншісі , ... ... ... ... ... мен ... ... да , тағдырын да жақсы білгендігі . Жоғарыда айтқанымыздай , ... ... ... ... ... бас ... ... туралы айтуы соның бір ... ... ... ... ... ... Міржақып Дулатұлының "Қазақ" газетінің шығарушыларының бірі болуы . Демек , ол ... ... ... ... ... ... , "Қазақ газетінің" бірінші ... , ... ... ... қарай амалы" - деген сөз бар . ... ... - ... ... қарап іс істеу" , - деп басталып , сол ... ... ... ... ... бұлттар көрінеді . Түбі қандай белгісіз . Не ... ... , - деп ... . Бұл ... , ... ... өзін қоршаған ортаның , саяси құбылыстың көрінісін , осылай , ... ... , ... ... ... ... , ... болып отырғандығы талас ... деп ... ... , қазақтардың ХХ ғасыр басындағы ұлт азаттығы жолындағы ... ... ... , ... газетінің негізгі авторларының бірі Әлихан Бөкейхановтың 1913 жылы "Қазақ" газетінің 24-санында ... ақыл ... ... бар ма? ... сайрап тұр, қолымды заман байлап тұр" - ... ... ... мерзімді басылымдарды шығарушылардың "Қазақ ... мен ... ... , тарихы мен тағдырларын ескеріп , өздері өмір сүрген уақытпен , ... ... ... ... ... болғандығын көрсетеді.
Сонымен , тарихы мен тағдыры ... екі ... ... , ... ... мен "Серке" қазақ халқының алғашқы биресми , ұлттық ... ... ... тарихынан өз орнын алуға ... ... . Егер , ... ... ... тұрған ең басты , ең қасиетті міндет еліміздің тәуелсіздігін ... ... , ... ... ... ... ... ең басты , ең қасиетті ... ... ... қол ... ... белгілі . Демек , сол кезеңдегі құндылықтың бәрі де
сол ... сол ... ... ... ... , ... ...
есептелінуі әділеттілік . Олай болса , қазақ зиялыларының ... үшін ... ... ... рет ... ... , бұқаралық ақпарат құралы ретінде де екеуінің орны ... ... , ... қана ... ... үлгергеніне қарамастан, екеуінің де тарихы мен тағдыры , қазақ халқының азаттық ... ... ... бір ... ... , екеуі де сол күрестің құрбандары ретінде ... ... ... ... тиіс . Ал , екі газеттің қайсысы бірінші ... ... ... - ... принципті сұраққа келсек , онда бірінші шыққан "Қазақ газеті" . Ол "Серкеден" тура бір ай ... ... . ... ... газетінің" шыққан күні ескіше 28 ақпан , жаңаша 13 ... (1907 жылы ... айы ... ... ... ... ... бейресми газеті шыққан күн ретінде тарихқа еніп, ұлттық күнтізбектерден , дайындалып ... ... ... өз ... алуы ... ... жоғын жоқтап, мүддесін қолдаған, елдің елдігін, ұлттың бірлігін, жерінің тұтастығын қорғаған ... ... ... ... ел өміріндегі елеулі оқиғалардың бірі болды. Бүгінгі күні ... ... баға ... ... ... айналған, кезінде белгілі бір мерзімде қазақ тілінде ... ... ... ... ... ел ... таратылуы ғасыр басындағы қазақ өмірінде ерекше қоғамдық құбылыс ... еді. ... да, ... да бөлек, қазақ тарихында өзіндік із ... ... ... ... біраз еңбектерде айтылды. Тағы да айтылары ... Ал ... ... сол ... ... ... ... олардан алынған мәліметтердің ғылыми құндылықтарын анықтауға қатысты ... ... ... көңіл аудару .
Егер большевиктер диктатурасына дейінгі дүниеге келген қазақ тіліндегі ... ... көз ... онда ... үш ... ... ... жарыққа шыққандығын байқауға болады. Мысалы, алғашқы қазақ тілінде ... ... ... ... газеті" мен "Дала уалаятының газеті" арнаулы мақсатпен , ... ... ... ... , 1907 жыл мен 1917 ... ақпаны аралығындағы шыққан газеттер мен "Айқап" журналы қазақ ... ұзақ ... ... , ... тең, ... ... арқасында, патша өкіметінің жергілікті ... ... ... ... ... соң ғана ... келіп, солардың қатаң бақылауымен шығып тұрған . Ал , ... ... ... шыққан "Сарыарқа" , "Бірлік туы", "Тіршілік" , "Үш жүз" және ... ... ... ... ... кезеңде , біршама демократиялық жағдайда дүниеге келген.
Басылымдардың дүниеге келуінің ... ... ... жалпы бағыт-бағдарына, мазмұнына әсер ететін фактордың бірі. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... жазба деректерінің бірі ретінде, алғашқы қазақ газеттерінің негізгі тобын құрайтын ... ... ... болу, өмір сүру, жабылу тарихының кейбір ... ... ... жағдайында болады. Ұлт мүддесін көздейтін басылым шығарудың ең басты кедергісі ... етіп ... ... жүйе ... ... ... еді. Өз ... бұратана халықтардың қандай ... ... ... ... үшін ... етуіне мейлінше қарсыласқан патша өкіметі, әр түрлі тәсілдермен ұлттық газеттер ... жол ... ал шыға ... ... ... ... ... отыруға тырысты.
Отаршылдық саясаттың салдарынан бейресми ұлттық ... ... тек ... ... толқулардан кейін мүмкін болды. 1907 жылдың көктемінде шыққан алғашқы ... ... ... тарихы мен тағдыры, деректік маңызы ... ... ... Ал, қазақ тілінде белгілі бір мерзімде шығып тұрған , сондықтан мерзімді басылым ... атқа ... сай ... , ... ... басылымдар 1907 жылдан бастап шыға бастады. ... ... ... тұсында шыққан "Қазақстан", "Қазақ", "Алаш" газеттері мен "Айқап" журналы.
Кез-келген ... ... ... объективті екендігін, деректің кездейсоқ, өзінен-өзі пайда болмайтындығын ескерсек, онда, Қазақстан тарихының ... ... ... бір ... ... ұлттық мерзімді басылымдардың пайда ... ... ... ... ол - ғасыр басындағы баспасөзге деген ұлттық қажеттілік, қоғамдық сұраныс деп ... ... ... ... ... ... басылып шығып, оқырманға жетіп, келешекте тарихи дерекке айналғанға дейін оның ... ... ... ... әсер ... ... ... өтетіндігі белгілі. Аталған басылымдар үшін оның бірінші белесі, белгілі бір ... , не жеке ... ... ... ... шешім қабылдап, сол мақсатта нақты істерге кірісулері, газет шығарудың қажеттігін ... ... ... рұқсат сұрап арыз беруі ... ... ... қандай болып шығары да сол ... не жеке ... ... ... ... ... байланысты еді.
"Қазақстан" газетінің шығуы ... ... ... ... "1911 жылы Жәңгір Ордасында ақындар Шәңгерей Бөкеев пен Ғұмар ... ... ... ... дәрігер Мәжит Шомбалов, мұғалімдер Сейтқали Меңдешев пен ... ... өз ... ортаға салып, қазақ тілінде газет шығаруға бел байлады" ,
- ... ... ... оның әрі ... , әрі ... ... ... белсенді еңбегінің арқасында шықты. "Алаш" газеті ерлі-зайыпты Мәриям және Көлбай ... ... ... ... ... Осылай, бүгінгі күні деректік маңызын ешқандай ... ... ... ... ... ... сол кездегі өз заманының озық ойлы ... ... ... ... зиялыларының көп жылдық ой армандарының, ... да ... ... ... ... болды.
3.2. "Айқап" журналы және "Қазақстан" газеті
Қазақтардың рухани ... ... 1911 жыл ... ұлттық бейресми мерзімді басылымдар шыққан жыл ретінде енді . Сол жылдың ... ... ... тіліндегі бірінші журнал "Айқап", шықса, наурызынан бастап "Қазақстан" газеті шыға ... Бұл ... ... ... ... ... ... Дегенмен олардың дерек көзі ... ... мен ... олардан алынған мәліметтердің ғылыми құндылықтарын анықтау үшін, жалпы ... ... ... ... ... ... ... нақты басылымның дүниеге келу тарихын зерттеудің де ... ... ... "Айқап" туралы айтсақ, оның әрі шығарушысы, әрі ... әрі ... ... бірі ... ... ұзақ жылдарға созылған ізденістері туралы да айтуға ... ... 1906 ... ... ... шығармақ болған бірнеше әрекеттері сәтсіз аяқталды. Тек, 1911 жылдың ... ... ғана ... шығару мүмкін болды. М. Сералинің өз ұлтының тарихындағы ана ... ... рет ... ... ... ... іске ... кіріскендігін оның замандастары да растайды.
"Алты миллиондай халықтың ортасында бір ... яки бір ... ... М. ... ... бел ... ... шығаруды жалғыз бастауға итермелеген. Әрине, ол М. Сералинге журнал шығаруына және оны ... ... ... мүлдем ешкім көмектескен жоқ деген сөз емес . Жақсы істің ... оның іске ... ... ... мен ... ... ... табылатындығы сияқты, М. Сералинге де тілектес болып, оған қол ұшын ... ... ... ... ... оны жылы ... . Жан-жақты көмек көрсетті. Көптеген адамдар журналдың үзбей ... ... өз ... ...
Журналдың шығуына бір жыл ... ... ... М. Сералин: "Сөз соңында жыл ... ... ... ... ... ... мырзаларға "Алла риза болсын" айтпай қала алмадық. Әуелі, мәтбуға қожасы ... ... ... ... ... һәм ... мәслихаттарын айтып жәрдемдескеніне. Екіншіден, Тәңірберген Тұрысбеков, Сәдуақас Шорманов, Ғабділрахман ... ... ... ... үміт ... ... бір ... бері тынбай сөз жазып келе жатқан шәкірттерге" - деп ... Бұл ... М. ... ... ... шығарып тұруға көмектескендердің ... ... етіп ... ... ... 1907 жылы ... ... газетін" шығарушы да Х. Сосновский болғандығы ... Олай ... ... ... ... ... бейресми газет пен журналдың шығуына көмектескен Х. ... кім ? - ... ... ... заңды. Хаим Шулевич Сосновский, ұлты еврей. Троицкі қаласының ... Алты ... ... Троицкіде шығып тұрған "Степь" газетінің редакторы болған . Сол ... ... ... ... ... ... , ... өзімен қатар шығып
тұрған "Қазақ" ... ... ... ... ... ... емес , ... қаржылық негіздерінің екі түрлі құрылуында, қаржы көздерін екі ... ... ... ... ... ... қаржыландырудың уақыт талабына сай ... ... ... ... ... уақыт талабына сай жүргізе алмауында болды.
ХХ ғасыр басындағы ұлт ... ... ... ... деңгейде көтеріп, ұлттық көлемде қоя білген, ... ... ... ... ... ... сай ... екі басылымның бірінің әлемдік ... ... ... ... ... ... шыдай алмай өз шығуын тоқтатуы, екіншісінің, сол ... ... ... ... ... дұрыс жол таңдай білгендігін көрсетіп ... ... М. ... ... ... ерлікке тең еңбегінің арқасында және ... ... 1911 ... 10 ... ... Троицкі қаласында Х. Сосновскийдің "Энергия" баспаханасында шыға бастаған. Көлемі 4-5 баспа ... ... 900-1000 ... 1915 ... ... дейін барлығы 88 саны жарық көрген. Кей жылдары 12-14, кей ... 24 ... ... ... ... журналдың неліктен "Айқап" атануы туралы М. Сералин: "Біздің ... неше ... "қап" деп қапы ... істері көп. "Қап" дегізген қапияда өткен істеріміз көп болған соң ... да ... ... ... ... - дейді. Журналға келіп түскен хаттарға қарағанда ол қазіргі Қазақстан , Қырғызстан ... ... ... және ... ... ... ... .
"Айқап" журналын дерек көзі ретінде талдауда , ... ... ... дерегі ретінде қарастыруда Ү. Субханбердина дайындаған ... ... ... мен ... атты ... ... ... алар орны ерекше екендігін айтуымыз ... . Ә. ... ... айтсақ , көрсеткіш: "Революцияға дейінгі мерзімді басылымның мазмұнымен танысып , бай да ... ... ... енуге көмектеседі" .
Көрсеткіш бірінші рет 1961 жылы жарияланды. Ол ... осы ... ... алғашқы еңбегі еді . Бір ... егер ... ... ... ... ... ... қатал бақылауымен шыққан болса , оның тура жарты ғасырдан соң ... ... ... ... өкіметінің одан да қатал бақылауымен ... . ... ... мен оның ... ... өзіндік тарихи сабақтастық пайда ... . Егер , ... ... ... өз ... ... ашып айта ... қиналса , көрсеткіште сол авторлардың біразының атын да ... ... ... ... жылы ... ... халқының атамұраларында" , "Айқап" бетіндегі мақалалар мен хат-хабарлардың" библиографиялық көрсеткіштерінің ... ... рет ... ... Ү. ... "1961, 1963 жылдары "Айқап" журналы мен "Түркістан уалаятының ... , ... ... ... , ... ... ... басылған материалдарының мазмұндалған библиографиясы басылып шыққан ... . ... ... орай , ол ... ... ... , Бөкейханов Әлихан , Дулатов Міржақып , Аймауытов Жүсіпбек , Жұмабаев ... , ... ... ... ... , Ақпаев Жақып , Баржақсин Ахмет , Жанайдаров Мейрам,
Жұбанов Құдайберген , Досмұхаметов ... , ... ... , ... Қалжан , Мәрсеков Райымжан , Сейтов Асылбек , Тынышбаев Мұхаметжан , ... ... т.б. ... ең ... ... ... ... едi" , - дейді /39/.
Ұлттық бейресми басылымдар арасынан Қазақстан тарихнамасында жиі ... ... бірі - ... ... . М. ... , Х. ... , Е. ... , Қ. Аллаберген , Ж. Нұсқабайұлы , Ф. Оразайдың т.б. еңбектерінде ... ... шығу ... , авторлары , көтерген мәселелері т.б. ... ... ... . ... ... ... ... әр түрлі әдебиеттерді ... ... ... тарихына қатысты кейбір мәліметтерді анықтай ... ... ... отыр . ... әр ... ... еңбектерде әр түрлі айтылып жүрген мәліметтердің бірі "Қазақстан" ... ... ... саны ... ... .
Мысалы , зерттеушілер М. С. Бурабаев пен О. А. ... ... ... ... ... ... орны бар ... газетінің 15 саны шыққан десе , З. ... ... ... және орыс ... ... ... ... 36 рет жарық көрген дейді . Бұл , ... , ... ... сай келмейді . Себебі , газеттің орыс тіліндегі беттері жеке ... ... емес , ... ... ... беріліп отырған . Сондықтан оларды жеке ... ... ... ... газетінің қай жылы қанша нөмірі шыққандығы ... Е. ... ... ... 1,2 ... 1911 жылы март , май ... Орда қаласында жарыққа шықты . Сонан ... осы жылы ... Орал ... ... де , ... ... нөмірін қайтадан 1 - ші ... ... ... , ... айларында № 1,2 сандары жарыққа шықты , сонымен 1911 жылы ... ... 4 ... ... . 1912 жылы ... ... 3 ... шықты да , осы жылдың июнь
айына дейін ... 9 ... ... көрді . 1913 жылы январь-февраль айында 1,2 ... ... - ... /40/. Егер , Е. ... ... ... ... түрде бір-біріне қоссақ (4+9+2=15), онда "Қазақстан" газетінің 15 нөмірі шыққан.
Дегенмен , ... ... ... ... 18 ... ... деген пікір айтады . Мысалы , Қ. Бекхожин "Қазақстан" газеті ... айта ... "Не бары 18 ... ... ... десе , Қ. Аллаберген , Ж. Нұсқабайұлы , Ф. ... ... үш жыл ... 18 нөмірі жарық көрді"- дейді . Соңғы жылдары жарық көрген С. ... ... де: "Көп ... бойы ... ... ... бағытын зерттеу барысында , біз Санкт-Петербург , Москва ... ... ... осы ... 18 ... ғана ... - ... /41/. Бірақ , бұлардың ешқайсысы да газеттің қай санының қай ... ... ... ... ... ... , шындығында "Қазақстан" газетінің бастапқы екі санының Ордада шыққаны , Оралда ... ... ... бастап шыға бастағаны рас . ... , 1911 ... ... айларында Е. Нығметов айтқандай , Оралда екі емес, үш саны ... (15 ... , 1 және 15 ... Ал, 1912 ... 2 қаңтарынан бастап шыққаны газеттің үшінші емес , төртінші ... . Сол ... 31 ... ... барлығы 9 нөмірі шыққан. Газет қаражат жетіспеуіне байланысты біраз уақыт ... ... , тек 1913 ... 27 ... ғана ... шыға алды . Ол ... жаңа шыға бастаған "Қазақ" ... ... ... он ... ... ... ... "Қазақстан" жаңадан шыға бастады...
"Қазақстанның" 27 қаңтарда шыққан бірінші нөмірі ... ... - деп ... ... , ... қайта шыға бастауы да ұзаққа ... . ... ... 16 ... ... екінші нөмірінен кейін газет өзінің шығуын біржола тоқтатты.
Сонымен , ... ... 1911 жылы 5 , 1912 жылы 9 , 1913 жылы 2 ... ... . ... әр ... ... жылы мен күнін көрсетіп , ондағы мақалалардың мазмұндалған библиографиясын жасаған Ү. ... ... де соны ... . ... , "Қазақстан" газетінің барлық шыққан саны - 16. Газет бетіне жарияланған ... ... ... ... да сол ... ... ... Бұл "Қазақстан" газетінің басқа нөмірлерінің болмағандығын толығымен дәлелдейді . Ал , ... ... ... ... мәлімет әзірге жоқ.
Жалпы, алғашқы қазақ басылымдарына қатысты әр ... ... ... ... ... да ... тән .
Бір уақытта дерлік шыға бастаған ... ... мен ... ... ... ... ретінде талдау жасау екеуіне де тән ... ... ... ... ... . Ең ... ... тек қазақтың тұңғыш бейресми мерзімді басылымдары ғана емес , ... ... , ... да ... , ... үндес , және тағдырлас басылымдар болғандығын , ... ... де , ұлт ... тұрған міндеттерді шешудегі ұсынған жолдарының да бір болғандығын байқау қиын ... ... ... ... 1912 жылы ... ... ... туралы: "Биылғы жылы "Айқап" журналының алдымен қолға алатұғын мәселесі ... жер ... ... ... ... ... көп ой ... мәселесі таласу һәм партия
болуды жоғалту хақында болар... ... ... , оқу һәм ... ... қалайынша тәрбиелер жасау керек , соларды қарастыру .
Төртіншіден, қатын-қыздарымыздың ... ... ... ... - деп жазса , "Қазақстан": "Газеттің мақсат-міндеті: ... ... ... , өнер ... - деп ... ... мен газеттің мақсат-міндеттерінің бірлігі олардың ... ... да ... ... әсер етті . Екі ... да тән ортақ тақырыптар: оқу-ағарту , ... беру , ... , өнер ... , жер , отырықшылдық , әйел теңдігі , шаруашылық жүргізу , әдет-ғұрып , салт-дәстүр ... , ... және ... ... ... ... т.т. ... Екеуінің де ғасыр басында ұлт ... ... ... ... қала ... тұру , бас қосу ... ... зиялыларының арасында талас тудырған мәселелерде бір позицияда болғандығы белгілі. Және ... де ... ... ... өз ... тоқтатты.
Келтірілген мысалдар "Айқап" журналы мен "Қазақстан" газетінің бір ... ... , ... мен тарихы ортақ басылымдар болғандығын толығымен дәлелдейді ғой деп ... . Оның тағы бір ... ... ... ... ... берік орнаған және журнал мен ... ... ... , ... ... ... материалдарға (таптық тұрғыдан болса да) ... ... ... ... ... ... ... тарихында негізінде екі бағыт болды . Бірі - қазақ ... ... ... бағыт . Екіншісі - буржуазиялық-ұлтшылдық реакцияшыл ... ... ... ... "Қазақстан" газеті мен "Айқап" журналының төңірегіне топталды , буржуазияшыл - ұлтшылдар ... ... ... және ... ... ... идеяларының қаруы етті" , - деген тұжырымның қалыптасуы . ... , ... ... ... ... ... ... не бары төрт басылымның екеуін "прогресшіл-
демократ", екеуін "ұлтшыл-кертартпа" деп бұлай бөле ... ... ... ... ... , ... тым алыс жатқан ... ... ... . Дегенмен , мына бір фактіні ескермеуге болмайды .
Ұлт дамуын жол ... әкеп ... 1917 ... соңы мен 1918 ... ... , ... бір ... азаматтары бір-бірімен қарама-қарсы екі ... ... ... ... , Ресей орталығында басталған ол бүліншіліктің қазақ даласын да қамти бастаған ... , ... ... мен ... ... ... шығарушылары мен редакторларының және негізгі авторларының ... ... ... ... жел сөзіне еріп , елде кеңес өкіметін орнату ісіне ... ... да, ... ... ... маңына топтасқан ұлт зиялыларының большевиктер тарих аренасына шыққан күннен бастап, ... ... ... ... ... ... ... соңына дейін күрескендері де ... ... ... ... ... екі ... болғаны" тарихи шындық . Бірақ , ... ... ... ... ... ... басқа, одан әлдеқайда тереңде жатқан, қазақ зиялыларының ішкі дүниетанымдарынан ... ... ... сияқты . Біздің ойымызша, бұл өзін әрі терең зерттеуді қажет ететін ... ... ... ... мен ... ... ... шын мәніндегі тұңғыш бейресми мерзімді басылымдары бола білді . Екеуі де ... ... ... ... қоғамдық сұраныстың нәтижесінде пайда ... Және ... де ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері бар қайнар көздерін ... ... ... ... гөрі қорғасын өзгертті. ... ... ... ... ... екі сөз ... ... кітап ісінің пайда болуынан бастап, даму ... ... ... рөлінің маңыздылығын анықтап беріп отыр.Баспа ісі оның ... ... ... ісі қай ... да, қай ... де ең ... ... бірі. Рухани ойдың дамуына, адам санасы-ның өсуіне, әртүрлі ақпараттармен ... ... ... кітап болса, кітап ісі кез -келген ... ... таса ... болмайтын, асқан жүктілікті қажет ететін ... ... ... жүзі ... ... ... мен тарихын, тілі, дәстүрі мен әдет-ғұрпын бейнелеп қана қоймай, ... ... ... ... ... ... Осы асыл мұраларға байланысты біз бүгін көп қырлы көп ғасырлық дүние жүзілік өркениеттің даму тарихын терең зерттеп, ... ... ... таптырмас тәжірибесін пайдалана аламыз. Бұл басылымдар отарлаушы елдің жыртысын жыртып, жырын жырлау мақсатында шығарылғанымен, шын мәнінде, сол шеңбермен тұйықталып ... ... ... түгендеу бағытын да едәуір көп еңбек сіңірді. Баспасөз - халықтың қоғамдық - әлеуметтік ... ... ... - ... ... ... ... әсер ететін бірден - бір құрал.
Біздің бүгінгі бітіру ... ... ... ... осы ... ісі. ... қазақ кітап ісінің проблемалары мен ізденістері. Тарихи кезеңнің қай тұсында ... ... ... жатқызыла-тын баспа ісінің ... өз ... ... мемлекеттер үшін маңызды-лығы өте зор.Осы тұрғыда біздің еліміздің де ... ... жіті ... мекемесі, кәсіпорны, осы кітап шығаруды жүзеге асыратын тиісті орын-дар ... ... ... ... даму ... зерттеуді біз республикамыз-дағы баспа ... ... ... ... ... ... нәтижелеріне сүйене отырып жүргіздік.
Қазір кітап басу ісі алға ... ... ... ... ... баспаның деңгейін арттырып, халықаралық жәрмең-келерде танылуына жол ашып ... ... ісі ... ... тәй -тәй басып, тұрып келе жатқан ең жас саланың бірі. ... ісі ... өте қиын ... де ... ... ... түрлі салондар ашылып, халық ойын -сауыққа бет ... ... ... ол ұзақ уақытқа созылмасын өмір-дің өзі дәлелдеп отыр. Таңертеңнен ... ... ... ... авто-солондар мен қымбат ... гөрі ... су ... да ... ... ... тұратын бұрынғы кітап ... ... ... емес ... қазір мұны түсінді, соның дәлелі ретінде соң-ғы кезде Алматы ... ірі ... ... ... ... ана ... ертең ана жерінен кітап, оқулық, ... ... ... дүкендер қайта ашыла бастады. Өте ... ... ... ... ... ... көбейгені олардың өз кезегінде
кітаптың бағасын төмендетуге итермелеп отыратын ... емес пе? ... ... бар ... ... да тез өтетін болады. Бұл ... ... ... жоғарылай түскенін көрсетеді.
Жалпы кітап рыногы елімізде енді орнығып келе ... ... ... ... болашағы зор. Өйткені іс ... жаңа ... ... ... ... ... ... бітіру жұмысымыздың бірінші тарауын қазақ баспасөзінің дамуына, алғашқы баспагерлерге арнадық. Ал, екінші тарауда Қазіргі ... ... жай ... ... ... ... ... ашып көрсетіп, жоғары технологияға негізделген басылым са-пасы ... ... ... ... ... ...
баса нығайтуға қолымыздан келгенше, дәйекті тұрғыдағы сараптамаларға тоқталдық. Ал үшінші ... ... ... ... ... ... егер ол нағыз кітап болса, өзіне өзі ... ... ... ... түрі ... ... мұқабасында оның мықтылығына көзімізді ... ... ... ... ... мұны сатып алып, оқып шығуға құштар-лық сезімін ... ... ... ... оның ... түсінетін, құрметтей білетін адамдардың
күш - жігерінің арқасында өтеді.
Бұл сөздер ... ... ... ... ... ... басып керегі не?" деген ойымен сабақтас екен. Демек ... ... ... проблемаларын шешуге ықпал ететін кітаптардың таралу ауқымы-мен жылдамдығы бірінші мәселе. ... ... ... болмасын, тарал-маса өз құнын ... ... Бұл ... ... ... заманы-ның қатаң талабына төтеп беруді қажет ететін іс. ... ... ... ... ... ... мән беріп, оның қалыптасуы мен дамуына үлес қосқан полиграфистер мен баспагерлерге тиісінше құрмет көрсету біздің міндетіміз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... Р., ... Қ. ... ... мен ...
М. Х.Асылбеков // Қазақ ССР Ғылым акад-ң хабарламасы, тарих, археология және этнография сериясы. - 1960. - №3. - 3 ... ... С. ... ... / ... - ... ... 1991. - 225с.
3. Әбілдаев И. газеті Ұлы Отан ... ... / ... - ... ... 1964. - 126 бет.
4. Әбдіманов Ө. Қазақ газеті / Ө.Әбдіманов. - Алматы: ... 1993.
5. ... Б. ... ... ... тілі / ...
6. Әшірбаев Б. Баспасөз дамуының қазіргі шындығы оның түп-төркінін тануда.
7. Байтұрсынов А Шығармалары. / ... - ...
8. ... Х ... ... ... очеркі / Х.Бекхожин. - Алматы:
Ғылым, 1981. - 191бет.
9. Жақсыбаева Р. ... ... ... / ... // ... тілі мен ... - 1999. - №3. - 20-22 бет.
10. Игенсартова Ә.Тәуелсіз Қазақстан баспасөзі. / Ә. Игенсартова. - ... ... 1997. - ... ... С. ... ... ... тілінің дамуы. / С.Исаев. - Алматы:Қазақстан, - 1983. - ... ... Б. ... ... тарихынан. / Б.Кенжебаев. - Алматы: Мектеп, 1950. - 205бет.
13. Қозыбаев С. Әлем баспасөзі ... / С. ... А. ... Қ. ... - ... Санат, 1998. - 300 б.
14. СубханбердинаУ. ... ... ... / У.Субханбердина. - Алматы: Арыс, 1999. - ... ... М. ... шығу ... мен ... ... . - ... ССР 6 - том, 1962.

Пән: Полиграфия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет
Оңтүстік Қазақстан баспасөзі89 бет
ХХ ғасырдағы қазақ баспасөзіндегі кітап сыны және жарнамасы105 бет
Ғасыр басындағы қазақ әдебиеті мен қазақ баспасөзінің, интеллигенцияның қалыптасуы21 бет
Әліпби тақырыбының қазақ баспасөзінде жазылу мәселелері155 бет
XIX-XX ғғ. Қазақстан мәдениеті6 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Испания журналистикасы» атты ғылыми-зерттеу жұмысына тезис11 бет
Жарнама тілі мен стилі144 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь