Сын есім және оны мектепте оқыту

Кіріспе

І. Сын есім туралы жалпы түсінік оның сөйлемдегі қызметі.
1.1 Сын есімнің жасалу жолдары, түрлері, жіктелуі
1.2 Сын есімнің шырайлары
ІІ. Грамматиканы оқыту мәселесініңзерттелуі
2.1 Жоғары сыныптарда сын есімді оқыту әдіс тәсілдері
2.2Сын есімнің семантикалық топтары және синтаксистік қызметі
ІІІ. Жоғарғы сыныптарда сын есімді басқа сөзтаптарымен байланыстыра оқыту маңызы
3.1 Сын есім мен зат есімді байланыстыра оқыту

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Жоғары сыныптарда оқушыларға қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқытудың мәні мен оқыту әдістері. Тілді, оның ішінде оқушылардың ана тілін оқыту барысында балалардың сөйлеу дағдысын дамытуға көп көңіл бөлу керек пе, болмаса қалай дұрыс сөйлеу қажеттігі туралы ғылыми ұғымдар немесе грамматиканы меңгертуге көп назар аудару қажет пе деген мәселенің айналасындағы бір-біріне кереғар пікірлер бұрынғы кеңес мектебінің 70 жылдан астам тарихының өн бойында үнемі жалғасып келді. Мәселен, 20-жылдары «грамматиканы арнайы оқытудың қажеті жоқ, ол сөйлеу барысында оқушылардың өздері-ақ үйренеді» деген көзқарас үстем болса, 30-жылдардың бас кезіннен бастап кеңес мектептерінде оқушыларға сөйлеу, жазу дағдыларын үйрету тілдің лексикалық, фонетикалық, морфологиялық, синтаксистік жүйелерін меңгертумен қатар жүргізіле бастады. Ал 50-жылдары оқушылардың сөйлеу және жазу дағдыларындағы ол қылықтар сөздердің лексикалық мағыналарын үйретуге аз көңіл бөлгендігінен деп табылды. Осы жағдай 60-жылдары бастауыш мектептерде берілетін білім мазмұнымен оқыту әдістерін жаңарту жұмысын іске асыруға алып келді.
1.Ысқақов А. , Қазіргі қазақ тілі, Морфология, А, 1974 ж, 174-199 б.
2.Мұсабаев Ғ., Қазақ тіліндегі сын есімнің шырайлары, А, 1951ж, 34-35 б.
3. Шәкенов Ж., Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім категориясы А, 1961 ж, 22-28б
4. Төлеуов Ә.,Қазақ тіліндегі есім категорясы А, 1969 ж, 8-12 б.
5. ә) Қазақ тіліндегі есім сөздерінің жасалуы, А, 1973 ж, 66-68 б.
6. б) Сөз таптары, А, 1982 ж, 45-54 б.
7. Әбуханов Ғ,Қазақ тілі (лексика,фонетика,морфология, син-т А,1982, 107-115б.
8. Мұсабаева Ф. Сын есім, оның қолданылуы. А, 1977 ж, 44-51 б.
9. Исабаев С.И. Тұлғалы қатыстық сын есімдер және сөз тіркесін құраудағы оның ролі. А, 1965 ж.
10.«Бастауыш мектеп» 2005 ж, №7. Н.Сейтова «Сын есім» 51-53 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ ҚАРАҒАНДЫ ГУМАНИТАРЛЫҚ ТЕХНИКАЛЫҚ КОЛЛЕДЖІ
бөлімі
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы:
Сын есім және оны ... ... ... тілі мен әдебиеті пәндерінің оқытушысы
Қарағанды 2015жж
Жоспар
Кіріспе
І. Сын есім туралы жалпы түсінік оның сөйлемдегі қызметі.
1.1 Сын ... ... ... ... ... Сын есімнің шырайлары
ІІ. Грамматиканы оқыту мәселесінің зерттелуі
2.1 Жоғары сыныптарда сын есімді оқыту әдіс тәсілдері
2.2 Сын ... ... ... және ... қызметі
ІІІ. Жоғарғы сыныптарда сын есімді басқа сөз таптарымен байланыстыра оқыту маңызы
3.1 Сын есім мен зат ... ... ... әдебиеттер
Кіріспе
Жоғары сыныптарда оқушыларға қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқытудың мәні мен оқыту әдістері. ... оның ... ... ана тілін оқыту барысында балалардың сөйлеу дағдысын дамытуға көп көңіл бөлу керек пе, болмаса ... ... ... ... туралы ғылыми ұғымдар немесе грамматиканы меңгертуге көп назар аудару қажет пе деген мәселенің айналасындағы бір-біріне ... ... ... ... ... 70 ... астам тарихының өн бойында үнемі жалғасып келді. Мәселен, 20-жылдары деген көзқарас үстем болса, 30-жылдардың бас кезіннен бастап кеңес ... ... ... жазу ... үйрету тілдің лексикалық, фонетикалық, морфологиялық, синтаксистік жүйелерін меңгертумен қатар ... ... Ал ... ... ... және жазу ... ол ... сөздердің лексикалық мағыналарын үйретуге аз көңіл бөлгендігінен деп табылды. Осы жағдай 60-жылдары бастауыш мектептерде берілетін ... ... ... әдістерін жаңарту жұмысын іске асыруға алып келді.
Жоғарғы сынып мектептерінде тілді оқыту барысы мынандай ... ... ... ... ... ... мазмұндылықты, логикалық жүйелілікті қамтитын оқушылардың байланыстырып сөйлеуін дамыту;
* фонетиканы, сөз құрамын және грамматиканы(морфология, ... ... ... ... ... ... бағдарлама бойынша осы аталған мәселелердің арасында тығыз байланыс орнату қажет деп табылды. Бұрын балалардың орфографиялық дағдысын қалыптастыру грамматикалық ұғымдарды ... ... ... ... ... ... ... жүргізілсе, немесе грамматикалық ұғымдарды меңгерту тілдің лексикалық және синтаксистік жүйесін оқытумен ұштастырылмаса, енді мұның ... бір ... ... өз ... мазмұнды, грамматикалық тұрғыдан сауатты, стильдік жағынан ойын дәл бейнелеп айта және жаза білу ... ... ... ... ... тұста орыс ғалымдары Д.Н.Богоявленскийдің, Н.Ф.Жуйковтың, Н.С. Рождественскийдің, ... және т.б. ... ... ... ... ... беру ... олардың дұрыс сөйлеу әрі жазу дағдыларын қалыптастыру мәселелерін қарастырған құнды зерттеулері болғаны ... 60-70- ... ... ... ... тілін оқыту әдістемесін жетілдіру мәселелерін қарастырған әдіскер-ғалымдар да (М.Балақаев, Р.Әміров, С.Рахметова, Ш.Әуелбаев, А.Асқарбаева, ... т.б.) өз ... ... ... сөйлеу және жазу дағдыларын қалыптастыру мен оларға грамматикалық ұғымдар беру жұмыстарының тиімді үйлесімін табу, оңайлы әдіс-тәсілдерін жүйесін қолдану мәселелері әр ... ... ... ... бұл ... ... аяқ кезіндегі балаларды 6 жастан бастап оқытуға көшкен төрт жылдық бастауыш сыныптарында өз шешімін әлі толық тапқан жоқ деуге болады. ... ... ... бағдарлама бойынша оқып жатқан бастауыш мектептепде жүргізілген бақылауларымыздың қорытындысы мынаны көрсетті: оқу бағдарламасында берілетін білім мазмұнын әдістемелік-психофизиологиялық тұрғыдан негізделгеніне ... ... ... ... бәрі ... ... дағдыларды меңгере алмаған. Олардың бәрі бірдей өз ойын грамматикалық тұрғыдан сауатты бейнелеп, айтып, немесе жазып бере ... ... ... тілінің морфологиялық жүйесінен берілетін ұғымдарды өз тарапынан іс жүзінде ... ... ... ... ... ... сын ... аударған жөн. Бастауыш сыныптарда сын есімді басқа сөз ... ... ... тақырып өзекті.
Курстық жұмыстың мақсаты:
- ... ... сын есім ... ... ...
- ... ішінен сын есімді тауып, сұрақ қоюға, заттың әртүрлі белгілерін байқап, сындық ерекшеліктерін ... ... ... ... міндеттері:
* Сын есімді оқыту тәжірибесімен танысу;
* Тақырыпқа сәйкес әдістемелік, ... ... ... ... Оқушылардың сын есім жөнінде білімдерін жетілдіру.
Курстық жұмысы кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан және ... ... ... тұрады.
І. Сын есім туралы жалпы түсінік оның сөйлемдегі қызметі.
Сын есім сөздері - бай синонимикалық жүйесі бар, ... мен ... ... ... мен ... мол сөз табы. Сын есім сөздердің стилистикалық бояуын, бай ... ... ... ... мәнін оқыту - берілген грамматикалық тақырыпты оқыту барысында ... ... ... ... ... тілі ... ішкі ... барынша мол пайдалануды белгілейді. Сын есім сөздер - зат есім мен ... ... ... да есесі де мол сөз табы (А.Ысқақов). Сын есім сөздердің морфологиялық құрылымын таныту процесін олардың лексикалық мағыналары мен синтаксистік ... ... ... - ... сөздің жан-жақты қасиетін тұтас бірлікте ұғынып, сол арқылы сөзді қолдана білу дағдыларын ... ... ... жағдай жасайды.
-5463078701Заттың жан-жануардың адамның саны (сан есім)
Заттың,құбылыстың, адамның,жан-жануардың аты ... ... ... ... жан-жануардың сыны белгісі (сын есім)
00Заттың жан-жануардың адамның саны (сан есім)
Заттың,құбылыстың, адамның,жан-жануардың аты
(зат есім)
Заттың, құбылыстың, ... ... сыны ... (сын ... ... жан-жануардың атын, сынын, санын білдіретін сөздердің орнына қолданылып, үш ... ... ... түрде айтылатын сөздер (есімдіктер)
00Заттың,құбылыстың, адамның, жан-жануардың атын, сынын, санын білдіретін сөздердің орнына қолданылып, үш жақта жекеше, көпше түрде айтылатын ... ... ... сыны ... ... ... сыны (үстеу)
-11356153563Заттың, құбылыстың, жан-жануардың, адамның қимылы.(етістік)
00Заттың, құбылыстың, жан-жануардың, адамның қимылы.(етістік)
Тілдің даму барысында көптеген сөздер сияқты ... ... да ... бір ... ... ... әр түрлі топқа бөлініп кетеді. Түр-түс атауларының көп мағыналығы туралы синонимдік, омонимдік, антонимдік қатар құрайтындығы туралы ескертіп, мысалдармен дәлелдеймін: Ақ ... - ... ... ... ... ... тұр. Ақ ... - адам көңілінің пәктігі. Ақ ниет - көңіл тазалығы. Қара жүрек - адам ... ... Қара ... - ... ... түсі т.б. Сөз ... ... да оқыту барысында оқушылардың дүниетанымын қалыптастыруға болады. Соның ішінде, біздің тоқталатынымыз - сын есімді оқыту ... ... ... ... ... ... заттың сынын білдіретін сөздер туралы түсінік алады. ... ... ... ... таныс заттардың түр-түсін, сапасын білдіретін сөздерді тіркестіріп айту арқылы түсіндіріледі. Мысалы: шөптің ... ... ... ... ... ағаштың биік болатындығын ұғына бастайды.
Сын есім.
Түрлері
Мысалдар
І.Мағынасына қарай
1) сапалық
ақ, ... ... ... ... қатыстық
тұзды, арманды, ақшалы
ІІ.Тұлғасына қарай
1) негізгі
жақсы, әдемі, кең, суық
2) туынды
қысқы, таулы, ... ... ... ... тар, ... ... күрделі
ойлы-қырлы, қызыл ала, ұзын бойлы, жақсы-жаман
Сын есімдерді оқытқанда заттың ... ... ... ... ... ... ... қолдану керек. Бұл ретте И.Хасанованың [5,38-б.],-деген пікір өте орынды деп есептеймін. Сын есімдерді ұлттық танымдық санамен байланыстыра меңгерту арқылы ... сын ... ... ... ... белгілердің қандай зат, құбылыстарға қатысты екендігін де түсінетін болады. Сөйтіп, оқушылар ... ... ... ... ... ... меңгереді, тілдік бірліктер арқылы қоршаған ортаның, заттар мен құбылыстардың ... тән ... ... ... көлемін, дәмін, иісін, т.б. ерекшеліктерін түсінеді. Оқушылар заттар мен құбылыстардың сындық белгілерін тілдік бейненің бір бөлшегі ретінде ... ... ... ... ... Ол үшін ... ... мен құбылыстардың өздеріне тән белгілерін, қасиеттерін көрсетіп сын есімдерді қарапайымнан күрделі ұғымдарға ... ... етіп ... мақсатында жұмыстар жүргізілуі тиіс .Мысалы, қазақ халқына тән белгілер немесе қазақ қандай халық? деген сұраққа қонақжай, кішіпейіл,бауырмал,өнерпаз,шешен деп ... ... ... ... білдіретін сындық ұғымдарды түсіну, олардың когнитивтік белгілерін айыра білуге үйрету оқушыларды ұлттық рухта тәрбиелеуге мүмкіндік береді. ... сын ... ... ... ... ... мінез,таным қалыптастыруға ықпал етеді. Мысалы, адам сөзіне қатысты сын есімдер - бауырмал, ... ... сөз ... құрастырту - бауырмал бала, туысшыл адам, әңгімешіл ата. Сөз ... ... ... ... ... ... ... ағасы- туысшыл адам. Дәуреннің атасы-әңгімешіл адам. Осылайша адамға қатысты сын есімдерді сөз, сөз тіркесі, сөйлемдер түрінде айтқызғаннан кейін, осы сын ... ... ... ... яғни ... бірліктерді шығармашылықта қолдану олардың ойлауын жетілдіреді. Сын есімді меңгертуде тек қана сөйлемдердегі сын есімдерді ... ... қою ... бір ... ... ... ... ұлттық танымын кеңейтетін, олардың ойлау белсенділіктерін арттыратын тапсырмалар жүйесін пайдаланған тиімді. Мысалы, ақ, сұр, ... ... ... қу сын ... ... қандай түрлеріне байланысты айтылатынын сөз тіркестері, сөйлемдер, шағын мәтіндер құрастыруға дейін күрделендіру студенттердің қызығушылықтарын арттырып,тақырыпты жеңіл меңгерулеріне мүмкіндік береді. ... ойын ... де тіл ... ... ... бір ... болып табылатыны сөзсіз. Сын есім тақырыбын өткенде крассворд, ребустарды қолдану да сабақтың ... ... ... ...
1.1 Сын есімнің жасалу жолдары, түрлері, жіктелуі.
Жұрнақтар
Мысалдар
* - лы, -лі, -ды, -ді, -ты, -ті
атақты, пайдалы, тасты
* - лық, -лік, -дық, -дік, -тық, ... ... ... - сыз, -сіз
пайдасыз, білімсіз, ақылсыз
* - қы, -кі, -ғы, -гі
жазғы, күзгі, қазіргі, ішкі
* - шыл, -шіл, ... ... ... - дай, -дей, -тай, ... ... үйдей
* - лас, -лес, -дас, -дес, -тас, -тес
пікірлер, қызметтес, жерлес, көршілес
8.шақ, ... - ... ... ... ... - қой
сәнқой, әзілқой, кәсіпқой
11. - қор
жемқор, жалақор, ызақор
12. - ... ... ... - дар, -тар,
қарыздар, білімдар, хабардар
2) Сын ... ... ... - қ, -к, -ық, -ік, -ақ, ... ... ... ... сирек, ісік.
2. - қыш, -кіш, -ғыш, -гіш
сенгіш, сезгіш, тапқыш, ... -гір, -ғыр, ... ... ... ... ... тістеулік, маңыраулық.
5.-нды, -інді, -ынды, інді, -нді
туынды, жаттанды, жасанды
6.-нқы, -інкі, -ыққы, ... ... ... -ме, -ба, -бе, -па, ... бөспе, даурықпа, құрама.
8.-малы, -мелі, балы, -белі, -палы, пелі
ауымпалы,таңдамалы,
серіппелі,бүрмелі
9.-улы, -улі
ерттеулі, жинақтаулы, бүктеулі.
10.-ымды, -імді, мды, ... ... ... ... ... еріншек.
12.-қақ, -ғақ
жабысқақ, тоңғақ, майысқақ.
13-қы, -кі -ғы, -гі, -
жинақы, күлдіргі, бұралқы.
14-ғылықт, -гілікті, -қылықты, ... ... ... ... ... (аналистикалық) тәсіл арқылы жасаулы.
І. Қосарлы сын есімдер
а) ұзын-ұзын, биік-биік.
ә) ұзынды-қысқалы, үлкенді-кішілі.
б) ұсақ-түйек, жаман-жұман.
в) қоғамдық-саяси, әскери-саяси.
ІІ. Тіркесті сын есімдер
а) қара ... ... ... ақ ... ... ... баулы, ат жақты.
ІІІ. Тұрақты тіркес
а) қолы ашық, тілі ұзын, басы бос, көзі ... ... ... күн ...
1.2 Сын ... ... ... жолдары.
Сын есімнің ғылымда танылған бір-ақ категориясы бар. Ол- сын есімнің шырай категориясы. Шырай ... бір ... ... ... ... ... түлі ... болуын білдіреді. Мыс: биігірек, биіктеу, өте биік, біп-биік дегенде биік деген негізгі ... ... тек қана реңк ... біркелкі сынның әртүрлі дәрежеде көрінуі байқалады. Сондықтан деп аталынады. Қазақ тіліндегі сын есім ... ... ... ... деп ... сын ... шырай мағынасы жоқ, сондықтан жай шырай деп атуымыздың өзі қате,- деп есептеп , сын есім шырайын салыстырмалы, бәсең, ... ... ... деп бөлген. Ғалымның жіктеуінше, 1. Салыстырмалы шырай - рақ, -- рек. 2.Бәсең шырай - дау, ... ... - ... тұлғалары арқылы . 4. күүшейтпелі шырай-Күшейту буыны арқылы.5. Үдетпелі шырай- күшейткіш ... ... ... Осылайша ғалым шырайларды жасалатын тұлғаларына қарай бес түрге бөлген. САЛЫСТЫРМАЛЫ ШЫРАЙ - рақ,- рек, ... ... ... ... Мыс: ... үлкендеу.т.б. Сонымен бірге - қыл, -ғыл,-қылт,-ғылт,-тым,-шыл,-шіл,-қай,-аң секілді өнімсіз жұрнақтар да салыстырмалы ... ... ... ... Мыс: ... сұрғылт, қоңырқай т.б. КҮШЕЙТПЕЛІ ШЫРАЙ: заттың бастапқы сындық қасиетін күшейте ... Бұл ... ... буын ... ... яғни сын ... алғашқы буыны алынады да оған - п қосылады. Мыс: Қып-қызыл, Жап-жақсы, біп-биік т.б. Заттың сындық ... я ... ... ... я тым ... ... білдіретін шырай түрі АСЫРМАЛЫ ШЫРАЙ деп аталады. Бұл терминді проф. А.Ысқақов ... ... ... сын ... алдында аса, өте, тым (дым), тым-ақ (дым-ақ), тіпті, тіптен, нағыз, нақ, ең, орасан, керемет секілді күшейткіш ... ... ... арқылы жасалады.
Сын есімің шырайы деп аталатын категорияның мазмұны да, формасы да әлденеше заттың (әр түрлі я біркелкі белгілерін емес) бір ... я ... ... ... ... демек, сол біркелкі белгілердің бір-бірінен я артық, я кем екендігін анықтау арқылы туады. ... ... ... ... ақ, ... ... ... сары, біреуі қара, біреуі көк түсті нәрселерді немесе біреуі үлкен, біреуі кіші, біреуі тік, ... ... ... ... ... ... ... категориясы тумайды. Шырай категориясы я біріңғай ақ, я біріңғай қызыл, я біріңғай қара, я біріңғай сары, я біріңғай қоңыр, көк ... ... ... екі) ... ... ... немесе біріңғай үлкен я біріңғай кіші делініп танылған әлденеше заттардың көлем-аумақтарындағы артық, я ... ... ... ... ... ... ... ондай реңдермен дәрежелер сан жағынан да, сапа жағынан да салыстырылады. Өйткені, біркелкі белгінің осындай сандық я сапалық айырмашылықтары, сайып келгенде ... ... ... ... де, тірек те, негіз де болып табылады.
Сонымен тіліміздегі сын есімнің мынандай төрт ... ... ... Жай ...
2) ... ... күшейтпелі шырай
4) асырмалы шырай.
Жай (негізгі) шырай заттың белгісін, түсін (түрін), сапасын, көлемін, салмағын, аумағын, тағы басқа ... ... ... ... ... сын есім жай ... болып есептелінеді. Мысалы: биік тау, үлкен үй, жақсы қағаз, қызыл сия.
Салыстырмалы шырай бір заттың сынын ... ... ... ... сол ... ... бір-бірінен я кем, я артық екенін білдіреді. Салыстырмалы шырай тудыратын жұрнақтар ... ...
а) - рақ, -рек, ... ... ... ... ... гөрі көгірек тау екен. (С.Мұқанов); Қараойға қарағанда Сұлутөбе бойшақырақ (Ғ. Мүсірепов).
ә) - лау, -леу, -дау, -деу, -тау, -теу; ... Ниет ... отша ... сәл ... қара көзі ... ... (Ғ. Сланов). Сол ауылда таныстау бір шал бар еді. ... екі ... - өте ... ...
б) - қыл, -ғыл, ... ... -тым, -шыл, -шіл, -қай, -ақ; Бұл ... жұрнақтар, мысалы: Дымқыл шалғынның арасында, бозғылт тұманның ішінде барлаушы бала да ... ... ... ... ... жүзі енді ... тартқан сияқты. (С.Мұханов).
Күшейтпелі шырай заттың бастапқы сындық қасиетін күшейте түседі. Бұл шырай ... сын ... ... (үстеме) буынды қабаттастыру арқылы жасалатын өте өнімді форма. Мысалы: Үй іші жап-жарық, ауыз үй тап-таза айнадай (С. Ерубаев); Аппақ ет , ... бет , ... қара шаш ... ... жасырғанда. (Абай).
Асырмалы шырай заттың сындық қасиетін асыра көтереді, я тым ... ... ... іс - тым қиын да, абыройлы да іс (С.Ерубаев); ол тіптен жақсы адам екен. (А.Тоқмағанбетов); Абай - ... ... ... ақын (); Мәжіліске ең қадірлі, ең таңдаулы адамдар ... ... ... ... ... бірі ... де ... Оның ішінде басқа жұрнақтардың үстіне көбірек жалғанатыны - лау, -леу (-тау, -теу, -деу) ... ... ... ... жүзіндегі кішкене мең ерекше өн беріп, безеніп тұр ... Жүзі ... ... жігіт өзінен өзі жымиып қойды (Ғ. Спанов) ... ... - ... ... ... басқа шырай жұрнақтарының үстеріне қабаттасып тұр.
Сын есімнің шырайлары.
Шырай түрлері
Жұрнақтары
Мысалдар
І. Жай шырай
әдемі, жақсы, ақ, ... ... -рек, ... ...
-лау, -леу, -дау, -деу, -тау,
-теу, қыл,- ғыл, ... ... ... ... ... ... ...
-ақ, -қай, -ғыш
Жақсырақ, ағырақ, көгірек, жақсылау, ақтау, көктеу, құқыл, бозғылт, сұрғылт, ... ... ... ... ... ақшылтым, көкшілтім, көгілдір
бозақ,қартаң, сарғыш, сұрқай.
ІІІ. Күшейтпелі шырай
1)күшейткіш буын арқылы
2)өте, тым, аса, бек, тіпті, ... ең, ... ... ... өте ... тым ... аса ... тіпті жақын.
ІI. Бастауыш сыныптарда грамматиканы оқыту мәселесінің
зерттелуі.
2.1 Бастауыш сыныптарда сын есімді оқыту әдіс тәсілдері
Қазақ тілі ... ... - ... тілде жүретін мектеп пәндерінің ішіндегі ең бастысы, бәрінің ортақ өзегі әрі ұйытқысы. Ана тілін жақсы білмей тұрып, ол тілде ... ... ... ... да ... ... ... тұрып, қалған пәндерді ойдағыдай саналы меңгеру жайында айтудың өзі артық. Осы білім, дағды, біліктіліктердің барлығының негізгі бастауыш сыныптарда ... ... ... "Ана ... ... адам өз ... өткенін де, болашағынан қол үзеді," - деген сөздерінен - ақ ана тілінің ... ... ... қазақ тілі пәнін оқытудың бес түрлі маңыздылығы шығады:
1. Білімділік (ғылым негіздерімен қаруландыру)
2.Тәрбиелік (адамгершілік, ... ... ... Дамытушылық (баланың таным қабілеттерін арттыру).
* Аралық қызмет ... ... ... тілі ... ... ... Қатысымдық қызмет (қазақ тілін оқыту арқылы басқа қабілетінжетілдіруі).
Қазіргі ... ... ... ... ... ... мақсатында мұғалімдер алдында қалай және нені оқыту керек деген сұрақтар тууы заңды. ... ... ... ... ... ... мұғалімнің алдында тұрған мақсат. Сондықтан қазіргі кезеңде қазақ тілін оқыту әдістемесінің жаңа көзқарастары шығуда, соған орай жаңаша бағдарламалар ... ... ... ... бастады.
Қазіргі кезеңде ғалымдардың зерттеулері бойынша сабақты ойын ... ... ... ғана бала ... ... тез және ... енетіндігін көрсетеді.
1 -сызба
Оқыту пирамидасы. (игерудің орташа проценті)
Дәріс 5%
Оқу 10%
Көрнекі және аудио материалдар 20%
Көрсету 30%
Пікірталас тобындағы жұмыс 5 0%
Іс-қимыл арқылы оқу 75%
Басқаларды ... ... ... ... тек мұғалімнің өзі ғана жүргізіп, оқушылар мен мұғалім арасында, іс-әрекет тек бір жақты болған жағдайда бүкіл ... ... ... 50%-ке ... ... ... сабақтарды оқушылардың іс-әрекеті төмен, тек дәріс, оқу, көру ғана болғандықтар сабақтан тез жалығады, қызығушылығы төмендейді. Егер ... ... мен ... ... ... ... ... емес, "мұғалім-оқушы" немесе "тұлға-тұлға" түрінде өткен жағдайларда оқушы білімді тезірек және ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті жоғары, бір-бірімен сөйлесу, сабақты ойын түрде өткізіп бүкіл білімін 75%-тйін өзіне сіңіре ... ... ... ... оқушыларына сын есімді оқыту барысында сабақты ойын -- сабақ түрінде, этнопедагогикамен байланыстыра өтуді жөн көрдік. Осындай жағдайда оқушыларға ... ... ... ойларын мазмұнды грамматикалық ... ... ... ... дәл ... айта және жаза білу ... икемділіктерін қалыптастыру;
ә)Оқушылардың сөздік қорын молайтудың, өз мағыналарын дұрыс ұғынып, сөздерді орынды жүмсай білу ... ... ... мен сөз ... ... және сөйлеуүлгілерін негіз ете отырып сөйлемді дұрыс құруды үйрету;
в)Халық ауыз ... ... ... ... және ... ... ... ақын жазушыларыныңшығармаларын ребустар мен ... ... ... сай іріктеп алып оқушылардың бойына сіңдіру;
д)Оқушылардың бойына ізгілік пен имандылық, адалдық пен мейірімділік сияқты адамгершілік қасиеттерді дамыту;-секілді қасиеттерді ... ... ... Сын ... ... ... және ... қызметі.
Есімдер деп аталатын сөздердің ішіндегі зат есімнен кейінгі есесі де, еншісі де мол сөз табы - сын есім. ... ... зат есім әр ... ... білдіретін сөздердің лексика-грамматикалық тобы болса, сын есім неше ... сыр ... ... ... ... білдіретін сөздердің лексика-грамматикалық тобы ретінде бөлінеді. Сөйтіп, сын есім деп заттың сапасын, сипатын, қасиетін, көлемін, салмағын, түсін (түр-реңін) және ... сол ... ... ... ... сөз ... ... есімнің семантикалық мағынасы оның морфологиялық ерекшеліктері де, ... ... де ... ... көрініп отырады.
Морфологиялық сипаттары жағынан да сын есімнің өзіне ғана тән, өзге ... ... ... ... есім өз ... ... ... затты сыр-сипат (сапа, түр, рең, салмақ, көлем т.б.) жағынан анықтайды, бірақ ол (сын ... ... ... ... ... еш уақытта да тәуелденбейді, көптелмейді және септелмейді.
Зат есімге тән көптік, тәуелдік, ... ... зат ... де, сын ... де қызметтерін бірдей атқаратын синкретикалық омоним сөздерге ... ... көк, ... ... ... терең т.б.) қажетінше жалғана берулерімен қатар, белгілі бір контексте қолдау ыңғайына қарай ... сын ... ... ... үлкенше, кішіге кішіше қызмет ет; ескіге жаңа, жаңаға ескі - өлшеуіш т.б.) ... ... Сын ... көптік, тәуелдік, септік категориялары болғанымен, оның өзіне тән ерекше шырай ... бар. Бұл ... те - сын ... зат ... бөлінерлік, өз алдына дербес категория екені дәлел.
Сонымен бірге, бір алуан сын есімдер зат есімді анықтауларымен ... ... де ... ... ... қызметтерін атқарады. Мысалы: Хатыңнан жақсы ұғындым сөздің бәрін (Абай); Өлке ... ... тал мен ... ... ... ... (С.Сейфуллин). Семіз сөйлеп, арық шыққанша, арық сөйлеп семіз шық ... Сын ... ... ... ... ... және ... қызмет барлығы да көрінеді.
Сын есімде өзге сөз таптарымен (мысалы, зат есіммен, үстеумен т.б.) әрі ортақ, әрі формалас сөз ... ... ... тек туынды сын есім ғана жасайтын арнаулы ... бар: сын ... сын есім ... ... жұрнақтары бар. Бұлар да сын есімнің морфологиялық формалары болып ... ... ... сын ... ... ... жаратылысына сәйкес, үнемі зат есімге анықтауыш ретінде жұмсалуға лайық. Өйткені қандай белгі болса да, ... ... ... да, ... ... шек ... ... Үш-ақ нәрсе - адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек (Абай).
Сын есім баяндауыш та бола ... және ... ... да ене ... ... Төрт ... тас үй салқын да жайлы (Ғ.Мүсірепов). Ол тапал, төртпақ екен де, мен ... ... ... ... ... есім мен сын ... тіркесу қабілеттерінде де елеулі айырмашылық бар. Мысалы: зат есімге септеулік шылаулар тіркесе береді. Ал сол септеулік шылаулардың ішінде тек ... ... ... ... ... басқа бірде-біреуі тікелей өз мағынасында, өз қызметінде жұмсағанда, сын есімге тіркеспейді. Керісінше, күшейту үстеулері (өте, аса, тым, тіпті, керемет, ... ... т.б.) сын ... ... ... ... олар зат есімдерге тіркеспейді. Сөйтіп, септеулік шылаудың сын есімге ... зат ... ... ... ... сапалық үстеулердің сын есімге тіркесіп, зат есімге тіркеспеуі бұл екі сөз табының - зат есім мен сын ... ... ... ... ... ... болып саналады.
Егер де екі я одан да көп жалаң сапалық сын ... ... ... ... олар ... анықтамайды да, біріне-бірі бағынбайды да, әрқайсысы өз тұстарынан тікелей зат есімге қатысты болады, демек, өздерінің қатыстары бар зат ... ... ... ... суық сұр бұлт, Аспанды тегіс қаптаған (Б.Маилин); Ермек оқтай ... ... ... кең ... ... (Ғ.Мұстафин). Алғашқы сөйлемде суық және сұр деген сапалық сын есімдер біріне-бірі бағынбай, әрқайсысы тікелей бұлт ... зат ... әр ... ... ... ... ... сөйлемдегі түзу, ұзын, биік, кең деген сын есімдер де бір-біріне бағынбай, жарыса жол деген зат есімің әр ... ... ... ... ... ... әр алуан сыр-сипаттары мен белгілерін тікелей де ... ... ... ... да ... ... ... сипаттарымен байланысты, сын есімдер симатикалық мағыналары мен грамматикалық ерекшеліктеріне қарай, сапалық (негізгі) сын және қатыстық (туынды) сын деп ... екі ... ... Бұл ... қай-қайсысы болса да қандай? қай? (қалай?) деген ... ... ... ... сын ... деп ... жағынан заттың әр алуан сыр-сипатын, атап айтқанда, түрі мен түсін (ақ, қара, қызыл, көк, сұр т.б.) сыры мен ... ... ... ... ... т.б.) көлемі мен аумағын (үлкен, кіші, ауыр, жеңіл т.б.), дәмі мен ... (ащы, ... ) ... және ... ... да ... - ... білдіретін сөздерді айтамыз.
Әдетте сапалық сын есімдерге ешбір қосымша ... ... ... әр қилы ... ... түбір сөздерді жатқызу салты бар. Бірақ бұл қағиданы үнемі тапжылмайтын қағида деп қарамау керек, өйткені қазіргі ... ... сөз ... ... ... ... ... даму тұрғысынан қарағанда, тиісті қосымшалар арқылы я басқа тәсілдер бойынша жасалған туынды сөздер ... ... ... ... үлкен, қызыл, ащы, тұщы, момын, ашық, жабық, жалпақ, сияқты сапалық (негізгі) сын ... бәрі де ... ... сөздер болған, демек, олар ұзақ, үлкейген, қызғылт, ашыған, тұщыған, момақан, жалпайған сөздерімен түбірлес болған. Солай болса, мағынасы ... ... сын есім деп, ... ... ... ... сын есім деп есептелетін сөздердің саны да, сапасы да үнемі бір аяда қалмай, бірте-бірте ұдайы дамып отырады. Осыған ... ... ... ... ғана ... ... кездерде жұрнақ (я басқа тәсіл) арқылы жасалған ... ... ... де, негізгі, сапалық сындардың грамматикалық қасиет сипаттары болып отырады. ... ... ... ... танысырақ, тап-тныс т.б.).
Сапалық сындар жалпы сын есім деп аталатын сөз табының негізгі ұйытқысы есебінде қызмет етеді. Осы ерекшеліктеріне қарай, ... ... сын есім ... өзек ... ... ... қарай, өзге сөз таптарынан жұрнақ арқылы жасалған туынды сын ... де, ... даму ... ... ... сөздер де бірте-бірте сапалық сын есімдердің сыр-сипаттарына ие болып, сол ... ... ... Ал, ... ... сын ... арқау болып қызмет ететін негізгі белгілері мыналар: біріншіден, сапалық сындарға тән сөздердің ... де ... ... ... және ... ... әр қилы ... білдіретін шырай котегориясының жұрнақтары қосылады; екіншіден оларға сандық белгіні күшейте я ... түсу үшін ... ... буындар жасалады; үшіншіден, олар атрибутты семантикалық ерекшелігіне қарай (жақсы оқушы), адвербиалдық (жақсы оқиды) қызмет атқарады. Міне, осы ... ... үш ... ... сын есімдердің әрі қатынастық сандардан ерекшелінетін, әрі жалпы сын есім атаулыға тән категориялық белгілері болып есептелінеді.
Қатыстық сын есімдер деп бір ... ... ... бір заттың я іс-амалды қатысы арқылы білдіретін сөздерді айтамыз. Осы ... ... ... сын ... ... ... ... басқа есімдермен етістіктерден жасалады да, заттың сыртқы түрі мен түсіне, кескіні мен ... сыры мен ... ішкі ... мен ... мекен мен мезгілге және басқа да сол сияқты белгілеріне қатысты сандық ұғымдарды ... ... ... үй ... ... үй ... (мақал) дегендегі балалы, баласыз деген туынды сын есімдер үйдің баласы барлығы мен ... ... ... ... ... ... сындар зат есім, үстеу, етістік сияқты басқа сөз таптарынан болатындықтан, олардың (қатыстық ... ... ... да ... ... ... ... сөздерімен байланысты. Осы себептен қатысытқ сандардың мағыналары өздерінің төркіндес (жасалған) ... ... ... ... ... ... аталық борыш - атаның борышы; ауылдағы адам - ауылда тұратын адам; ауыспалы қызыл ту - ... ... ... ту. ... бастапқы төркіндеріен алшақтап кеткен ұзақ (әңгіме), тұнық (су), ашық (сөз) ... ... сын есім ... ... ... ұза(ды), тұн (тұнды), аш (ашты) деген етістіктерден жасалған я ... ... ... ... ... да ... алыстатады дегенімізбен де, өздерінің бастапқы төркіндерімен мағыналас (синонимдес) келеді.
Сын ... ... ... ... (аналитикалық), морфологиялық - синтаксистік (семантикалық) тәсілдер арқылы жасалады.
Морфологиялық (синтетикалық) тәсіл бойынша туатын сын есімдер тиісті жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... сын есімдер жалаң сын есімдердің бір-бірімен тіркесуі арқылы, негізгі сандар мен туынды сандардың бір-бірімен тіркесуі арқылы (ақ көйлекті, қара пальтолы т.б.), зат есім мен сын ... ... ... ... (көп ... ауыз ... ... көйлекті), негізгі және туынды сын есімдердің қайталануы, қосарлану арқылы (үлкен-үлкен, ... ... ... ... - ... ... ... бойынша туатын сын есімдер белгілі бір синтаксистік формадағы ... ... ... ... дами отырып, адъективтенуі арқылы мысалы: (басқа, өзге, шала - жансап т.б.) жасалады.
Бұл тәсілдің ең негізгісі, ... ... және ... ... ал ... ... тіпті өнімсіз.
Сын есімдер компоненттерінің құрамдарына қарай жалаң сын есімдер және күрделі сын есімдер болып екі сатыға бөлінеді.
Жалаң сын ... ... ... ... сын есім ... ... ... түбір сөздер (ақ, қара, сұр, көк, тік, аласа, тар т.б.) және жұрнақ арқылы жасалған ... ... ... ... ... залалсыз, бойшаң, ұйқышыл, көтеріңкі, серіппелі т.б.) сын ... және өзге сөз ... ... жағынан дамып, адъективтенген сөздер (кебу, ауыр, басқа ,өзге т.б.) жатады. Сөйтіп, жалаң сын есімге ... ... ... бір ғана ... ... болады, бірақ ол негізгі компонентте қосымша морфеманың болуы я болмауы шарт емес.
Күрделі сын есімдерге кемі екі я одан да астам ... ... ... ... ... ... ... жатады. Күрделі сын есімдер негізгі сынардан да, ... ... де, өзге ... де ... ... қосарлануы, әредік бірігіп жасалуы арқылы бір бүтін тұлға ретінде қызмет етеді. Қазіргі қазақ тіліндегі ... сын ... ... ... ... ...
* сапалық (негізгі) сын есімдер бірімен-бірі тіркеседі. Бұл топқа қара ала, сары ала, торлы ала, ... ала, ... ала ... үлгі ... ... ... алғашқы компоненті ауысып, соңғы компоненті өзгермей тіркесетін сандарда, қара көк, қара сұр, қара торы, қара қоңыр, қара күрең, қара шұбар, қара кер ... үлгі ... ... ... ... ауыспай, соңғы компоненті ауысып жасалатын екі компоненті күрделі санды да, алқара көк, алқара кер тәрізді үш ... ... сын ... де ... Бұл ... ... күрделі сын есімдер жалаң сапалық сындар сияқты, шырайлы формаларында да жұмсала береді.
* Біріңғай я негізгі ... я ... ... ... не ... не ... ... кішкене-кішкене, аппақ-апппақ, үлкен-үлкен, малды-малсыз, қоралы-қопсылы т.б.
* Негізгі сын мен - лы (-лі) формалы туынды сын есім тіркеседі. Мысалы: кең ... ... ... ... ... ... сын есім, есімдік, есімше формаларымен - лы ... ... ... сын есім тіркеседі. Мысалы: теке сақалды, адыраң көзді, алтын баула т.б.
Я не екі ... де ... - лы ... ... ... ... ... сын есімдер қосарланады, я бір компоненті - лы ... ... ... бір ... -сыз ... ... арқылы жасалған туынды сын есімдер қосарланады. Мысалы: таулы - тасты, орманды-тоғайлы, әкелі-балалы, ... ... ... ... ... ... ... қос атты сияқты тіркестерден енеді.
* Зат есім, сын есімдермен - лық ... -дық, ... тік, -тық) ... сын ... ... ... ... жасалады. Мысалы: халықаралық, бесжылдық, бескісілік, он адам сиярлық, екі-үш күндік т.б. Сондай-ақ тұрақты ... де осы ... ... ... сын есім жасалады. Мысалы: көңіл көтерерлік, түс шайысарлық, қабырға - ... күн ... т.б.
* Я екі ... де ... да) ... не - лық - (лік) жұрнағы арқылы не - и ... ... ... ... сын ... ... я бір компоненті - лық - ... ... ... бір ...... ... ... туынды сын есімдер қосарланады, я алғашқы компоненті зат есім, соңғы компоненті -лық - ... ... ... ... ... сын ... ... Мысалы: әскери - саяси (кадрлар), ... - ... ... ... ... ... ... қоғамдық - тарихи (тәжірибе), т.б.
Тәуелділіктің үшінші жағының қосымшасы қосылған зат есімге (бірінші компоненті) сын есім (екінші компоненті) ... ... сын есім ... ... ... көзі ашық, тілі майда, басы бос, жөн түзу, жүзі жылы, қолы ұзын, қолы ашық, қолы ... ... ... ... басқа-басқа болулары былай тұрсын, бір түрлі белгінің өзінде (мысалы, түсінде, сапасында, көлемінде, салмағында және басқа қасиетінде ) әр алуан рең ... ол ... ... әр қилы ... ... айқындағаннан кейін, сын есімнің шырайы деген не, тілімізде қандай-қандай шырайлары бар және олар ... ... ... ... ... деген мәселелерді де анықтау қажет болады. Мысалы: Жоғарғы Советтің мәжіліс залы кең де, биік те, ... та, ... да, ... де екен ... ... бір ... өзінде бес түрлі белгі аталып тұр. Бұдан көптеген заттардың алуан түрлі белгілерін салыстырудан да , бір жеке ... әр ... ... салыстырудан да басқа-басқа белгілер анықталғанымен, әлденеге заттың бір түрлі я біркелкі белгісінің ... ... ... ... ... бәрі ... бір ... сындық белгінің әр қилы дәрежесін аша алмайды.
Сын есімнің синтаксистік қызметі.
Сын есімдер мағына жағынан заттық сынын, белгісін ... ... ... сөйлемде көбірек анықтауыш мүше болып қызмет атқарады. Мысалы: Жіңішке ине мен жуан иненің аралығындағы жуантық инені бәсең ине ... ... Ақ ... ... ақ сақалды, соқыр мылқау танымас тірі жанды (Абай); Тоты құс түсті көбелек жаз ... ... ... ... сөйлемдердегі негізгі сын есімдер де, туынды сын есімдерде анықтауыш болып тұр.
Сын ... ... ... та ... ... ... ... жіктеу есімдіктерінен болса, сын есімнен болған баяндауыштарға жіктік жалғаулары қосылады. Мысалы: Мен тіпті жүйрікпін (Ғ.Мүсірепов); Ой желке, ... ... қара ... ... ... ... жүйрікпін, қара көкпін деген сын есімдер - баяндауыштар.
Сын ... ... ... ... ... ... ... (бұрын) тұрса, әрқашан пысықтауыш мүше болады. Мысалы: ... ... ... ... ... ... ... анықтауыш та, соңғы жақсы-пысықтауыш, сол сияқты, жақсы оқу үшін көп оқу керек дегенде де, жақсы деген сөз пысықтауышты ... ... ... ... ... ... септік жалағулары жалғанбайды бірақ сөйлемде жүктелген міндетке ... сын ... зат ... қызметіне де ие бола алады. Мұндай жағдайларды сын ... не ... не ... не ... жалғауы (я олар қабаттасып) жалғанады да, зат есім орнына жұмсалады. Мұны, әдетте, сын есімнің субстантивтенуі (заттануы я заттық мағынада қолданылуы) деп ... ... ... үлгі ал ... ... жаңа өлшеуіш (мақал);
Жаздым үлгі жастарға бермек үшін (Абай) дегендердегі жақсыдан сөзі жақсы адамдардан дегеннің орнына, ескіге сөзі ескі ... ... ... ... ... жас ... дегеннің орнына қолданылып отыр.
Сын есімдерге көптік, тәуелдік, ... ... ... ... (субстантивтенгенде), сын есім өзінің негізгі сындық мағынасының үстіне заттық ... ... ... ... сын есім атау ... ... кім? не? ... сұрауға жауап берсе, сөйлемнің бастауышы болады да, ... ... ... ... ... толықтауыштың сұрақтарына жауап берсе, толықтауыш болады. Кейде көптік, тәуелдік жалғаулары жалғанбай-ақ сын есімдер атау ретінде тұрып заттық мағына ... де, ... бола ... Мысалы: Бітер істің басына, жақсы келер қасына (мақал) дегендегі жақсы деген сын есім кім? ... ... ... ... ... адам ... ... жүріп тұр. Бұл сөйлемдегі жақсы - бастауыш мүше. Бірақ ондай сын есімдер тек ол сөйлемде ғана ... ... зат ... ... ... ... сыныпта сын есімді басқа сөз таптарымен байланыстыра оқыту маңызы
3.1 Сын есім мен зат есімді байланыстыра оқыту
Сыныптан сынпқа көшкенде оқушының сын есім ... ... ... білімі мен түсінігі кеңейтіледі. Мұнда сын есімдерді жікке бөліп таныту, сын есімдерді зат есімдермен дұрыс тіркестіре білу, негізгі, туынды сын ... ... ... қойылады.
Сын есімді оқығанда оған объекті болатын сөздері мен мол мәтіндері пайдаланылған ... ... ... ... ... мол гүлдер,
Қызыл, гүлдер, көк гүлдер...
деген сияқты мәтінді алдық дейік, сонда осындағы гүлдер сөзіне қандай сұрақ қойылады? деген сұрақтарға ... ... ... ... ... ... деген сөздің екі жерде екі түрлі сыны айтылғанын оқушы ... ... ... ... ... қызыл, көк сөздерді заттың түсін білдіретін сын есімдер екенін айтсын.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудің теориялық негіздері63 бет
Бастауыш сынып оқушыларын еңбек тәрбиесіне тәрбиелеу (еңбек дағдысы)68 бет
Жемқорлық іс-әрекеттердің алдын алу4 бет
Мектепте кәсіптік бағдар беру жұмысы3 бет
Сынып жетекшінің жалпы қызметі30 бет
Сыныптан тыс оқытудың жалпы теориялық ерекшеліктері25 бет
Қазіргі мектептегі сынып жетекшісінің ата - аналармен жүргізу жұмысы түрлері, мазмұны27 бет
Әдеби сын-зерттеу еңбектерінің жалпы теориялық сипаты32 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Ағылшын тіліндегі сын есім туралы жалпы түсінік19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь