Қазақ тілі сабағында есімдіктерді оқыту әдістері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І ТАРАУ. Қазақ тіліндегі есімдіктердің зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.1. Есімдіктердің пайда болуы туралы ғалымдардың пікірі ... ... ... ... ... ..4
1.2. Есімдіктердің мағыналық топтарының пайда болу тарихы ... ... ... ... 8
ІІ ТАРАУ. Есімдіктердің мағыналық топтарының ерекшеліктері ... ... ... ... ... .9
2.1. Жіктеу есімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
2.2. Сілтеу есімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
2.3. Сұрау есімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
2.4. Өздік есімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
2.5. Жалпылау есімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.6. Болымсыздық есімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.7.Белгісіздік есімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
2.8. Есімдіктердің емлесі және сөйлемдегі қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
ІІІ ТАРАУ. Қазақ тілі сабағында есімдіктерді оқыту әдістері ... ... ... ... ... ... ..24
3.1. Жоғары сыныптарда есімдіктерді тиімді оқыту жолдары ... ... ... ... .29

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35

Қосымша
Есімдер табына жататын сөз табының бірі – есімдіктер. Есімдіктер заттың атын, сынын, санын, я олардың аттарын білдірмейді, бірақ солардың (зат есім, сын есім, сан есімдердің) орнына жұмсалады. Есімдіктер белгілі бір түсінікті я ойды жалпылама түрде мегзеу арқылы білдіреді. Есімждіктердің нақтылы мағыналары өздерінен бұрын айтылған сөйлемге немесе жалпы сөйлеу аңғарына қарай айқындалады. Мысалы: Ол Прутковтың барлық афоризмін білетін (С.Ерубаев); сен қымсынба, артыңда біз бармыз (М.Әуезов) дегендердегі есімдіктердің қайсысының болса да мағынасы нақтылы емес. Өйткені бірінші сөйлемдегі ол деген сөзден тек бір адамның Прутковтың барлық афоризмін білетінін ғана аңғарғанымыз болмаса, ол адам кім? – Бейсенбай ма, әлде Мұрат па? Жоқ, тіпті біз білмейтін басқа бір адам ба? Әйтеуір, оның кім екенін бірден айқын біле алмаймыз. Екінші сөйлемдегі сен, біз дегендердің де мағыналары нақтылы емес, олар жалпылама түрде ғана айтылған. Ондай болатын себебі: Ол деген сөз мен және сен деген ұғымнан басқаның бәрін білдіреді, демек, көзбе-көз я бетпе-бет сөйлесіп тұрған екі адамнан басқаның бәрі ( адам ба, зат па – бәрі бір) – ол болады. Ал, мен тек бірінші жақ (сөйлеуші я айтушы) болады да, сен – тыңдап (сөйлесіп) тұрған адам, демек, сөйлеушімен (менімен) әңгімелесіп отырған адам болып шығады. Сонымен, жоғарыдағыдай дара тұрған сөйлемдердегі есімдіктердің дәлді мағыналары бірден айқын болмайды.
1. Төлеуов Ә. Сөз таптары. Алматы : Мектеп, 1982. -125б.
2. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі морфология. Алматы: Ана тілі, 1991. -384 б.
3. А.Ибатов .Қазақ тіліндегі есімдіктердің тарихынан. Алматы: Ғылым, 1966. – 73 б.
4. Оразбаева Ф.Ш.Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Prints издательство, 2005.-535 б.
5. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. Астана: Елорда, 2002. -784 б.
6. Сыздық Р. Қазақ тілінің анықтағышы. Астана: Елорда, 2000.
7. Дулат Исабеков «Қарғын». Алматы, 1993
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ....................................................................................................................3
І ТАРАУ. Қазақ тіліндегі есімдіктердің зерттелу тарихы ..................................4 1.1. ... ... ... туралы ғалымдардың пікірі......................4 1.2. Есімдіктердің мағыналық топтарының ... болу ... ... ... Есімдіктердің мағыналық топтарының ерекшеліктері.....................9
2.1. Жіктеу есімдіктері..................................................................................10
2.2. Сілтеу есімдіктері...................................................................................12
2.3. Сұрау есімдіктері....................................................................................14
2.4. Өздік есімдіктері.....................................................................................16 ... ... ... ... Болымсыздық есімдіктері......................................................................20
2.7. Белгісіздік есімдіктері............................................................................21
2.8. Есімдіктердің емлесі және сөйлемдегі қызметі...................................23
ІІІ ТАРАУ. Қазақ тілі сабағында есімдіктерді ... ... ... ... ... ... оқыту жолдары.................29
ҚОРЫТЫНДЫ.......................................................................................................33ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.......................................................................35
Қосымша
Кіріспе
Есімдер табына жататын сөз табының бірі - есімдіктер. Есімдіктер заттың атын, сынын, санын, я олардың ... ... ... ... (зат есім, сын есім, сан есімдердің) орнына жұмсалады. Есімдіктер белгілі бір түсінікті я ойды ... ... ... ... ... ... ... мағыналары өздерінен бұрын айтылған сөйлемге немесе жалпы сөйлеу аңғарына қарай ... ... Ол ... ... ... білетін (С.Ерубаев); сен қымсынба, артыңда біз бармыз (М.Әуезов) дегендердегі есімдіктердің қайсысының болса да мағынасы нақтылы емес. Өйткені бірінші сөйлемдегі ол ... ... тек бір ... ... ... ... ... ғана аңғарғанымыз болмаса, ол адам кім? - Бейсенбай ма, әлде Мұрат па? Жоқ, тіпті біз білмейтін басқа бір адам ба? ... оның кім ... ... ... біле ... ... ... сен, біз дегендердің де мағыналары нақтылы емес, олар жалпылама ... ғана ... ... ... ... Ол деген сөз мен және сен деген ұғымнан басқаның бәрін білдіреді, демек, көзбе-көз я бетпе-бет сөйлесіп тұрған екі адамнан басқаның бәрі ( адам ба, зат па - бәрі бір) - ол ... Ал, мен тек ... жақ ... я ... ... да, сен - ... ... тұрған адам, демек, сөйлеушімен (менімен) әңгімелесіп отырған адам болып шығады. Сонымен, жоғарыдағыдай дара тұрған сөйлемдердегі есімдіктердің дәлді мағыналары ... ... ... ... ... ... егер екі я одан да көп адам ... ... ... ... ... сол ... бұрын айтылып, я аталып өткен сөйлемдермен байланысты аңғарылады. Ал егер ондай есімдіктер монолог түрінде ... я ... ... қолданылса, олардың дәлді мағыналары, яғни олар туралы мәлімет, сол сөйлемдерден ... ... я ... ... ... ... мен айтушыға (оқушыға) ғана белгілі болады. Демек, есімдіктердің дәлді мағыналары бұрын айтылған я жазылған сөйлемдермен байланысты анықталады. Мысалы: мен ... ... ... ... ол ... басын шайқап, ернін тістей қойды (С.Көбеев) деген мысалды алсақ, сөйлемдегі ол деген сөздің дәл кім екенін бірінші сөйлемдегі атшы ... ... ... Сол ... ... ... сол келеді деген мақалдағы кімді, сол деген есімдіктердің де кімді нақтылы білдіріп тұрғанын, яғни дәлді мағыналарын бұрынғы ... ... ... ... ... аңғарамыз. Шынында, ол, мен деген есімдіктерді алсақ, әркім я әр адам ол да, мен де бола ... ... ... ... ... олар ... ... сөздердің орнына қолданылуына қарай, сол сөздердің негізгі мағыналарына сәйкес (заттық, сындық, сандық т.б.) зат немесе заттық белгімен байланысты ұғымдарға ұштасып ... ... үшін сен, ол ... ... бұл, сол ... ... кім, не, қай сұрау есімдіктерін алайық. Егер осы есімдіктердің негізгі мағыналарын саралап қарайтын болсақ, қандай сөздердің орнына қолданылуына байланысты, біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, заттың белгісін білдіретін сөздердің орнына есімдіктер болып іштей екі жікке ... ... сен, ол кім? Не? ... заттық ұғымды білдіретін сөздердің, бұл, сол, қай? Есімдіктері ... ... ... ... ... екі жік сөздерді, біріншіден, заттық ұғымды білдіретін сөздердің орынбасарлары - ... ... ... ... ... ... ... орынбасарлары - аттрибутивтік есімдіктер деген екі салаға бөлінеді.
Морфологиялық жағынан есімдіктер түрленуінде, жалпы алғанда, есімдерге ... ... ... тән ... де бар. ... ... есімдіктер қолданылу ретіне қарай зат есімдер сияқты көптеліп те, тәуелденіп те, септеліп те, ... те ... ... болса, аттрибутивтік есімдіктер дәл өз мағынасында, нағыз сын есімдер ретінде қолданылып тұрғанда грамматикалық жағынан түрленбейді, демек, ... ... ... де қабылдамайды.
Есімдіктердің бәріне ортақ, тән деп есептерліктей я танырлықтай белгілі бір жүйелі формалары немесе өзгеру ... жоқ. Бұл ... ... ... ... ... және аттрибутивтік болып мағыналары екі жікке бөлінуімен байланысты.
Курстық жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... туралы ғалымдардың пікірінен мағлұмат алу және есімдіктердің мағыналық топтарының пайда болуы тарихын жан-жақты зерттеп, терең меңгеру, мектепте ... ... ... ... ... ... көрсетілген курстық жұмыстың мақсатына байланысты мынадай міндеттер туындайды
* Қазақ тіліндегі есімдіктер тарихын зерттеу
* ... ... ... ... ғалымдардың пікірін қарастыру
* Есімдіктердің мағыналық топтарының пайда болу тарихын зерттеу
* ... ... ... ... ... ... Есімдіктердің мағыналық топтарын қарастыру
* Жіктеу есімдігін қарастыру
* ... ... ... ... ... ... Өздік есімдігін қарастыру
* Жалпылау есімдігін қарастыру
* Белгісіздік есімдігін қарастыру
* Болымсыздық есімдігін қарастыру
Тақырыптың өзектілігі: Есімдер ... ... сөз ... бірі - ... ... ... ... санын, сынын, я олардың аттарын білдірмейді, бірақ олардың орнына жұмсалады. Есімдіктер белгілі бір түсінікті я ойды жалпылама түрде ... ... ... ... ... құрамдық ерекшеліктерінің айрықша көзге түсуі негізінде ғалымдар зейінін ерте кезден ақ өзіне тартқан. Сондықтан есімдіктерге тән жалпы қасиеттер мен ... ... ... ... мен ... ... ... арналған еңбектердің саны аз емес. Еңбектердің бәрінде де жеке авторлардың ... ... және ... ... ... т.б мәселелер жайында айтқан өзіндік пікірлер көп.
Курстық жұмысының құрылымы: курстық жұмысы кіріспеден, үш тараудан және қорытынды мен пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... тақырыбын таңдау себебін, оны жазудағы мақсат-міндеттер, сөз етіледі. Бірінші бөлімді есімдіктердің пайда болу тарихы, екінші бөлімде есімдіктердің ... ... ... ал үшінші бөлімінде бүгінгі таңда жоғары сыныптарда қазақ тілі ... ... ... ... ... ... баяндалады. Қорытынды бөлімінде жүргізілген жұмыстар нәтижелеріне негіздей отырып, есімдікті меңгертудің ең ... ... ... Қазақ тіліндегі есімдіктердің зерттелу тарихы.1.1. Есімдіктердің пайда болуы туралы ғалымдардың ... ... ... дербес сөз табы ретінде қарастырылып жүр. Ал орыс тілінде бұл мәселеде екі түрлі көзқарас болды. Ғалымдардың біразы есімдікті есім ... ... ... ... ... кейбір ғалымдар есімдік өз алдына жеке сөз табы болу керек деп санайды. Есімдіктерді есім сөз ... ... ... ... дейтін пікір ұстанушы ғалымдардан А.А.Шахматов, А.М.Пешковский, А.Н.Гвоздевті атауға болады. Ал есімдікті жеке сөз табы ... ... ... ... ... ... тіл білімінде есімдіктер мәселесі А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, А.Ысқақов, А.Ибатов, А.Төлеуов еңбектерінен орын алған. Аталған ғалымдардың қай-қайсы да ... ... ... ... ... ... ... есімдікке былайша анықтама береді: [7, 226]. Ғалым есімдікке осылайша анықтама бере ... ... ... ... бес ... ... ... 1) жіктеу есімдігі, 2) сілтеу есімдігі, 3) сұрау есімдігі, 4) жіктеу есімдігі, 5) танықтық есімдігі. Көріп отырғанымыздай, есімдіктердің саны да, ... да ... ... ... ... ... ... екі рет қолданып, біріншісіне қазіргі мен, сен, (сіз), ол деген жіктеу есімдіктерін жатқызса, екіншісіне бәрі, барша деген қазір жалпылау есімдіктері ... ... ... ... ... ... есімдікке: - деген анықтама береді [16, 236]. Қ.Жұбанов есімдікке мынадай ... ... мен, сен, ол (зат есім ... бұл, сол, ол (зат пен сын орнына), мұндай, сондай (сын есім орнына), сонша, мұнша (бұ да), ... ... (бұ да), ... ... ... ... өйткені, онда (жалғауыш орнына), т.т. Ғалым есімдік деп таныған сөздердің ішінде есімдіктер де, есімдіктен басқа сөз таптарына қатысты сөздер де ... ... ... - деп сипаттайды [63, 209].
Ғалым Ә.Төлеуов: - деп, ... ... ... белгілі бір топтарына ғана жатқызады.
Есімдіктерді арнайы зерттеген - ғалым А.Ибатов. Ғалым ... ... сөз табы ... ... олардың мағыналық топтарын жеке-жеке сөз етеді. Ғалым: -деп, > - ... ... ... [22, ... өзіндік тарихи дамуы бар, өйткені есімдіктер көне сөздер ... орын ... Бұл ... ... - ... [23, 8].
Сұрау есімдіктерін зерттеген ғалым - Б.Омарова. Ғалым сұрау есімдіктерін арнайы зерттеу нысаны ... ... ... ... заңдылықтар мен ерекшеліктерін, сұрау есімдіктерінің грамматикалық сипатын анықтаған. Ғалым Б.Омарова есімдіктердің нақты мағынасы болмайтыны туралы қағиданы ... деп ... ... айта ... ... ... [43, 10]. Шынында, есімдіктердің жалпылама, абстракт мағынасы контекст ыңғайында ... ... ... сөз табы ... ... де шындыққа жақын.
Есімдіктер зерттелген сөз таптарының қатарына жатады. Дегенмен есімдіктердің әр ... ... жеке ... ... ... тұстары баршылық.
1.2. Есімдіктердің мағыналық топтарының пайда болу тарихы
Есімдік - лексика-грамматикалық (семантикалық) сипаты ... не ... не оның ... я ... нақты атамай, солардың орнына жүретін сөз табы. Сондықтан кейде оны орынбасар сөз табы деп те атайды.
Есімдік саны ... ... сөз ... ... ... ... ... жағынан ірі сөз таптарынан кем емес екені. Есімдік есімдер тобына жатқанымен, олардың ешбірінің нақтылы мағынасын (заттың атын, сындық белгілерін, ... ... ... ... ... ... ... бұл ерекшелігі сөздің сөйлемде қайталану қажеттілігінен құтқаратыны. Есімдіктердің түрленуі, оның қай сөз табының орнына қолданылуына байланыстылығы, есімдікке ғана тән сөз ... ... ... жоқ ... ... жатқан жүректі ән оятар, Оның тәтті оралған мәні оятар (А) деген ... ... сөз ... ... ән ... зат есімнің орнына қолданылған: әннің мәні. Бір шалдың төрт ұлы ... ... шал сол ... ... ... деген сөйлемдерде сол сөзі төрт деген сан есімнің орнына қолданылған: төрт ұлын ... ... сол ... ... ... сөйлемде сол сөзі кім дегеннің орнына жұмсалған да,кім дегеннің өзі адам деген заттың атауының орнына қолданылған.
Сөйтіп, есім сөздердің (зат есім, сын ... сан ... ... ... сөз табы есімдік деп аталады. Есімдік заттың өз атауын да, белгісінің, санының да атын білдірмейді, тек соларды нұсқап, меңзеп ... де, ... ... ... ... да ... ... орынбасар сөздөр деп те атайды.
Есімдіктер мағынасына қарай жеті топқа бөлінеді:
1) жіктеу есімдігі;
2) сілтеу есімдігі;
3) сұрау есімдігі;
4) ... ...
5) ... ...
6) болымсыздык есімдігі; .
7) белгісіздік есімдігі.
ІІ. Есімдіктердің мағыналық топтарының ерекшеліктері
Есімдіктерді тануда ғалымдар арасында бірқатар пікірталастар да ... ... Ю.А. оны ... ... ... Крушельницкая К.Г. коммуникативті-синтаксистік категорияға, Алехина М.И. контекстуалды категорияға ... ... И.И. оны деп ... ... ... ... қызығушылықтың артуы, ғылымдардың байланысы тілді де тұтас жүйе ретінде қарастырып, ... ... сан ... ... анықтауға жол ашып отыр. Есімдіктер мәні жағдаят сипатымен тығыз байланысты. Мұнда сөйлеуші позициясына ерекше мән ... ... оның ... қатысы, тыңдаушыға әсері т.б. байланысты сөйленістің белгілілік деңгейі анықталады. Есімдіктер мәндерінің жиынтығы тілдік бірліктердің ... ... ... ... құрылымы өте күрделі. Ол имплицитті (морфологиялық, синтаксистік, лексикалық құралдар арқылы) және эксплицитті түрде көрініс табады. Тіл ... ... ... ... ғана ... ... деңгейлеріндегі құралдарды бір категория (белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық категориясы) шеңберінде сөз етуге болады.
Есімдіктер категориясын референтті категория ретінде қарастыру есімдердің ... ғана ... ... емес ... ... ... ... және тілдік емес контекстерге, сөйлеуші мен тыңдаушының орнына, олардың аялық білімдеріне назар аударуды қажет етеді. Есімдіктер категориясының логика-семантикалық және ... ... ... ... сияқты инвариантты мәнді анықтауға да мүмкіндік береді. Белгілілік мәні анафора, дейксис немесе сөйлесушілердің аялық ... ... ... да ... тіл ... есімдіктер туралы алғаш пікір А.Казембектің грамматикасында, да зерттеушілер белгілілік/белгісіздік категориясын табыс септігі мен ілік ... ашық не ... ... ... ... А.Казембек: [1, 81-82]. Зерттеушінің бұл ойын кейін сабақтастық табады: [2, 142]. Алайда авторлар белгілілік/белгісіздік ... ... ... ... ... орнына бірі қолданылуы мүмкін екенін де айтады. Бұл пікірді П.М.Мелиоранский де қолдайды, ғалым септік жалғауларының ашық не ... ... ... көзқарасымен байланыстырады: [3]. Н.Ф.Катанов табыс септігінің түсірілмей, ашық келуін сөзге логикалық екпіннің түсуімен де байланыстырады: .
2.1. Жіктеу ... бір ... ... ... қолданылатын есімдіктің түрі жіктеу есімдігі деп аталады. Жіктеу есімдіктері мен, сен, сіз, ол, біз (біздер), сендер, ... ... ... ... үш жағы және ... ... түрі бар. Олар ... түрі
Көпше түрі
І
II
сыпайы
III
Мен
сен
сіз
ол
біз, біздер
сендер,
сіздер
олар
Бірінші жақ -- ... ... жақ, ... жақ -- ... жақ. Бұлар -- адамға байланысты атаулар, сондықтан кім? деген сүраққа жауап береді. ... жақ ... жақ. Ол -- ... адамнан басқа да затқа байланысты бола береді. Сондықтан кім немесе не?деген сұраққа жауап береді. Мысалы: бір ағашта екі ... мен ... де ... ... де алма ... әні). Ол ... -- ... азамат. Ол (не?) -- биік тау т. б.
Жіктеу есімдіктері ... ... ол ... ... ... ... олар(оларым, оларың, оларыңыз, олары) дегендер -- жіктеу есімдігі емес, сілтеу есімдігі.
Жіктеу есімдіктері септеледі. Біз, сіз, ... ... ... олар ... ... ... зат ... септеледі, ал мен, сен, ол деген жіктеу есімдіктерінің септелуінде ерекшеліктер бар.
Жіктеу есімдіктерінің септелу үлгісі.
Септік
Мен
сен
Ол
біз
сіз
А. 1.
мен ме-нің
сен
се-нің
Ол
о-ның ... сен, ол ... ... ... ... мынадай ерекшеліктер байқалады: 1) ілік, табыс} шығыс септіктерде түбірдегі л, ң дыбыстары түсіп қалады; 2) жатыс септікте ... л ... н-ға ... 3) ... ... ... мен жалғаудың арасында -`ы, -і дәнекері пайда болады, дұрысында түбірдегі ң дыбысы ... ... ... ... ... ілік септіктің дыбыстық өзгеріске түскен -ны (ң), -ні (ң) тұлғасының ... ... 4) ... ... жалғауы жуанданып; л, н түсіп қалған түбірге -ған түрінде жалғанады.
Жіктеу есімдіктері өз ... ғана ... яғни ... ... қай ... ... оған сол жактың жіктік жалғауы жалғанып жіктеледі.
Жіктеу есімдіктерінің жіктелу үлгісі.
жак.
Мен, біз
сен, сіз ... ... ... біз-біз
-
-
сен-сің, сіз-сіз
сендер-сіңдер
сіздер-сіздер
-
--
-
олар, ол
Жіктеу есімдіктері сөйлемде атау септікте тұрып бастауыш, ілік септікте тұрып аныктауыш, барыс, ... ... ... көмектес ссптіктерде тұрып толықтауыш, жіктеліп келіп баяндауыш қызметін атқарады.
2.2. Сілтеу есімдіктері
Сілтеу есімдіктсрі меңзеу, нұскау, көрсету мағыналарын білдіреді. ... ... бұл, сол, ол, осы, ... ... ... ана, мына, мынау, тонау, әне, міне, деген сөздер жатады. Әдетте сілтеу есімдіктері сілтеу, меңзеу, мәнін білдіріп, сын есімнің ... ... қай? ... ... жауап беріп, анықтауыш кызметін атқарып түрады. Мысалы: Самғай бер асқардан-асқарға мынау қырандай (Ә. Ә). Бұл ұрыста Төлеген ерекше ерлік ... (М. Ғ.) ... ... ... бұл есімдіктсрі к,ай? (қырандай, ұрыста)? деген сұраққа жауап ... ... ... ... есімдіктеріне кейде көптік, тәуелдік жалгаулары жалғанады, анау, мынау, сонау, осынау дегендерден басқасы ... те ... ... бұл - бұлар, сол -солар, осы - осы-лар, анау - ... т. ... ... ... есімдіктері де - түгелдей туынды түбір сөздер. Олар негізінде байырғы сілтеу мәнді бі//бä//мі//мä, і//ә//о//у және ... ... мен - н ... әр қилы формаларда бірігуі арқылы жасалынған сөздер. Бұл тұлғалардың алғы ... түрі ... тілі және ... да ... ... тілдердегі міне (мі-н-е), мине (ми-н-е), мона (мо-н-а), муна (му-н-а), бына (бы-н-а) сілтеу есімдіктерінің мі-, ми-, ме-, ма- және ма-, мо-, му-, бы- ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар арасында талас тудырмайтын мәселенің біріне айналған. Сол сияқты і//ә//о//у тұлғаларының да ... тілі және өзге де ... ... ... әні ... әнә ... ане ... ана (а-н-а) сөздерінің ә//а сияқты түпкі түбірлерімен тектес екендігі күмән тудырмайтын мәселелердің бірі.
Сілтеу есімдіктерінің. тәуелдену ... ... ... ... ... ... бұныңыз бұнысы
соным
соның соныңыз сонысы
оным
оның оныңыз онысы
I біздің
IІ сендердіңсіздердің
III олардың
бұнымыз,бұларымыз
бұларың,бұларыңыз
бұлары
Сонымыз,соларымыз
Соларың,соларыңыз
солары
Онымыз,оларымыз
Оларың,оларыңыз
олары
Жақ
Осы
мынау (мына)
анау ... ... ... оның
Осым,осыным
Осың,осының
осыңыз
осысы
Мынауым
Мынауың
мынауыңыз
мынауы
Анауым
Анауың
анауыңыз
анауы
Сілтеу есімдіктері септелгенде, заттанып, зат есімнің орнына ... ... ... ... ... байқалады: 1) бұл, сол, ол деген сілтеу есімдіктері мен, сен, ол ... ... ... ... ... а) ілік, табыс, шығыс ... ... л ... ... ... ә) жатыс септікте түбірде л дыбысы н-ға айналады; б) көмектес септікте түбір мен ... ...... ... ... ... түбірдегі л дыбысы түсіп калып, кемектес септік жалғауы ілік септіктің дыбыстық өзгеріске ... -ны (ң) ... ... ... е) ... септік жалғауы түбірдегі л дыбысы түсіп қалған түбірге -ған ... ... 2) ... ... ... ... осы, ... ана деген сілтеу есімдіктеріне де жалғанады: 3) ... ... осы ... есімдігіне -нда жалғауы жалғанады; 4) бұл сілтеу есімдігінің түбірі ... ... ... ... көмектес септіктерде мұ түрінде де қолданылады.
Сілтеу есімдіктері сөйлемде толықтауыш қызметтерін де атқарады. Сілтеу есімдіктері ... атау ... ... ... ... одан ... ... қойылады. Мысалы: Бұлар -- станцияның маңдай алды құрылысшылары (Ө. Нұрш.). Бұл -- аңыраған ана Наталья. (Ғ. ... ... ... алу ... ... ... ... сұрақтар сұрау есімдігі болады. Сұрау есімдіктері: кім? не? қай? қандай? қанша? ... ... ... қайда? қайдан? қалай? қашан? қайдағы? қашанғы? Зат ... және зат есім ... ... ... ... сөздерге қойылатын сұрақтарға көптік, тәуелдік, септік, жіктік жалғаулар қосыла алады. Мысалы: кім? кімім? кімдер? кімі? ... ... ... қайсысы? нешеуі? кіммін? т. б.
Кейбір сұрау есімдіктерінің, тәуелдену үлгісі.
Тәуелдіктің жақтары
кім
не
қайсы
Нешеу
І менің
біздің
ІІ сенің
сіздің
сендердің
сіздердің
ІІІ. оның
олардың
кімім?
кіміміз?
кімің?
кіміңіз?
кімдерің?
кімдері-
ңіз?
кімі?
кіміі?
кімдері?
Нем?
неміз?
нең?
неңіз?
нелерің?
нелері-
ңіз?
несі?
несі?
нелері?
қайсым?
қайсымыз?
қайсың?
қайсыңыз?
қайсыларың?
қайсылары-
ңыз?
қайсысы?
қайсысы?
қайсылары?
нешеуім?
нешеуіміз?
нешеуің?
нешеуіңіз?
нешеулерің?
нешеулеріңіз?
нешеуі?
нешеуі?
Сұрау есімдіктерінің адамға ... ғана I, II ... ... ... I және II жақ яғни айтушы (мен, біз) және тыңдаушы (сен, сендер, сіз, сіздер) адам ғана болады. III жақ ... ... да ... эатқа катысты бола береді.
Сұрау есімдіктері де - түгелдей туынды сөздер. ... ... кім? не? қай? ... ескі көне ... ... де, өзге ... - осы негіздерге әр түрлі қосымшалар қосылу арқылы жасалған сөздер.
Сұрау есімдіктерінің. жіктелу үлгісі.
Жіктіктің
жақтары
кім?
қайсы?
нешеу?
қандай?
не?
I менбіз
II ... ... ол ... кімбіз? кімсің? кімсіңдер?
кімсіз? кімсіздер?
кім? кімдер?
қайсымын?
қайсымыз?
қайсысың?
қайсысыңдар?
қайсысыз
қайсысыздар? қайсы?
нешеумін? нешеуміз? нешеусің? нешеусіңдер?
нешеусіз? нешеусіздер?
нешеу?
қандаймын?
қандаймыз?
қандайсың?
қандайсыңдар?
қандайсыз? қандайсыздар? ...
-- ... ... ... ... ... есімдігіне әр тұлғадағы өз деген бір ғана сөз жатады. өз есімдігі тәуелдеулі, көптеулі, септеулә түрде қолданылады да, ... ... ... зат ... ... қолданылады. Мысалы: менің өзім, сенің өзің, баланың (Асқардың) өзі, оөушылардың өздері, біздің өзіміз, мсендердің өздерің, т.б. ... ... ... ... өз ... зат ... анықтап жұмсалады. Мысалы: өз баласы, өз ісім, өз жұмыстарың, т.б. Өз есімдігі ... ... ... ... ... оның ... тәуелдеулі септеу болады.
Өздік сімдіктерінің септелу үлгісі.
Септік
өзім
өзің
өзіңіз
өзі
А
өзім
өзің
өзіңіз
өзі
І
өзімнің
өзің-нің
өзіңіздің
өзі-нің
Б.
өзіме
өзің-е
өзіңіз-ге
өзі-не
Т.
өзімді
өзің-ді
өзіңіз-ді
өзі-н
Ж.
өзім-де
өзің-де
өзіңіз-де
өзі-нде
Ш.
өзім-нен
өзің-нен
өзіңі-ден
өзі-нен
К.
өзім-мен
мені-мен
өзім-мен
өзіңізбен
өзі-мен
Бұл ... алғы өз ... бір ... жеке ... ... сияқты дербес мағынадағы сөз болғаны да жұртқа мәлім. Өз сөзінің осы мағынасына қарай П.М.Мелиоранский:

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етістікті мектепте оқыту38 бет
Қазақ және түрік антропонимдерінің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастығын анықтап, екі тілдегі кісі есімдерінің көне түркі негізін орхон - енисей, талас және т. б. ескерткіштеріндегі жазбалар арқылы тауып, салыстырып, ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту және қолданысқа енгізу52 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Ағылшын грамматикасы55 бет
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
Сөз тіркесінің синтаксисі9 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия, аффиксоидтер және интерфикстер7 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь