Адамгершiлiк мәдениетi туралы

КІРІСПЕ 3

І. АДАМГЕРШIЛIК МӘДЕНИЕТI ҰҒЫМЫНЫҢ ҒЫЛЫМИ . ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ 6

1.1 Адамгершілік ұғымының теориялық сипаты 6
1.2 Адамгершiлiк мәдениетi мәселесiнiң педагогикалық . психологиялық әдебиеттерде зерттелуі 8

ІІ. ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ АДАМГЕРШІЛІК МӘДЕНИЕТТЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ 17


2.1 Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеу 17
2.2 Адамгершілік тәрбиесінің әдіснамалық негізі 20
2.3 Оқу.тәрбие процесінде адамгершілікке тәрбиелеу жолдары 23
2.4 Халықтық педагогика арқылы тәрбиелеу 30
2.5 Оқушыларда адамгершілік сананы қалыптастыру . басты мақсат 33

III. ІС ТӘЖІРИБЕ 32
IV. ҚОРЫТЫНДЫ 39
V. ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 40
Адамның адамгершілік атты асыл қасиетті игерген мәдениетті, нағыз адам болып өсуі, әр халықтың ғасырлар бойы дамып, қалыптасқан ұлттық тәлім-тәрбиесін бойға сіңіруіне байланысты.
Адам баласы қоғамда өзінің адамгершілік қасиеттерімен, әдептілігімен, қайырымдылығымен, адалдығымен ардақталады. Халқымыздың ғасырлар бойы сақталып келген ұлттық дәстүрін жас ұрпақтың бойына сіңіру, оларды имандылыққа, адамгершілікке, ізеттілікке, инабаттылыққа тәрбиелеуді мақсат етіп қойған. Адамгершілік тәрбиесі дегеніміз – мақсатты және жүйелі түрде тәрбиеленушінің санасына, сезіміне және тәртібіне қоғамдық мораль талаптарына сәйкес адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру.
Адамгершілік тәрбиесі жеке адамды қалыптастыруда ерекше орын алады. Ол отбасына, Отанға, халықтар достығына адал, кіршіксіз көзқарасы, қарым-қатынаста болуды талап етеді.
Адамгершілік тәрбиесі оқушыларды адамгершілік ұғымды, принциптерді, мінез-құлық нормаларын ұғу жайындағы біліммен қаруландырады. Сонымен қатар, ол адамның ішкі жан-дүниесінің әсемділігінен бастап, оның сыртқы келбеті, ой әсемдігі мәселелерін қамтиды. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің мазмұны: тәртіптілік пен ұйымшылдық, достық пен жолдастық, шыншылдық пен әділдік, еңбек пен өз мінез-құлқына сын көзбен қарай білу сияқты қасиеттерді қамтиды.
1. Айтжанова З. Құқықтық тәрбие беру арқылы адамгершілікке тәрбиелеу. //Бастауыш мектеп. 2003, №12.
2. Айтжанова З. Салауаттылық - өмір салты. Адамгершілікке тәрбиелеу. //Бастауыш мектеп. 2004, №1.
3. Әбдіжапарова Ж. Мектеп оқушыларына адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру. Алматы: Рауан, 1998.
4. Бала тәрбиесі. Мұғалімдерге арналған құрал. Іс тәжірибесі. Алматы: Мектеп, 1985.
5. Байжанова Ж. Семья бақыты. Алматы: Қайнар, 1990.
6. Бейсенбаев Ж. Әдептілік әлемі. Алматы: Жалын, 1982.
7. Дүйсембекова Ш.Д. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеуде педагогикалық жағдаяттар. Семей, 1999.
8. Кенжебаева Р. Педагогикалық зерттеулер. Алматы: ЖАҚ «Бастауыш мектеп», 2004.
9. Қарсыбаева Р. Адамгершілік қасиетті бала бойына дарыту. Алматы: Мектеп, 2001.
10. Қоянбаев Ж., Қоянбаев Р. Педагогика. Астана, 1998.
11. Құнантаева К.Қ., Халитова И.Р. Педагогикалық мәдениеттану. //Шағын мектеп. 2004, №5 (13).
12. Майғаранова Ш. Сабақтың тәрбиелік міндеттері. //Бастауыш мектеп. 1997, №4. 3-6 беттер.
13. Нойберт Р. Что я скажу моему ребенку. М., 1971.
14. Нүсіпбекова М., С.Сейілғазинова С. Валеологияның негіздері. Әдістемелік нұсқау. Алматы: Кітап, 2003.
15. Нүсіпбекова М.И., Жүнісова Қ.Ш. Педагогикалық сыр-сандық. Алматы: Кітап, 2003.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ
3
І. АДАМГЕРШIЛIК МӘДЕНИЕТI ҰҒЫМЫНЫҢ ҒЫЛЫМИ - ТЕОРИЯЛЫҚ ... ... ... ... ...
6
1.2 Адамгершiлiк мәдениетi мәселесiнiң педагогикалық - психологиялық ... ... ... ... ... қалыптастыру
17
Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеу
17
+ Адамгершілік тәрбиесінің әдіснамалық негізі
20
+ Оқу-тәрбие процесінде адамгершілікке тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... ... сананы қалыптастыру - басты мақсат
33
III. ІС ТӘЖІРИБЕ
32
IV. ҚОРЫТЫНДЫ
39
V. ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... атты асыл қасиетті игерген мәдениетті, нағыз адам болып өсуі, әр халықтың ғасырлар бойы дамып, қалыптасқан ұлттық тәлім-тәрбиесін ... ... ... ... ... өзінің адамгершілік қасиеттерімен, әдептілігімен, қайырымдылығымен, адалдығымен ардақталады. Халқымыздың ғасырлар бойы сақталып келген ұлттық дәстүрін жас ұрпақтың бойына сіңіру, ... ... ... ... ... ... ... етіп қойған. Адамгершілік тәрбиесі дегеніміз - ... және ... ... ... ... сезіміне және тәртібіне қоғамдық мораль талаптарына сәйкес адамгершілік қасиеттерді ... ... жеке ... ... ... орын ... Ол отбасына, Отанға, халықтар достығына адал, кіршіксіз көзқарасы, қарым-қатынаста болуды талап етеді.
Адамгершілік тәрбиесі оқушыларды адамгершілік ұғымды, принциптерді, мінез-құлық ... ұғу ... ... қаруландырады. Сонымен қатар, ол адамның ішкі жан-дүниесінің әсемділігінен бастап, оның сыртқы ... ой ... ... қамтиды. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің мазмұны: тәртіптілік пен ұйымшылдық, достық пен жолдастық, шыншылдық пен ... ... пен өз ... сын көзбен қарай білу сияқты қасиеттерді қамтиды.
Мектептегі адамгершілік тәрбиесі біздің өміріміздің тек осы кездегі ... ғана ... ... да ... ... ... ... білімді болғанымен, оның адамгершілік қасиеті жетіспей жатса, оның жолдастары арасында болмағаны былай тұрсын, жақсы азамат та бола ... Олай ... ... қабырғасында оқушыларға берілетін адамгершілік дағдыны бірер жылдың ішінде оқушылардың бойына сіңіре қоюға болмайды. Ол - ұзақ ... ... ... ... ... ... қалыптармен гуманистік, моральдық (қайырымдылық, ізгілік, өзара түсінушілік, ізеттілік, кішіпейілділік, ... және т.б.) ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас мәдениеті мен зерделік-танымдық қасиеттерін дамытуға ерекше мән беруіміз керек. Жалпы ... тән ... ... өз әке-шешесін, ауылын, отанын, сүюден, ұлттық өнер мен мәдениетке, ана тіліне деген сүйіспеншілігінен ... ... ... ... ... ... ... өзін қоршаған әлеуметтік ортаға деген сүйіспеншілікке тәрбиелеуден бастап, әлемдік өркениетті мәдениетті меңгеруге, бағалауға тәрбиелеу оқу-тәрбие ісінің басты міндеті болып ... мен ... ... ... Жас ұрпақ тәрбиесі сабақ барысында және сыныптан тыс уақытта жүргізіледі. Бастауыш сынып оқушыларын сабақ барысында тәрбиелеу - ... ... бар, ... ... ... ... ... рухани-адамгершілік даму деңгейінің жетілуі немесе өзгеріссіз қалуы ... ... және ... ... мен ... ... пайдалана білуіне байланысты. Көптеген жағдайда, әсіресе бастауыш мектепте оқушы ұстаздың адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ... оның рухани-адамгершілік даму деңгейі өзгеріске ұшырамайды. Өйткені оқу материалы оның ... ... ... тиісті түрткі тудыра алмайды. Оқу үрдісінде оқушы өз ... ... ... ... ... ғана көрсете алады.
Республика білім және ғылым қызметкерлерінің ІІ съезінде Елбасы Н.Ә.Назарбаев білім және ғылым саласындағы түйінді мәселелерді шешудің төте ... ... ... үш ... бағытын айқындады:
- Бүгінгі жастар осы заманның сыншысы да, ... да ... ... ... ... ... баса назар аударды;
- Қазақстанда жүріп жатқан осы ауқымды өзгерістерге байланысты педагогикалық кадрлар дайындау ... құру ... ... ең ... ... ... кәсіби білімімен, шеберлігімен қатар, жастарға өзінің бойындағы адалдық, адамдық, тазалық, гуманистік және өз Отанын сүйе білу, ең жоғары ... ... ... ... ... ... ... керектігіне мән беру қажеттігін айтты;
- ... ... ... ... ... ... ... мәселе - ол білім мен тәрбие беру саласындағы ғылымның дамуымен байланысты. ... ... ... ... ... жүзеге асырылуы мұғалім, тәрбиеші, оқушылардың адамгершілік тәрбиесі туралы ғылыми-теориялық білімі болу керектігіне және өзін-өзі дамытудың ... ... ... ... ...
Жоғарыда айтылғандарға байланысты әрбір мұғалім Қазақстан Республикасының үшінші мыңжылдықтағы жаңа әлеуметтік мәдени жағдайына орай, адамгершілік тәрбиесінің ... ... ... ... ... өзгерістеріне байыптап қарап, бағамдау үшін оқушыларға тәрбие берудің тарихи-философиялық, педагогикалық мәселелеріне аса зор мән берген жөн.
Қазіргі таңда әсіресе, көп ... ... ... - ... ... ... халқының жас ұрпақты инабаттылыққа, әдептілікке үйрететін тәлімі мен рәсімдері көп. ... ... ...
-- ... ... ... сыпайылылық, қайырымдылық, мейірімділік қасиеттерін қалыптастыру;
-- оқушылардың рухани-адамгершілігін қалыптастыратын салауатты өмір салтын құруға көңіл бөлу.
Курстық ... ...
1 ... ... ... педагогикалық- психологиялық, әдiстемелiк ой-пікірлерге шолу жасау;
* "Адамгершiлiк ... ... ... бере ... оның ... ... Оқушылардың адамгершiлiк мәдениетiн қалыптастыру жолдарын, әдiс-тәсiлдерін анықтап, педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... басым. Жас бала - жас шыбық тәрiздi қалай исең ... ... ... да бiлiм ... ... мектепте қалыптасады деп айтылады, яғни осы кезеңнен бастап, балаға тиiстi көңiл бөлу ... ... ... ... ... ... деп түсiнуiмiз керек.
Қазақстан Республикасының адамгершілік ұғымына былай деп анықтама ... . ... ... ... ... жағымды жақтары осы ұғымнан таратылады. Мінез-құлық пен іс-әрекеттерде көзге түсетін төмендегідей ... ... атап ... ... ... ... ... сену, ар-ұятты сақтау, имандылық пен рақымдылық, ізеттілік пен кішіпейілділік, әділдік, қанағатшылық, т.б.
Курстық жұмысының құрылымы: кiрiспеден, екi ... ... ... ... және ... ... ...
І. АдамгершIлIк мӘдениетI ұғымының ғылыми-теориялық негіздері
1.1 Адамгершілік ұғымының теориялық сипаты
АдамгершIлIк мәдениет адамзат қоғамының даму тарихы арқылы қалыптасады, әрбIр ... ... ... бIте ... ... ... да ... мәнiн абстрактылы түрде қарап, оны адамдардың табиғатымен, биологиялық ерекшелiктерiмен ғана байланыстыруға болмайды.
Адамзат тарихында ... ... ... ... категорияларға мыналар жатады: жомарттық, батырлық, ерлiк, әдiлдiк, қарапайымдылық, кiшiпейiлдiлiк, адалдық, шыншылдық, ұяттылық, ар мен намыс, тағы ... ... ... ... даму ... адамгершiлiк категорияларына, оның мазмұнына көптеген өзгерiстер енгiзiп отырған. Адамгершiлiк - адамдардың практикалық өмiрiнен тамыр алып, пайда болған ... ... мен ... ... ... ... ... Ал мораль болса, шындыққа қарама- қарсы, терiс ... ... ... ... және ... ... ... түрде мiндет қоя бiлумен туындайды. Адамгершiлiк қасиеттерi отбасында, қоршаған ортада, балалар бақшасында, ... ... ... ... бiр- ... араласуы нәтижесiнде, қоғамдық тәжiрибе алуын өмiрмен байланыстыру арқылы қарлыптасады. Халықта: "Ұяда не ... ... соны ... ... ... бар. ... - ... болмаған жерде адамгершiлiк мәдениетi мен қасиетi де қалыптаспайды.
Адамгершiлiктi, оның жоғарыда айтылған категорияларын қалыптастыру үшiн жүргiзiлетiн қатынастар аз ... өте көп. ... дос- ... ата- ... ... мен ... ... қарым- қатынас орнату, өзара сыйласу, қонақжайлылық, жолдастық, достық, туыстық қарым- қатынастар.
Адамның адамгершiлiгi - оның жоғары қасиетi, былайша айтсақ, кiсiлiгi. Оның ... ... бiрi - ... ар - намысты ардақтау, әр уақытта жақсылық жасауға ұмтылу, соған дайын болу, "Өзiң үшiн еңбек қылсаң, - дейдi Абай, - өзi үшiн ... ... бiрi ... ... ... ... iс, дұшпаныңа әдiл бол". Ақылды, мейiрiмдi адам кез- келген уақытта өзгенiң жақсылығын бағалағыш болып келедi. Арлы адам- ардақты. Бiздiң ортамызда осы ... ... ... қана ... өзiн ... ... таратушы, осындай өз сапаларымен жас ұрпақты тәрбиелеушi ұстаздар аз емес. Адамгершiлiгi мол адам - ... ... да ... ... ... көрсету дегенiмiз - адамның жан дүниесiнiң ерекше қасиетi. Ержүрек адамды бүкiл халық мақтаныш етедi. Бауыржан Момышұлы, ... ... Әлия ... ... ... тағы ... ер жүрек ұл-қыздарымыз халқымыздың мақтанышы. Олардың әрқайсысы бiздiң елiмiзге абырой, атақ, даңқ әкелдi. Соларды үлгі, өнеге етіп отыру.
Әр адамның бойында ... ... ... ... ... ... кiр жуып, кiндiк кескен атамекенiн аялап, елiнiң тiлi мен ... ... мен ... ... ... перзенттерiн мақтан тұтып, қадiрлеп, қастерлеудi ұрпағына аманат еткен.
Қазақ елi - бiздiң Отанымыз, атамекенiмiз. Оны қастерлеп, қадiрлеп ... ... адам ғана ... келе ... ... мен ел-жұртын, атамекенiн шын көңiлiмен сүйетiн болады. Өйткенi ... ... - от ... басталады" деп бекерге айтпаған. Ата-анасын, өз үрiм-бұтағын ... ... ... ... ... ел-жұртын, халқы мен ұлтын сүйетiн толыққанды азамат болуы ... ... ... ... - ... ... сондай-ақ, оның достарына, ата-анасына деген көзқарасынан да жақсы байқалады. Қазақ елiнiң кез-келген перзентi жұмыр жердiң қай ... ... де ... ... мен мiнез-құлқынан өз ұлты мен халқына деген сүйiспеншiлiк қасиеттерiн тайға таңба басқандай айқын ... ... ... ... ... ... ... имандылық пен адамгершiлiктiң басты белгiсi, оның ғасырлар бойы қалыптасқан қоғамдық санасының практикалық көрiнiсi, ... ... ... ... Әдеп ... экологиялық астары да бар. Әдептi адам табиғаттың досы, оны қызғыштай қорғай да ... ... ... мен сұлулығына, әдемiлiгiне әрбiр адам зиян келтiрмеуге тиiс. Мәселен, суды ластау, талды кесу, қайнардың көзiн ашпау, жолдағы тасты алып тастамау, ... ... ... ату, ... ... - ... тұрған әдепсiздiк. Әдеп сақтау - халықтық рәсiмге, ... ... ... ... ... емес, бұл ата дәстүрдi құрметтеу, қастерлеу, дәл айтқанда адамгершiлiк ... ... ... - ... ... ... ... әдептiлiк: iзеттiлiк, кiшiпейiлдiлiк, көпшiлдiк деген сөз.
Бауырмалдық.
Халқымыздың бауырмалдығы "Бала бауыр еттен жаралған" деп, оны ... ... ... ... Осы туралы қасиеттi кiтап: ешбiр адам баласы жат емес, барлық адамзат баласы бiр-бiрiне дос, бауыр дейдi. Олай ... ... ... ... ... ... қасиетке баулуымыз қажет.
Қайырымдылық.
"Қазақтардың" - деп жазды, осы халықтың өмiрiн, тұрмыс-салтын зерттеушiлердiң бiрi ... ... - ... Азия ... ... қайырымдылық, адамды аяу, қарттарға құрмет көрсету, баланы аялап, жанындай жақсы көруі - ... ... ... ... - кең ... ұғым екенiн оқушыларға түсiндiруiмiз қажет" [20,387].
1.2 Адамгершiлiк мәдениетi мәселесiнiң педагогикалық - психологиялық әдебиеттерде зерттелуі
"Адамға ең бiрiншi ... бiлiм ... ... ... бiлiм- адамзаттың қас жауы, ол келешекте оның өмiрiне апат әкеледi"- деп Әл- Фараби ... ... ... ... ... ... бiрi- ... адам тағдырын ойластырады, болжайды, алдын- ала адамның рухани өмiрiнiң көптеген негiздерiн сақтайды, тәрбие алыс пен жақын ... және өзiн ... ... ... орнатады. Тәрбие ұлылар өсиетiн сақтата отырып, олардың адамгершiлiк құндылықтарын ұрпақтан- ұрпаққа жеткiзедi. Адам тiршiлiгiне тек қана ... ... ғана ... ... - ... ... мiндеттi шарты.
В.Соловьев: "Адамгершiлiк бiр адамның екiншi адамға сыйлай салатын заты емес, ол өзiнiң тәжiрибесi арқылы ғана жететiн адамның iшкi ... деп ... ... ... ... ... мәдениетi - өмiрдiң өзi сияқты күрделi де көп ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбие, адамгершiлiк тәрбиесi, экологиялық тәрбие, дене тәрбиесi. Осы барлық тәрбиенiң өзегi- адамгершiлiк тәрбиесi, бiрақ ол жападан жалғыз әрекет ... ол осы ... ... ... ... демек адамгершiлiкпен қоса барлық тәрбие түрлерiмен бiрiге келе адамгершiлiк мәдениетi мен сапалары қалыптасады. Адамгершiлiк ... ... өзi ... ... ұстанымын да өзi қалыптастырады.
Адамгершiлiк - ... ... ... ... ... заңдылығына сәйкес, адамдар арасындағы қарым-қатынастарды реттеуге негiз болып табылатын талапқа сай белгiлi бiр имандылық шарттарын бiлдiретiн ұғым [87, 12]. ... бiлiм беру ... зор ... ... бүгiнде мектептерде жылдан-жылға оқу-тәрбие жұмысын дұрыс жолға қоюды талап етедi.
Ата-бабаларымыз өздерiнiң сан ғасырлар бойғы ұлы тарихында жас ұрпаққа тәрбие ... бай ... ... ... ... әдет-ғұрып, дәстүр рәсiмдерiн қалыптастырған.
Әдеттер физиологиялық тұрғыдан ми қабатындағы динамикалық стереотиптiң бiр көрiнiсi. ... ми ... тек ... ... бар ... ғана ... ... бiрге тежелуге ұшыраған алаптарында да пайда болады. Сондықтан да ... жеке ... ... ... ... ... ерекше маңызы зор. Ежелгi үндi мақалында былай деген: "Қылық ексең - әдет орасың, әдет ... - ... ... ... ... - ... ... Әдет адамның мiнез - құлқының фундаментi болып табылады. Әдет негiзiнде мiнез қалыптасатынын А.С. Макаренко мiнез-құлықта дұрыс әдет қалыптастыру ... ... атап ... ... адамның ешбiр күш салуынсыз пайда бола бередi. Әдептердi белгiлi бiр мағынада бiрнеше топқа бөлуге болады. Олар: адамгершiлiк ... ... ... шын ... ... адал болу, үлкендер тiлiн алу, т.б.).
Мәдени мiнез- құлықтары (сыпайы ... ... ... ... ... ... т.б).
Гигиеналық әдептер: (таза жүру, қол жуу т.б) еңбек, ақыл- ой әдеттерi. Атақты ағылшын драматургы В. Шекспир: "Жақсы әдет жақсылыққа ... ... ... орыс педагогы К. Д. Ушинский: "Жақсы әдет ... ... ... адам өмiр бойы соның жемiсiн пайдаланады, жаман әдет- борыш, адам өмiр бойы сол борыштың өсiмiнен азап ... ... ... ... бiрi ... екi күш ... Бiрi жақсылық жаққа, екiншiсi жамандық жаққа тартады. ... ... ... әдет ... ... күрделi бiр түрi болып табылады. Ол адамның қызметi мен мiнез- құлқының әдеттегi формаларының құрамына енедi. Олар ... бiлiм ... және ... практикалық қызметке дайындауға зор әсерiн тигiзедi. Сол әдеттенудiң арқасында оқушы ... ... бола ... Егер ... ... сенбесе, оған оқуда болсын, жұмыста болсын, кездескен кедергiлердi жеңу қиын ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуге зор әсерiн тигiзедi. Бастауыш сынып оқушыларының адамгершiлiк мәдениетiн тәрбиелеудiң iс- жүзiнде тексерiлген ең ... ... бiрi- ... оқушыларға жүргiзiлетiн түсiндiру жұмысы болып табылады.Түсiндiру жұмысын тек теория жүзiнде ғана уағыздамай, ... ... ... ... көрсетумен ұштастыру керек. "Әдет - дейдi А.Макаренко ... ... ... нәтижесiнде калыптасады, сондықтан жаттығуды дұрыс ұйымдастыру қажет" ... ... ... ... ... ... ... де, қаншама концепциялар ұсынылса да бүгiнгi күнге дейiн нақты жауап таба алмай келедi. Бұның шындыққа сай ең негiзгi қиыншылығы, ... яғни ... ... ... ... ... [88].
Болашақта өмiр сапасы, мүмкiн адамзат цивилизациясының өзiнiң өмiр сүруi. ... ... ... және өзгенi түсiнетiмiзге байланысты болады [89,36].
Жаңарған бiлiм беру жүйесiнiң анықтаушы белгiлерiне мыналар жатады: басты мақсат-бiлiм негiздерiн, әлеуметтiк тәжiрибелер жиынтығын беру ... жеке ... ... ... ... қоғамдық қатынасқа тәрбиелеу. Мұның өзi бүкiл оқудың мазмұнын қайта қарауды ... ... ... дейiн неғұрлым бiлiм негiздерiн көбiрек жинаса, соғұрлым жеке адамдық қасиет мол ... ... ... ... алып ... Ендiгi мiндет қандай бiлiмнiң жеке адамдық қасиеттердi қалыптастыра алатынын болжау.
Адам - табиғаттағы кемелденiп жетiлген ... иесi және ... ... Осы ... орай адамды ғылымның бiрнеше саласы зерттейдi. Ал педагогика мен психология ғылымы болса, адам жандүниесiнiң сырын, психиканың даму ... жеке ... ... ... ... ... ... психологы С.А.Рубенштейн бұл түсiнiк туралы былай деген: [88].
Адамгершiлiкке тәрбиелеу мақсатында ... ... әр қилы ... ... ... Дәстүрдi қолданудағы жаттығудың мәнi әрекет пен қылықтарды бiрнеше рет қайталату арқылы жеке ... ... ... мен ... ... ... қалыптастыруға әсер етедi. Тәрбие әдiсiн балалардың моральдiк мiнез- құлқын (әдет) механизмдерiн, адамгершiлiк сапаларын стимулдандыру тәсiлi деп ... Оны ... ... ... ... ... ... психолог Л.Кольберг адамгершiлiк тәрбиелеудiң басты мақсаты мiнез- құлықты қалыптастыру емес, ұтымды пiкiр айту ... деп ... ... ... мәлiмет беруде түсiндiру, ақыл-кеңес, нұсқау, бағыт- бағдар беру тәсiлдерiн қолдану адамгершiлiктi ... ... ... бола ... ... ... кезеңiнен яғни адамгершiлiк туралы ұғымдарды саралап, санасына сiңiре бастайды. Моральдiк-этикалық дәстүр мәдениетiнiң ... ... ... дәстүрлi педагогикалық мәдениеттi қалыптастыра отырып өскелең ұрпақты, адамгершiлiкке тәрбиелеудiң ... ... ... ... ... ... көзi, iлкi бастауы бола алады [23,44].
Кейбiр зерттеушiлер адамгершiлiк дәстүрлерiн ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ал өзгерген жағдайда ұзақ уақыт қызмет ететiн мораль элементiнiң тұрғысында қарастырады.
Бұған А.Д.Макаренконың "Адамгершiлiк немесе ... ... ... ... және ... қатынасты бейнелейтiн дәстүрлер" дей келе, ұлттық адамгершiлiк деп ... ... түп ... моральды-этикалық дәстүрдiң сара жолына әкеп тiрейдi. Тәрбиенiң дәстүрмен тығыз байланысты тұңғыш қарастырушы К.Д.Ушинский болды. Ол өз ... ... ... ... ... тәрбиелiк және психикалық сипатына және тәрбиедегi адамгер-шiлiк мәселелерiне көңiл бөле отырып "Тәрбие көзi- ... ... ... тұжырымға келген. Осы идеяны қазақ жерiнде жалғастырушы педагог Ы. Алтынсарин мынадай адамгершiлiктiң түрлерiн атап көрсетедi, 7 ... ... ... ... ... ... ақкөңiлдiлiк.
Төртiншiсi: Сыпайылық, момындық.
Бесiншiсi: Адал ниетпен өсиет беру.
Алтыншысы: Жомарттық, қайырымдылық.
Жетiншiсi: Дұрыс заңдылық [ 21, 266].
Жалпы осы адамгершiлiк мәдениетi мәселесi ... ... ... ... ... ... Л.Н.Толстой, Н.И.Ильминский, еңбектерi ерекше орын алады. Қазақ зиялы ... ... ... А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М.Дулатов, Х.Досмұхамедовтер жалғастырған.
Ә.Фараби: "Доскерлiк - адамгершiлiктегi жақсы қасиет, бұл өзi ... ... ... тиiстi шамада қарым-қатынас жасауынан туады, осының арқасында ол өзiнiң жүрiс-тұрысынан, сол адамдармен әңгiмесiнен жақсы ләззат алады. Бұл жөнiнде артық кету - ... ... ал ... кемтар болу - тәккаппарлыққа итередi. Ал ендi осы ... ол ... ... iс жасаса, онда бұл дүрдараздыққа апарып соғады" [48,45].
М.Әуезовтың педагогика, методика мәселелерi жайлы мәселе көтергенi белгiлi. "Ғылым" атты еңбегiнде: ... ... ... құлқы жаратылысынан емес, өскен орта, алған үлгi, өнеге бiлетiндiгiнен және түзелу, бұзылу жас ... ... ... ... ... үшiн жас ... тәрбиелеу қажет ... Адамшылықты таза жүргiзу үшiн - көп ой керек, ойлау үшiн оқу ... және оқу әр ... ... ... ... ... көзiн жеткiзiп, көңiлiне жақсылықпен тәрбие беру керек".
Ал С.Қожахметов шәкiрттердiң адамгершiлiк пен әдеп, саналы тәртiпке тәрбиелеу мәселелерiне байланысты бiрнеше еңбек жазды. ... өз ... ... ... ... Ян Амос Каменскийдiң "Тәртiп жоқ мектеп - сусыз диiрменмен тең" дейтiн ... ... етiп ... Ол "Саналы тәртiп оқушылардың еңбекке, оқуға саналы түрде өзiнiң бар ықыласымен қатысуын, мектеп мүлкiне ұқыпты болуын, ... ... ... ... ... қадiрлi, қошеметтi болуын талап етедi " .
Табиғат - адам ... Адам ... ... адам ... қалу үшiн ... ... ролi зор. Табиғат бөлшектерi: жан-жануарлар дүниесi, өсiмдiктер ... ... сай, биiк ... ... тербеген сары дала - бәрi адамдардың ақыл-ойына - сана , денесiне - ... ... - күш, ... - ... ... - ... бередi. Табиғат жайлы түсiнiктi оқушылар дүниетану сабағында алады. Ал В.А.Сухомлинскийдiң пiкiрiнше адамгершiлiк тәрбие беру дегенiмiз - ... ... су ... ... ... ... емес, ол баланың санасына табиғат дегенiмiз - бiртұтас жүйе, ол адам мен табиғаттың бiрлiгiнен құралатындығын жеткiзу ... ... ... ... ... ... ... аса көп мән берген А.Б.Измаилова табиғатпен қарым-қатынас үрдiсi, оны оқып үйрену және пайдалануды бала ... ... ... бастап жүргiзу керек. Ертегiлер мен ойындардағы мейiрiмдi үй жануарлары, құстар туралы ойлар, мақал-мәтелдер мен нақыл сөздер ... ... ... әсер ... ... ... ... түседi. Табиғатты қорғау, қызықтау сезiмдерi қалыптасады деп ... ... жеке ... ... қалыптастыру қажеттiлiгi мәселесiн қарастыра келiп, мектеп жасынан бастап бұл Я.А.Каменскийдiң өсиет етiп ... ... ... ... адам ... ... құралы деп түсiндiрдi.
Мектептер қызметi мен мектептен тыс уақытта ... ... ... ... ... ... ... көрнектi ғалымдар С.Т.Шацкий, А.С.Макаренко, А.В.Луначарский, Н.А.Семашко, В.А.Сухомлинскийлер дәлелдеп бердi.
И.Д.Зверевтiң пiкiрiнше, тәрбие мен бiлiмнiң негiзгi ... ... ... ... ... оның қызметiне деген жауапты көзқарасын қалыптастыратын берiк ғылыми бiлiмдердi меңгерту ... ... ... ... тәрбие берудiң көрсеткiшi ретiнде оқушылардың табиғи ортаға деген ... оның ... ... ... ... [24,29].
Жалпы қазiргi ғылыми әдебиеттерде адамгершiлiк мәдениетiн қалыптастыру мынадай мiндеттердi белгiлейдi:
-Табиғи және әлеуметтiк ортаға деген жауапкершiлiкпен қарауды қалыптастыру - ... ... бiр ... Өзiн ... ... зиян келтiрмей, қайырымдылыққа iзеттiлiкке үйретудi мектептiң бастауыш сыныбынан бастау.
-Табиғатты қорғау, ағаштар отырғызу, бұталар мен гүлдердi баптау, үй ... ... ... iзет, ... ... ету ... жетiлдiру.
"Ұлттық тәрбиенiң негiзi - адамгершiлiк, еңбек тәрбиесi"-дейдi М.Жұмабаев. Адагершiлiк тәрбиесiн сәби шақтан озық ... ... ... ... ... қай кезде де назардан тыс қалып көрген емес. Бүгiн де оқушылардың адамгершiлiк мәдениетi жоғары болуы маңызды ... ... ... Осыған орай, мектепте оқушыларда адамгершiлiк мәдениетiн қалыптастыруға дүниетану сабағының өзiндiк орны бар.
Осы орайда бабамыз ... ... ... ... ... ... болуға, ақыл-ойдың жан-жақты дамуына көңiл бөлуi қажет. Шын мағынасындағы бiлiмдiлiк - ... ... ... ... ... ... отырып, жас ұрпақты бiлiм нәрiне қандыру да педагогтық парыз екенiн ұмытпағанымыз абзал [2,38].
Адамгершiлiк iлiмінiң және адамгершiлiк тәртiптiң ... ... - ... ... ... ... дамығандығының айғағы. "Адамгершiлiктерiң жоғары болсын. Бұл сендердiң ең ... ... деп ... ... ... Ж.Ж.Руссо. Ал Абай: "Досыңа достық - қарыз iс, дұшпаныңа әдiл бол" деп ... ... ... адам ... ақылды, мейiрiмдi болған сайын, соғұрлым өзгенiң жақсылығын да ... ... "Жас ... ме, ... ... ма!" ... бүгiнгi бастауыш сынып оқушысының ертеңгi азамат екендiгi де еш күмән тудырмайды. Сондықтан өз бойларына жоғары адамгершiлiк мәдениетiн бүгiннен бастап сiңiре бiлу, адал ... арлы болу ... ... Адам жақсылыққа жамандық iстеу арқылы жете алмайды, қашан да қайырымдылық қажет. Өйткенi, адамның асыл қасиетi - оның ... ... Адам - ... ... ... әрқайсымыз осы атқа лайық болуымыз керек. Ал қоғам жайлы оқушылар дүниетану сабағында танысады. Сондықтан да ұлы Абайдың 19-қара сөзiнде "Адам ... туа сала естi ... ... ... ... татып, естiлердiң айтқандарын есте сақтап қана естiлер қатарында болады. Естiген нәрсенi есте ... ... алу ғана естi ... ... ... ... арқылы жетiлетiнiн ғылыми тұрғыдан дәлелдеп бередi. Адам мiнезiнiң түрлерiн адамгершiлiк, моральдық, имандылық тұрғыдан қарастырып, оларды жақсы және жаман деп ... Ал ... ... үлгi ... ... ... iзгi ... өзiне ұран тұтып балаға қатарыңнан қалма, өтiрiк, өсек айтпа, ұрлық-зорлыққа әуес ... ... ... қаш, ... өнегелi елдердiң жастарынан үйрен, оқу оқып, бiлiм ал, талаптан деп өсиет айтады:
Ақылды сол - ... пен ар ... сол - ... жан ... сол - таза ... ... ...
Жаны үшiн адамшылық ар сатпайды.
Ақынның жастарға ұсынған адамгершiлiк жолы адалдық пен ғылымды меңгеру. Осы екi жол кiсiнi қиындықтан құтқарады, ... ... ... ... ... ... ... жаңа қоғам мүддесiне лайықты, жан-жақты жетiлген, бойында ұлттық сана мен ... ... ... ұрпақ тәрбиелеу отбасының, бiлiм беру ошақтары мен барша халықтың мiндетi.
Өзiмiздiң өркениеттi ел ... ... ... ... ... бiрi келешек ұрпақтың рухани дамуы.
Адамгершiлiк ұғымы iзгiлiк, гуманизмнiң синонимi ретiнде адамның игi ... ... ... ... ... жүйесi мен қоғамдық ахуал ретiнде неғұрлым кең мағынада ... сүю, оған ... ... ... болу - адамгершiлiктiң белгiсi. Адамның шынайы байлығы затта ... ... ... (В. ... ... ... құндылық белгiлi бiр бағытта, мақсатты жүйелi ұлттық көзқарасты, мiнез-құлықтағы адамдық тәртiп пен рухани дағдыны ... ... ... - ... ... ... Оның ... талпынуы, өзге адмға жанашырлық бiлдiруi. Айналадағы адамдарға қайырымы, өмiр сүру мәселелерi ... ... ... ... сол арқылы дүниенi - әлемдi тануы.
М.Шоқайұлы былай деген: "Мәдениет - адам ... ... ... ... парасат, ақыл-ой, iзгiлiк пен әдемiлiк заттандырылып, игiлiктер ... ... ... ... ... ... тұлға деңгейiне көтеретiн негiзгi құрал".
Тәрбие өмiр бойы үздiксiз ... ... да, ... ... ... ... ... "Сегiз қырлы бiр сырлы " деген бiр ауыз сөзге сыйғызып, түйiндеген. Адам санасы үш ... ... ... ол ... сезiм, ерік. Осыған орай оның санасында адам ... қай ... ... ... оның ... ... мен ... да соны бейнелейдi.
"Қазақстан - 2030" Ел Президентiнiң Қазақстан халқына жолдауында Қазақстан азаматтарының денсаулығын, бiлiм мен әл-ауқатын ... ... ... ... ... мән ...
Демек, жас ұрпақтың денсаулығын нығайту, рухани-адамгершiлiгiн жетiлдiру мәселелерiне тың көзқарастардың қажеттiгi туындауда. Сондықтан да ... ... ... ... бiрi - жетiлген тұлға тәрбиелеу [3,21].
Яғни, оқушының - ... ... ... ... ... ... өнегелi мiнез қалыптастырып, адамгершiлiк қағидаларды меңгерген адам болып өсуi. ... ... ... яғни, басқаларды жақсы көру, өз махаббатын адамдарға арнау. Оның бойындағы әдептiлiк сипаттар ... ... тиiс:
* ... мүддесiн, өз мүддесiнен жоғары қойып, кеңпейiл болу, тәкаппарлыққа жол бермеу.
* ... ... ... ... бiлу, ... құрметтеу, оларға адал болу, оларды сүю.
* Достарының, отбасының, Отанының сенiмiн ақтау.
* Өз iсiн iзгiлiк мақсатқа арнау, басқалардың мүддесiне ... ету және ... iстiң ... жету үшiн ... iс-әрекетiн, күш-қайратын жұмсау.
* Барлық адамдардың пiкiрiн, құқын, жеке меншiгiн құрметтеу.
* Өзгелердiң пiкiрiн сабырлықпен қабылдау, бiрақ та жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... қайғы-қасiретiне, мұң-мұқтаждығына ортақтаса бiлу, оларға көмек көрсету.
* Кешiрiмдi ... ... ... жол бермеу, ол үшiн жамандық ойлап, кек алудан аулақ болу.
* Рақымды, мейiрiмдi болу, адамның көңiл-күйiн алдын-ала сезе бiлу.
* ... ... ... ... ... ... әзiр тұру.
Сонымен қатар рухани жетiлген тұлғаның бойында адамгершiлiк ұстанымдар да болуы тиiс.
* Өзiнiң қадiр-қасиетiн сақтау, яғни ... ... ... ... ... болу.
* Жауапкершiлiк таныту, адал болу, ақиқатты көздеу, жалғандық пен алдап-арбаудан аулақ болу.
* Ержүрек ... ... жеңе ... ... ... ... бiлу, өз ойын, сезiмiн, тiлiгiн, iс-қылықтарын үйлесiмдiлiкте ұстай бiлу.
Бастауыш сынып оқушыларының жеке тұлғасын ... ... бiлiм мен ... беру тұжырымдамасында негiзгi орын алады. Онда былай деп көрсетiлген: "Жеке тұлғаның қалыптасуы үздiксiз ... ... ... ... жеке ... ... қарап, оның өзiне тән санасы, еркi, өзiндiк әрекет жасай алатын қабiлетi бар екенiн ескерiп, олардың ақыл-ой қабiлетiн, жеке бас қасиеттерiн ... оны ... ... сай iске ... ... ... психологтар Б.Г.Ананьев, В.В.Давыдов, Қ.Б.Жарықбаев, Ж.И.Намазбаева, М.М.Мұқанов, М.Б.Блонскийдiң, С.Л.Рубенштеин, Д.Б.Эльконин, Л.В.Занковтың еңбектерiнде арқау ... ... ... ... мен ... байлықтарына, мiнез-құлықтарына, дүниетанымдарына қалыптастырып отыру қажеттiлiгi айқындалған.
Д.Б.Эльконин оқу әрекетi арқылы баланың үлкендермен қарым-қатынастарының барлық жүйесi мен жеке қарым-қатынасы ... деп ... ... iшкi позициясының балада қалыптасуы көбiнесе оның оқу әрекетiнiң белгiлi мөлшерде нәтижеге жетуiне байланысты болады. Психикалық процестердiң жұмыс iстеуiнiң бiршама ... ... ... ... ... ... дамуының негiзiн құрайды, баланың мiнез-құлық актісiнде мотивациялық деңгейiнiң дамуымен байланысты барлық мақсатқа бағытталған ниет, талаптары артады. Өзiмен бiрге ... ... ... ... қатынастардың құрылуы, құрбыларының арасында да орнын анықтау, әр түрлi жағдайлардағы мiнез-құлық ережелерiн меңгеру, оларды өзiне талап етiп ... ... ... ... оқушыларының мiнез-құлық факторлары, эмоционалды және адамгершiлiк жүгiн арттырады.
Бастауыш мектептiк кезең, кейiнгi зерттеулердiң дәлелдеуi бойынша, адамгершiлiк дамуының, моральдық ... ... ... даму кезеңi. Адамгершiлiк дамуы өзiне адамгершiлiк сана-сезiмдi, адамгершiлiк мiнез-құлық және ... ... ... Бұл ... ... ... ... бағыты - мiнез-құлық мотивтерi мен әдеттердi қалыптастыру. Мектепке жаңа келген балаларда бұларды қалыптастыру бiршама ... ... ... олар әлi де ... моральдық жағдайларды бiржақты қабылдайды, оларға талдау жасауға қиналады, жасы өсе келе бұл жастағы балалардағы бағалаулар бiршама бейiмделiп, адамгершiлiк мiнез-құлық ережелерi ... ... ... ... ... адамдық сезiмнiң жылылығы, шын көңiлмен сүю, ұғу ... Тiптi жай ғана ... ... болады: егер де гүлдi күтсең, суарсаң, жақсы қарасаң, онда ол ... ... ... ... ... сыйлайды. Ал егер оны қарамасаң, ол сарғайып, солып қалады. Мiне, бұл қарапайым шындық.
Бастауыш мектептен ... ... ... ... өзара қатынастары айтарлықтай өзгередi. Тiптi олар үшiн өте маңызды болып саналатын ... ... ... беруге дайын тұру, достықты сүю, мейiрiмдiлiк, қайырымдылық сияқты қасиеттер табылады [7,23].
Атақты орыс ғалымы Н.И.Пирогов: "Пайдалы азамат болуға дайындалған адам ең ... ... ... тиiс" деп жазады. Яғни, оқулықтағы әр тарау бойынша ... ... ... ... ... ... бәрi жақсы екендiгiне, оны қадiрлей бiлуiне байланысты қосымша материалдарды пайдаланып отыру ... - аты ... да, ... ... да ... ... тәжiрибесiнде бiртұтастық, жүйелi мазмұнға құрылып оқытылмаған жаңа пән.
Қорыта айтқанда, ғалымдардың көпшiлiгiнiң пiкiрi оқушыларға адамгершiлiк мәдениетiн қалыптастыру сөзге емес, ... ... ... ... ... ... ... деп есептейдi. Табиғат туралы оқығандарын түсiнiп қана қоймай, табиғаттағы заттарды дұрыс, олардың ... мен ... ... ... үйрету. Қоршаған ортаға зиян келтiретiн әсерлерге қарсы адамгершiлiк ұғымдар қалыптасады. ... ... ... ... қалыптастыру
2.1. Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеу
Бастауыш сынып оқушыларын ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуді мақсат еткенде олардың бойына қалыптасқан қасиеттерді - сынып оқушыларының ұйымшылдығы, ... ... Өз ... жете ... шәкірттерімді мынадай талаптармен таныстырар едім:
* Киімдерді өздері ... ... ... ... ... кішіпейіл, ілтипатты болу;
* Бірін-бірі ... ... ... Қыз балалармен достық қарым-қатынаста болу.
Осы талаптарды оқушы бойына қалыптастыруда оқушылармен әңгіме жүргізіп, төмендегідей талаптарды ... ... ... ... ... Адамға деген қайырымдылық, ақ жүректілік;
* Адамды құрметтей білу;
* Әдептілік;
* Жақсылықты ... да, ... да ... Өзара сынды қабылдау;
* Кемшілікті түзете білу.
Осындай сезімдерді қалыптастыру үшін оқушылардың өздеріне тапсырмалар беремін:
* Оқыған әңгімелерің мен кітаптарыңдағы, көрген киноларыңдағы ... ... ... ... ... ... Өзің білетін жақсы адамдар: туысың, жолдасың, досың т.б. ... ... ... тыс ... ... ... оқушылардың ішкі жан дүниесін білген соң, оқушыларда адамгершілік дағдыларын қалыптастырудың ... ... ... ... ... ұжым ... жеке балаға ықпал ете білу;
* Сендірудің жеке әдістері: әңгіме, ... ... ... ... ... ... тақырыптарға тәрбие сағатын өткізу;
* Оқушылар үшін міндетті адамгершіліктің нормасын орындауды үнемі талап ету, есіне салу, оған ... ... ... дағдыларды қалыптастыруда сендіру немесе олардың санасына әсер ету әдістерінің алатын оры ... ... ... ... ... - ... қандай іс адамгершілікке жататындығын, ал қандай іс адамгершілікке жатпайтындығын бағдарлай білуге және өздерінің іс-әрекеттерін дұрыс бағалай білуге себі ... ... әдіс ... ... ... адамгершілік тәрбие берудің алғашқы қадамы күнделікті тұрмыстағы ұсақ нәрселерден басталады. Отбасы педагогикасын жоғары сатыға көтерген А.С.Макаренко ... ... ... ... ,- деген. Мектеп жас ұрпаққа білім беретін, үлгі-өнеге үйрететін, адамгершілікке баулитын, ... ... ... ... ... ұя. Сондықтан да сол ұядағы ұжымға жүктелер міндеттің абзалдығына орай, ауырлығы да, ... да бар. Оның ... сол, ... ... ... рухта тәрбиелеу - күрделі де үздіксіз еңбек етуді керек ... ... ... ... ... ... ... педагогтар ұжымының ізгілікті, ынтымақты болуының, сонымен қоса, сыпайылылығы, көрегенділігі жеткілікті болуларының ... өте ... келе ... жас ... ... ... ... ісінде үлгі, өнеге көрсету әдістерінің аса зор тәрбиелік мәні бар. ... өте ... ... ... жас балалар көбінесе, ненің жақсы, ненің жаман екендігін айырмастан ... ... ... ... ... ... тым еліктегіштігін ескере отырып, мұғалім-тәрбиешілер ұжымы оқушыларға өз мінездеріндегі жақсы сапаларды ғана дамытатын үлгі-өнеге көрсетуі ... Бұл үшін ... өзі ... ... ... ... барлық жағынан да оқушыларға үлгі болуға тиіс. Ол ... ... ... ... болудың негізгі шарты болып табылады.
Адам бойындағы бар игі қасиет мектеп қабырғасында қаланады. Бүгінгі таңдағы мектептер балаларға жекелеген ғылыми ... ... ... тырысса да, адамгершілік құндылықтар арқылы тәрбиелеуге мән бермей келеді. Соның салдарынан жастарымыз ... ... бой ... имандылық деген не екенін білмей өсуіне әкеліп соғуда. Жағымсыз қылықтар, зиянды ... - ... ... ... ... оның дене және ... дамуына кері әсерін тигізеді. Ересектер үшін баланың зиянды әрекеттерінің ең қауіп төндірерлігі - ... ... ... ... ... ... арасында етек жайған әрекеттерінің бірі. Мектеп жасындағы баланың ... ... ... ... оның жеке ... ретінде қалыптасу үрдісіндегі үлкен бір кемшіліктің болуы. Сол себептен де, темекі тартудың өзіне ... ... ... ... жайт - бала ... ауытқуы, оны ойландыратын мәселелер. Тек ата-ана арасындағы жылы қарым-қатынас бір-біріне деген сенім ғана, зиянды әдетті қалыптастырмаудың бірден-бір ... ... ... - ... ... ... ... БҰҰ-ның баяндамасына сүйенсек, қазіргі балалардың 250 миллионы болашақта өз өлімін темекіге әуестіктің ... ... - ... ... ... ... азаматы - қазіргі балалар. Яғни, ... ... ... ... түсетін санасы таза және дені сау ұрпақ. Сондықтан көпшілік болып балалардың тәрбиесіне кері әсерін тигізетін келеңсіз жағдайларға қарсы ... ... ... ... ... ... өмір ... құруға көңіл бөлуіміз қажет.
Адамгершілік құндылық тәрбиесінде ұлттық тәрбие маңызды роль ... ... ... ... ... ... ... және психологиялық мүмкіндіктерін жетілдіріп, білім алудың керек екендігіне оның ... ... ... Бұл ... ... ... пәндер оларға жақсы ықпал етеді. Оқушыларға ұлт қаһармандарының бейнесі мен тіршілік әрекеттері әрқашан үлгі. ... ... ... ... сүйіспеншілігін, айтқан тәлім сөздерін баяндау арқылы бала бойына ата-бабалардың адамгершілік құндылықтарының көрінісін сіңіру мұғалімнің шеберлігіне байланысты.
Бастауыш сынып оқушыларының тебіреністері, олардың ... мен ... ең ... ... ... Оқу кітаптарынан мақалалар, әңгімелер, өлеңдер, ертегілер оқу және талдау адамдардың жағымды қылықтарын балалардың түсінуіне және бағалай білуіне ... ... ... түсінікті түрде әділеттілік, адалдық, жолдастық, достық, қоғамдық борышқа адалдық, гуманизм, патриотизм мен интернационализм ... ... ... ... оқып ... ... ... әдіснамалық негізі
деген ғұлама ғалым Әбу Насыр Әл-Фарабидің көрегендік сөзі егемен қазақ елі үшін де тәрбие саласындағы бағдарламаларды мемлекеттік ... ... көз үшін де ... ... бағдарламаларды мемлекеттік тұрғыдан қайта көз сүзіп қараудың қажеттілігін алға тартып отыр. Қуана айтар ... ... ... оқушылардың мектеп, оқу орындарында білім алуы, мектептердің ішкі жағдайының жақсаруы техникамен, көрнекі ... ... ... ... ... ... Дегенмен тілімізге, дінімізге қайта мойын бұрған кезде ұлы көшке тосқауыл болар көп кедергі пайда болғаны анықталып отыр. Олар: болашақ ... ана ... ... ... қадірлемеуі, әке-шешесін, баласын тастап кетуі, арақ ішу, наша тарту, ұрлық сияқты жағымсыз қасиеттердің етек алуы. Сондықтан ... ... ұлт ... ... ... тәрбиесіне аса мән беру негізгі мақсатымыз.
Қазақ энциклопедиясында, ,- деп ұғындырылады. Кейбір ... ... ... ... ... ... атап көрсетумен шектелген. Мәселен, В.В.Макаев адамгершілік тәрбиесі мынадай негізгі бөліктерден тұрады дегенді айтады:
а) адамгершілік түсініктерді, ұғымдарды, идеяларды ... ... ... қалыптастыру;
б) адамгершілік сенімдерді қалыптастыру;
в) мінез-құлық дағдылары мен әдеттерді қалыптастыру;
г) өзін-өзі тәрбиелеу;
д) ... ... ... әсерлерге қарсы тұра білу іскерлігін қалыптастыру.
Адамгершілік тәрбиесі оқшылардың нақты жас ерекшелігіне қойылатын талаптардың көлемі, мазмұны, тізбегі жөніндегі түсінік негізінде анықталады. ... ... аяқ ... ... ... ... ... мен қоғамдық жаңартулар тұсында дамып келеді. Бұл кезеңде рухани адамгершілік дамудың жаңа бағытын айқындау көзделіп отыр. ... да ... ... ... ... сонымен қатар біздің елімізде де жеке тұлға дамуының қалыптасуына жаңаша көзқараспен қарау айқындалуда. Осыған байланысты дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... және ересектердің тұлғалық дамуына ықпал жасайтын принциптер мен әдістер алынған. Атап айтатын болсақ, оларға: байқау, әңгімелесу, ... ... тест ... ... алу т.б.б әдістер жатады. Әрбір мұғалім Қазақстан Республикасының үшінші мыңжылдықтағы жаңа әлеуметтік мәдени жағдайына орай, адамгершілік тәрбиесінің мақсатына, мазмұнына, ... ... ... ... байыптап қарап, бағамдау үшін оқушыларға тәрбие берудің тарихи-философиялық, педагогикалық проблемаларына аса зор мән ... ... ... ... тым жас кезінен бастап-ақ пайда бола бастайтындығы белгілі. ... ... мен ... алғашқы белгілері баланың мектепке дейінгі жасынан-ақ оянып, дами береді. Бұл қасиеттер баланың топта, ұжымда басқа ... ... ... ... түрлі ойын үстіндегі бір-біріне қамқорлық жасауы мен қарым-қатынасынан көрінеді де, дамып ... Бала ... ... қалыптаса бастаған адамгершілік дағды мектеп жасына келгенде белгілі ұйымдасқан ұжым ішінде оқу арқылы әлеуметтік өмірмен, Отан алдындағы өз борышын өтеумен ... ... ... ... ... күнінен-ақ, бірінші сыныптықтардың қоршаған өмір туралы әртүрлі түсінікпен келетіндігі, мораль туралы ұғымдары да, мінез-қырлары мен ... де әр ... ... ... ... балалар құрбылармен тату-тәтті ойнайды, керек болса, ойыншықтарын беруге де ... Ал енді ... ... ... ... кейін адам мінездің жаңа сапаларын игермейді, қайта бұрынғыларын шыңдай түседі немесе түзетеді. Сол ... ... ... ... ... өте ... ... керек. Мектеп балаларын адамгершілікке тәрбиелеу міндетін шешуде тәрбиеші мен сынып жетекшілері аса зор роль ... ... ... де ... толы ... ... ісінде тұқым қуалаушылық, орта және тәрбиешілер талаптары арасындағы қайшылықтармен есептесуге тура келеді. К.Д.Ушинский: ... ... Бұл ... ... ... ... өз ... көз жеткізеді. Мінез-құлықтағы қалыптасқан дағдыларды жоғары жаңа талаптар ... ... құру ... ... іске ... ... ... процесінде мектеп оқушыларының мұраттары мен моральдық тәрбиелілік дәрежесі арасындағы қайшылықты есепке алудың маңызы зор. Алайда, қушының моральдық ... мен оны ... ... мен тәсілдері арасындағы қайшылық негізгі қайшылық болып табылады. Егер бала жақсы өнегеге еліктесе, оның дамуы жемістірек ... ... ... ... мен қажеттік арасында сәйкессіздік - оқушыны кездескен қиындықты жеңуге, сөйтіп мақсатқа жетуге ... ... ... туғызады.
Педагогика ғылымы өзін-өзі тәрбиелеудің аса маңызды жолдарын көрсетіп берді. Ол өзін-өзі ... өз ... ... ... ... білдіруден басталады. Оқушылардың өзін-өзі білуден, өз басын жақсартуға ұмтылып, тілек білдіруден басталады. Оқушылардың өзін-өзі тәрбиелеу тілегін туғызу, бұл әлі оларды өзін ... ... ... ... болып есептелмейді, өзін-өзі тәрбиелеудің дұрыс жолдарын белгілеуде тәрбиеші ... ... ... ... ... ... ... өзіне-өзі бұйыра білудің маңызы зор. Оқушылар өз басын тәрбиелеудің бұл ... ... ... және ... ... Олар тұрғысы келмеген кезде де, өзіне-өзі төсектен тұруға, барып душ қабылдауға, ... ... ... ... ... бере ... Алайда кейде оқушылар өзіне-өзі бұйыру әдісін қолданғанымен, одан тез қол үзіп ... де ... ... ... ... өзінің жеке басын жетілдіруде бұйрық беру әдісін қолданып жүргенін мезгіл-мезгіл қадағалап отыру қажет.
Мектеп оқушыларында ... ... ... ... ... ... Олар ... тығыз байланыста және біріне-бірі өзара тәуелділікте қалыптасып дамиды. Ұжымшылдық достық пен жолдастық сезімдерін туғызады. Олай болса бұл қасиеттік сапаларды бір-бірінен ... ... ... ... ... ... - ... қасиеттер бәрі дерлік бір мезгілде қалыптасады деген сөз.
2.3. Оқу-тәрбие процесінде адамгершілікке тәрбиелеудің жолдары
Адамгершілік тәрбиесі балалар арасындағы тәрбие жұмысының барлық буындарында, ... оқу және ... ... ... және дене ... жүзеге асырылады.
Сабақ үстінде оқушылар арасында белгілі бір іскерлік және адамгершілік ... ... ... ... болып отырады. Сыныптың алдына қойған жалпы танымдық міндеттерді шеше отырып, оқушылар өзара араласады, бір-біріне ықпал жасайды. Мұғалім оқушылардың сабақтағы әрекеттеріне ... бар ... ... ... бөгет жасамау, бір-бірін ықыласпен тыңдау, жалпы жұмысқа қатысу және оқушылардың осы бағыттағы імкерліктерін бағалайды. Сабақтағы бірлескен әрекет ... ... ... ... ... ... ненің жаман екендігі жөніндегі түсінік қалыптасады.
Осы орайда 2 сыныптағы ана тілі пәні бойынша М.Мағауиннің мәтінін оқыту барысында оқушыларға адамгершілік ... ... ... мақсатында оқытудың сын тұрғысынан ойлау технологияларын пайдалана отырып, өткізілетін сабақ жоспарын ұсынамын.
Сабақтың тақырыбы: Шаңқа
Сабақтың мақсаты:
+ әңгімесінің мазмұнын ... ... ... ... ... талдау әрекетін енгізуі;
+ Оқушылардың шығармашылықпен ойлау қабілетін ... ... ... ... ... тәрбиелеу.
Қажетті көрнекіліктер: плакаттар, автордың портреті, қима сөздер, суреттер.
Әдістері: ... өз ойын ... ... ... ... ...
технологиясының стратегиялары: 1) Ой шақыру. 2) Түсіндірме күнделігі. 3) Топтастыру; 4) 5 жолдан тұратын қорытындылау тақпағы; 5) ... Жаңа ... ... ... жүру ... ... шегініс.
Сәулелі сөз сөне ме?!
Орны бөлек батаның.
Бізге тәлім-өнеге - ... ... ... ... ... сез,
Ата сөзі - алтын сөз.
Н.Айытов өлеңінен.
Психологиялық дайындық
Балалар бір-бірімен амандасып, ... жылы ... ... Оқушыларды топқа бөліп, бүгінгі сабақтың мақсатымен таныстырамын.
А) Қызығушылығын ояту кезеңі.
Ой шақыру (1 ... ... үйге ... ... ... мәнерлеп оқытып, сыпайы сөйлеу үшін осы өлеңнен қандай сөздерді пайдалануға болатынын сұрау: балқаймазтай тәтті сөз, Абай ... ақын сөз, ... ... сөз, өз ... ... сөз.
ІІ. Мағынаны тану кезеңі.
Сабақтың мақсатымен таныстырып, әңгімесінің авторы Мұхтар Мағауин туралы мәлімет беру.
Автордың аты-жөні: Мұхтар Мағауин
Туған ... ... ... ... ... ... жері
Туған жылы: 1940
Дарындылығы: белгілі жазушы
Шығармалары: , , т.б.
Топтастыру. Топтастыру оқушылардың алған білімін ... ... ... және жаңа ... ашық ... ... оқыту стратегиясы.
2171700102870мысық
00 ... ... ... ... жануарлары
00 Үй ... ... ... ... ... ... ... ... ... жұмыс. Оқушыларға әңгімесін өзім оқып таныстырамын да, түсініксіз ... ... ... ... ... ... ... қою арқылы Мағжан мен күшіктің арасындағы достық қарым-қатынасты анықтау:
+ Мағжан күшікпен қай кезде танысты?
+ Екеуі қалай табысып, достасты?
+ ... ... ... таба алды ... ... қоршаудан неліктен шыға алмады?
+ Мағжан күшікке қандай қамқорлық жасап жүрді?
+ Мағжан мен күшіктің ... ... ... алу. ББҮ - ... ... өз ойына басшылық етуге, ойын білдіруге үйрететін ұтымды құралы.
Әр топқа плакат ... да, ... алу ... ... сөздік жұмысы жүргізіледі, көрсетілген сөздерді топ мүшелері білетін-білмейтіндіктерін кестеге түсіреді.
Сөздер: тротуар, дарбаза, құртақандай, дуал, саңылау, арсалаңдайды, қаңылтыр, сәскелік.
Білемін
Білгім ... ... ... Әр сөзге жеке-жеке түсініктеме беріледі, оқушылардың жауаптары толықтырылып отырылады. Сөздік жұмысынан соң, бөліктерге бөлінген мәтін ... әр ... бір ... ... ... Мәтінді талдау жұмысы түсініктеме күнделігі арқылы жүзеге асырылады, топ мүшелеріне кесте таратылады.
Түсініктеме күнделігі
Мәтіндегі қатты әсер еткен тұстардан үзінділер жазады.
Сол әсер ... ... ... пікір жазады (нені еске түсіреді, қандай сұрақ бар, себеп ... ... ... ... ... күнделікті толтырады да, топта талқылау ұйымдастырылады. Жұмыс аяқталған соң қорыту үшін бірнеше сұрақтар қойып, ... ... ... Ол ... ... баға ... пікірін, көзқарасын білдіруге лайықталынып қойылуға тиіс. Мысалы: Сенің ойыңда не сақталып қалды? (т.с.с. сұрақтар қойылады)
Бұл әдіс ұжым ... ... ... үйретеді. Ақпаратты өз бетінше меңгеруге жағдай жасайды. Сөз астарын, құдіретін түсінуге бағыттайды. ... ... ... ... ... ... пікірін білдіру арқылы оқушының тілі дамиды.
Топта талқылау аяқталғаннан кейін әр топтан төрт оқушы шығып, өз пікірлерін ортаға салады, ... ... ... Ой ... Мәтіндегі күшікке қатысты сөз тіркестерін пайдаланып, шағын әңгіме ... ... Ол ... ... ... ... ... аяқтары жуан, кеудесі тырсиған, қара ауыз, сұр күшік, тақтайды тырналайды, ... ... ... ... ... ... қолдан жейді. Осы бойынша дайын болған эсселерін автор орындығына отырып оқиды.
Sinking - 5 жолды өлең. Ақпаратты ... ... ... ойды, сезімді және сенімді қысқа сөзбен қамту.
* Не? - ... ... - ... ... Не ... - ... арсалаңдады.
* Мағыналы сөйлем. - Сүйкімді күшік қолымды жалады.
* ... сөз. - ... ... ... Үйге ... мәтін бойынша тақырыбына сурет салуға тапсырма беру. Сонымен қатар, А.Байтұрсыновтың ... ... ... ... татулыққа, достыққа, бір-біріне қайырымды болуына мәтіндегі нақыл сөздерді оқып, талдап, негізгі ойды ашу ... ... ... . ... осы ... ... ... жасауға болатындығын сұрайды. Оқушылар өз ойларын айтады.
Ал, С.Сарғасқаевтың мысалын оқи отырып, оқушыларға адамның бойындағы жақсы қылықтар мен жат ... ... ... Оған ... ... ... төмендегідей сұрақтар қойып, жауап алынады:
+ Қызғалдақ деген не? (гүл, өсімдік)
+ Қызғалдақтың адам үшін пайдасы бар ма? ... ... ... хош иіс ... Ал ... ... не айтасыңдар? (Ол - арам шөп, гүлдердің жайқалып өсуіне кедергі келтіреді)
+ Қызғалдақ арқылы адам ... ... ... ... ... ... ... пайдалы т.б.)
+ Ал Қарасораның ше? (мақтаншақ, өркөкірек, маңғаз, паң ... ... сын ... ... ... ... ... балалардың бойында қайырымдылық, қамқорлық, достық қасиеттерін тудыруға тырысамын.
Адамгершілік тәрбиесінің құрамдас бөлігінің бірден-бір жолы - ... ... ... Оқушылардың бойында туған жерге, қоршаған ортаға деген сүйіспеншілік сезімін тәрбиелеуді көздеймін. Жас ұрпақта өмір тәжірибесі, ... ... ... осы ... сұлулығы, пәктігі арқылы қалыптасатындығын ашуды мақсат етемін. Демек, табиғатқа жанашыр болу - ... өз ... ... жанашырлық жасауы. Оны қорғау, аялау, оған қамқорлық жасауда бағдарламасы бойынша дүниетану сабағымен ... атты ашық ... ... ... Осы ... ... кезеңінен үзінді:
+ Сонымен, әр жануар қалай көбейеді екен? (Балалары арқылы, ұрпақтары арқылы). Ал ... ... ... не білесіңдер, оларды қалай атаймыз? (қоян көжектейді, қасқыр балалайды). Ендеше, ... ... ... ... ... Олар бір-бірімен қоректенсе де, аңшылар ауласа да, жыртқыштар жесе де олар құрып кете ме? (Жоқ). Оның себебі неді? (Өйткені олар ... ... Ал үй ... ше? ... да ... береді). Ендеше, балалар бүгінгі тақырыбымыз . Мына суретке көңіл аударайықшы.
Балалар өздері ... ... ... ... тауықтың жұмыртқалайтынын, балапан басатынын, ер жететінін, дәл өзі сияқты тауық болып шығатынын айтады. Сол сияқты басқа аңдардың, бунақденелілердің өсе ... ... ... Осы ... бір-біріне қамқор болатындығы туралы әңгімелейді.
+ Қанша бір-біріне қамқор болса да, ... ... өте ... ... және ... жойылып кететін қаупі бар. Осыны мемлекетіміз қалай қорғайды? ( енгізіледі. Оған енгізілген жануарлардың аттары аталып, суреттері көрсетіледі).
+ Балалар, осы ... ... ... ... ... ету үшін не ... (Таза ауа).
+ Енді дәптердің 40-бетіндегі 1-тапсырма бойынша жұмыс жүргіземіз. Сөйлемдерді ... ... ... ... ... тағы да не ... (Ыс, ... Ыстың ауаға таратылатындығы туралы практикалық жұмыс: майшамды және ... ... ... ... осы ... түтінге ұқсас қайнар көздерге не жатады? (Көліктің газы, мұржадан шыққан түтін, өрт, қоқыстарды жағу). Осы ыс-түтіннің қандай ... бар? ... ... ... ... ... үшін ... жұмыстар жүргізу керек? (Гүл отырғызу, ағаш егу).
+ Енді осы 40-беттегі ... ... ... тік ... ... ... ... қызыл түспен бояу.
Оқулықтағы мәтінмен жұмыс, сұрақтарға жауап беру. Пәндік суреттермен ойын жүргізу.
Динамикалық картадағы сурет ... әр ... ... ... ... ... ... қандай экологиялық апат болуы туралы әңгіме жүргізуге болады (Суретте кір жуғыш ... ... ... жуып ... адамның бейнесі көрсетілген).
Алғашқы сабақтарды балалардың білетін оқиғалары немесе табиғат құбылыстары ... ... ... берулеріне арнауға болады. Балалар өз жолдастарының сөздерін тыңдауға, ұжым болып әңгіме өткізуге үйренеді.
Балалардың өзара қатынасы математика сабақтарында да болуы мүмкін. ... ... ... ... ... да ... ... Балалар белгілі ережеге есептер мен мысалдар ойластырады, оларды бір-біріне шығаруға береді. Сұрақ немесе есепті ... ... ... ... өзі ... талуына болады. Бір партада отырған балалар мысалдардың жауабын өзара тексереді. Балалар өз күштерін біріктіруге, бір-бірінен көмек алуға үйренулері тиіс. ... ... ... ... ... қуанып, бірлесе тебіренуіне, олардың адамгершілікке тәрбиеленуіне мүмкіндік береді.
Технология сабағында адамгершілікке тәрбиелеу үшін зор, қашанда толық пайдаланыла бермейтін мүмкіндіктер бар. Онда ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелейді.
Оқушылардың адамгершілік қасиеттерін нығайтуда, қоғамдық көзқарасқа сенімін арттыруда мектептен тыс және ... тыс ... ... мәні зор. ... тыс ... түрлеріне:
* тақырыптық кештер, ертеңгіліктер;
* мектепке қонақ шақыру (кездесу);
* сайыстар, байқаулар, олимпиада, ... ... ... өлкетану жұмысы, мұражайларға бару;
* қызықты етіп шығарылған ... ... ... да зор;
* ұлттық дәстүрге мән беруге байланысты айтыстар және т.б. жатады.
Адамгершілікке тәрбиелеу процесі бір қалыпты ... ... оның ... ... ... ... ... да бар. Мысалы, кейбір жеке балалардың мінез-құлықтарында өзімшілдік, дөрекілік, үлкендерді сыйламаушылық, жалған сөйлеу, жауапсыздық, ... ... ... жат ... кездесіп отырады. Кейбір оқушылардың мінездері мен іс-әрекеттеріндегі ұнамсыз белгілерді тәрбиешімен кеңесе отырып, қайта тәрбиелеуге тура ... ол ... ... ... әлдеқайда қиын екені белгілі. Сондықтан да мүмкіндігінше балаларда жағымды қасиеттерді дер кезінде тәрбиелеуге көңіл бөлінгені жөн. ... орай ... ... ... тыс ... ... тақырыптар ойластырып, тәрбие жұмысын ұйымдастырып отыру қажет. Мысалы:
а) Достық деген не?
ә) Дастарқан басындағы тәртіп.
б) Телефонмен қалай сөйлесеміз?
в) Ар-ұят - ... ... Егер біз ... ... Анамның аялы алақаны.
д) Мінезімізді қалыптастырып үйретейік.
е) Қарт адамдарға көмек.
ж) Қонақта ... ... ... Қонақтарды қалай қарсы аламыз?
и) Жанжалды болдырмаудың жолдары.
к) Өзіңді және өзгені сыйлай біл.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... сағаты, дөңгелек үстел басында т.б. жұмыстары түрінде өткізуге болады. Мұндай жұмыстардың адамгершілікке тәрбиелеуде мәні зор.
Адамгершілікке тәрбиелеудің күрделі және ... ... ... толығынан шешіле қоймайды. Мектеп оқушылары бірте-бірте, жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... нормалары мен ережелерін меңгереді, мінез-құлықтың жағымды дағдылары мен әдеттерін бойына сіңіреді.
Бүгінгі таңда ... ... ... ала отырып, мектептен тыс мекемелер тәрбие жұмысын жүргізуді көбірек тәжірибеге енгізуде. Жастар мен ... ... ... іске ... ... орын ... ... бірі - балалар мен жасөспірімдер театры, музыка мектептері, балалар кітапханасы. Оқушының жан дүниесіне көбірек үңіліп, оны жете ... және сол ... ... ... ету ... ... ... және мектептен тыс жұмыстардың ролі зор.
Қорыта келгенде, сабақ үрдісіндегі оқушының жеке тұлғалық қасиетін тәрбиелеу тәрбиелік ... ... ... ... ... ... Халықтық педагогика арқылы тәрбиелеу
Қазақ халқы өзінің сан ғасырлық тарихының даму ... ... ... ... ... ... ерте кезден-ақ зор мән берген. Мәселен, бала дүниеге келген ... ... ... ... ... ... кесер, атқа мінер, санамақ, мақал-мәтел, жұмбақ-жаңылтпаштар, ертегілер т.с.с.
Келешек ұрпақтың жақсы денсаулықта дүниеге келуі үшін ... ... бала ... ... ... ... баланың биологиялық, психологиялық оқу процесін оның анасының көңіл-күйін жеткізіп отырған. Бала дүниеге келгеннен кейін тәрбие жолы күрделене түседі. Жас нәрестені 40 ... ... ... алу, ат қою, ... шығару, бесікке салу, тұсау кесу, тіл дамыту процесі, атқа ... т.б. ... ... ... өз ... ... жолмен атқарып отырған. Аталарымыздың деп қалдырған ... ... сөзі бар. ... ... сезіну үшін табиғаттың биологиялық өсу заңдылығына зер салайық. ... бір ... ... екі жас ... өсіп тұр. ... ... уақыт өскен - толықтау, ал екіншісі жаңа ғана бой ... келе ... жас ... Бірінші шыбық шебердің қиялынан шығатын дүниені жасауға көнбей, иілген кезде морт сынып кетеді. Ал екінші шыбық жас, буыны әлі ... ... ... ... затын жасауға мүмкіндік жасайды.
Халқымыз , дегендей жалпы отбасындағы ұл бала ... ... ... қыз бала тәрбиесінде шешенің орнын ерекше бағалаған. Халқымыздың атадан мұра ... келе ... ... ... - қыз баланы сыйлап, қастерлеуі. деп Жүсіп Баласағұн айтқандай баланы байсалды, ұғымтал, тілалғыш етіп баулыған дұрыс. Қазақ ... үшін ... ... ұрлық істеу, қатыгездік, қулық-сұмдық деген жат қасиет. Сондықтан жас жеткіншекті , , деп адалдыққа тәрбиелеген және бір, екі ... ауыл ... ... ... ... ... беру ... енгізу мақсатында тақырыбында кеш өткізуге болады. Мұндағы мақсат жас жеткіншектер ... ... ... ... ... ... тыңдай білуге, кішіге қамқоршы болып, өз ата-бабасын ұмытпай есте сақтау үшін салт-дәстүрден нәр алып өсуіне инабаттылыққа тәрбиелеу боды. ... ... әр ... өзіндік ерекшелігі, салт-дәстүрі, діні, тілі болатыны белгілі. Біздің тәрбиеміз де ананың ақ сүтінен, ана ... ... ... сөздерінен бастау алады. Үлкен кісілерді тыңдап, оынң сөздерін еске сақтап, құрметтеуіміз керек.
Оқушылар хормен туралы әнді орындайды.
1-бастаушы:
+ Жерден ауыр ... ... ... не?
+ Оттан ыстық не?
+ Көктен биік не?
Оқушы: Жерден ауыр дегенім - ... ... ... дегенім - оқу-ғылым, оттан ыстық дегенім - адам ... ... биік ... - ... ... деп ... береді.
2-бастаушы:
- Алты алаш деген кім?
Оқушы: Алты алаш: Алаш ... ... - ... ... ... ... ... Жайылхан,-деп жауап береді.
1-бастаушы:
- Не жетім?
Оқушы: Жаңбыр жаумаса, жер ... ... ... ел жетім; ұқпасқа айтылған сөз жетім,- деп жауап береді.
2-бастаушы:
+ Не тәтті?
+ Не жұмсақ?
+ Не қатты?
Оқушы: Ананың сүті ... ... қолы ... ... ... қатты.
Бастаушы мен оқушылар арасындағы сұрақ-жауап осылайша жалғаса береді. Кешке ... ... ... ... ... үлгі ... ... ете отырып, өзінің өмір жолы туралы әңгімелеп, бата түрлері туралы ... ... ... ... ... бата ... Қазақта деген нақыл сөз бар. Мына бір аталы сөздерді оқып, мағынасын түсінелік (плакатқа жазылған сөздердің мағынасын түсіндіреді).
1-бастаушы:
Қазақ ... ... ... ... ... ел,
Би биле де, ән сап бер!
Кеш оқушылардың ән айтып, би билеуімен ... ... ... біз ... ... ... ... көп екен. Әлі де оқып-таныса береміз. Үлкен кісіні тыңдап, сыйлай білу керек.
Осындай кештердің өткізілуі жас ... ... ... ұлттық мәдениеттілікті құрметтеуге тәрбиелейді.
Бабаларымыз ұрпақ бойына еңбекті сүю, қиыншылыққа төзе білу, ата-тегін, дәстүрін сақтау, жасы үлкенге ... ... ... меселін қайтармау, көрші хақын жемеу сияқты игі қасиеттерді сіңіруді мақсат тұтты. деп халық бекер айтпаған. Сәлемдесу, амандасу адамның ... ... ... инабаттылық, адамгершілік деп білген жөн. Игі адамгершілік қасиеттерді балаларға жас кезінен жанұяда қалыптастыру керек. Әрбір адам өз балалары арқылы өзін ... бұл ... ... ... ... ... сапалары жоғары жаңа қоғам адамын дайындау деген сөз.
Халықтық педагогика арқылы оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеуге байланысты біршама теориялық-практикалық тәжірибе жинақтау қажет. Ол үшін ... ... ... ... ... ... - жалпы адамзаттық құндылықтарды және тұлғаны қалыптастыру, өз халқының мәдениетін, әдебиетін, тілін, салт-дәстүрін, тарихын, өнерін сүю ... ... ... да тілі мен ... ... ... қарайтын нағыз мәдениетті қалыптастыруы тиіс.
2.5. Оқушыларда адамгершілік сананы ... - ... ... ... ... ... көзқарасты, сенімді, парасатты, мінез-құлық дағдылары мен әдеттерді қалыптастыруға және адамгершілік сезімді, ... ... ... ... ... тиімді пайдалануға бағытталған жалпы адамзаттық тәрбиенің құрамдас бөлігі,- деген анықтама берілген.
Мораль нормалары баланың ... ... ... меңгеруі арқасында ғана адамгершілік субъектісіне айналады.
Л.Х.Салимованың айтуынша: .
Адамгершілікке тәрбиелеу жеткіншектер үшін маңызды және тартымды. Оның нәтижелі болуы ... ... ... іс-әрекеттер барысында мынандай шарттарды орындауына байланысты:
* Оқушылардың жас ерекшеліктерін, қызығушылықтарын ескеру;
* Іс-әрекеттің қоғамға пайдалы болуын ескеру, ұжымның бірлесіп әрекет етуіне мән ... ... ... жету ... ... ... ... ескеру;
* Оқушылардың бір-бірін түсінуіне қамқорлық жасау.
Қазіргі педагогикада жеке тұлғаның адамгершілік тәрбиелігінің өлшемдерін анықтауда бірнеше көзқарастар бар. ... ... ... ... ... ... тәрбиелігінің өлшемі ретінде жеке тұлғаның қоршаған шындыққа (әлеуметтік орта, еңбек ... ұжым және т.б.) ... ... ... Н.И.Болдырев болса, оқушының адамгершілік тәрбиелілігін жеке тұлғаның белгілі бір адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық түрлері: адамгершілік сана, сенім, мінез-құлық дағдылары мен әдеттері ... ... ... ... ... ... ... сана, сезім және мінез-құлық деңгейі ретінде қарастыруды ұсынады.
* ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінің барлығына енгізілуі керек. Сонымен қатар, олардың эмоциялық және интеллектуалдық жағын да қамтыған жөн.
* Адамгершілік тәрбиесі - ... ... ... мен түсініктерді тәрбиелеу.
* Адамгершілік тәрбиенің түп қазығы балалардың бір-біріне қарым-қатынасын мақсатты ... ... ... баланың адамгершілік мінез-құлық нормаларына сәйкес балалар ұжымында өздігінен шешім қабылдау мүмкіндігіне ие бола ... ... ... ... Жеке ... адамгершілік дербестігі кең түрдегі қарым-қатынас арқылы қалыптасады. Тәрбие оқушылардың өз мінез-құлқының ... ... ... ... ... етеді.
Адамгершілік тәрбиесі оқушылардың нақты жас ерекшелігіне қойылатын талаптардың көлемі, мазмұны, тізбегі жөніндегі ... ... ... әлеуметтік тәрбие үш түрлі функционалдық-әлеуметтік, теориялық және практикалық салада қарастырылады. Адамгершілік тәрбиенің әлеуметтік қызметі жеткіншек ұрпаққа жинақталған тәжірибені ... ... Ал оның ... ... ... саласын теориялық жағынан дамытуды қамтамасыз етеді.
ІІІ. ІС-ТӘЖІРИБЕ
Оқушылардың ... ... ... ... ... батылдыққа, ұйымшылдыққа, қиыншылықтарды жеңе білуге тәрбиелеп жаттықтырудың да маңызы зор. Олай болса, тәрбие ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру ісіне жете көңіл аударған жөн. Мектепте адамгершілікке тәрбиелеу оқушыларда игі қасиеттерді қалыптастыруды көздеп қана қоймай, сонымен ... ... ... мен ... ... ... қалған ұнамсыз жақтарын да жоюды көздеп отырған абзал. Оған ... ... ... атты сыныптан тыс тәрбие сағатын өткізуге болады.
***
Сабақтың тақырыбы:
Сабақтың мақсаты:
* Оқушылардың білгендерін бір жүйеге келтіру, толықтыру.
* Сыпайы сөйлеуге ... ... ... ... ... тәрбиелеу.
Сабақтың көрнекілігі: Сөздер жазылған карточкалар.
Сабақтың түрі: Сұрақ-жауап, әңгімелеу әдісі.
Сабақтың барысы:
* Ұйымдастыру кезеңі.
Сабақтың ... ... ... ... сағатында не туралы, қандай тақырыпта әңгіме жүргізілетіндігі жайлы айтып өту.
Кіріспе әңгіме.
- Құрметті, балалар! ... ... ... ... Сендер алғаш мектеп табалдырығын аттаған күннен бастап оқушылар ережесімен таныстыңдар және оны орындап жүрсіңдер. Кейде сол ... біле ... та ... ... ... ... кездесіп қалады. Сондай тәртіпсіздікті, әдепсіздікті болдырмау үшін біз мектепте қалай болуымыз керек?
Мектепте:
* Мектепте мұқият киініп, жақсы үтіктелген ... ... ... ... тазаланған аяқ киім киіп келу керек.
* Мектепке әкелетін заттардың бәрін сөмкеге рет-ретімен салып қою керек.
* Мектепке уақытында кешікпей келу ... ... ... ... ... ... Олардың алдына түсіп кетуге тырыспа. Кірер алыднда аяқ киіміңді ... ... ... Ұл ... ... ... бас ... шешіп, қолдарына алуы керек.
* сыныпқа кіргенде алдымен мұғаліммен, сонан соң сыныптас достарыңмен амандас.
* Егер сыныпқа үлкендер ... ... ... ... ... ... Сабақ кезінде тура қарап отыру керек. Сабақ үстінде жан-жаққа қарауға, бір-бірімен сөйлесуге болмайды.
* Тақта алдында түзу тұру керек. ... ... ... жөндеп алуды есіңнен шығарма. Тақтада жауап беріп жатқан жолдасыңның жауабын тындап отыру керек.
* ... ... ... ... тұрған жолдасыңды толық тыңдап үйрен. Жауабын толық аяқтатпай, орныңда отырып айғай салу мәдениетсіздікке жатады.
* Партаны күт, ... оған ... ... ... ... және ... алған қосымша оқу кітаптарын күтіп ұста, жыртылып қалса желімдеп қоюды ұмытпа! ... ... таза және ... ... шық. ... ... алдынан өтпе. Оған жол бер.
* Көшені ластауға болмайды. Үйдің қабырғаларына жазуға болмайды, көшеде қатты сөйлеуге, ... ... ... Егер ... ... көріп бөгелетін болсаң, жолдан шығып тұр, басқалардың өтуіне кедергі келтірме. ... ... ... ... ... шешіп ілуге көмектес, онаң соң бөлмеге кіргіз. Алдымен қонақты кіргіз.
* Дастарқанға ... кісі ... ... ... ... ... қол созба. Тамақты ішіп болған соң қолыңды жалама.
* Дастарқан басында отырып кітап, газет оқуға болмайды. Тамақ ішіп отырып сөйлеме. ... ... ... ... ... ... сөздер.
Рақмет! Кешіріңіз! Рақым етіңіз! Қайырлы таң! Сәлеметсіз бе? Сау ... ... ... ... затыңды берген, сыйлық тапсырған адамға және жолдасыңа - рақмет ... ... ішіп ... соң ... ... өзіңе айтса, деп жауап бер.
* Телефонға біреуді ... ... ... ... ... ... біреуді қағып кетсең, деу керек.
* Сыныпқа кешігіп қалсаң, мұғалімнен рұқсат-кешірім сұра.
* Мектептен қайтарда немесе қонақтан кетерде дегенді ...
2. ... ... енді ... ... ... тыңдап көрелік те шешейік.
Апаң сенің базардан
Алма сатып әкелді.
Ең үлкенін жақсысын
Саған ... ... деп ... жеу ... ... ... жүр ... шу-айғай.
Сен де шықтың көшеге
Қағып кеттің байқамай.
Мұнда не деу керек? ... ... ... қудың, жарыстың
Көшенің сол шетінде,
Кезікті бір танысың
Ұмыттың сен не деуді? ... ... ... ... көптен үйіліп.
Тазалайды қарт кісі,
Белі зорға иіліп.
Не дегенің жөн еді? (Мен ... ... ... ... қойды мол.
Жұрттан бұрын ыдысқа
Бұрын қолды салдың сен.
Жөн еді не айтқаның? ... ... ... енді мына бір ... ... оқып берейін, шешуін кім табар екен?
* Көше бойымен таяққа сүйенген бір қарт кісі келе жатыр. Ол әбден ... ... Бір бала оған ... келе ... Әлгі бала қартқа жақындағанда оған жол берді. Үлкен адам алғыс айтты. Балалар, әлгі бала ... сөз ... бе, ата, ... Есен автобуста отыр еді. Бір аялдамадан бала көтерген әйел кірді. Есен орнынан тұрды да, әлгі бала көтерген әйелге ... Әйел ... ... ... Автобус орнынан қозғалғанда Есен байқамай алдындағы адамды итеріп қалды. Әлгі адам ашуланып кетті. Неліктен? Есен не деуді ... ... ... екі ... ... ... ... бірден әңгімелесе жөнелді. Тіпті қайда тұрғандарын да ұмытып кетті. Ал адамдар ... ... ... әрең ... ... адам ... ... жасады. Оны қыздар жақтырмай, ренжіп қалды. Қыздардың ... ... ... жұртқа кедергі жасады)
3. Қорытындылау.
Осы тәрбие сағаты арқылы оқушылардың бір-біріне деген ... ... арта ... жалпы адамзаттық: сөйлесудегі ізеттілік, бір-біріне деген мейірімділік, ... ... ... қасиеттерді бойына сіңіруге ықпал жасайды.
IV. Қорытынды
Мектеп оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеу ең алдымен - оқыту үрдісі барысында жүзеге асады. ... ... оқу ... ... ... ... достық, жолдастық, өмірге белсенді көзқарасы, Отан туралы ұғымдары қалыптасады. Үлкенді сыйлауға, ата-аналарды ... ... ... ... ... Бұл ... ... сапалы тәртіпке, жолдастық өзара көмекке, адамның көңіл-күйін түсінуге дағдыланыд. Бастауыш сыныптарда осы мақсаттарды шешуге бағытталған ... мен ... тыс ... жиі өтіп ... қажет деп ойлаймын. Соның нәтижесінде бастауыш сынып оқушыларының дербес және қоғамдық мінез-құлқы мен адамгершілік ... ... ... ... ... адамгершілік қасиеттердің кейбіреулерін қалыптастыру бірінші орынға қойылуы мүмкін. Мысалы, сыныптағы тәртіптілік, шыншылдық, жолдастық өзара көмек сезімін тәрбиелеуді ... ... ... ... ... бұл ... адамгершіліктің басқа қасиеттерінен бөлек қалыптаспайды. Мұғалімнің оқушыларға жаңа білім берерде ... ... ... ... сияқты, адамгершілік жаңа қасиетті қалыптастыруда бұрын қалыптасқан қасиеттерді еске алу қажет. Мектеп жас ұрпаққа білім беретін, ... ... ... ... ... ... жолдама беретін алтын ұя. Сондықтан да сол ұядағы ұжымға жүктелер міндеттің абзалдығына ... ... да, ... да бар. Оның қиындығы сол, шәкірттерді жан-жақты адамгершілік ... ... - ... де ... ... етуді керек ететін жұмыс.
Бастауыш сынып оқушысының рухани-адамгершілік даму деңгейінің жетілуі немесе өзгеріссіз қалуы ұстаздың ізденімпаздығына және тәрбие теориясы мен ... ... ... ... ... Көптеген жағдайда, әсіресе бастауыш мектепте оқушы ұстаздың адамгершілікке баулуға құрылқан ... ... ... ... ... оның рухани-адамгершілік даму деңгейі өзгеріске ұшырамайды. Өйткені оқу материалы оның ... ... ... ... ... ... ... Оқу үрдісінде оқушы өз бойында бұрынна қалыптасқан адамгершілік сипатын ғана көрсете алады.
Мектепті бітіргеннен кейін адам мінездің жаңа ... ... ... ... ... ... ... түзетеді. Сол себепті балалардың мектептегі адамгершілік тәрбиесі өте шеңберлі болуы ... ... ... ... ... ... мінез-құлық нормаларын ұғу жайындағы біліммен қаруландырады. Сонымен қатар, ол адамның ішкі ... ... ... оның ... ... ой әсемдігі мәселелерін қамтиды.
Қорыта айтқанда, мектептегі адамгершілік тәрбиесі біздің өміріміздің тек осы кездегі талаптарын ғана ... ... да ... ... ... қаншалықты білімді болғанымен, оның адамгершілік қасиеті жетіспей жатса, оның жолдастары ... ... ... тұрсын, жақсы азамат та бола алмайды.
Пайдаланылған әдебиеттер
* ... З. ... ... беру арқылы адамгершілікке тәрбиелеу. //Бастауыш мектеп. 2003, №12.
* Айтжанова З. Салауаттылық - өмір салты. Адамгершілікке тәрбиелеу. ... ... 2004, ... ... Ж. ... оқушыларына адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру. Алматы: Рауан, 1998.
* Бала тәрбиесі. Мұғалімдерге арналған ... Іс ... ... ... ... ... Ж. ... бақыты. Алматы: Қайнар, 1990.
* Бейсенбаев Ж. Әдептілік әлемі. Алматы: Жалын, 1982.
* Дүйсембекова Ш.Д. Оқушыларды адамгершілікке ... ... ... Семей, 1999.
* Кенжебаева Р. Педагогикалық зерттеулер. Алматы: ЖАҚ , ... ... Р. ... ... бала ... ... ... Мектеп, 2001.
* Қоянбаев Ж., Қоянбаев Р. Педагогика. Астана, 1998.
* Құнантаева К.Қ., Халитова И.Р. Педагогикалық мәдениеттану. //Шағын мектеп. 2004, №5 ... ... Ш. ... ... ... //Бастауыш мектеп. 1997, №4. 3-6 беттер.
* Нойберт Р. Что я скажу моему ребенку. М., 1971.
* ... М., ... С. ... негіздері. Әдістемелік нұсқау. Алматы: Кітап, 2003.
* Нүсіпбекова М.И., Жүнісова Қ.Ш. ... ... ... ... ... ... К. Иман және ... Алматы: Ана тілі, 1993.
* Рахимова Э. Педагогикалық зерттеу. Адамгершілікті ұрпақ тәрбиелеу. Алматы: Абай ... ... ... Сәрсенбаева Ұ. Әдептілік - әдемілік. //Биология және салауаттылық негізі (Биология и ... ... 2007, №2 ... ... Т., Сыдықова З. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу. //Бастауыш мектеп. 2004, №5.
* Төлеубеков А.Р. Адамгершілік тәрбиенің ... ... ... ... Хрипкова А.Г., Колесов Д.В. Ұл есейсе, қыз өссе. Мұғалімге арналған кітап. Алматы: Мектеп, 1988.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адамгершілік мәдениеті69 бет
Адамгершілік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған эксперимент жұмысының мазмұны мен нәтижесі7 бет
Адамгершілік сананы қалыптастыру әдістері44 бет
Бастауыш сынып оқушыларына музыка пәні арқылы эстетикалық тәрбие беру6 бет
Жеке тұлғаның тәрбиесіндегі даму мәселелері7 бет
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
Классикалық кезеңдегі грек мәдениеті, Октавиан Август принципаты (талдау жасау)10 бет
Оқушылардың мемлекеттік рәміздерге деген құрмет сезімін тәрбиелеу- патриоттық тәрбие берудің бастапқы қадамы6 бет
Педагогикалық құзыреттілік6 бет
Педагогтың қарым-қатынастық мәдениеті7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь