Қазақ тілінің дыбыстық жүйесінің өзге тілдерден айырмашылықтары мен ұқсастықтары

Кіріспе
1. Қазіргі қазақ тілінің фонетикасының нысаны мен міндеттері. Фонема туралы түсінік.
2. Қазақ тілінің фонетикалық жүйесінің басқа жүйелерден айырмашылығы.
3. Қазақ тілінің фонетикалық жүйесінің басқа жүйелермен ұқсастығы
4. Қазақ тілінің семантикасы
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Дыбыстық тілдің қыр-сыры мол. Ол адамдардың қатынас құралы ретінде қолданылғанда сол қасиеттерінің кейбіреулерін ғана жарыққа шығаратыны, сөйлеуші не жазушы адамның мақсатына, сөз қолдану шеберлігіне байланысты олардың құбылып, түрленіп отыратыны мәлім. Тілдің бұл қасиетін ғалымдар ерте кезден-ақ біліп, тілдің осы тәрізді қолданылу жағын көбірек зерттеген. Дегенмен сонау көне үнді, грек тіл білімі өкілдерінен бастап, күні бүгінге дейін тілдің көп мәселелері талданып, өз шешімдерін тапқандай болса да, тіл білімінде әлі де талдануы, анықталуы қажетті мәселелер толып жатыр. Заттарға, құбылыстарға ең қарапайым көрінетін ат берудің өзі тек көне грек тіл білімі өкілдері (аналогистер мен аномалистер) арасында ғана емес, қазіргі дәуір тілшілері арасындағы пікір алалығына да себепші болып жүргені анық. Басқа пәндер сияқты, тіл білімі де дамып жаңа сатыға көтерілген сайын оның алдына зерттелуі қажет болған жаңа мәселелер қойылуда.
1.С.Мырзабеков. Қазақ тілі фонетикасы. –А.,2004.
2.К. Аханов. Тіл білімінің негізері. –А., 1997.
3.Кеңесбаев І, Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі.-А.,1962.
4.Кеңесбаев І., Мұсабаев Г. Қазіргі қазақ тілі. Лексика, фонетика.-А., 1975.
5.Мырзабеков С. Қазақ тілінің дыбыс жүйесі. –А.,1999.
6.Аралбаев Ж. Қазақ фонетикасы бойынша этюдтер.- А., 1988.
        
        *******************************************************
Visa QIWI Wallet
ИНН 3123011520
Квитанция:
6781090120
Дата:
2015-12-15 11:58:04.0
Оператор:
MasterCard MoneySend (Международный перевод)
Номер телефона/счета:
676200******7285
Перечислено:
900.0 RUB
Код операции:
6781090122
BIN:
676200******7285
Служба поддержки
Телефон:
8-800-707-77-59
e-mail:
support@qiwi.ru
*******************************************************
Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Реферат
Тақырыбы
Қазақ тілінің дыбыстық ... өзге ... ... мен ... ... ...
Топ:
Алматы 2015ж
Мазмұны
Кіріспе
* Қазіргі қазақ тілінің фонетикасының нысаны мен міндеттері. ... ... ... ... тілінің фонетикалық жүйесінің басқа жүйелерден айырмашылығы.
* Қазақ тілінің фонетикалық жүйесінің басқа жүйелермен ұқсастығы
* Қазақ тілінің семантикасы
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе
Дыбыстық тілдің қыр-сыры мол. Ол ... ... ... ... қолданылғанда сол қасиеттерінің кейбіреулерін ғана жарыққа шығаратыны, ... не ... ... ... сөз қолдану шеберлігіне байланысты олардың құбылып, түрленіп ... ... ... бұл ... ... ерте ... біліп, тілдің осы тәрізді қолданылу жағын көбірек зерттеген. Дегенмен сонау көне үнді, грек тіл білімі ... ... күні ... дейін тілдің көп мәселелері талданып, өз шешімдерін тапқандай ... да, тіл ... әлі де ... ... ... мәселелер толып жатыр. Заттарға, құбылыстарға ең қарапайым көрінетін ат берудің өзі тек көне грек тіл білімі ... ... мен ... ... ғана ... қазіргі дәуір тілшілері арасындағы пікір алалығына да себепші болып жүргені анық. Басқа пәндер сияқты, тіл білімі де ... жаңа ... ... ... оның алдына зерттелуі қажет болған жаңа мәселелер ... ... мен XX ... ... ... ... тіл ... (жалпы түркологияда да) өкілдері, негізінен, грамматикалық категориялардың табиғатын анықтаумен ғана шектелді. Тілдің фонема, лексика салалары болса, оқулықтың ... әрі ... ... ... шыға алмады. Тек алпысыншы жылдардан кейін ғана тілдік элементтерді жан-жақты зерттеп, ... ... ... ... ... пәндермен байланыстырып, солардың жетістігін пайдалану сөз бола бастады.
Қазіргі қазақ тілінің фонетикасының нысаны мен міндеттері. Фонема ... ... ... фоне ... сөзі ... ... еніп ... Фонеманың мағынасы - дыбыс, үн, дауыс. Фонетика - тіл ғылымының, тілдердің ... ... ... ... Ол тіл дыбыстарын, олардың құрамын, тілдегі дыбыстардың өзгеру ... ... ... ... және ... ... тіл ... тілдің дыбыстық жүйесіндегі фонетикалық заңдылықтармен байланыста, қарым-қатынаста болады.
Қазақ тілінде дыбыс деген сөздің ... әр ... ... ... ұғым тек тіл ... ғана ... бізді қоршаған ортаға тән құбылыс. Жалпы дыбыс болу үшін мынадай үш түрлі шарт керек: 1) ... ... ... 2) дыбыс шығаратын денені қозғалысқа келтіретін күш; 3) ауа ... ... ... ... дыбыстарының пайда болуына да осындай үш түрлі шарт керек: 1) дыбыс шығаратын дене- сөйлеу мүшелері, 2) қозғалысқа ... күш - ... ... ауа, 3) ... - ... ... тамақ, ұуыс мүшелері. Тіл дыбыстарының тілдік емес дыбыстардан негізгі айырмашылығы - ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз - тіл дыбыстарын жасауға қатысатын дыбыстау мүшелері. Тіл дыбыстары дыбыстау мүшелері ... ... ... ... ... ... мүшелерінің қызметін артикуляция дейміз. Сөйлеу мүшелері - сөйлеу органы немесе дыбыстау ... деп те ... ... ... ... тіл ... ... қызметі адам жаратылысында, туа пайда болатын биологиялық қасиет емес, ұзақ мерзімдік жаттығу нәтижесінде, өзін қоршаған ортадан, өмірден ... ... ... ... ... органы үш бөліктен тұрады. 1. тыныстау аппараты; 2. көмей (тамақ, желбезек) дауыс шымылдығы деп те аталады; 3. ... ... мен ауыз ... ... ... ... түсінік. Тілдегі сөздер бір-бірімен мағыналары мен дыбысталуы жағынан ажыратылады. Мысалы, қазақ тіліндегі тас пен тес, тоз - тез ... ... әр ... ... екендігін, олардың мағынасы мен дыбыстарының әр басқа болуына қарап ажыратамыз. Мағына мен ... әр ... ... ... ... ... да ... Тіл білімінде дыбыстың осы қызметіне орай фонема деген ұғым пайда болды. . Фонемаларды зерттейтін ілім фонология деп ... ... ... ... әр ... ... Олардағы дыбыстың сапасы да бірдей емес.Кейбір дыбыстардың немесе олардың ерекшеліктерінің бір тіл үшін мәні айрықша боса,екінші бір тіл үшін оның ... мәні ... ... ... ... ... не созылыңқы айтылуының сөз мағынасын ажыратуға әсері яғни фонетикалық қасиеті болса,орыс,қазақ,татар ... оның ... ... болмайды.Фонема дегенімізде тіл дыбыстары,бірақ ол тіл дыбысы болғанда ... ... ... ... ... ... ... зерттейтін фонетика да екі түрлі пән емес.Тіл туралы ғылымның бір бүтін саласының екі жағы. Түркі тілдерде ... жуан және ... ... ... ... ... Сөз ... дауысты жуан болса, онымен тіркесе айтылған дауыссыз да жуан түрде айтылады. Керісінше, ... ... ... оған ... ... да ... болып келеді. Мысалы: сан - сән, сол - сөл, ар - әр т.б. ... ... ... ... дыбыстардың фонемалық қасиеті жоқ.
Ал орыс тіліндегі дауыссыздардың қасиеті түркі тілдердегі дауыссыздардан басқаша болып ... Орыс ... ... ... дауыссыздардың жуан немесе жіңішке айтылуының сөз мағынасын ажырататын қасиеті бар. ... мен ұяң ... да ... ... ... ... айтылуы мен жазылуы бірдей емес. Көзбен көріп отырған яғни жазылған тілді - сөзді қатесіз жазу және ... етіп оқу, ... ... төмендетпейді де, кемітпейді. Ал шындығында, сөйлеу, айту - жазудан көрі маңыздырақ. Басқасын былай қойғанда, кез келген адам ... ... ... ... де, ... ... барып жазуды үйренеді. Сөз дыбыстардан құралады. Бірақ дыбыс болған жердің бәрі де сөз ... ... ... ... ... ... ғана құрайды. Сөз бен дыбыстың арасында заңды бірлік бар. Бұл заңдылық дәстүрлік принципке сүйенеді. Сөз бен ... ... ... 1. сөз ... ... ... жүйесі жоқ. 2. дыбыссыз сөз жоқ. Дыбыс - сөздің материалы. Тілдегі сөйлеудің ең кіші ... - сөз ... ... Ал ... ... ол ... ... болсын, мейлі күрделі болсын мағынаға ие бола алмайды. Бірақ дыбыс сөздің мағынасын ажыратуға құрал болады. Әріп - ... ... ... Қазіргі қазақ жазуындағы әрбір әріптің өзінше пішіні формасы бар. Сөз ішінде әрбір әріптің екінші әріптен жігі ... ... Әріп ... жеке ... ... ... ... бір әріп - бірнеше дыбыстардан (ю, я) құралады. Ал кейбір әріптердің (ь,ъ)дыбыстық мәні болмайды. Әріп пен ... ... ... ... бар: 1. әріп ... тек шартты түрде таңбалаумен бірге, қағаз бетіне, не ... ... ... затқа түсіретін белгі болғандықтан, оған дыбыс мүшелерінің ... жоқ, ... ол ... ... тек ... ... ... 2. әріп құбылмалы емес. Үнемі бір белгімен таңбаланады, бірақ ол шартты белгі екенін есте ұстау ... ... ... мен ... ... ... ... болса, бұл - фонеманың да негізгі ... ... ... ... ... мен ... ... алатындай дыбыстар тобы - фонемалар бар. Мысалы ат, ет, от, өт секілді сөздерде ... т ... бар. ... ... әсерімен т дыбысы бірде жуан, бірде жіңішке, ... ... ... ... ... ... ... айтылады да, қызметіне қарай бір ғана фонема деп танылады. Бір дыбыстың айтылуындағы мұндай ауытқушылық аллофон делінеді. Демек сөз - ... ... ... ... ... ... айтылуындағы ауытқулардың сөздің мағынасы мен формасына әсері жоқ деуге болады. Сондықтан дыбыс пен ... ... ... бірі ... ... қолданыла береді.
Фонология (гректің phone - дыбыс, logos - сөз, ... - тіл ... ... дыбыстық жүйесінің құрылымдық және функционалдық заңдылықтарын зерттейтін саласы.
1. дыбыстық жүйеде тілдің құрылымын зерттейтін тіл ... ... ... ... ... ... абстрактілі жүйесінің дыбыстық деңгейі, яғни тілдегі фонемалардың ғылыми моделі.
Фонологиялық анатомия.
Фонология дистингтивті, делимитативті және кульминативті қызметтерін атқару ... ... ... ... ... ... ... айырмашылықтары мен ұқсастықтарын зерттейді:
Дистингтивті (ажырату) қызметіне сөз, морфема ... ... ... фонетика жағынан ажыратып танып-білу және семасиологиялық жағынан басқалармен теңдестіре отырып айыру жатады.
Осыған байланысты ... ... ... ... және ... ... ажыратушы) түрлерге жіктеледі.
Делимитативті (белгілеу) қызметі бойынша фонемалардың сөздер мен ... ... ... ... ... ... сөз соңында ң, ғ, ә, о, ұ, ү фонемалары кездеспейді. Ал сөздің соңғы буындары екпінмен ерекшеленіп, созылыңқы ... ... ... ... ... мен ... ... етеді. Қазақ тілінде кульминативті қызмет сингармонизм арқылы көрінеді. Яғни, бір сөз не ... ... не ... ... ... айтылу арқылы тұтас бірлік болып, ондағы дыбыстар бір әуезбен айтылады.
Фонология нысанындағы тілдік бірліктер
Суперсегментті және сегментті ... ... ... ... ... яғни ... ... түсетін дауыс ырғағы, екпіні мен әуендік ұйымдасуына қатысты просодема, интонема бірліктері болса, сегментті деңгей бірліктері екі жақты лингвистикалық мүшелену ... ... ... тіл ... ... және ... Фонологиялық бірліктер зерттелу үстінде.
А.Байтұрсынұлы қазақ тілінің Фонологиялық жүйесіндегі фонемалар оппозициясы ... ... ... ... ... ... рет ... тұрғыдан ашып көрсеткен.
Қазіргі қазақ Фонологиясы қазақ тілі ... және ... ... ... ... ... мен синагматикалық қатынасын, сонымен қатар басқа да мәселелерді зерттеп келеді.
Қазақ тілінің фонетикалық жүйесінің басқа жүйелерден айырмашылығы.
Дыбыстың аккустикалық қызметі. Аккустика ... ... ... ... бір ... - естілу)
Акустикалық тұрғыдан алғанда дыбыс қандай да болсын бір ... ... бір ... теңселіп қозғалуының нәтижесінде пайда болады да, құлаққа естіледі.Дыбыс өтетін орта-ауа кеңістігі.Акустика дыбыстағы төмендегі белгілерді ажыратады:
1)Дыбыс ырғағы.
2)Дыбыс күші.
3)Дыбыс әуені.
4)Дыбыстың созыңқылығы.
Дыбыс ... ... ... ... ... санына байланысты болады.Дірілдің саны неғұрлым көбейе берсе дыбыстың ырғағы соғұрлым күшейе береді.Адам құлағы бір секунд ішінде 16-дан,20000-ға дейінгі дірілдің нәтижесінде ... ... ... ести ... ... күші ... ... ауа күшінің дауыс шымылдығына түсетін қысымымен айқындалады.Сөйлеу дыбыстың ... ... ... ... және оның ... ... ... айқындалады.
Тіл дыбыстарының түрлері. Тілдің барлығында да тіл дыбыстарды екі топқа бөледі.Дауыстылар мен дауыссыздар.Негізгі ортақ белгісі олардың буын ... ... ... ... мен ... деп ... олардың акустикалық жақтары мен физиалогиалық жақтары да еске алынады.Акустикалық тұрғыдан қарағанда ... мен ... ... ажырату музыкальді үн (тон)және салдырға негізделеді.Дауыстыларда үн басым болады.Дауыссыздарда салдыр басым .Осыған орай ұяң ... ... ... ... немесе дауыссыздардың қатарына тікелей теліп қою өте қиын.Физиологиалық тұрғыдан алып қарағанда дауыстыларды айту үстінде ... ауа ... ... ... ... шығады; екінші, дыбысталу мүшелеріне күш түспей, оның қалпы жайдары болады; үшінші, ауа баяу шығады (а,о,у). Ал, дауыссыздарды ... ... ауа ... ... ұшырап, тосқауылмен айтылады; екінші, тосқауылдан өту кезінде дыбысталу мүшелеріне күш түселеді; үшінші, ауаның шығу қарқыны күштірек болады. ... ... ... 2 ... ... Үнді және ... ... дыбыстар. Салдыр дыбыстар ұяң және қатаң деген 2 топқа бөлінеді. Дауссыз дыбыстардың жүйесі консонантизм деп аталады.
Дауысты ... ... ... ... ... Дауысты дыбыстарға тән артикуляцияға тән ерекшелік оларда ... ... ... ... 2 түрі бар. Оның ... классификация; 2-акустикалық классификация. Физиологиялық классификация акустикалық классификацияға ... ... ... Дауыстылар сөйлеу мүшелерінің негізгі үш түрінің қатысымы мен қалпына қарап, атап айтқанда 1- тілдің қалпына; 2- еріннің ... 3- ... ... ... ... ... ... артқы таңдайға қарай жиырылып, бүктеліңкіреп айтылуынан жуан дауыстылар жасалады (а,о,ұ,ы т.б.), ал ... ... ... жағына жақындап айтылуынан жіңішке дауыстылар жасалады (ә,е,й,і,ү т.б.).
2. Еріннің қатысуына қарай еріндік және ... ... ... (о,ө,ұ,ү,у - еріндік).
3. Жақтың ашылу қалпына қарай дауыстылар ашық және қысаң болып бөлінеді.
4. Қысаң (ұ,ү,ы,і).
Тілде келте, қысқа, созылыңқы дауыстылар да ... ... ... ... қарай Иектің (жақтың) қатысына қарай Тілдің қатысына қарай
Еріндік дауыстылар Езулік дауыстылар Ашық ... ... ... Жуан ... ... ... Ө, У, Ұ, Ү А, Ә, Ы, І, (Э) А, Ә, О, Ө, Е Ы, І, (И), У, Ұ, Ү А, О, (У), Ұ, (И) Ә, Ө, Ү, І, Е, (И), ... ... и, у ... сөз немесе буын ыңғайына қарап бірде жуан, бірде жіңішке болып айтылады. Тіліміздегі жалаң дауысты фонема э болғанымен, қазақ сөздерінде е ... ... бұл ... е (э) ... ... ... (Консонантизм)
Дауыссыз дыбыстардың артикуляциялық ерекшелігі: а) дауыссыздарды айтқанда өкпеден шыққан ауа әйтеуір бір ... ... ә) ... ... үн ... солғын болады. б) дауыссыз фонемалар буын құрай алмайды. в) ... ... ... ... шымылдығы баяу дірілдейді яғни пассив қатысады.
Дауыссыз дыбыстар дегеніміз - өкпеден шыққан ... ... ... ... жасалатын дыбыстар. Қазіргі қазақ тілінде 25 дауыссыз дыбыс бар: ... ... ... ... ... ... ауа сөйлеу мүшелеріне соқтығып, одан салдыр пайда болады. Сондықтан да дауыссыз дыбыстарда үнге ... ... ... кестесі
Қатаң дауыссыздар Ұяң дауыссыздар Үнді дауыссыздар
П,ф,к,қ,т,с,ш,щ,х,ц,ч Б,в,г,ғ,д,з,ж,һ Р,л,,й,у,м,н,ң
Айтылу ерекшелігіне байланысты
Шұғыл Ызың
п,б,т,д,қ,к,г,ч,ц;
в,ф,г,ғ,з,ш,щ,ж,х,һ
Қазақ тілінің фонетикалық ... ... ... ... тілі түркі тілдері тобына енеді. Қазіргі кезде отызға жуық түркі тілі бар. ... ... ... халықтардың көпшілігі бұрынғы ССРО-да, жеке-жеке республикаларда, Ресейдін құрамындағы республика-ларда, автономиялы облыстарда тұрады. Олар: ... ... ... ... ... ... ... татар, башқұрт, якут, тува, хакас, алтай, құмық, карашай-балқар, гагауз, түрік, үйғыр, т. б.
Түркі тілінде сөйлейтін ... ... ... ... ... ... Монғол Халық Республикасында, т. б. жерлерде де тұрады.Қазак тілі -- ... ғана ... ... ... ... ... ... сондай-ақ шетелдерде (Қытай, Ауғанстан, Монғолия, т. б.) де тұратын қазақтардың ана тілі.Түркі тілдері өзара туыстас болғандықтан, олардың бір-бірімен жақындық-тары, ... ... мол. ... тіліне ең жакындары -- ноғай, қарақалпақ, қарашай-балқар, қырғыз, татар, башкұрт, құмық тілдері. Түркі тілдерінің ... ... ... құрамынан, фонетикалық (дыбыстық) жүйесінен, грамматикалық құрылысынан байқалады. Көптеген сөздер түркі тілдеріне ортақ ... ... Оны ... ... ... ... ... тәуелденуінде, көптелуінде,жіктелуінде де ұқсастықтар бар.
Түркі тілдерінің бір-бірінен айырмашылықтарын да білген жөн.Қазақ тіліне тән мына сияқты ерекшеліктерді байқауға болады:1) басқа ... ... сөз ... ... ... ... ... ж дыбысы айтылады: йаш-жас, йол -- жол, йаз -- жаз, йыл -- жыл, йоқ -- ... ... ... ... ш дыбысы қазақ тілінде с, ал ч дыбысы ш дыбысына ауысады: аш -- ас, таш -- тас, ич -- іш, куч -- күш т. б.;3) ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі қосымшалардын қатаң, ұяң, үнді дыбыстардан ... ... ... ... ... тілдерінде бола бермейді. Мысалы: қазақ тілінде сөзге ат-тар, қыз-дар, жас-тың, қыз-дың, бала-лар, бала-ның, көш-тер, кеш-тің болып қосымша жалғанса, өзге түркі ... ... олар ... қолданы-лады: ат-лар, йаш-ниң, қыз-ниң, бала-лар, бала-ниң, көч-лер т. б.Осы тәрізді ерекшеліктерді аңғару үшін ... ... ... ... семантикасы
Семантика гректің Sёmапtіkоs (белгілеуші) деген сөзінен алынған, ... сөз ... ... ... тең ... ... жүр. Сондықтан да оқулықтарда семантикаға сөз мағынасын зерттейтін лексиканың бір саласы деген анықтама ... Тіл ... ... ... қарағанда семасиологияның пән ретінде зерттеле бастау тарихы онша ұзаққа бармайды, ал түркологияда ол өте кенже пән болып саналады. Сол үшін де ... ... ... ... зерттелмеген. Зерттелгендерінің өздері де әрі қарай талдай түсуді қажет ... ... ... ... ... ... бір жағы да бар. Ол -- түркі тілдерінде семантика терминдерінің әлі де ... ... ... ... сөз ... ... дедік. Бірақ сөз мағынасының да күрделі түсінік ... оның ... және ... мағыналарының бар екені анық. Шындығында да, лексикалық мағына мен грамматикалық мағынаның арақатынасын оқулықтарда салыстырып, айырмашылықтарын ... ... ғана ... ... ... олардың айырмашылықтары болғанымен, бастарын біріктіріп, тілдік категория ретінде қолданылуына себепші ... ... де аз ... Ең ... ... ... -- олардың екеуі де объектив дүниедегі заттар мен ... ... ... өздерінде белгілі дәрежеде сәулелендіріп, адам ойын абстракциялау қызметімен байланысты болады. Сонымен бірге олардың айырмашылықтары да бар. ... ... мен ... мағынаның ең басты айырмашылығы -- олардың ... ... мен ... ... мағынасы объективті өмір сүреді деген пікір бар. Шындығында сөз мағынасының жеке ... ... ... ... ... бұл -- сөз ... адамзат қоғамына байланысы жоқ, айналамыздағы ... (тау, тас, ... ... т.б.) сияқты адамдарға мүлде тәуелсіз болады деген сөз емес. Егер сөз мағынасы адамдарға мүлде тәуелсіз болады ... ... онда оның адам ... ... ... ретінде), коллективтің әлеуметтік санасымен байланысын жоққа шығарған болар едік. Сондай-ақ, сөз мағынасы тек субъективтік, ... ... ие ... ... онда сөз мағынасы жеке адамға тәуелді деген қағиданы қолданған боламыз. Шындығында сөз ... ... әрі ... әрі ... ... ие ... мағыналық элементтер бар. Сондықтан да сөз мағынасын көп ... ... деп ... ... ... сөз ... әрі ... универсалдық қасиеттермен бірге жеке адамдарға, индивидке байланысты болған мағыналық элементтердің де бар екенін мойындаған жөн. Соңғы тезисті ... ... ... Сөз мағынасындағы жалпы универсалды қасиет олардың объективтік сипатынан туады да, жеке тілге, адамға тәуелді болмайды. Нәтижесінде ол ... ... ... ... ие болғанда, сол тілде сөйлеуші адамдардың бәріне түсінікті болады түрлі тілдерде сөйлеуші адамдардың өзара түсінісуі, бір ... ... жолы ... ... бір тілге жеткізу мүмкіндігі туады. Ал жеке-даралық қасиет белгілі бір тілде ғана бар мағынаның болуын, ... сол ... ... ... не жазушы адамға тән индивидуалдық сипаттың бар екенін мойындаудан туады. Демек сөз мағынасын:
1) түрлі тілдерге тән универсалды жеке бір ... ... (не ... ... ... тән жеке ... тән мағына деп бөлуге болады. Әрине жеке адамдарға тән болған мағына сөздерді қолдану кезінде ғана, ... бір ... ғана ... сөз ... әлем ... ... байланыстыра қарайтын болсақ, онда мағынаның үш түрлі типі бар екеніне көз жеткізуге болады. Біріншісі -- ... ... ... де тән, ... ... келетін мағыналар. Мысалы, конкретті зат атаулары, кейбір сан есімдер, сын есімдер, т. б. Кей тілдерде бұл ... де ... ... аз ... кең не тар ... болуы мүмкін, бірақ түрлі тілдерде сөйлеуші адамдардың өзара түсінісуіне осы мағына негіз болады да, бір тілден екінші тілге ... да осы ... ... ... қаз. адам, өзб. инсон, орыс. человек, нем. der ... т. б. ... ... да осы типтес мағына бола бермейді. Екінші бір топ ... сол ... ... ... ... ... ... ерекшелігіне байланысты мағынаға ие болады. Бұл түрлі құрылымдағы тілдер ... ғана ... ... ... ... да ... сол ... сөйлеуші адамдар ғана түсіне алатын мағына болып саналады. Сол үшін де ондай сөздерді басқа тілге аударғанда сөзбе-сөз беру ... ... тек ... ... жолы ... ғана ... мүмкіндік туады. Салыстырыңыз: қазақ тілінде арқан сөзі қолданылады. Орыс тілінде осы сөзге мағынасы жақын веревка сөзі ... ... екі ... мағынасы тең болмағандықтан, арқан сөзінің мағынасын бере алмайды. Сондай-ақ, сыбаға, құда табақ, жая, қазы-қарта, құрт сияқты сөздер -- тек ... ... ғана ... ... ... тағам атаулары. Оны басқа тілге аударғанда түсіндіру жолымен ғана береміз. Домбыра музыкалық аспап ретінде қазақтарға тән болса, ... ... тән, ... ... тән ... аспап. Бұл музыкалық аспаптың атаулары басқа түркі халықтарында да қолданылуы мүмкін, бірақ мағыналарында не ... ... бар. ... ... ... бір мағына сөздерді қолдануға байланысты туады да, ол жеке ақын-жазушылардың, қоғам қайраткерлері мен ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар жеке мағына ретінде санамайды.
Сөз мағынасының басқа бір қиын жағыда бар. Совет тіл ... сөз ... ... әңгіме болғанда оның объектив дүниедегі заттар мен құбылыстарға байланысы ... ... етіп ... Егер сөз мағынасын құрылымдық элементтерімен байланыстыра сөз ... ... ... ең алдымен, тілдік мағына мен экстролингвистикалық мағынаны ажырату ... ... ... ... элементі ретінде денотаттық (референттік), сигнификаттық, эмоциялық-экспрессивтік мағыналар түсініледі. Бірақ экстролингвистикалық ... ... ... ... әлеуметтік, мәдени даму дәрежесімен, ұлттық психологиясымен байланысты болған мағыналық элементтер енсе де, оларға арнайы талдау ... ... ... ... ... ішкі ... қатысты болады да, ол парадигмамен, синтагмамен байланысып жатады.
Жоғарыда санамаланған мәселелер ұсынылып отырылған ... ... бар ... ... сөз ... Тіл ... тиісті еқбектерде бұл мәселелер бұрын да азын-аулақ сөз болғаны анық. Біз ол еңбектерге арнайы талдау жасауды жөн көрмедік. Себебі, біріншіден, сөз және сөз ... ... ... ... ... өзі ... кітаптың көлемін алған болар еді. Екіншіден, семасиология мәселелеріне байланысты жазылған еңбектер методологиялық ... да ... ... ... көзқарастарға негізделген қайшы пікірлерге толы. Сондықтан да оларға философиялық тұрғыдан қайта қарап, тиісті баға беру керек. Бірақ мұның өзі басқа ... ... ... ... ... Үшіншіден, түркологиялық зерттеулерде семасиология толық арнаулы зерттеу объектісі болған жоқ. Осы жағдайларды ескере отырып, қажетті деген жерлерде ғана ... ... өз ... ... тиісті жерлерде сынымызды да айттық. Оқулық соңында әдебиеттердің тізімін ... ... ... ... ... біріншіден, оқырман қауымның өз бетімен әрі қарай ... ... ... ... ... екіншіден, автордың пікірін басқалардың пікірлерімен салыстыруға мүмкіндік туғызу ... ... сөз ... ... ... біраз мәселелерін сөз етпедік. Мысалы, сөз бен ойдың арақатынасы, тілдің таңбалық сипаты мен мағынасының арақатынасы, т.б. ... ... ... ... бар. ... ... оймен не ой элементтерімен байланысы бар екенін тілші, ... ... ... мойындағанымен, арасында айырмашылық бар деп ескерту жасайды. Дегенмен де бұл даусыз мәселе емес. Б.А. Серебренников сөзсіз ой, ... сөз жоқ ... ... ... ... бұл екі ... ... дұрыс, қайсысы бұрыс екенін, гнесиологиялық, психологиялық мәселелерді анықтау керек. Тілдің таңбалық ... да нақ ... ... ... анықтау басқа жоспардағы зерттеу жұмысын талап етіп, ... ... ... ... ... Екіншіден, тілдік ой, ой элементтеріне байланысты мәселелерді тіл материалы негізінде де, ... ... ... де ... ... ... жұмыстар істелініп те жүр. Бірақ оны методологиялық астар беріп зерттеу бар да, үстіртін сөз ету бар. Мұның алғашқысын жүзеге ... үшін ... ... ... ... те, ... тіл біліміне байланысты мәселелерді талқылау қажет. Екінші жолы да ғылымға пәлендей жаңалық әкелмейді. ... ... топ ... ... сөздердің жүйелілік байланыстары (парадигмалық, синтагмалық) автордың басқа еңбектерінде сөз ... оған біз тек үлгі ... ғана ... жасадық.
Еңбекті оқығанда ескеретін тағы бір жайт -- мұнда талданған мысалдар, негізінен ... ... ... Автордың қолында қазақ, өзбек, қарақалпақ, қырғыз, татар, түрікмен, ноғай тілдерінен жиналған қыруар материалдар болса да, сөздіктермен ... жөн ... тек ... деп ... ... ғана ... әдебиеттерден мысалдар келтірді. Мұндай шешімге келуімізге себеп, біріншіден, сөз мағынасын талдаудағы мағыналық ауытқулардан, ... ... ... ... ... әдебиеттерден жиналған мысалдар арқылы мағынаға талдау жасалса, ... ... саны ... ... ... ұлғайтып жіберетін болды. Үшіншіден, сөздіктерде берілген сөздердің мағынасы ... бір ... ... (маман ретінде) ой елегінен өткендігін де ескердік.
Сөз мағынасы тіл ... ... ... ... ... бірі ... ... Қазіргі тіл білімінің қол жеткен табыстарына сүйене отырып, ... сөз ... ... ... деп екіге бөлдік. Лексикалық мағына құрамындағы элементтер ретінде денотаттық, сигнификаттық, эмоциялық және тіл жүйесі негізінде пайда болатын парадигмалық, синтагмалық мағына ... ... ... ... мен ... ... ... факультеттерінің студенттеріне, аспиранттар мен семантика, семиотика мәселелерімен шұғылданатын ғылыми қызметкерлерге, сөздік жасаушыларға (лексикограф) және тіл біліміне қызыққан ... ... ... ... ... тіл ... сөз ... жан-жақты зерттелініп жатқандығы анық, бірақ оның дау туғызатын, әлі де болса зерттелінуі қажетті ... ... көп ... де ... Ең ... сөз мағынасын қалай түсінуге болады, оның құрылымдық элементтері бар ма, бар болса олар қандай элементтер деген сұрауларға жауап беру қажет ... ... ... ойымызға лексикалық және грамматикалық мағыналары келеді. Бұл екі мағына өзара байланысты, екеуі де ... ... ... мен оның ... ... ... арасындағы түрлі қатынастарды бейнелейді. Бірақ бұл екі мағынаны тең санап, араларында айырмашылық жоқ деген қорытындыға келуге болмайды. Оқулықтарда ... ... ... айырмашылықтар лексикалық, грамматикалық мағыналардың белгілерін салыстырып көрсетуге көмегі тисе де олардың ... ... ... бере ... Олардың басты айырмашылығы деректі, дерексіз не тиянақты, тиянақсыз болуында ғана ... ... ... мағыналарының дерексіздену дәрежесінде. Лексикалық мағына түбір морфемалар арқылы берілсе, грамматикалық мағыналар грамматикалық формалар арқылы беріледі. Бұл ... ... ... ... негізінде жасалынған. Ал басқа тілдерде (мысалы, орыс тілінде) түбір морфемалардың барлығы да бірдей лексикалық мағынаға ие бола бермейді, бұл ... ... ... емес.
Сөз мағынасының көп қатпарлылығы оның құрылымынан да байқалады. Семасиологиялық зерттеулерде денотаттық ... ... ... ... ... стилистикалық мағына сияқты бірнеше мағыналардың барлығы көрсетіледі. Шындығында да мұншама көп түрлі мағына жоқ, бұлар лексикалық ... ... ... мағына деп бөліп алғанда сөз мағынасындағы объектив дүниемен байланысты мағыналық элементті көз алдымызға келтіреміз, ... ... ... адам ... ... байланысып жатқан мағыналық элементті түсінеміз. Басқа зерттеулерде арнайы аталынып жүрген стилистикалық мағына сөздің лексикалық мағына құрамына енбейді, сөйлеуші сөйлеу не жазу ... ... не ... ... өз ... ... қолданудан туады. Сондықтан да оларды жеке мағыналық элемент дені санауға болмайды. Біздіңше, стилистикалық мағына сөздердің парадигмалық, синтагмалық мағына элементтері мен ... ... ... мен ... ... ... ... бір жағынан объективтік дүниемен байланысып жатса, екінші жағынан адамның ойлау процесімен, оның ұлттық ерекшелігімен, білімімен, тілдік дәстүрімен ... ... ... да сөз ... белгілі дәрежеде, жеке адамдарға тәуелсіз, ырқына бағынбайтын қасиеттерді табуға болады. Бұл оның денотаттық мағына объектив дүииенің бір ... бар ... ... ... логик ғалымдар, тілшілер, психологтар мойындайды. Егер осы объективтік қасиет болмаса, онда тіл ... ... ... болу ... ... ... ... еді. Объектив дүниедегі заттар сөз мағынасымен тікелей байланыста болмайды, ой элементтері арқылы байланысады. Соидай-ақ сөз мағынасы объектив дүниенің фото-көшірмесі де бола ... ... ... және ... ... мен ... белгілі бір заңдылықтары болады. Белгілі бір тілдің дамуының әр ... ... ... туыс ... ... ... тұрақты сәйкестілігі фонетикалық заңдар деп аталады. Фонетикалық заңдылықтардың тілдің немесе тілдердің тарихына ғана ... ... ... ... кездегі қалпына да қатысы бар.
Түркі тілдерінде дауысты дыбыстардың не біркелкі жуан, не жіңішке болып келуі - ертеден бері өмір ... келе ... және ... ... ... заң. ... заңдылықтардың ішінде кейбіреулері туыстас тілдердің барлығына бірдей қатысты болады да, қайсыбіреулері біреуіне немесе бір-біріне өте ... ... ғана ... болады. Мысалы, жоғарыда айтылғандай, дауыстылардың не бір өңкей жуан, не ... ... ... ... ... ... ... не біркелкі қатаң, не біркелкі ұяң болып үндесуі - түркі тілдерінің барлығына бірдей қатысты, ортақ ... ... ... үшін ... өзгерістердің ішінде фонемалардың санын өзгерте алатын өзгерістер өте мәнді болып табылады. ... ... даму ... біріне - бірі қарама-қарсы екі түрлі дыбыстық өзгеріс болуы мүмкін. Оның бірі - ... ... ... - дивергенция құбылысы. Тілдің тарихи даму барысында әр түрлі екі фонеманың бойына сіңісіп, ұласып ... ... деп ... ... ғалым В.А.Богородицкий ш дыбысының өзгеріп, с дыбысына ... ... ... о бастағы ш мен с дыбыстарының ұласып, бірдейлесіп кетуін қазақ тіліне тән ... бірі деп ... Бұл ... ... ... нәтижесі деп қарайды.
Фонетикалық заңдар туралы ұғым көбінесе белгілі бір тілдің немесе туыстас тілдердің дамуының әр ... ... ... ... бір ізділігін ашып айқындаумен байланыстырылады.
Тілдің тарихын және оның өзгеруі мен дамуын жете ... үшін ... ... білудің айрықша маңызы бар. Алайда тек мұнымен шектеліп қою жеткіліксіз болады. Тіл тарихын жете білу үшін ... ... ... ... ... жақтан өзгеру, даму заңдылықтарын да есепке алу қажет. Лингвистикалық зерттеулерде фонетикалық заңдар мен семантикалық заңдарды ұштастыра білу - тіл ... оның даму ... ... білудің кілті.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1.С.Мырзабеков. Қазақ тілі фонетикасы. - А.,2004.
2.К. Аханов. Тіл білімінің ... - А., ... І, ... Ғ. ... ... ... І., Мұсабаев Г. Қазіргі қазақ тілі. Лексика, фонетика.-А., 1975.
5.Мырзабеков С. Қазақ тілінің дыбыс жүйесі. - А.,1999.
6.Аралбаев Ж. ... ... ... ... А., 1988.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия, аффиксоидтер және интерфикстер7 бет
''Қазақ'' этнонимі туралы зерттеу деректері11 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
Delphi-дің мультимедиалық мүмкіндіктері туралы12 бет
Flash ортасында жұмыс71 бет
Linux жүйесі28 бет
Macromedia direсtor – да дыбысты, мәтінді, бейнекөріністі, графиктік көріністі және анимацияны (мультипликацияны) біріктіру22 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
Ақпараттық технология. Оның ұғымы, мақсаты, принциптері, түрлері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь