Мектеп жасына дейінгі кезеңнің психологиялық ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

1 БӨЛІМ. МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ КЕЗЕҢНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНЕ ТЕОРИЯЛЫҚ СИПАТТАМА

1.1 Кіші мектеп жасындағылардың психологиялық даму ерекшеліктері... 7

1.2 Кіші мектеп жасындағылардың таным процестерін дамытудың теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
17

1.3 Кіші мектеп жасындағылардың санасы мен мінез құлқының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
24

2 БӨЛІМ. КІШІ МЕКТЕП ЖАСЫНДАҒЫ БАЛАЛАРМЕН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛАТЫН ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТРЕНИНГТЕР ... ...
2.1 Кіші мектеп жасындағы балалардың психологиялық ахуалын анықтаудағы тренингтердің рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 35
2.2 Кіші мектеп жасындағы балалардың психологиялық ахуалын анықтау тренингтерін ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 57

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 61
Зерттеудің өзектілігі: Еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуының стратегиялық бағыттарына сәйкес білім беру жүйесін дамыта отырып, әлемдік білім кеңістігіне ықпалдастырудағы негізгі бағдар – адамды қоғамның ең маңызды құндылығы ретінде танып, оның рухани жан-дүниесінің дамуына, көзқарастары мен шығармашылық әлеуетінің, танымдық біліктілігі мен мәдени құндылықтарының жоғары деңгейде дамуына, жеке тұлғасының қалыптасуына жағдай жасау.
Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә. Назарбаев «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты халыққа жолдауында атап өтілгендей, әлем елдері арасында қуатты дамушы елу елдің қатарына қосылу межесі барша қазақстандықтарға қуат беруде.
Егеменді елдің жасұрпақты тәрбиелеу, талапқа сай білім беру, бүгінгі күннің уақыт күттірмес мәселелерінің бірі болып табылады. Себебі, «Бізге баға жетпес білім капиталын дамытып және білім беруді бұрынғыдан да арттырып, оған заман талабына сай форма беру қажет»- делінген. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан - 2030» бағдарламасында.
Қазақстан бүгінде әлем таныған өркениетті елдер қатарына қосылуға бет бұрған жағдайда демократиялық жолмен дамушы мемлекетіміздің қалыптасуы жағдайында өскелең ұрпақтың рухани байлығы мен мәдениетін, еркін ойлау қабілеті мен шығармашылығын, кәсіби біліктілігі мен білімдерін арттыру қажетті туындап отыр.
Осы орайда әлемдік білім берудің озық үлгісін қолдана отырып білім беру деңгейін көтеру, балаларға кәсіби бағдар беруді іс жүзінде қуаттандыра біліп, бала-бақша шеберханаларын қажетті материалдармен, құрал жабдықтармен сұраныссыз жабдықтап отыру, ең негізгісі – жеке тұлғаны жауаптырақ тәрбиелеуді талап етіп отыр.
        
        МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ...............................................................|5 |
|................................................ | |
| | |
|1 ... ... ... ... КЕЗЕҢНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНЕ | |
|ТЕОРИЯЛЫҚ СИПАТТАМА | |
| | ... Кіші ... ... психологиялық даму ерекшеліктері... |7 |
| | ... Кіші ... ... таным процестерін дамытудың теориялық | |
|негіздері.............................................................|17 |
|............................... | |
| | ... Кіші ... ... ... мен ... құлқының | |
|қалыптасуы............................................................|24 ... | |
| | |
|2 ... КІШІ ... ... БАЛАЛАРМЕН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛАТЫН | ... ... | ... Кіші ... ... балалардың психологиялық ахуалын анықтаудағы|35 |
|тренингтердің | ... | ... Кіші ... ... ... психологиялық ахуалын анықтау |46 |
|тренингтерін ұйымдастыру……………………………………. | ... ... | |
| | ... ... |59 ... | |
| | ... |
|..................................... | |
| | ... ... ... ... ... ... ... білім беру жүйесін дамыта отырып, әлемдік
білім кеңістігіне ықпалдастырудағы негізгі бағдар – ... ... ... ... ... танып, оның рухани жан-дүниесінің дамуына,
көзқарастары мен ... ... ... біліктілігі мен мәдени
құндылықтарының жоғары деңгейде дамуына, жеке тұлғасының ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаев «Жаңа әлемдегі
жаңа Қазақстан» атты ... ... атап ... әлем елдері
арасында қуатты дамушы елу елдің қатарына ... ... ... қуат беруде.
Егеменді елдің жасұрпақты тәрбиелеу, талапқа сай ... ... ... ... күттірмес мәселелерінің бірі болып табылады. Себебі, «Бізге
баға жетпес білім капиталын дамытып және ... ... ... ... оған ... талабына сай форма беру қажет»- ... ... ... ... ... - ... ... әлем таныған өркениетті елдер қатарына қосылуға бет
бұрған жағдайда демократиялық жолмен ... ... ... өскелең ұрпақтың рухани байлығы мен мәдениетін, еркін ойлау
қабілеті мен ... ... ... мен ... арттыру
қажетті туындап отыр.
Осы орайда әлемдік білім ... озық ... ... ... ... ... көтеру, балаларға кәсіби бағдар беруді іс жүзінде қуаттандыра
біліп, бала-бақша шеберханаларын қажетті материалдармен, құрал жабдықтармен
сұраныссыз ... ... ең ... – жеке ... ... ... етіп отыр.
Өндірістік орындары қайта түлеп, жаңа ... ... ... ... ... ... артып, халқымыздың
әлеуметтік жағдайы жақсаруда.
Қазақстан бүгінде әлем таныған ... ... ... ... бет
бұрған жағдайда демократиялық жолмен дамушы мемлекетіміздің ... ... ... ... ... мен ... еркін ойлау
қабілеті мен шығармашылығын, кәсіби біліктілігі мен білімдерін арттыру
қажетті туындап ... ... ... ... ... мен ... ... дамып отырған кезде қоғам талабына сай білім берудің ... ... ... қажет. Осы орайда әлемдік білім берудің
озық үлгісін ... ... ... беру деңгейін көтеру, балаларға кәсіби
бағдар беруді іс ... ... ... ... ... материалдармен, құрал жабдықтармен сұраныссыз жабдықтап отыру, ең
негізгісі – жеке тұлғаны жауаптырақ тәрбиелеуді талап етіп отыр.
Демек бүгінгі күні ... ... ... ... ... балаларға
саналы тәрбие мен сапалы білім беру деңгейін көтеру мақсатында мектеп
жасына дейінгі балалардың ... ... ... ... ... ... жас ұрпақты тәрбиелеуде басты құрал болып саналады.
Зерттеу объектісі: бастауыш сынып оқушылары
Зерттеу пәні:
Зерттеудің мақсаты:
Зерттеудің міндеттері:
- мектепке ... ... ... ... ... мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой дамыту;
- мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ойының даму теориясы;
- ... ... ... баланың ақыл-ойы мен сенсорлық дамуын зерттеу
- ... ... ... ... ... ... орындау үшін келесі ғылыми-зерттеу әдістері
пайдаланылды: теориялық әдістер және эмпирикалық әдістер – ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектерге теориялық
талдау жасалынды және мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ойы ... ... ... ... базасы:
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
- кіші мектеп жасындағы оқушылардың ақыл-ойын дамытуды жүйелі ... кіші ... ... ... ... ... арналған
тапсырмаларды тәжірибесіне ендіру.
Зерттеудің теориялық қолданымы: кіші мектеп жасындағы оқушылардың ақыл-
ойының дамуы ... ... ... әрекеттерде, ойындарда, ал
сонан соң оқу, ... ... ... ... ... ... ... тиімді дамуы оқыту және тәрбиелеу ықпалымен жүргізіледі.
Зерттеудің практикалық қолданымы: Баланың ақыл-ойын дамыту ... ... ... ... Ол айналадағылармен араласу процесінде
тілді, сонымен бірге қалыптасқан ... ... ... ... нәтижесінде
мектепке дейінгі бала тілді меңгеріп алатындығы сондай оны қарым-қатынас
құралы ... ... ... ... кіріспеден, екі бөлімнен, ... ... ... ... ... ... КІШІ ... ЖАСЫНДАҒЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНЕ
ТЕОРИЯЛЫҚ СИПАТТАМА
1.1 Кіші мектеп жасындағы оқушылардың психологиялық даму ерекшеліктері
Кіші мектеп ... ... ... ... ... даму ерекшеліктері Ж.Пиаже, Л.С.Выготский, ... Д.Б. ... ... т.б. ... ... жан-жақты талданған. Өткен ғасырдың 70-ші ... ... және ... ... ... ... ой-пікірлер
кеңінен талдана бастады. Олардың негізгі ғылыми тұжырымдамасы - соңғы кезде
балалардың дамуындағы дене ... және ... ... ... ... ... жеті ... дейін) организмнің карқынды жетілуі
жалғаса түседі. Жалпы өсумен ... ... мен ... ... және ... ... жүріп жатады. Қаңқаның сүйектеніп, бұлшық
еттердің сомдануының, ... алу, қан ... ... ... ... бар. Ми салмағы 1110 грамнан 1350 грамға дейін ... ... ... ... ... рөлі мен оның ми қабығы астындағы
орталықтарды ... арта ... ... ... ... ... ... әсіресе екінші сигнал жүйесі қарқынды дамиды.
Бала өмірінің ... ... ... ми сыңарлары
қабықтарының реттегіш рөлі мен оның ми қабығы ... ... арта ... ... ... ... болу жылдамдығы артып,
әсіресе екінші ... ... ... ... Осы өзгерістер баланың
дербестігінің арта түсуі ... ... мен ... ... ... жаңа формаларын игеруі үшін қолайлы жағдайлар жасайды.
Дене дамуы баланың дербестігінің арта түсуі үшін, ... мен ... ... ... жаңа ... ... үшін қолайлы
жағдайлар жасайды.
Мектепке дейінгі жас бала дамуының жаңа ... ... ... сипатталады. Мектеп жасына дейінгі баланың айналадағы адамдар
арасынан алатын орнының ерте ... ... ... ... елеулі
айырмашылығы болады. Баланың қарапайым ... ... ... ... ... ... жаңа ... ие болады, бірлескек іс-әрекет
ересек ... ... ... ... ... Тұңғыш рет баланы
белгілі программа бойынша біршама жүйелі оқыту мүмкін ... ... Л. ... ... көрсеткеніндей, бұл программаның жүзеге асуы оның
оншалықты дәрежеде баланың өзіндік программасына айналуына тығыз ... ... ... ... ... елеулі ерекшелігі болып баланың
құрдастарымен жасайтын арнайы өзара қарым-қатынасының пайда болуы, ... ... ... ... Мектеп жасындағы баланың басқа
адамдарға қатысты ... ... өз ... және өз ... ... арта түсуімен, үлкендердің ішкі дүниесіне, ... ... мен ... ... ... қызығуымен сипатталады.
Мектеп жасындағы бала дамуының әлеуметтік ... ... тән ... түрлерінің алдымен сюжеттік-рольдік ойындардан көрініп
отырады. Үлкендер өмірімен араласу талабымен оған ... ... ... ... ... келуі баланың сол өмірді өзінің шамасы
келетін ойын формасында игеруіне алып ... ... ... ... ... үшін ... қолайлы жағдайлар мектепке дейінгі ... ... ... ... ... ... балаларды оқыту
программасы жүзеге асып, олардың бірлескен іс-әрекеттерінің алғашқы түрлері
қалыптасып, қоғамдық пікір ... ... ... жүргізілген зерттеулердің
нәтижесі көрсетіп отырғандай, психикалық дамудың жалпы дәрежесі мен
мектепте ... ... ... ... ... ... бармағандардан жоғарырақ болады.
Баланың дамуында ... ... ... ... ... үш жасар балалар өз ... күні ... ... сай ұйымдастыра алмай, мақсатынан оңай ... ... ... ... үшін ... көбінесе материалмен,
олар іс-әрекет жасайтын заттық ... ... ... ... олар
текшелерден үй құрастырғанда, олардың іс-әрекеттері алдарында қандай (түрі
-түсі) текшелер жатқанына тәуелді ... да, ... ала ... ... ... кездеседі. Мектепке дейінгі шақтың соңына қарай
болашақ өнім, нәтиже туралы ұғым ... ... ... орын ала
бастайды. Алайда бұл барлық балалада бірдей бола бермейді.
Мектеп ... ... ... ... ... ... ... дейінгі шақта жетекші іс-әрекет ойын болып есептеледі.
Онық жетекші іс-әрекет ... ... ... ... көп ... ... ... еңбек әрекетіне аз немесе мүлдем араласпауына
байланысты емес. Ойын баланың психикасында ... ... ... онда
мектеп жетекші болатын оқу әрекетінің негіздері қаланады.
Балалардың ересек адамдармен бірлесіп өмір сүруге ... ... ... ... ... Бұл ... ... ойын
үстінде қанағаттандыра бастайды, ойын арқылы өздеріне ересектер ролін алып,
еңбектік өмірді ғана емес, сол ... ... ... да
нақтылап көрсетеді. Баланың қоғамдағы осындай ерекше орны оның ... ... ... түрі болып саналатын ... ... ... ... ... Ойын ... сәбиге адамдар арасында болатын
объективті қарым-қатынастар тұңғыш рет ашылып, ол ... ... ... ... міндеттерді орындауды талап ететінін және бір-сыңыра
праволар беретінін біледі. Сатып алушының ... ... ... бала
сатып алуға ниеттенген затын ... ... ... ... көрсетуге
байланысты ескертпе жасауға правосы бар екенін, бірақ дүкеннен шығарда
сатып алған заты үшін ақша ... ... ... аңғарады. Сюжеттік
ойында роль атқару дегеннің өзі рольде көрсетілген міндетті орындау ... ... ... байланысты правоны жүзеге асыру болып
саналады. ... ... ... ... ... балаларды тәртіптендіріп
отырады. Бірлескен іс-әрекет үстінде олар өз іс-әрекетгерін үйлестіруді
үйренеді. ... ... ... ... ... ... шынайы
өзара қарым-қатынастар коллективтік сапаларды ғана ... ... ... ... ... ... қалыптастырып
құрдастарына, туа бастаған коллектив пікір қарап ... алу ... ... ... басқаға жаны ашу т.б. ... егер ... ... балаға үлкендердің іс-әрекет және
өзара ... ... ... немесе шынайы өзара қарым-
қатынас оны ... ... ... ... жағдайларда өзін ұстап
білуге үйретеді. Мұның негізінде әр бала өзін ойынның ... ... - осы ... ... және ... жеке-дара қабілет-түріне сай
ұстауға үйренеді. Мінез-құлықты тандау балаларды жалпы ... ... ... ... ... Бұйырып билеп-төстеуді
ұнататын сондай-ақ тасада қалып койғанды дұрыс көретін ... да ... ... ... орның пассивтілігінің дәрежесін анықтамайды.
Мектеп жасында балалардың құрбыларымен өзара іс-әрекет ... ... өзін ... ... ... ... ... балалар үшін
маңызды орынға талаптануынан көрініп отырады. Талаптану ... ... түрі жеке ... ... дамуының шарты болып
есептеледі. ... бұл ... ... ... бермейді, өйткені бала
маңызды орынға ... ... аса бір ... өзі үшін ... ғана жарыққа шығарады.
Құрбыларымен бірлесіп іс-әрекет жасау жағдайында баланың басқаларға
өзін таныту қажеттілігі байқалады. Өзін ... ... ... ... ... ... кезде жеңімпазбен эмоциялық теңесу
(«идентификация») күрделенеді. Әлеуметтік және ... ... ... ... танылған баламен бірге тебірену, жеңімпаздың шаттығына куану
қиындау болады. Әдетте сезімнің шарықтауы роль бөліскенде және ... ... ... ... сәтте күшейе түседі. Танылу қажеттілігі
және бірге тебірену қабілеттерінің өзара әсері бірлескен ... ... ... қарым-қатынастардан туындайды. Осы
айтылғанның бәрі ... ... ... ... ... түрлері
үнемі жобаланып және нығайып отыратын қайсыбір ... ... деп ... ... береді. Ойнап жүріп балалар ... ... ... ... бала ... ... ойыншықпен немесе кездейсоқ нәрсемен
алмастыруға болатынын тез аңғарады. ... ... ... ... ... ... ... нан, таяқшаны адам ретінде ауыстырып
қолданады. Ол бір затты екінші заттың орнына қолданып қана ... ... ... адамдар орнына өзін де қолданады. Мысалы, мылтықтан атып
жібереді де өлтірілген ... ... өзі ... ... ... жүргізеді әрі өзі теплвоз ретінде гүрілдеп, жылдамдық ала
бастайды.
Сонымен ойын бұл кезеңде өзінің ... ... ... ... ... баланың символдарды қолдануы — оның психикасының
дамуының елеулі сәті. ... ... бір ... ... ... ... ... білу қабілеті кейінірек әлеуметік
таңбаларды игеруді ... ... ... ... ... ... ... арқасында баланың жіктеп ... ... ... мазмұндық жағы және басқа да адамға тән қабілеттері елеулі өзгереді.
Бір заттарды екінші заттардың орынбасарлары ... кең ... ... бір ... әр ... ... ... деп дәлелдеуге негіз бермейді.
Бала орынбасар-заттардың қасиеттеріне қарап бағдар алады. Мәселен, дүкен
ойынына ... ... ... ... ... ақ кірпіш, шұжық
орнына қызыл цилиндр, алма орнына пласмассадан жасалған жасыл ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
адамға, жәшік — үйге айнала салады. Барлық осы және осыған ұқсас ауысулар
формасы, түсі немесе ... ... ... ... ... жайтты да атап өткен маңызды: бала затқа өзі ат ... соң ... ... қасиеттеріне сай іс-әрекет жасамай, оның жаңа ... ... ... ... Егер таяқ ... ... ол одан ... атқа
айналса, оған мініп шабады; пароходқа айналса, ол жүзіп отырып ... ... ... ... ... мен ... ... дамуына көмектеседі.
Ойын жағдайларында балалар лабораториялық ... ... ... ... және ... есте ... ... жинақтау, есте
сақтау және еске түсіру, яғни саналы мақсат балаға ойын ... ... оңай ... Ойынның шарттарының өзі қатысушылардан ойын
ситуациясына өтетін заттарға ойналатын ... мен ... ... жинақтауды талап етеді. Егер бала болашақ ойын ситуациясының ... ... ... ... шарттарын есінде сақтамаса, онда оны
құрдастары ойыннан қуып жібереді. Қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... түрде зейін жинақтауға және
есте сақтауға мәжбүр етеді.
Тілдің дамуына ойын өте ... әсер ... Ойын ... оған ... әр
баладан белгілі қатынас жасау қабілетін ... ... Егер бала ... ... өз ... түсінікті етіп айта алмаса, егер ойын
үстіндегі жолдастарының сөздік нұсқауларын ... ... онда ... ... Бұл жағдайдағы эмоциялық қолайсыздық тілдің ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасау
мүмкіндіктерінен айрылған егіз ұлдардың психилалық нашар даму оқиғасы
суреттелген.
Рольдік ойынның ... ... ... ... ... үшін
де үлкен маңызы бар. Мәселен, қиял тек ойын ... және ... ғана дами ... ... ойын мазмұны сапалы өзгеріске түседі. Мектепке дейінгі
кішкентайлар ойынының негізгі мазмұны үлкендердің шынайы заттармен жасайтын
іс-әрекеттерін ойын заттары аркылы ... ... ... ... ... ... үш жас ... балалар столды сүртеді,
еденді сыпырады, нан ... аяқ киім ... ... ... ...... ... кішкентайлар ойынының негізгі мазмұны, ... Бұл ... ... ... ... ойнайтынын атап өту маңызды.
Тіпті ойын ... ... ... ... арнайы ұйымдастыруымен
біріккеннін өзінде олардың ойыны бәрібір бірлесіп ойнау емес, қатар ойлау.
Балалар бір-бірінің ойынына аз ... ... ... өз ... шұғылданып отырады.
Мектепке дейінгі ересектердің ойыны сәл басқаша өтеді. Егер сәбилер
үлкендерден үйренген ... ... ... отырып, осы іс-
әрекеттерге сәйкес рольдерді өзіне алмайтын болса, ... ... ... ... ... ... ... тербетіп отырған екі-үш жасар
қыз бұл ... өз ... мама ... ... да бұл ... «Сен ... деген сұраққа өз атын атап жауап береді. Ал бес-алты қыз болса, ... деп ... Бұл ... бала енді сол әрекеттің өзі үшін
жасамайды. Олар рольге кіріседі Енді сіз кең ... ... ... көре ... ... ... ... азды-көпті ықшамдала
бастайды. Ойын дамуының бұл сатысында баланы адамдар арасында болатын ... ... ... Әрекеттер қарым-қатынастарды өрістетудің
құралы ретінде қолданылады. Ойын басталмай тұрып-ақ балалар кімнің ... ... ... ... Мұнда бұрын айтылып өтілгендей, әлеуметтік
рольдер ... ... көп ... ... ... ойнайды. Мұндай
жағдайларда олар адамдар карым-қатынасы жүйесіндегі өз орындарын жақсы
түсініп, өздерінің ... мен ... ... ... ... зерттейді. Алайда баланы зерттейтін
басқа ғылымдар да бар. ... ... ... ... ... жағынан
зерттейді.
Балалар психологиясы балдырғанның басқа адамдармен қарым-қатынас жасай
алатын, еңбектеңетін, жаңалық ашатын, өнер туындыларынан ләззат ала білетін
ересек адамға қалай айналатынына ... ... ... ... ... ... Мәселе оның білімін
үлкендердің білімімен салыстыруға болмайтындықтан да емес. ... ... ... сезінуі, ойлауы үлкен кісілердей емес
екендігін білеміз. Сәбидің сезімдері күшті, бірақ көбіне тұрақсыз болулары
мүмкін. ... ... ... ... ертең ұмытып кетуі ғажап емес.
Үлкендердің астарлап сөйлегенін балалар түсіне ... Жас бала ... істі ... ... алмайды.
Баланың қолынан келмейтіні көп. Бірақ біз тек сәбидің әлі де қолынан
келмейтініне, әлі де ... ... ғана ... аударар болсақ, онда біз
ересектерге тән жаңа ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан баланың бойында не бар, ол не істей алады,
жасы өскен сайын ол ... ... нені ... келеді дегенді анықтау
әлдеқайда маңызды.
Баланың дамуы үлкендерді үнемі таңдандырады әрі ... ... ... ... ал ертең бүгінгісіне ұқсамайды. Ілкіде басын жерден шаққа
көтеретін ол, екі айдан кейін отырып, шылдырмақтармен ойнайды, ал тағы ... ... соң ... ... ... қадамдарын жасайды. Бұл қадам-әлі
сенімсіз, тәлтірек болғанымен, ең ... оның ... Енді ... жаңа кең байтақ дүние — бұрын ол ағаш бесіктің тал ... ... ... ... ... ... те ... жаңа дүние есігіп
ашты. Міне, ол түрліше дыбыстар да шығарады. Енді бір-екі айдан соң бөбекке
ғана тән ... ... ... Тағы да бір ... ... ... ... ет-бауырын елжіретіп «Ma-Ma-Ma», «ба-ба-ба» дегенді айтады. Содан
соң сәби «мама» деп те, «папа» деп те, «бер» деп те, «ал» деп те ... Әлі де сөз қоры аз ... бұл ... ең ... ... ... оның ... тілінің бай қазынасына жол ашқаны.
Үлкендер кейде баланың «ақылына» таң ... ... бұл ... ... емес, табысқа тез жетуде, бала кеше қолынан келмегенді бүгін үйреніп
улгермегендігінде жатыр. Баланың үнемі ... ... оның ... ... ... ... ... неғұрлым күрделі,
ойланып атқарылатын қимылға ауысуы, сөйлеуді игеруі ... ... ... ... ... ... бәрі сәбидің дамуын сипаттайтын
фактылар. Бұлар бала психологиясының ... ... үшін ... ... ... Жеке ... ... өзгешеліктерге,
олардын. өзіндік ерекшеліктеріне қарамастан, бүкіл сәбилердіңбәріне, ортақ
қасиеттер болады. Олардың барлығы да дамудың бір кезеңдерінен, ... ... ... бір қалыпты болмайды, бала психикалық
бейненің қандай да бір ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... өзгеретін кезеңдері және ескі психикалық
белгілердің кұрып бітуімен жойылуымен және жаңа белгілердің пайда болуынен
байланысты, кейде баланы ... тез, ... ... адам ... ... ... ... байқалады. Осы секірмелі түрдегі өтуді
даму дағдарысы деп атайды. Олар шамамен бірдей жағдайда тұрған жас жағынан
шамалас балалардың барлығында ... ... да ... ... жас ... ... кезеңге бөлуге мүмкіндік береді.
Туғаннан бастап мектепке барғанға дейінгі кезеңде (баланың ... ... оның өмір сүру ... кенет өзгертетін дағдарысты
айтпағанда) бала үш дағдарыс ... бір ... үш ... ... ... жаста басынан кешіреді. Осыған сәйкес бұл кезеңде үш жас ... ... ... ... шақ ... ... бір ... дейін),
сәбилік шақ (бір жастан үш жасқа дейін) және мектепке дейінгі балалық шақ
(үш жастан жеті жасқа дейін).
Психикалық ... ... жас шағы ... ... ... ... ... — олардың қоршаған дүниеге көзқарасы, ... мен ... және осы ... пен қызығулардан туындайтын
бала іс-әрекетінің түрлері. Жетекші іс-әрекетті ... атап ... ... дәл осы ... психикалық дамудың маңызды ерекшеліктері соған
байланысты болады. ... үшін ... ... үлкендермен эмоциялық
қарым-қатынас болса, сәбилік шақтағы бала үшін заттық іс-әрекет, мектепке
дейінгі бала үшін ойын ... ... ... жас шағы кезеңдері биологиялық дамуға ұқсамайды.
Олардың пайда болуының тарихы бар. Әрине, балалық шақ ... ... ... ... ... ... ... кәдімгі табиғи құбылыс
болып көрінеді. Бірақ балалық шақ кезеңнің—бала коғамдық еңбекке қатыспай,
тек соған даярланатын уақыттың ұзақтығы және осы ... ... ... ... байланысты болады. Қоғамдық дамудың түрлі сатысында
тұрған халыкта балалык шақ калай өтетіні жайындағы мәліметтер, даму ... ... ... ... ... ... тән ... соғұрлым ерте
араласатынын көрсетеді. Қарапайым мәдениет жағдайында балалар жүре ... ... ... ... ... Біздің білетін балалық шақ
ересектердің енбегі сәбилердің қолынан келмейтін кезде еңбек алдын ... ... ... ... пайда болды. Адамзатта бұл өмірге, ересектік
іс-әрекетке даярлану кезеңі деп ... Осы ... бала ... білімді,
іскерлікті, психикалық сапаларды, адамның жеке басының қасиеттерін игеруі
тиіс. Және ... жас шағы ... осы ... ... ... ... ролін
атқаруы керек.
Мектептің ролі балаға адамның нақты қызметінің әр түрі үшін (коғамдық
өндірістің, ғылымның, мәдениеттің әр учаскесіндегі жұмыс) қажетті білім ... ... және ... психикалық сапаларды дамыту болып табылады.
Бала туғаннан бастап мектепке ... ... ... ... қоғамда өмір
сүру үшін әр ... ... ... ... ... ... мен
іскерлікті, әрбір адамға қоғамда өмір сүру үшін ... ... ... ... ... мен ... ... болып табылады.
Бұларға тілді игеру, тұрмыс заттарын қолдану, кеңістік пен ... ... ... ... елестетудің т.б. адамға тән формаларын
өрістету, басқа адамдармен өзара қарым-қатынастың негіздерін калыптастыру,
әдебиет пен өнердің туындыларын ... ... ... жатады.
Үлкендер балалар өмірінің дұрыс жолға қойылуын ұйымдастырып, олардың
тәрбиесін сәбидік қоғамдағы орнына қарай жүргізеді. ... ... жас ... ... нені ... ... және нені күтуге болатыны жөніндегі
үлкендердің түсінігін ... ... ... ... оның ... мен ... өзге
адамдар арасында алатын орнымен үлкендер тарапынан болатын талап, үміт және
әсер ету жүйесімен анықталады. Егер нәресте үшін ... ... ... ... ... тән болса, оның себебі сәбидің бүкіл өмірі
үлкендердің ... ... деп ... және ... ... жанама емес, тура жолмен үлкендер ... ... ... ... ... басқан кезде қолынан сүйегенде,
т.б. үздіксіз дене қатысы жүзеге асырылады.
Сәбилік шақта ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы мыналарға байланысты: бала
мүмкіндігінің өскенін ескере отырып үлкендер ... ... ... да зат немесе қимылдар жайлы қатынас жасауға көшеді,
Үлкендер балалар үшін сан алуан заттың, ... ... ... ... (пирамидалар, қуыршақтар, құм салғыштар) ерекше әлемін жасайды.
Баладан өзіне-өзі қызмет етуде белгілі дербестікті ... ете ... ... ... киімдерді, ыдыстарды т. б. бұйымдарды қолдану әдісін
меңгермейінше, мүмкін ... ... және ... ... ... пайда болуы, қызығудың тікелей қоршаған ортадан шығып ... ... осы ... процесінің өзіне (оның нәтижесіне емес) қызығудың
бағытталуы — мектеп жасына ... ... ... ... ... ... ... көрініс табатын негізгі белгілер. Бұл белгілер
мектеп жасына дейінгі балалардың баска адамдар .арасындагы ... ... ... ... Бір ... ... адамның қылықтарын түсінуді,
жақсылық пен жамандықты айыра білуді, мінез-құлық ... ... ... ете ... ... ... баланың бүкіл өмірлік
қажеттерін үлкендер орындайды, оған ... ... ... ... ... ... талап қоймайды.
Дамудың әрбір жас шағы кезеңдерінің дамуына тән ... ... ... ... ... бір ... екіншісіне өтуін
түсіндіріп бере алмайды. Бұл өту кезеңінің алдында баланың өзінін басқа
адамдар арасындағы орнына қанағаттанбауы және ол ... ... ... ... Осы ... ... дамудың мынадай сәті туады: баланың өсіп
келе жатқан ... — оның ... ... ... ... ... тұрмыс қалпымен кызметтің және айналасындағы ... ... ескі ... қайшылыққа ұрындырады. Бала өзінің жаңа -
мүмкіндіктерін сезінеді де, ... ... ғана ... ... ... Ол ... жаңа ... жасауға ұмтылады. Бұл
қайшылық дағдарыс ретінде көрінеді: көне қарым-қатынас жасалған жоқ.
Бұл кезде бала ... ... ... ... ... ... ... жөнді кұлақ аспайды, қыңырлық, қарсылық, көрсетеді.
Бұл қиындықтардың ауырлығы және қаншаға ... көп ... ... ... ... ... ... пен қарым-
қатынастың жаңа түрлеріне ұмтылуын дер ... ... ... ... ... ... ... өздері балаға деген көзқарасын
өзгертуі ... оған ... ... ... оның өсіп келе жатқан
мүмкіндікгерін мойындауы және осы мүмкіндіктері толық ашылатындай жаңа ... ... ... даму ... ... ... және жаңа қажеттер ... ... ... ... жаңа ... ... қайшылықтар психикалық дамудың қозғаушы күштері болып табылады.
Егер бұл қайшылықтар ... ... ... ... кезеңінен
екіншісіне өту мүмкін болмас еді және бала сол ... ... ... еді, ... оның ілгері ұмтылуға, үлкендер үйреткен нәрсені игеруге
ынтасы болмас еді.
Баланың психикалық даму кезеңдерінің тарихи табиғаты ... ... тұра ... ... көрсетілген кезеңдер баланың, қазіргі
қоғамдағы тұрмыс жағдайын көрсетеді. Бұл кезеңді мәдениеті ... ... ... ... ... ... да ... кешіреді. Алайда әрбір
кезеңнің жас шағының ... сын ... ... болуы тәрбиедегі
әдеттерге, дәстүрлерге, әр елдегі оку жүйесінің ерекшеліктеріне байланысты
елеулі түрде ... ... ... ... ... мінез-құлық үлгілеріне қатты назар
аударады. Мысалы, ертегіні немесе әңгімені ... олар ... ... ... ... ... түрде анықтауға тырысады, бұл жағынан
ешқандай екі ұштылыққа төзбейді және осы түрғыдан ... ... ... ... ... ... ... адасқан және ағаш кесуші шаруа құтқа қарып
алған балаға, тарихын тыңдаған бес жасар ... ... ...... ол баланы тауып алды, ал орман жаман, ол баланы адастырды». Ақымақ
Иван жөнінде бірқатар орыс ертегілерін тыңдаған төрт ... ... ... ... ... ... жақсы ма, әлде жаман ба?»-
Үлкендер балаға мінез-құлық ережелерін үйретеді. Мектепке дейінгі
балалық шақ ... ... ... ережелер балалардың күнделікті мінез-
құлқын калыптастырады, жағымды қылықтар жаттығуларын қамтамасыз етеді.
Балаларға талап қою және ... ... баға беру ... ... ... ... қолдарын жеткізеді. Балалардың өздері.
біртіндеп айналасындағылардың олардан ... ... ... түсініктерді негізге ала отырып, өз қылықтарын бағалай бастайды.
Мектепке ... ... ... сақтаумен, мәдени-гигиеналық
дағдылармен байланысты ережелерді, ойыншықтарды ... ... Олар тек ... талаптарына бағынып қана қоймайды, сонымен
бірге ережені өздері меңгеріп алуға ... ... ... және құрдастарының мінез-құлкын бұзғандығы жайлы тәрбиешіге айта
бастайды. Балалардың бұл мәлімдемелері ережені ... ... ... оның ... ... екенін көрсету болып табылады.
Мектепке дейінгі баланың жеке басы дамуына құрдастар ... ... ... ... рөль ... Ерте ... ... өзге
балаларға деген іш тартушылық мектепке дейінгі балада құрдастарымен қарым-
қатынас жасау қажеттілігіне ... ... жоқ ... ... ... ... болған алты жасар баласы бұл ... ... ... ал сен бала ... — деген сөздермен жақсы сипаттап
берді.
Араласу қажеттілігі балалардың ... ... ... бірлескен іс-әрекеттер жасау негізінде дамиды.
Бала өзге балалармен үнемі бірге және әр ... ... ... дейінгі қоғамдық тәрбие жағдайларында балалар қоғамы
қалыптасады. Бұл қоғамда бала ... ... ... ... өмір мен ... ... тек ... өзара қарым-қатынас жасаудың алғашқы -дағдыларын игереді.
Бала дамуының тұтас процесінің үш негізгі жағын бөліп шығаруға болады:
1) оқыту ... ... мен ... ... ... игерілген тәсілдерді қолданудың психологиялық механизмдерінің
дамуы;
3) жеке адамның жалпы қасиеттерінің (бағыттылығы, іс-әрекет, сана және
ойлаудың психологиялық ... ... ... ... ... өзіне тән ерекшеліктермен
сипатталып, ақиқат түрде барлығы өзара байланыста болады да, тек ... ғана ... даму деп ... жеке ... ... ... құрылымдардың қалыптасуы мен дамуының жалпы
заңдылықтарын да, бала ... ... ... ... үш ... тән ерекшеліктерін де ажыратып қарастыруға болады. Баланың жеке
басының белсенділігі - психикалық даму шарты. ... ... ... мынада: балада жаңа психолгиялық құрылымдардың пайда болуы міндетті
түрде баланың өз белсенділігімен байланысты. Жаңа құрылым, тіпті ол ... ... ... түсінде сырттан берілсе де, іс-әрекетке ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар
баланың бегілі бір материалды игерудің өзі ... ... ... ... даму ... ... түрлі педагогикалық шарттарды талап етеді.
Игеру процесінде бала бағыттылық, сана және іс-әрекет ерекшеліктері ... адам ... ... ... жеке ... ... жақтарының дамуы
игеру механизімінің өзгерісін туғызады, бұлар оқыту әдістерінде көрінуге
тиіс. Мысалы, ... бір ... ... тән жетекші бағыттылық
ерекшеліктері ескеріліп ... ... ... ... шақта көптеген аса
маңызды жаңа құрылымдарының ойын әрекеті негізінде пайда болатыны белгілі.
Сондықтан бұл ... ... ... ... ойын ... ... ... жаңа білімдер мен тәсілдерге ие болу үстіндегі ... ... ... ... Кіші ... жасындағы оқушылардың таным процестерін дамытудың
теориялық негіздері
Кіші мектеп жасындағы ... ... мен ... ... ... ... мен ... бөлу мен пайдалануды
талап ететін күрделі де сан ... ... ... ... тура ... сурет салуда, құрастыруда, жапсыруда, оқу және еңбек ... бала ... ... ... жай ғана ... ... нәтижелер ала отырып олардың тұрақты түрін өзгертеді. Балалар ... ... мен оның ... ... ... ... мен ... допты соққан күш пен оның еденнен ... ... ... ... т. б. байланыстарды табады және пайдаланады. Дамып
отыратын ойлау балаларға ... ... ... алдын ала
көріп, жоспарлауға мүмкіндік береді.
Кіші мектеп жасындағы оқушылардың бала қоршаған ... ... ... ... ... ... ... мағнасына түсіне
бастағанда, баланың қабылдауы көрініс береді. Қабылдау дегеніміз - заттар
мен құбылыстардың мида ... ... ... саналы жүретін таным
процесі. Ол тілмен шешім қабылдаумен байланысты жүреді. Мектепке баратын
баланың қабылдауы ... ... ... Баланың қабылдауы нақты
заттар бейнесі адамға даяр түрде берілмеген. Адам өз ... ... өз ... және ішкі ... ... Осы тәжірибеге сүйене
отырып әр жаңа заттың мән-мағынасына ... ... ... Түсінбеген
нәрсе қабылданбайды. Даярлық топтағы балалардың қабылдауы мағыналы және
таңдамалы болуға тиісті.
кіші мектеп ... ... ... ... ... ... арқылы орындалатын іс-әрекеттерге қатысты ынтамен сипатталады. Бала
ешнәрсеге ынтасы өшпей тұрғанда ғана зейін шоғырланады. Жаңа нәрсе ... – ақ ... ... ... соған ауады. Сондықтан балалардың ұзақ
уақыт бір ... ... ... ... ... ... күрделенуіне жалпы ақыл-ой дамуының
ілгерілуіне байланысты зейін күшті шоғырланып, тұрақтылыққа ие болады.
Өзінің бастамалары ... ... ... ... ... ... ... бастайтын сананың белгілі функциясымен байланысты.
Қиял – белгілер функциясын дамытудың бір ... ... ... және ... ... алмастырудан тілдік,
математикалық және ... ... ... ... ... ... әкеледі.
Баланың қиялдауы ойын үстінде қалыптасады. Алғашқы кезде қиял заттарды
қабылдаудан және ойын ... ... ... шығармашылық кызмет болуы мүмкін емес. Жаңа бір нәрсені жасау
үшін, ең ... ... ... іске ... ... ... түрде көз алдына елестетіп алу қажет.
Оқу мен еңбекте, айналасындағылармен ... ... тек ... ғана ... ... ... Жаңа ... әрекет жасай
отырып, ол белгілі бір дәрежеде шығармашылық ... ... яғни ... ... ... ... болған. Дәл осы еңбек процесінде адамда
алдын ала ... ... ... нәтижесінде материалдық затқа айналатын
объектінің идеалдық ... ... ... ... ... ... қашау
дайындаған алғашқы қоғам адамдарының ең бастапқы еңбек ... ... ... ... түрі мен атқаратын қызметін елестетуді қажет ... ... ... ... келетін шығармашылық еңбектік бастауы
арғы аталарымыздың практикалық қызметінде болған.
Психиканың көптеген басқа ... ... қиял ... дамып,
психофизиологиялық механизмі жағынан да, көрініс формалары ... ... ... Қиялдың дамуы адамның қажеттіліктерінің дамуымен тығыз
байланыста болып ... ... жэне ... ... ... болуы және бұрыннан барының ... ... ... ... ... және оның ... ... өмірге келтірді, оған
қойылатын талапты барған сайын ұлғайта ... ... ... ынталары дамыған сайын балалар өздерінін
практикалық іс-әрекеттерінен шығатын ... ... ... ... тану үшін ... пайдаланылады.
Ойлау дегеніміз объективтік болмыстың мида жалпылап жанама ... ... ... ... ... және ... байланысты
туады, бірақ онымен шектелмейді. Ойлау тілмен байланысты. Тілге сүйене
отырып, ой ... ... ... ... ... ... Ойлаудың
барлық басқа таным процестерінен айырмашылығы, ол адамның идеяларын,
шығармашылық қабілетін, ... мен ... ... ... ... және ... ... нәтижесі. Сондықтан
ойлауды негізгі екі түрге бөлінеді:
I. Теориялық;
II. Тәжірибелік.
Теориялық ойлау процесінің өзін екіге бөледі.
а) Теориялык-ұғымдық ойлау. Оны ... ... адам ... мен
құбылыстардан абстракцияланып, олардың байланыс-қатынастарын анықтап, мән-
мағынасына ... ... ... ... ... ... болмауы жиі кездеседі. Ойлаудың бұл түрі арқылы адам ... ... оны шешу ... анықтайды. Адам алдында тұрған әр мәселені
шешу үшін бұрынғы ... ... ... ... ... табады. Білім-басқа
адамдардың ой тұжырымдамалары. Ғылыми-зерттеулердің ... ... ... ... ... ... ... Соған қарамай ол
обьективтік болмысты жалпылаған түрде дәл ... ... жолы ... Әр ... өзінің ерекшелігі болады. Ойлаудың ... ... ... ... ... жатады:
- ойлаудың өз беттілігі жаңа сұрақ қойып, жаңа проблеманы анықтап, оны
өз ... шеше алу. Осы ... ... ... мінезі айқын
көрінеді.
- ойлаудың икемділігі проблеманы немесе кез келген ... ... ... ... ... Өйткені проблеманы шешкенде алдын – ала
ескермеген ... ... ... ... жылдамдығы адамға тез арада шешім
қабылдайтын жағдайда керек (төбелес,соғыс, авария). Оқу ... ... ... ... ... Кейде жақсы оқитын бастауыш сынып
оқушысы тақтаға жаңа есеп шығаруға шақырғанда ... ... Бұл ... оның ... ... ... ол қобалжып тұрып өте ... ... ... ол үйде ... ... отырып, сол есепті шығарса,
өте жылдам есептеп қояды және есеп оңай ... ... бала ... ... ... үшін оның ... ... мектепке дейінгі кезеңде жүргізу қажет.
Ойлаудың негізгі қасиеті - барлық алынған мәліметтерді жалпылау, ... таба ... ... мектепке даярлық барысында балалармен олардың
ұғымдық қорын қалыптастыруға арналған арнайы машықтар жүргізу қажет.
Ойлаумен өте тығыз ... ... ... ... қиял ... ... негізгі қызметі - заттар мен құбылыстардың мәнін, олардың
арасындағы заңды байланыстарды ... ... ... ... - ... ... ... мәні осы тәжірибені құлпыртып қайта құруда,
қиялда жеке тәжірибе немесе адамзат ... ... ... ... жаңа ... жасалынады.
Әрине балалардың пайымдаулары үнемі қатесіз больш шыға бермейді. Бұған
олардың білімі мен тәжірибесі ... ... ... дейінгі балалар
өздерінің ойда жоқ ... ... ... және ... ... ... ... дейінгі балалар заттардың ең қарапайым, көзге ... ... мен ... ... біртіндеп анағұрлым
күрделі және жасырын байланыстылықтарды ... ... ... ... ... ... бірі — ... мен салдарлар қатынастары.
Мектепке дейінгі түрлі ... ... көз ... өтіп ... ... ... анықтайтынын зерттеу үш жасар балалар затқа
тиетін белгілі бір ... тек ... ... ... ... ... ... көрсетті. Ал мектепке дейінгі төрт жастағылар құбылыстардың
себептері заттардың өздерінің қасиеттерімен ... ... ... ... ... онық тік ... аяғы ғана болғандықтан). Мектепке
дейінгі ересек балалар құбылыстардың себебі ретінде заттардың көзге бірден
шалынатын ерекшеліктерін ғана ... ... ... ... де көрсете
бастайды (үстелше құлап қалды, өйткені оның тек жалғыз ғана аяғы ... және оның ... көп, оның ... өзі ауыр және тіреуі жоқ).
Қайсыбір құбылыстардың калай өтетіндігін бақылаулар заттармен іс-
әрекет жасаудың өзіндік тәжірибесі мектепке ... ... ... жөніндегі ұғымдарды нақтылауға, пайымдау арқылы сол ... ... ... ... бірінде мектепке дейінгі ересектерге түрлі заттардың
бірінен соң бірін ... суға ... ... қалқитынын немесе
батып кететінін айтуы керек екені ұсынылады.
Мектепке дейінгі балалық шақтың соңында кейбір механикалық ... ... ... мен ... ... осы байланыстар мен
қатынастар туралы білімді жаңа жағдайларда ... ... ... ... ... міндеттерді шеше білу дами бастайды. Мысалы, мектепке дейінгі
алты жасар балалардың көбі мына сипаттағы міндетті толық қанағаттанарлықтай
дәрежеде шеше ... ... ... күні еді. ... екі аңшы ... келе
жатты. Күн кешкіріп қалғандықтан, екеуі дем алмақшы ... ... ... ... ... от ... « Е... е..,—деді аңшылардың бірі,— қазір ... шәй ішер ме ... ... ішінде маңайда үй де, өзен де, бұлақ ... Шай ... үшін суды ... алу ... «Ал, мен ... шай болу ... жасау керек екенін білемін!» — деп екінші аңшы бос шәйнекті қолына алды.
Бала ойлауы дамуының осынау алуан түрлі ... ... ... ... ... ... «Тас пен жұмыртқаның
айымашылығы неде?»- деген сұраққа балалар: «Тас көшеде, ... ... ... ... сатады» (баланың нақтылы ситуацияда тәжірибе негізінде
салыстыруы), -деп жауап береді. «Жұмыртқа ақ, іші ... ал тас ақ та, ... ... (сыртқы белгілерін ажырату); «Жұмыртқаны жейді, ал тасты жеуге
болмайды», ... ... ал ... ... ... (заттың
функциясын бөліп көрсету); «Жұмыртқа тауықтан алынады, ал тас ... ... ... ... болу ... ... де зат, бір тас
желінбейді бір жұмыртқа желінеді», ... және ... ... Сөйтіп, бір объективті мазмұның өзін балалар түрліше ... Олар осы ... әр ... қыры мен ... ... ... бала санасының объективтік мазмұны өзгереді.
Баланың санасы мен ойлауының даму ... ... ... ... ... және игеретін ұғымдары да ... ... ... және ... сипатталады. Бұл сананың заттардың
сыртқы қасиеттерін жай механикалық бейнелеу ... ... онда ... ... шығарған түрлі мазмұңды байланыстыру, қайта өңдеу болып
жататынымен ... ... ... ... ... бірі ... түрлі белгілерді біріңғай, тұтас затта
байланыстыра, біріктіре білу қабілеті. Балаларға, мысалы, төрттен ... ... ... ... ... ... ... шығады да, бойында осы
белгілердің бүкіл түрі кездесетін ... атау ... ... ... (1-7 ... ... осы ... біркелкі орындамайтыны
байқалады. Біреулері барлық белгілерді ескере білсе (көрсетілген, белгілер
тобы бойынша ... ... ... ... деп ... береді), басқалары
белгілердің аздаған бөлшектерін ғана («пияз», «жапырақ» деген ... айта ... ... ... ... екі ... ... де қиналып,
үйреншікті ассоциация байланысы бойынша жалғыз белгіні ескеріп ғана («жасыл
елка», «қатты тас», ... ... ... ... ... ойлайсың, екінші аңшы шай қайнататын суды ... ... ... ... ... жол ... ойнап жүрді. Допты аяғымен
теуіп жібергенде, ол домалап кетті. Сосын бала жасыл шөп өскен ... ... тағы да ... ... тепті. Сен қалай ойлайсың, қай жермен асфальтті
жолдың үстімен бе әлде жасыл шөпті алаңмен бе доп ... ... ... ... ... ... ... түсуі оның
барған сайын жаңа білімдерді ... ... ... ... ... ... аңшылар ішетін шай ... ... ... ... ... ... бет ... қозғалыс оңай болатынын және доптың
алысқа домалайтыны жөніндегі тапсырманы орындау да мүмкін емес. Білім алу
балалар ... ... ... шарты болып табылады. Бұл білімді
бірсыпырасын балалар ... ... ал ... ... және ... ... өз ... мен іс-әрекетінің
тәжірибесінен алады. Білім қорының ... ... әлі ... ... ... ... ... өзі ойлаудың иәтижесі болып табылатын
ойлау міндеттерін шешетін іс ... Егер бала өз ... ... ... болып келетін, оған үлкендер көрсеткен
байланыстар мен ... бөле ... ... ... ... ... ... түсіндіруін де ұқпайды, өз тәжірибесінен ешбір
сабақ та ала алмайды. Игерілген жаңа білім ... одан ... ... ... ... ... жаңа міндеттерін ... ... ... мен ... ... ... Бала ... білімді игеріп, оларды қалай пайдалана білетіндігі
оның қандай ойлау іс-әрекеттерін игергендігіне байланысты. ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерін игеру мен
бойға дарытудың жалпы заңы бойынша өтеді. Осы сыртқы іс-әрекеттердің қандай
және ... ... ... қалай ететіндігіне байланысты баланың
қалыптасып келе жатқан ... ... не ... ... не сөз бен сан сияқты белгілер іс-әрекеттері формасын қабылдайды.
Ойша бейнелермен ... ... ... бала ... жасалатын
нақты іс-әрекет пен оның нәтижесін көз алдына елестетеді және осы жолмен
өзінің алдында тұрған ... ... Бұл — ... таныс көрнекі бейнелі
ойлау. Белгілермен іс-әрекеттерді орындау нақтылы заттардан дерексізденуді
керек етеді. Мұнда сөздер мен ... ... ... ... ... іс-әрекетті жасаудың көмегімен атқарылатын ойлау
дерексізденген ойлау болып табылады. Дерексізденген ойлау ... ... ... ... ... да ... ... деп аталады.
Ойлауды қатыстыруды талап ететін практикалық және танымдық мәселелерді
дұрыс шешу мүмкіндігі жағдайдың, заттар мен құбылыстардың шешімі үшін мәнді
әрі маңызды ... ... ... баланың біле де, байланыстыра білу
мүмкіндігіне тәуелді. Егер бала ... ... ... ... шамасымен байланыстыруға тырысып, оның қалқып жүретінін немесе батып
кететінін алдын ала ... ... ол тек ... ... ғана табуы
мүмкін, өйткені оның бөліп көрсеткен қасиетінің ... жүзу ... мәні жоқ. ... ... бала ... ... қасиетін оның
қандай материалдан жасалғанымен байланыстырса, ол неғұрлым мәнді, қасиетті
бөліп көрсетеді; оның болжаулары үнемі ... ... ... тығып
отырады. Тек дененің меншікті салмағынық сұйықтықтың меншікті ... ... бөле білу ғана (бұл ... бала ... физиканы
оқығанда меңгереді) барлық жағдайларда қатесіз шешім береді.
Көрнекі-бейнелі және логикалық ойлау арасындағы ... ... ... осы екі турінің басты қасиеттерді бөле білуге мүмкіндік
беретіндігіне және сол арқылы әр ауқымдағы мәселелерге ... ... ... ... ... ... ... арқылы басты касиеттерді, көзге
елестетерлік мәселелерді шешкенде жетерліктей әсерлі болып ... ... ... суға ... ... ... ... және шөп өскен алаңмен
қозғалуын т.б. кез алдына елестетеді. Бірақ көбіне мәселені шешуде ... ... ... жасырын болады, оларды елестетуге болмайды, сөздер не
басқа бір белгілер арқылы ... ... ... жағдайда мәселе тек
дерексіз логикалық ойлау жолымен ғана шешілуі мүмкін. Тек ... ... ... ... ... ... анықтай алады.
Ерік-жігердің дамуында мектеп жасына дейінгі балада бір бірімен тығыз
байланыста үш жағын атауға ... ... ... ... ... ... пен мақсаттың арасындағы қатынас мотиві,
үшіншіден ... жасы ... ... ... ... ... Сәби кезінде-ақ бала әрекеттерінің мақсаттылығы байқалады.
Мысалы: өзіне ұнаған ойыншыққа жету үшін бала ... ... ... ... ойынының мақсаты. Дегенмен бұл іс-әрекетке ... ... ... ... ... өз ... жетелейтін ойды тежеп
қабілетіне ие болады.
Егер баланың алдына сәл күрделірек мақсат қойылады. Мысалы: ... ... ... фигураны жаса десе, онда бала тапсырманы
соңына дейін орындап біте алмайды. Оған қосымша нұсқаулар керек. ... ... ... болуы оның кішкентай кезіндегі әрекеттерінің жетістікке
жету, жетпеуіне байланысты.
Ерік-жігер әрекеттер іске асуы ... ... мен ... ... ... арқылы бала не істейтінін жеткізіп ойланады.
Кішкентай кезінде бала тілдік сөйлеу ... ... ... ... ... жасқа келгенде үлкендердің айиқаны тұрақты болады. Баланың ... де ... ... одан кейін қоянды саламын) өз ... ... ... ... пен іс-әрекетті игере алмайды. 5-6
жасарлар үлкендердің күрделі тапсырмаларын орындай ... ... ... ... даусын шығарып сөйлеп , өздеріне бағыт береді.
Мектепке дейінгі шақ есте ... мен еске ... ... ... ... ... ... кезен мектепке
дейінгі шаққа анықталмаған ... ... ... ... ... ... еске ... қиын немсе мүлдем мүмкін ... ... ... шақ ... ... ... есте ... Бұл әсіресе
мектепке дейінгі ... тән. ... ... ... ... ... ықтиярсыз сипатта болады. Бұл бала ... ... ... ... есінде қалдыру үшін саналы мақсаттарды қоймайтындығын
көрсетеді. Есте, сактау мен еске ... ... еркі мен ... ... Бұл екеуі де іс-әрекет арқылы жүзеге
асады әрі ... ... ... болады. Бала іс-
әрекетте неге зейін қойса, оған не әсер етсе, не қызық болса,
соны ғана есінде сақтайды.
Заттарды, қартиналарды, сөздерді ... есте ... ... ... ... әсерлі іс-әрекет істеуіне іс-әрекет процесінде
оларды егжей-тегжейлі қабылдау, ойластыру, топтастыру ... ... ... ... ... жай ғана ... шыққанда олардың
балалардың есінде сақтау анағұрлым нашар болады, ал осы суреттерді, өз
орындарына, ... ... ас ... ... ... ... ... жеке заттарды қою ұсынылғанда бала оларды есінде ... ... есте ... ... ... қабылдау және іс-әрекеттерінің
жанама қосымша нәтижесі болып табылады.
Мектепке дейінгі жастағылардың ықтияр есте ... мен ... ... — ес жұмысының бірден-бір түрі. Бала бір денені есте сактау немесе
еске түсіру жөнінде алдына әлі мақсат ... ал бұл үшін ... ... ... ... үш жастағы балаларға суреттер тобының біреуін
құрағанда балалардың басым көпшілігі өзін мүлде бірден ұстады. Суретке ... ... ... бала оны ... ... ... үлкен адамнан
басқа суретті көрсетуді сұрады. Кейбір балалар бейнеленген ... ... ... ... ... ... ... тәжірибенің жағдайларға
еске түсірді («Көзілдірікті көзге киеді. Мынау — ... құрт деп ... анам және әкем — ... үлкен қарбыз сатып алғанбыз, алқоры одан
әлдеқайда кіші», тағы осындайлар). ... де есте ... ... ... ... байқалмады.
Есте сақтау мен еске түсірудің ықтиярлы формалары мектепке ... ... ... ... және ... ... ересектерде жетіледі.
Ықтиярлы есте сақтау мен еске түсіруді менгерудің неғұрлым ... ... ... ... бала өзіне алған рольді жақсы ... шығу ... ... ... ... ... ... сатып алушының рөлін алған бала
дүкеннен ... ... ... алу жөніндегі тапсырманы орындаушы
ретіндегі баланың есте ... ... саны ... адамның тікелей
талабы бойынша есінде сақтауға тиісті сөздерден көп болып шығады..
Естің ... ... ... ... кезеңнен тұрады. Олардың
біріншісінде әлі қажетті тәсілдерді менгере алмай ... бала есте ... еске ... ... өзін бөле ... ... еске түсіру міндеті
бұрын бөлінеді, ... бала ... дәл еске ... ... ... ... ... Бұған дейін ол нені қабылдап, жасағанын
көрсететін іс-әрекетті білуі керек. Есте ... ... еске ... нәтижесінде пайда болады. Мұнда бала егер - өзі есте сақтауға
тырыспаса, кейін одан ... ... ... ... ... ... сақтау мен еске түсірудің жолдарын бала өз ... ... ... ... ... ... ... есіне үлкендер сыйлады.
Мысалы, үлкен адам балаға тапсырма бергенде ... осы ... дәл ... ... ... ... Неліктен адам баладан бір нәрсе сұрағанда,
оның еске түсіруіне бағыт береді: ... ие ... ... ... ... ... ... көрдің?», Тағы сол сияқты. Бала біртіндеп қайталай
білуге, түсіне білуге, материалды есте ... ... ... еске ... ... ... білуге үйренеді. Ақырында
балалар есте сақтаудың арнайы іс-әрекеттерінің қажеттілігін ұғына бастайды,
бұл іс-әрекет кеттер де қосымша әдістерді пайдалана ... ... Кіші ... жасындағы оқушылардың санасы мен мінез құлқының
қалыптасуы
Балалардың жеке басының дамуына ... ... ... жолы -
олардың адамдар ... ... ... ... ... ... Бала бұл ... мінез-құлық ережелері мен
үлгілерінің ықпалы арқылы ... ... үшін ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынастары болмақ.
Балаға оның айналасындағы ең жақын адамдардың мінез-құлқы айтарлықтай
ықпал етеді. Бала ... ... ... үлгі ... ... ... заттарға берген бағасынан тәлім алуға бейім тұрады. Әйтсе де
іс жақын ... ... ... ... ... бала үлкендер
өмірімен көптеген жолдармен: ... ... ... ... ... ... арқылы танысады. ... ... ... ... ... ... бала үшін ... Құрдастарының балалар тобында қолдау тауып, кең тараған қылықтары
да бала үшін үлгі болуы мүмкін. Ақырында, белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... үлгілерінің мәні
аз емес.
Бала төңірегіндегі адамдардың мінез-құлық шеңберінен ... ... ... ... ... сәт — ол ... өзі ... көретін
және ол үшін пікірі ерекше беделді ... ... ... ... ... ... мен ертегілердің кейіпкерлеріне берген
бағасы.
Мектеп жасындағы балалар ... ... ... ... ... ... ... әңгімені тыңдағанда олар кімнің жақсы, кімнің жаман
екенін міндетті түрде ... ... бұл ... ешқандай екі
ұштылыққа төзбейді және осы тұрғыдан ... ... ... да баға ... ... ... және ағаш кесуші шаруа құтқа қарып алған бала
тарихын тыңдаған бес жасар баланың айтатыны: ...... ... ол ... алды, ал орман жаман, ол баланы адастырды».
Үлкендер балаға мінез-құлық ережелерін үйретеді. Мектепке дейінгі
балалық шақ бойына ... ... ... ... ... ... калыптастырады, жағымды қылықтар ... ... ... ... қою және олардың қылықтарына баға беру арқылы үлкендер
балалардың ережелерді орындауына қолдарын ... ... ... айналасындағылардың олардан қандай мінез-құлықты күтетіні
жөніндегі түсініктерді негізге ала ... өз ... ... ... жасындағылар режимді сақтаумен, мәдени-гигиеналық дағдылармен
байланысты ережелерді, ойыншықтарды ұстап-түту ережелерін меңгереді. ... ... ... бағынып қана қоймайды, сонымен бірге ережені
өздері меңгеріп ... ... ... ... ... ... мінез-құлкын бұзғандығы жайлы тәрбиешіге айта бастайды.
Балалардың бұл ... ... ... ... өзіндік өтініш, оның
баршаға міндетті екенін ... ... ... дейінгі баланың жеке басы дамуына құрдастар ... ... ... ... рөль атқарады. Ерте сәбилік шақта өзге
балаларға деген іш тартушылық мектепке дейінгі ... ... ... ... ... ... Жанында жоқ жолдасын алмастыруды
ұсынған анасына қарсы болған алты жасар ... бұл ... ... ... ал сен бала ... — деген сөздермен жақсы сипаттап
берді.
Араласу қажеттілігі балалардың ойындарда, ... ... ... іс-әрекеттер жасау негізінде дамиды.
Бала өзге балалармен үнемі бірге және әр ... ... ... ... ... ... ... балалар қоғамы
қалыптасады. Бұл қоғамда бала коллективтегі мінез-құлықтың төңірегіндегі
ақылшылармен емес, өмір мен ... ... тек ... ... қарым-қатынас жасаудың алғашқы -дағдыларын игереді.
Баланың жеке басының дамуына өз құрдастары тобының тигізетін ... ... ... ... бала өзге ... ... ... нормаларын іс-жүзінде қолдану бұл нормалар мен
ережелерді әр ... ... ... икемдеу қажеттілігіне үнемі душар
болып отыруынан. Балалардың ... ... ... құрдастарына кайырымдылық көрсетуді, жалпы мақсатқа жетуге
бола жеке басының тілектерінен бас ... ... ... ... жағдайлар
үнемі пайда болып отырады. Мұндай жағдайда балалар ... ... таба ... Әр бала құрдастарының праволарымен санаспай, ... іске ... ... ... ... арасында қақтығысулар да
жиі болып қалады. Қақтығысуға араласа және оларды жөнге сала ... ... ... ... ... ... ... дейінгі шақ ішінде баланың мінез-кұлық мотивтері айтарлықтай
өзгереді. Мектепке дейінгі кішкентай бала, ерте сәбилік ... ... ... ... себептерге байланысты сол сәттегі жағдайлық сезімдер мен ... ... ... іс-әрекет жасайды, сонымен бірге қандай да бір
қылықты жасауға оны не ... ... ... ... ... есеп ... Мектепке дейінгі ересектердің қылықтары едәуір ... ... ... жағдайларда ол қазіргі сәтте неліктен басқаша емес,
осылайша ... ... ... ... ... бере ... ... жастағы балалар көрсеткен бірдей кылықтың түрткі ... ... ... ... Үш ... бала ... ... олардың
жүгіріп келіп шоқығанын қарау үшін шашса, алты ... бала ... ... ... үшін ... бірге мектепке дейінгі шақтағыларға тұтасынан алғанда тән,
олардың мінез-құлқына ең көп ... ... ... ... ... бөліл
көрсетуге болады. Бұған алдымен балалардың үлкендер дүниесіне қызығуымен,
олардың ... ... ... ... ... ... болатын
мотивтер жатады. Рольді ойында үлкендерге ұқсағысы келген тілек жетелейді.
Мүндай тілек көбінесе күнделікті ... ... да бір ... ... ... ... ... мүмкін. «Сен үлкенсің ғой, ал
үлкендер өздері киінеді», - ... ... оның ... турткі сала
отырып. «Үлкендер жыламайды»— деу баланың көз жасын тыйдыруға мәжбүр ететін
күшті дәлел.
Балалардың мінез-құлқында үнемі ... ... ... ... - ойын ... ... деген ықыласпен байланысты ойын мотивтері. Бұл
мотивтер ойын іс-әрекетін меңгеру барысында пайда болады және ... ... ... ... Ойын ... ... ... соң
олар баланың бүкіл мінез-құлқын әрлендіріп, мектепке дейінгі балалық шақтық
өзіне тән қайталанбас ерекшеліктерін жасайды. Бала кез келген істі ... ... Кей ... және өте жиі ... бала бір ... ... ... бір нәрсені ден қойып ... ... ... ... ал ... бір ... ... ойнап отырады.
Мысалы, психологиялық зерттеудің бірінде балаларға төрт заттың — ... ... және ...... «артық» затты алып тастау
ұсынылды. Бұл жағдайларда балалар арыстанды артық деп санады және өздерінің
таңдауын былайша түсіндірді. ... атты ... ... де жүріп кетті,
арыстанның оған керегі не? Арыстан оның өзін де, атын да жеп қоюы ... оны ... ... ... ... дейінгі баланың мінез-құлқында үлкендермен және өзге
балалармен жақсы өзара қарым-қатынас орнату және ... ... ... бар. ... ... жақсы қарым-қатынасы ... ... ... ... лайық болу тілегі баланың
мінез-құлқының негізгі тұтқаларының бірі болып ... ... ... осы ... ... ... ... Үлкендермен жақсы
қарым-қатынаста болуға тырысу баланы олардың пікірімен және бағасымен
санасуға, олар ... ... ... ... ... араласуды дамыту дәрежесіне қарай олардың қарым-қатынасы
барған сайын маңыздырақ бола түседі. Үш ... бала ... ... ... ол ... ... ... басқа балаларды
байқамағандай болады, олар ... ... ... жоқ ... іс ... өзі ... ... басқа баланың орындығын өзіне қарай сүйреп алуы
мүмкін. Бірақ кейінірек ... ... ... іс-әрекеттін. дамуы және
балалар қоғамының қалыптасуы ... ... ... ... қол ... мінез-құлықтық мотивтерінің бірі болуға
әкеліп соқтырады. Балалар әсіресе өздеріне ... топ ... ... ... ... сүйіспеншілігіне жетуге тырысады.
Мектепке дейінгі балалық шақта намыс, өзін ... ... ... ... жолы — ерте ... шақ пен мектепке дейінгі шақтың шегінде
пайда болатын өзін өзге адам-дардан ... ... ... ... ... Үлкендер баланың көзімен қарағанда, жұмыстың ... ғана ... ... ... ... қарым-қатынастарға да түседі.
Олар бұған қоса ... ... оған ... ... және ... Сөйтіп бала өзгелердің өзін сыйлауын және ... ... ... оның ... ... талап ете бастайды.
Өзін танытуға тырысу белгілерінің бірі — ойындарда ... ... ... ... ... балалар ойында өздеріне балалардың
ролін алуды ұнатпайтындығы, белгілі. Құрмет пен ... ие ... ... ролі әрдайым анағұрлым тартымдырақ.
Мектепке денінгі кішкентайлар мен естиярлардың өзін танытуы олардың
өздеріне белгілі ... ... ... өз ... ... ... тура ... жұмысы болмай, өзінің батылдығын,
күшін т. б. ... ... ... бе ... ... ол, әрине
күштімін деп жауап қатады, оның ... ... ... ... ... ... алады.
Өзін танытуға тырысу белгілі жағдайларда қыңырлық пен ... ... ... ... ... әкеп ... ... дейінгі шақта мінез-құлық мотивтері дамуының бір жағы сол
мотивтерді түсінудің жоғарлауы екенін біз ... Бала өз ... ... мен ... ... ... ... бастайтын болады. Бұл
мектеп жасына дейінгі баланың сана-сезімінің дамуына, өзінің кім ... ... ие ... ... ... ... деген қарым-
қатынасын, ол қарым-қатынастардың неден ... ... ғана ... ... айқын өзін-өзі бағалауынан, яғни бала ... мен ... ... ... мен мүмкіндіктерін қалай
бағалауынан көрінеді.
Сана-сезім дамуының алғышарты тіпті ерте сәбилік шақтың соңында өтетін
баланың ... ... ... ... ... бала ... ... өзі туралы, өзінің қасиеттері жөніндегі ештене білмей, тек
өзінің өмірінде бар ... ғана ... ... ... ... келген
кішкене балдырған өзінің шынайы ... ... ... Бұл ... ... кезеңінде мүлде айқын көрінеді.
Үлкендер мақұлдаған барлық жақсы қасиеттерді көбіне түсінбей-ақ, өз
басына жай таңа салатын мектепке ... ... әлі өзі ... негізделген дұрыс пікір болмайды. Өзін ұқыптымын деп санайтын бір
баланың бұл нені білдіреді деп сұрағанда, ол: «Мен ... деп ... ... ұқыптылығын мактан ететін кейбір балалар бұл сұраққа:
«Білмеймін»,— деп жауап ... ... баға ... ... үшін бала ... өзге ... қарап тұрып, бақылай білуі керек, Ал мұның ... бола ... ... Бұл ... бала өзінің құрдастарына баға ... ... ... айғақ пікірді жай ғана қайталайды. Өзін-өзі бағалауда ... ... ... жақсымын, өйткені папам солай дейді»).
Баланың өзге адамдарды, олардың қылыктары мен қасиеттерін ... ... оның осы ... ... ... ... Бұл
әсіресе, әңгімелер мен ертегілердің кейіпкерлерін бағалаудан көрінеді.
«Жақсы», ұнамды кейіпкердің кез келген қылығы жақсы, ал ... ... ... ... ... біртіндеп кейіпкерлердің қылықтары мен
қасиеттерін бағалау оларға деген жалпы көзқарастан бөлектенеді, осы
қылықтар мен қасиеттер жағдайды және оның мәнін ... ... ... Мінез-құлық нормалары мен ережелерін меңгерген сайын, баланың
өзге адамдарды бағалауда пайдаланатын өлшемдері бола ... ... ... ... қолдану анағұрлым қиынырақ болады.
2 БӨЛІМ. КІШІ МЕКТЕП ЖАСЫНДАҒЫ БАЛАЛАРМЕН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛАТЫН ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ
ТРЕНИНГТЕР
2.1 Кіші ... ... ... ... ... ... ... тренинг ұғымы ғылымға өткен ғасырдың 70-ші
жылдарында енді. Әдебиеттерге ... ... ... еліміздегі
психология, педагогика салаларында топтық тренингтің жаңа технология болып
табылатындығы анықталды. Ю.Н. ... ... жеке ... оқуға
қабілетін дамытуда немесе кез-келген күрделі ... ... ... ... ... ... жүйесі деп анықтайды. Біз
әлеуметтік-психологиялық ... ... ... арқылы жеке
тұлғаның психологиялық ахуалына, өзін-өзі тану процесіне және ... ... оңды ... әсер ... әдістер деп қолданамыз.
Тренингтерді белсенді оқыту әдістері қатарына жатқызады. «Белсенді
оқыту әдістері» термині 1960-шы ... ... ... ... ... ... ... адам факторын белсендіруші арнайы әдістер
қолданыла бастайды. Олар ... ... және ... ... ... ... мамандарын тиімді және
жылдам даярлауда ... Бұл ... орта және ... ... оқу ... ... оқушылардың белсенділігін арттырып, оқу
үрдісінің тиімділігін өсірген Қазір олардың бірнеше түрі ... ... пен ... нәтиженің негізгісі бойынша тәжірибелік
психологияда топтық тренингтің бірнеше түрлері жүйеленген. Оларға ... (К. ... ... тобы (К. ... ... ... топтық
психотерапия (Я. Морено), әлеуметтік-психологиялық тренинг (Б.С. Девятко,
Л.А. Петровская), ... ... ... ... ... (Г.А. Ковалев), видеотренинг (X. ... ... ... (Т.С. ... ... ... (В.А. ... жатады. Бұлардың барлығы жеке тұлғаның өзін-өзі
реттеу тәсілдерін, жаңа білім мен ... ... ... ... қарым-қатынасты дамыту негіздерін ... ... ... жаттығулар жүйесі деп қарастырылады.
Психологиялық тренинг негізіне өзін-өзі тану, өзіндік ... ... ... ... жеке ... белсенділігі, қарым-
қатынастың субъект-субъект формасы, интербелсенді әдістер әсері, ұлттық
психология, мәдени құндылықтардың ... ... ... ... ... ... - жаттығулар, рөлдік
ойындар, топтық дискуссия мен ... ... ... ету ... ... ... ... қатар жаттығулар, рөлдік
ойындар, топтық дискуссия мен ... ... ... мәдени
құндылықтарды, ұлттық психологияны ескеру аса қажет.
Топтық тренингтің тиімді өтуі бөгде байқаушылар, көруші болмауына ... ... ... топ ... ... ... Онда тек ... хаттамашы ассистент пен қатысушылар ғана жұмыс жасауы керек.
Тренингтік топтағы жұмыс тренингке қатысушылардағы ... ... ... ... ... ... ... бойынша құпиялылық, қатысушылар позициясындағы теңдік, «осы
жерде және қазір» принципіндегі ... ... ... ... ... ... жұмыстың басынан соңына дейін үзіліссіз
қатысу сияқты ... ... ... ... ... ... ... жасына дейінгі балалардың дамуында түрлі ойын
әрекеттерін қолдану арқылы олардың диагностикалық және ... ... ... ... ... және ... ... зерттеді.
Балалардың танымдық және ерікті әрекеттерін дамытып отыру ... ... ... жас ... сай ... ... ... Ойын әрекетінде баланың денесі мен ақыл-ойы, ерікті ... мен ... іске ... ... ... ... ... ойын» әрекеті жайындағы ұғымның ғылыми-психологиялық сипаты
анықталған.
Ж.К. Әубәкірова 5-6 жастағы балаларға ... ... ... ... балалардың коммуникативті іс-әрекеттері тренинг кезінде жедел,
тиімді жетіліп дамитындығын анықтады. Топтық тренинг ... ... ... ... ... әрекеттестік пен өзара ... ... ... бес сатылы технологиялық схемасы
мынандай болмақ: топтағы әрекет - бағдарлық ... - ... ... - ... ... - өзгеру. Топтағы мақсатқа сай әрекеттер, қарым-қатынас оқушыға
өз өміріндегі қиындықтарды байқауға мүмкіндік береді. Бірінші сатыда ... орын ... да, жеке ... ішкі ... ... ... жеке тұлғаның өзін-өзі жүзеге асыру жолдарын белсенді
іздестіруге түрткі, ... ... Бұл жеке ... ... ... болып табылады. Ал үшінші сатыда жеке тұлға ... ... ... түсініп, ой елегінен өткізеді, саналы аңғарады,
жаңа ... ... ... ... ... ... мінез-құлық,
әрекеттерін өзімен салыстырады, есте қалдырады. Төртінші ... ... ... ... жаңа ... жаңаша қатынас формалары
эмоционалдық ... ... ... ... ... ... саты
мінез-құлықтық деңгейді сипаттайды. Онда жеке тұлғаның өзгерістері ... ... ... де, топ ... ... ... Осыдан
топтық тренинг актуализациялайтын жеке тұлғаның белсенділігі рефлексивті іс-
әрекет деп қарастырылады.
Балалардың қатысуымен ... топ ... ... ... бар әдіс - ойын ... ... ... жұмыстағы ерекше рөлі арнайы қарастырылған. А.К. Айтпаева
қазақтың ұлттық ... кіші ... ... ... ... әдіс деп ... Т.Ж. ... мектепте дене шынықтыру
сабақтарында қазақтың дәстүрлі ойындары мен жаттығуларын ... ... ... ... ... және ... сәйкес түрлері
балалардың ақыл-ойын, еске сақтауын және топ ішіндегі ересектермен, басқа
балалармен қарым-қатынасын, тілдік ... ... ... ... ... ... ... Бұл сатының басты
міндеттері мыналар ... ... ... қатысушылардың және
жүргізушінің мақсаттарын ... ... ... қарым-қатынас
жасауға қолайлы психологиялық атмосфераның болуын қамтамасыз ету; топтағы
белсенді жұмыс жасауға түрткі, ниетті қалыптастыру; топтық ... ... ... ... ... ... - ... сатысында әрбір жеке тұлғаның оқу
әрекетіндегі және қарым-қатынас саласындағы қиыншылықтарының себептері
айқындалады. Ол үшін ... жағы ... ... ... таңдалынып
алынады. Әрбір жаттығу орындалған соң жеке ... ... ... ... ... ... және тренингке
қатысушылардың үлесін анықтау мақсатымен талдау жасалады. Мұнда ... ... ... ... ... ... екені айқындалуы
керек. Осылайша диагностикалық ... ... ... ... бастайды.
Тренингтің келесі сатысы жеке тұлғаның өзін-өзі тануына ... екі ... ... ... ... ... ... - жеке тұлға
мәселелерінің ... ... ... айқындау. Екіншіден,
субъективті қиыншылықтарды топтық жұмыста актуализациялау ... Осы ... ... ... топ ... ... орындалып, топтық
формадағы жұмыс үйымдастырылады. Ол топтық талдаумен қатар жүреді.
Тренинтік сабақтың келесі сатысы өзін-өзі ... ... ... ... өзін-өзі реттеудің және субъект-субъект негізінде
қарым-қатынас жасаудың әр-түрлі жасаушыларын ... ... ... ... ... ... мен ролдік сюжеттер, ойындардың
психологиялық әсері ... ... ... ... ... сатысын жетілдіру деп атаймыз. Мұнда ... оқу және ... ... ... ... ... басты мақсат болады. Ол үшін арнайы жаттығу түрлері
таңдалынып алынады да, оқушыларды жаттықтыру жүзеге асырылады. Бұл сатыдағы
талдау ... ... ... есеп беру ... ... ... ... 1) жаттығудағы қиындықтар; ... ... мен оңды ... ... ... ... ... соңғы сатысы топтық рефлексияға арналады. Мұнда
топтық жұмыс жалпыланады. Ол ... ... ... ... ... ... мен қарым-қатынасын сипаттауы мен алған ... ... ... ... ... ... сезімдерді: қуаныш, реніш, уайым, қорқыныш, қызығушылық топтық
талқылау. Бұл ... ... ... ... салынған балалардың
суреттері қолданылады. Сонымен қатар бұл кезеңдегі суретте вербалды қарым-
қатынас ... ... ... мен ... ... және
талқыланады.
Бағытталған суреттер, анықталған тақырыпқа сурет салу, терапиялық
метафораларды тыңдау арқылы сурет салу ... ... ... ... ... ... ... және баланың өзіндік ашылу
процесін және шешім қабылдау процесін жеңілдетеді.
Кіші мектеп ... ... ... ... ... ... қолдану қажет, бұл тек жеке бөлінген уақытта
емес, сабақта да ... ... ... деп ... ... бағытталған әдістер аталады.
Зерттеу жұмысы барысында анықталған бір мәселе - ата-аналар баламен
коррекциялық жұмысқа келісім берсе де, ... ... ... ... ... Сондықтан психологқа баламен ғана жұмыс жүргізуге тура келді.
Психологиялық ахуалды қамтамасыз ету жұмысын бастауда ... ... ... ... қорғаныс реакцияларын байқатты.
Біздің пікірімізше, психологиялық ахуалды жетілдіру, қамтамасыз ету
процесі - өмірлік жағдайлардың моделі болып табылады. Баланың ... ... - ... әр ... ... ... ... критерийлері - балаларға псхологиялық көмекті
дифференцияциялау негізі. Негізгі критерий - бала ... ... ... ... яғни ... ортаға
бейімделе алу және қоршаған ортасын шығармашылық ... ... ... ... деңгейінің төмендеуі айқын дезадаптацияның көрініс
беруінен байқалады. Дезадаптация қоршаған ортасына жағымсыз ... ... ... асырудағы қиыншылықтар, тәртіптің бұзылуы,
конфликтілік т.б.), ... ішкі ... ... (мектептегі
статустың бұзылуы, психосоматикалық белгілердің болуы т.б.). ... ... ... ... ... ... және ... төмендеуіне, стреске деструктивті реакцияның қалыптасуына әкеледі.
Оларды анықтау үшін психодиагностикалық әдістерді қолдану қажет.
Ересектер ... жас ... ... оны ... ... ... ... қоршаған дүниенің мәдени, әлеуметтік, экономикалық,
экологиялық ... ... ... ... ... ... тәсілдерімен
қаруландырулары керек. Баланың ата-анасы оның ... ... ... ... ... ... олардың рөлі зор болады. Уақыт
және кеңістікте шектелген, ... ... ... ... ... ... ету, жетілдіру амалы ретінде психолог пен
балалардың арасында ... ... ... орнайтын
тренингтік тәсілдер ұйымдастырулары керек.
2.2 Кіші мектеп жасындағы ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету тәсілдерінің ерекшеліктері жайлы
айтпас бұрын, жалпы «психокоррекция» түсінігіне тоқталып өтейік. Коррекция
сөзінің ... ... ... ... білдіреді. Психологиялық әсер
етудің арнайы құралдарының көмегімен ... ... мен ... ... ... ... деп ... өте ертеден қалыптасып қалған ... ... ... ... ... және ... ... бұзылулар
қарастырылмайды. Адамның психологиялық дамуына ... әсер ету ... ... ... ... жеке ... қасиеттері немесе іс-әрекетінің түрлерімен жұмыс жасайды ... ... ... ал психологиялық дамудың негізгі ... ... ... ... жоқ ... ... ... жетілдіруін көздейді.
Психологиялық коррекция - баланың потенциалды мүмкіндіктерін дамытуға
бағытталған әдістер жиынтығы.
Психокоррекцияның ... ... ... ... ... ... және ... емдеумен айналысады. Әртүрлі
аурулар кезіндегі адам психикасы мен ... ... ... психокоррекциямен айналысатын психологтың жұмысындағы
ерекшеліктерге ұқсас болып ... ... ... келген адамды
«пациент» деп атаса, психокоррекциялық көмекті ... ... ... ... деп ... ... - бұл ... және психикалық дені сау,
қалыпты адам. Бірақ онда өзі жеке дара шешуге ... ... ... ... ... бар болады.
Практикада психокоррекция екі түрлі формада қолданылады: индивидуалды
және топтық. Бірінші жағдайда психолог клиентпен ... ... ... ... атқарса, ал, екінші жағдайда ол
бір топ ... ... ... ... ... ... тек клиентпен ғана емес, сонымен қатар ... ... және ... ... өз ... ... бар. Индивидуалды психокоррекцияның құндылығы - клиент
кемшіліктерін таба білу мен жөндеу құпия ... ... ... ... ... ... қарағанда неғұрлым терең мәнді
болып табылады. Мұнда психологтың бар зейіні бір адамға бағытталады.
Индивидуалды психокоррекцияның ыңғайлылығы клиент ... ... ... ... ... ... ... Бірақ психокоррекцияның бұл
ерекшеліктері тұлғааралық сипаттағы мәселелерді шешуде, яғни топ ... ... ... кезде тиімділігі төмен болады.
Топтық психокоррекцияда бірден бірнеше адаммен жұмыс атқарылады. Яғни
осында тұлғааралық сипаттағы ... ... ... жұмысты жүргізу ... ... ... мен ... болуын талап етеді. Осы аймақтағы жұмыс
тиімділігі кәсіби қарым-қатынас мәдениетіне ... ... ... бар ... жұмыс жүргізгенде, белгілі бір деңгейде ... ... ... ... қалады. Мұндай балалармен
топтық жұмыста, өзін-өзі тану мен бірігуге себеп ... ... ... ... ... одан ... топтық динамика
психокоррекциялық міндеттерді шешуге бағытталады. Ал индивидуалды жұмыста
психокоррекциялық эффект ... ... және ... ... Психокоррекция курсын өтіп жүрген балалар бірқатар спецификалық
бұзылыстар және ... ... ... ... ... денсаулық,
жанұядағы қолайсыз жағдай, мектептегі жағдайларға бейімделу қабілетсіздігі,
әр-түрлі ауыр деңгейдегі психикалық және ... ... ... ... ... ... үйлесімді қосыла алмауы,
жаңа әлеуметтік рөлдерді ... ... ... ... ... әлеуметтік бейімделу жолындағы негізгі кедергі қарым-
қатынастағы қиыншылық болып табылады. ... ... ... ... ... де ... ... тура келеді. Тіпті мұнда баланың әлсіз
ғана жауап реакциясы психолог үшін үлкен жетістік. Коммуникативті ... пен ... ... кезектігі жиі байқалады. Бала психологпен
қарым-қатынасты кенеттен тоқтатып, осындай тәсілмен өзіне зейін аударғысы
келеді ... ... ... ... шыдамды және қайырымды екендігін
тексергісі келеді.
Коррекциялық жұмыстың тиімді болатын техникалары бар. Егер ... ашық ... ... ... кету ... ... ... ересектерге катысты ашу-ызасын қабылдауға, саналы түсінуге
өзіне мүмкіндік бермейтін, ашылмайтын болса, сыртқы қылық ... ... ... ... ... бала» техникасын қолдануға
болады. Әрине, сабақтың басталуы үшін бала мен психологтың арасындағы өзара
сенім ... ... ғана ... ... ... ... ойнап көрсетуді
ұсынады. Бала матрасқа жатып, сәбидің қол-аяғының бейберекет қозғалысын
көрсетеді, жетекші оған ... ... соң бала ... ... ... ... құлап қалғанды келтіреді, «сәби» қарсылық білдіріп, «жоқ»
сөзін айта алатындай өседі - бала матрасқа жатып, ... деп ... ... ... ... ... Бала тағы да «өсе» түсіп, төбелесе
алатын қалыпқа жетеді, жастықтармен бала психологпен ... ... не ... төбелескенін психолог сұрауы керек.
Рөлдік әдістер адамның рөлдік ... ... ... ... ... ... ... адамдар болған кезде орындайтын ... ... ... қамтамасыз ету үшін адекватты рөлдік даму қажет.
Баланың рөлдік ... ... ... ... ... ... бір рөлден екінші рөлге ауыса ... ... ... ... ... ... алмау; рөлдік креативтіліктің болмауы, ... ... ... патологиялық рөлдерді қабылдау. Рөлдік ... ... мен ... ... әртүрлі рөлдерді қабылдауын;
үйренішіктіге қарама-қайшы ... ... өз ... күлкілі варианта
ойнауын көздейді.
Бастапқы кезеңде (1-4 сабақтар) ... ... ... ... ... ... болады. Баланың ойындары мен
суреттерінде оның ішкі сезімі көрінеді: қақтығыстар, күрес, науқас, ... ... ... ... ... ... Өзін-өзі
ашық көрсету қорқынышы орын алады: бала ... ... ... ... бас ... ... ... тыйым салады, күнделік
жүргізуге рұқсат етпейді, ... ... ... ... ... білдіреді.
Ортаңғы кезеңде (5-8 сабақтар) баланың алғашында жасырын ... ... ашу, ... реніш, өкпе. Өзіндік «меннің» әртүрлі
жақтарын (кейде бір-біріне қарама-қайшы) тану басталады. Консультантқа
сенім ... ... бала ... ... ... ... қарым-қатынастан қорықпайды, сабақтарға қатысуға ... ... ... наразылық білдіреді. Ойындары мен суреттерінде
негізгі кейіпкердің жеңісі орын ... яғни ... ... қатыгездікті жеңуі орындалады. Бала өздігінен күрделі
проблемаларын талдауға ... ... ... ... ... ... айырылысуынан күйзеліс және т.б.
Қорытынды кезеңде (9-15 сабақтар) қуаныш, еркіндік, ... ... ... ... сезіп, жетістіктерін мақтан
тұту, өзіне сенімділік ... ... ... мен ... ... ... (әдемі гүлдер, күшті жануарлар, жылдам машиналар,
қайратты әскерлер және т.б.), ... ... ... ... кедергі келтірмейді, тәмәмдауға даярлық көрсетеді.
Шартты түрде әр сабақты үш бөлімге бөлеміз.
Бастапқы бөлім ереже бойынша ... ... ... ... Бұл әдістемелердің теориялық бастауы В. Райх пен ... ... Олар ... ... ... ... Ол сезімдердің сыртқа еркін шығарылуына кедергілер болғанда,
белсенділіктің күрт төмендеуінен пайда болады. Ол ... мен ... ... ... ала ... ... ... Сондықтан адамның өзін-
өзі ашуы денемен жұмыс істеу арқылы ... Дене ... және ... ... ... келуі - дене қозғалысының
және бұлшықет қысымынан еркіндікке әкеледі. Бұл бөлімде денеге бағытталған
әдістемелерді қолдану ... ... ... ... мұны дене
тәрбиесі сағаты элементі ретінде қабылдайды да, қорқыныш тумайды. Өзін-өзі
көрсетуі, ашылуы қиын ... бұл өте ... ... табылады. Әрі
мектепте физикалық белсенділік жетіспеген балалар денеге бағытталған мұндай
жаттығуларға қуана араласады. Сонымен бірге, бала мен ... ... ... ... ... қарым-қатынастың тез орнауына септігін
тигізеді.
Ортаңғы бөлім ашу жұмыстарына арналады. ... ... ... ... өз ... ... гештальт-терапияны қарастырамыз. Оның
дәлдегеніндей, баланың өз ашуын ... ... ... болып саналады.
Осы жерде невротикалық ... ... ... ашудың болуымен
байланысты екендігін ескеру қажет. Ашу - балаға аз мөлшерде рұқсат ... деп ... ... ... бала ашуы мүлдем болмауы
тиіс, бірақ ашу жоғалса, баланың өзіндік «мені» де ... ... ... ... ... қабілеттілігі төмендейді.
Қорытынды бөлімде арнайы жаттығулар арқылы ... ... ... және ойын ... кең ... түрі ... ... қолданылады. Оның мәнділігін негіздей отырып, ойын теориясына
тоқталайық. Мұнда директивті ... ... ... ... мен ... ... Директивті емес психокоррекция
«Бала-Ересек» қарым-қатынас жүйесі ... ... ... ... ... қарым-қатынас жүйесінің негізгі сипаттамасы,
баланы және өзіндік ... ... ... ... және ішкі
еркіндігін дамытатын ойын әрекетін ересектердің ... ... ... ... ... ... балаға басқару,
бақылау жасамау, баланың өзімен-өзі еркін ... ... ... ... ... басқаруға үйрету, өз еркімен таңдау жасауға
және таңдауы үшін өзіне жауап беруге мүмкіндік беру орын алады.
Коррекциялық ... ... ... өмір ... ... ашық білдіруге мүмкіндік ... ... ... ету ... Г.Л. ... ... директивті емес
психокоррекцияның классикалық вариантында ол үшін арнайы ойын ... ... ... ... өмірді қайталайтын ойыншықтар (машина, ... және т.б.), ... ... ... ойыншықтар (мылтық,
резина қанжар, қылыш және т.б.), шығармашылық өзін-өзі ашуға көмектесетін
ойыншықтар (саз ... ... ... ... бояулар, құм, ... және т.б.). ... болу үшін ойын ... ... ... ішінде ұстауға немесе психологтың бөлмесіндегі бір столға
орналастыруға да ... ... ... ойын ... талаптарға сәйкес жүреді.
Әр сабақтың мазмұнында келесі логика сақталуы керек: сабақтың басында
баланың физикалық, ... ... ... ... ал
сабақтың соңында минималды азайтып, салмақты ойын, жаттығуларға көшу керек,
сонда бала сабаққа тез ... және тез ... ... ... ... ... сабақтың басындағы директивтілігі сақталса,
соңында мүлдем орын алмауы керек; сабақтың қорытынды ... ... ... ... кең ... қамтамасыз етіліп, қарастырылатын
проблема терең талдануы керек.
Зерттеуімізде бақылау және эксперимент топтары болды. Жұмыстың
мақсаты адаптациялық деңгейдегі балалардың психологиялық
ахуалын ... ... ... ... ерекшеліктерін анықтау
болғандықтан, психологиялық ахуалы адаптивті деңгейдегі
балаларды эксперименттік және бақылау топтарына ... ... О.В. ... ... ... келеді»
бағдарламасының негізінде жасалған тәсілдерді қолданып, тренинг ... ... ... ... анықтауды көздедік.
Эксперименттік топқа ... ... үш ай бойы ... ... ... ... ... ондағы мақсатымыз балалардың психологиялық
ахуалының өздігінен ортаға адаптациялану мүмкіндіктерін ... ... ... соң ... салыстыру үшін екінші рет ... ... ... ... немесе коррекциялау оның норма
жағдайын анықтаудан соң ғана ... ... ... - ... ... ... ... бірі. Көптеген әлеуметтік және
мәдени факторлармен анықталатындықтан, бір ... ... ... мүмкін
емес. Осыған байланысты қалыпты балалық шақ түсінігінің ... ... ... ахуалына кауіпті болатын жанұялық факторларды үш
топқа бөлуге болады:
ата-ананың ... ... ... ... ... ... емес тәрбиелеу тәсілі, гиперқамқорлық және шектен ... ... ... механизмдерінің бұзылуы, ата ананың ... ... ата ... біреуінің болмауы.
Баланың психологиялық ахуалына негативті әсер ететін актуалды немесе
өткен жанұялық жағдай емес, баланың оны қабылдау ерекшелігі, оған ... қиын өмір ... ... ... ... ... дамып,
әлеуметтік қалыптасқан балалар туралы жазады. Олардың өз ... ... мен ... ... ... ... болмаған, олар
жағдайды ашық қабылдаған. ... ... ... бала ... қабылдайтын болса, егер ол баланың эмоционалды қиналуының көзі
болса, психологиялық ахуалдың бұзылуы орын ... ... ... ... ... және ... ... және арнайы деп бөлу қабылданған. Психологиялық жұмыста
гуманистік дәстүрді ұстанатын ... ... ... үшін ... болып
табылады. Педагогтарды психологиялық ағартуда мазасыздықтың жеке тұлғалық
түұрақты сипаты ретінде ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруге көңіл бөлінеді.
Коммуникативті ойындар 3 топқа бөлінеді: 1) басқа адамның жақсы
жақтарын көре алуды және оны ... ... ... қалыптастыратын ойындар;
2) қарым-қатынас аймағын саналы түсінуге көмектесетін ойындар; 3) қарым-
қатынас ... ... ... ... келтірейік.
«Мен кіммен дос болдым». Бұл ойынға баланың қолы сыятын 4-6 ... ... ... ... 4-6 ойыншы қорапқа тесігі арқылы қолдарын салып,
көздерін жұмып тұрады. ... ... ... ... ... ... керек.
«Достық гүлі». Жетекші балаларға әдемі гүлдерге «айналуды» ұсынады. Әр
бала өзі ұнататын гүлге айналады. ... соң ... әр ... жұмыс
жүргізеді: «дән себеді» - бала аяқтарын бүгіп, басын ... ... ... - ол дән; ... ... ... ... арқасынан
сипайды; су құяды - дән өсе бастайды. Бала қолдарын жоғары көтеріп, орнынан
тұрады. Гүл өскеннен ... ... ... «Неткен әдемі гүл, біз сенімен
дос болғымыз ... - ... дос» ... ойша сурет салу. Жетекші балаларға нағыз досы
туралы ойша сурет ... ... соң ол ... ... әңгімелеп беруді
ұсынады. Нағыз дос - ағаң, әпкең ... ит, ... күн және ... ... ... ... ... құрастырған әңгімесіне
байланысты).
«... нағыз дос, өйткені...». Шеңбердің ортасына бір бала ... ... ... өз ... ... «... ... дос, өйткені...», - деп досы
туралы қысқаша әңгімелеп береді. Ойын ... бала ... ... ... ... ... ... дос». Әр бала топтағы бір баланың қылықтарын,
әрекеттерін, мимикасын сөзсіз бейнелейді. Басқалар оның кім ... ... ... ... ... ... Мектепке дейінгі
кезеңдегі балалар үшін ... ... ... ... ... ... болып табылады. Еріктің дамуы саналы болуы керек, сондықтан ... ... және ... ... түсініктері балаларға айтыла
бастайды.
Қиялды дамытуға бағытталған ойындар. Оларды үш топқа бөлуге ... ... ... емес ... ... ... ... балалар оқиғаның жалғасы мен аяқталуын ойша
құрастырады немесе топпен ертегілер ... ... бір ... ... емес ... ... тірі жан иесін немесе жансыз затты
қызықты суреттеу, бейнелеу ұсынылады, яғни рөлдік ... ... ... салу» әдісі де кең қолданыла алады. ... ... ... ... ... ... ... таңғы орман және т.б.
дыбыстар) сурет ойлап табады, содан соң ол ... ... ... ... ... ... ... балаларға сурет салуға белгілі
бір тақырып беріледі ... ... ... ... ... немесе
дыбыспен қатар кинестетикалық тітіркендіргіш те ... ... ... не мәрмәр бөлігі ұстатылады). Ойша ... ... ... авторы балалардың ішінен негізгі кейіпкерлер мен заттардың
рөлін таңдайды, оларға қай жерге тұрып, қалай қозғалу, не айту ... ... ... айтылып, кейіпкерлер мен ... ... ... ... авторға және актерлерге қол соғады.
«Жоғары ұш, С...» ертегісі. Бұл оқиға ... ұша ... ... ... Әрине, олар қалалық көгершіндар тәрізді бауырын ... ... ... ... ... шарықтай ұшқан. Ұшуға олар қалай үйренген?
Осы ... мен ... ... ... ... сауаттылығын» қалыптастыруға ... Бұл ... ... ... ... мимикаға,
қол ишараларына, дауысқа қарап тануын үйретеді; ... екі ... ... түсінуге үйретеді; конфликтілі жағдайларда басқа
адамның сезімдеріне назар аударуға үйретеді
Бұл тапсырмалардың теориялық ... - К.Е. ... ... ... Ол ... ... адамның негізгі мотивациялық
жүйесі және адамның өміріне ... ... жеке ... ... ... ... он фундаменталды эмоцияны ... ... ... ішкі қобалжуларға және олардың әр түрі сырттай көрініс
беруге әкеледі. Балалардың жасына сәйкес фундаменталды эмоциялармен танысуы
осы блок ... ... ... ... болуы керек. Мұнда ... ... ... сөйлемдер», «Сезімдер суреті».
Балаларға кітаптардың иллюстраторы ... ... ... «Қорқыныш» және т.б.) тақырыбына сурет салу ұсынылады. Осы
топтағы ... ... ... ... ... ... ең ... сезім - қуанышты естеріне
түсіреді. Содан соң сөйлемдерді аяқтайды:
«Бала үшін қуаныш - ол...»
«Оқушы үшін қуаныш - ол...»
«Мамам үшін ... - ... ... ... жануарлардың суреті ... ... ... аю) таратылып беріледі. Кезекпен ... ... ... ... ... қалай көрсеткендері, басқа
сезім емес қуанышты бейнелегендері ... ... ... ... табылатын мимика түсінігі беріледі.
«Қуаныш суреті». Оқушылар балалар кітаптарына ... ... ... ... елестетіп, «Қуаныш» тақырыбына сурет салады.
«Суретшілер». Бұл жаттығуларды орындау үшін ... ... және екі ... қуыршақ қажет. Балалар екі топқа бөлінеді. Олар ... ... ... гримдейді. Соңынан балалар көршілерінің қандай сезімді
ойлап, бейнелегендерін табады.
«Тотықұс». Жетекші қысқа сөйлемді айтады, мысалы: «Мен ... ... ... ... ала ойланған сезімді ... осы ... ... ... балалар қандай ... ... ... ... ... ішінен «Мама» және
«оқушы» таңдап алынады. «Оқушы» бір параққа баға ... оны тек ... ... ... ... ... ... қандай баға алғандығын
басқа балалар түсінуі үшін, өз ... ... ... ... ... ... қолданылатын
жетекші әдістердің бірі болып орын ... Ол ... ... ... ... қандай-да мәселеге әртүрлі көзқарастарды
анықтауға мүмкіндік береді.
Алайда дискуссия әдісін бағдарламада ... ... ... өйткені кіші сынып оқушылары дискуссия жүргізу ... ... ... ... ... ... ересектің пікірін қабылдау тән
болады.
Сондықтан дискуссия жүргізудің ерекше ойын формаларын құрастыру қажет
болды, мысалы «Жол ... ... ... ... үш ... ... өз таңдауын
жасаған ертегіні балалардың есіне түсіреді. Ол өзі ... ... ... ... Ең ... жолдың сәттілікке әкеле бермейтіндігі
анықталады. ... ... ... ... ... ... өмірімізде
де бірнеше жолдың қиылысында тұрғандай ... ... ... және өз
таңдауымызбен қандай жолға ... ... ... ... ... соң ... мектепті жол ... ... ... алуды ұсынады. Тақтаға біреуі мектепке әкелетін бірнеше ... ... ... жетекшімен бірігіп, жолдарға атау береді: «мақтау
үшін бестіктерге кез-келген жолмен», «білімге тырысу ... ... ... ... ... қай жолдың жетістікке әкелетіндігін
талдайды.
Мысалдан көріп отырғанымыздай, ойын формасын енгізу балалар қатысатын
дискуссияның тиімділігін ... ... ... ... кіші сынып оқушыларына қолданылады.
Релаксациялық әдістер релаксациялық қалыпты оның көрініс беру,
қалыптасу ерекшеліктері және ... ... ... ... ... ... түсінуге негізделеді. О.В. Хухлаеваның
бағдарламасына Э. ... ... ... әдісіне негізделген жаттығулар, тыныс алу техникалары,
визуалды-кинестетикалық ... ... Э. ... ... ... әдісі дененің негізгі бұлшықет топтарын күшті
ширықтыру мен ... ... ... ... қалыпқа жетуді
көздейді.
Визуалды-кинестетикалық техникалар негізінде ... ... ... Үш топ ... ... ... ... кетті - қоян күліп жіберді». Оқушыларға шошып кеткен,
содан соң күліп жіберген ... ... ... (ширығу-босаңсу кезегі).
«Ауа шары». Балалар топпен өте үлкен ауа ... ол ... ... ... ... ... сол қолдарында лимон
тұрғандығын елестетіп, оның шырының қысуды ұсынады. Қол бұлшық еттерінің
ширығуын ... ... ... ... ... ... оң қолдарымен
сол жаттығуды қайталауы керек.
«Педагогикалық кеңес». Оқушылардың ... ... ... ... ... ... және болмауы керек екендігін талқылап
отыр. Оқушылар бір-бірімен пікірталасқа ... ... ... ... - ... ... деген схема бойынша ойын
ойнайық. Бұл былайша ... ... ... салмақты дауыспен айғайламай сөйлеуі керек.
мұғалім үнемі салмақты дауыспен сөйлемеуі керек өйткені балалар
оны тыңдамай қояды. ... ... ... ... әдістер, дискуссиялық әдістер тәрізді тек кіші ... ... ... ... келтіргеннен кейін, бастауыш
мектеп жасындағы балалар үшін өткізілетін сабақтың варианттарын келтірейік.
«Мыстан кемпір» сабағы (6-7 ... ... «Өте ... ойша ... ... ... мыстан кемпір байқауы». Жетекші ертегілердегі ең
қорқынышты кейіпкерлердің бірі - ... ... ... ... кезекпен
оны ойнау ұсынылады. Балалар кезекпен бөлмеден шығып, ... ... ... Жетекші «Саша Мыстан кемпірге айналды» деп айтып тұрады.
Бала топқа қайтып келіп, ... ... ... ... ең қорқынышты
мыстан кемпірді көрсеткендігі анықталады. Балалар жаттап алған құпияларын
естеріне түсіреді: ... ... ... ... ... үшін ... ... тістері ауырды». Жетекші топтың алдына орындыққа ең
әсерлі Мыстан кемпірді отырғызады. Оның тістерінің кенеттен қатты ... ал ... ... ... ... көрсетуді, балаларға
оны аяп, жаны ашығанын көрсетуді ұсынады.
«Мыстан кемпірдің ... ... ... ... Мыстан кемпірге
жандары ашығаннан кейін, оның тістерінің ауырғаны басылып, ол өте мейірімді
кемпірге айналғанын ... ... ... ... үшін мен оған ... Бірақ ол әлі де мұңайып отыр, өйткені оның ... ... оның ... ... ... ... ... «Мыстан кемпір, мен сенің
досың боламын» деп ... ... ... ... ... қарауын
қадағалайды. Мыстан кемпір рөлін тәрбиешіге беруге болады.
О.В. Хухлаева қалыпты дамыған, ... ... ... ауытқуы
бар, психологтың көмегін қажет ететін балалармен коррекциялық жұмыс жүргізу
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... ахуал бұзылуларының
классификациясын, диагностика және коррекция ... ... ... кіші мектеп жасындағы ... ... ... ... бар, О.В. ... ... ... келеді» атты
бағдарламасын адаптивті деңгейдегі балаларға жүргізуді негізге алдық.
«Сәтті болғым ... атты ... ... ... ... ... негізгі мақсатымыз - осы топтық тренинг көмегімен 8-9
жастағы балалардың психологиялық ахуалын жетілдіру ... ... ... 14 ... тұратындай бейімделді.
Топтық тренинг жүмысының тақырыптық жоспары:
1-сабақ. Танысу. ... ... ... ... - ... ахуалы
адаптивті деңгейдегі балаларды бір-бірімен таныстыру, топтағы жұмысты
үйымдастыру, сенімділікті және эмоционалды жағдайды құру, ... ашық ... ... ... дегеніміз не? Адамның қол ишаралары. Мақсаты
-психологиялық ахуалы адаптивті деңгейдегі ... ... ... қалыптастыру, әр баланы топтық өзара әрекетке ... ... ... және өзіндік өмірдің құндылықтарына жағымды эмоционалды
қатынасты көрсету.
4-6-сабақ. Қуаныш. Оны басқа адамға қалай жеткізуге болады? Қуанышты
жақындық ... ... ... ... ... ... ... - балаларға өздерінің өмірлеріндегі ... ... ... ... жаңа ... бастап қуанышты сезінуге көмектесу,
психологиялық ахуалдың жетілуіне әсер ... ... ... ... ... ... ... балаларға өмірлік тәжірибені
ұйымдастыруға көмектесу.
7-9-сабақ. Қорқыныш. Оның салыстырмалылығы. ... ... ... ... - ... ... адаптивті деңгейдегі балалардың
қорқыныш сезімін жоюға көмектесу. Қорқыныш типтерін нақты түрде қабылдауға
түрткі болу.
10-13-сабақ. ... ... ... ... ... Әр ... ... және жақсы қасиеттер бар. Сен қандайсың?
Мектептегі қиыншылықтар. Мақсаты - балаларда ішкі ... ... ... болғандықтан, оны дамытуға көмектесу, көңіл-күйдің
түсуін және оның адамға әсер етуін түсіндіру, эмоционалды ... ... ... балалардың бір-бірін түсіне білуге көмектесу.
14-сабақ. Мен қандаймын? Балалар қандай? Сабақта мен не үйрендім?
Мақсаты - ... ... ... ... ... ... бекіту, өзін-өзі тану тәжірибесін байыту, ішкі өзгерістер
қабілеттіліктерін дамыту, ... және ... даму үшін ... ... ... бойынша топтық тренинг психологиялық ахуалы әртүрлі
деңгейдегі ... ... бір рет ... Тренинг уақыты - 30-40
минут. Әр сабақтың ... ... ... бойынша хаттама
толтырылды.
Оқушының психологиялық ерекшеліктерін білу және ... ... ... дүрыс құруға мүмкіндік береді. Коррекциялық жұмыста
балалардың творчестволық әрекеттерінің (суреттері, әңгімелері, ... ... ... болып табылады. Алайда невротикалық мінез
сипаты бар балалар қарым-қатынасқа түсуі қиын, ... ... ... ... ... ... жауап беруден бас тартуы мүмкін.
Мұндай жағдайда балаға коррекциялық тобында жайлы ... ... ... ... ... ... ... бас тартқан кезде «Сиқырланған
бала», «Көрінбейтін қалпақ» (А.С. Спиваковская) ойындарын қолдануға ... ... ... ... бола ... ... оған ... бірақ ешқандай сөз айтудың қажеті жоқ.
Топта адаптациялық кезеңнен өткеннен кейін баланы психогенді ауытқуға
әкелген ... ... ... ... ... Драматизация ойындарда балалар мектеп өмірі туралы әр-түрлі
сюжеттерді құрастырады, бұл мектептің, ... ... ... азайтады,
сабақта өзін еркін сезінуіне мүмкіндік береді.
Бақылаулар невротикалық ... ... ... оқушыларға дер
кезінде психологиялық ... ... ... ... өсірсе, тұлғаның психогенді қалыптасуын тоқтатуға болатындығын
көрсеткен. ... ... ... алдын алу үшін және ... ... жеке ... ... ерте ... оның жас ... ... мен мүмкіндіктерін ескеретін, ... ... ... ... ... ... ... қажет. Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеді.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Баланың мектепке дейінгі және кіші мектеп жасындағы психологиялық кезеңдері25 бет
Мектеп жасына дейінгі кезеңде бала қабілетін дамыту27 бет
Мектеп жасына дейінгі кезеңдегі балалардың өзара қарым- қатынас ерекшеліктері33 бет
Психика туралы жалпы үғым14 бет
8 IAS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты16 бет
Дүниежүзі саяси географиясы дамуының негізгі кезеңдері6 бет
Сәбилік кезеңнің психологиясына сипаттама6 бет
Қазіргі кезеңнің демократиялық саяси институттары23 бет
Қазіргі кезеңнің әлеуметтік экологиялық мәселелері адам санының өсуі адам демографиясының әлеуметтік-географиялық ерекшеліктері12 бет
"Жас ерекшелік және әлеуметтік психология" пәні бойынша студенттерге арналған лекция жинағы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь