Халықаралық экономикалық қатынастар жайлы

КІРІСПЕ
І Халықаралық қатынастардың экономикадағы объективті мазмұны
1.1 Халықаралық қатынастардың негізгі нысандары
1.2 Мемлекеттің сыртқы экономикалық қатынастарын реттеудің мәні
ІІ Халықаралық экономикалық қатынастарды ұйымдастырудың формалары
2.1 Халықаралық еңбек бөлінісінің экономикадағы көрінісі
2.2 Дүниежүзілік шаруашылықтың интеграциялануы
2.3. Халықаралық қаржы . экономикалық қатынастардың маңызды буыны
ІІІ Қазақстан Республикасының экономикалық қатыснастардың дамуы
ҚОРЫТЫНДЫ
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Бүгінде еліміздің егемендігін алып, тәуелсіз мемлекет ретінде дүниежүзілік қауымдастыққа таныла бастауы Қазақстан Республикасы тарих ғылымында күрделі де жауапты бетбұрыс жасауға мүмкіндік берді. Оның бір көрінісі ұзақ уақыт бойы бұрмаланып, бір жақты қаралып, ақиқаты айтылмаған тарихи құбылыстарды қайта ой елегізінен өткізіп, шынайы бағасын беруге деген талпыныс. Қазіргі таңда ұлттық сананың қайта жаңғырған тұсында, Еліміздің зор мүмкіншіліктерін пайдалана отырып, дамыған елу елдің қатарына қосылуға барша Қазақстан азаматтары атсалысып келе жатқаны баршамызға белгілі.
1. Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
2. Н.Ә.Назарбаев ХХІ ғасыр асуында. Тарау 2. А.,1996 ж.
3. ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы «Қазақстан -2030» А.,1996 ж.
4. Н.Ә.Назарбаев Сындарлы он жыл. «Атамұра» баспасы.2003 ж.
5. Н.Ә.Назарбаев Ғасырлар тоғысында. «Атамұра» баспасы. 2008ж.
6. Қ.К. Тоқаев. Жаһандану жағдайындағы Қазақстанның сыртқы саясаты. А.,2006 ж.
7. Жаһандық экономика және Қазақстан. // Егемен Қазақстан. №151.
8. Ж.Әкіміш. Мұнай, Биожанармай және туберкулез // Жас Алаш. №69. 23 тамыз. 2007 ж.
9. Қазақстан экономикасының даму қарқыны шетелдік сарапшылар тарапынан бағлануы. // Егемен Қазақстан. № 232-234. 7 тамыз 2007 ж.
10. География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмәжінова, т.б. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
І Халықаралық қатынастардың экономикадағы объективті мазмұны
1.1 Халықаралық қатынастардың негізгі нысандары
1.2 Мемлекеттің сыртқы экономикалық ... ... ... ... экономикалық қатынастарды ұйымдастырудың формалары
2.1 Халықаралық еңбек бөлінісінің экономикадағы көрінісі
2.2 Дүниежүзілік шаруашылықтың интеграциялануы
2.3. ... ...... ... ... ... Қазақстан Республикасының экономикалық қатыснастардың дамуы
3.1
3.2
ҚОРЫТЫНДЫ
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Кіріспе
Бүгінде ... ... ... ... мемлекет
ретінде дүниежүзілік қауымдастыққа таныла бастауы Қазақстан Республикасы
тарих ғылымында ... де ... ... ... ... ... Оның
бір көрінісі ұзақ уақыт бойы бұрмаланып, бір ... ... ... ... құбылыстарды қайта ой елегізінен өткізіп, шынайы ... ... ... ... ... ұлттық сананың қайта жаңғырған
тұсында, Еліміздің зор ... ... ... дамыған елу
елдің қатарына қосылуға ... ... ... ... келе ... ... ғacыр ... он жылдығында халықаралық қатынастардағы жағдай түбегейлі
өзгерді. 1980-ші жылдардың соңына дейін олардың ... ... ... екі ... ... жіктелуі тән болды. Халықаралық
қатынастар эволюциясы екі ... ... ... елеулі әсеріне
ұшырады − капиталистік сипаттағы ... ... ... ... бірлігін қалпына келтіру және жаһандану процесінің
қарқынды ... ... ... мен ... ... тәуелділігі артуда,
шешімін табу үшін халықаралық әріптестікті дамытуды талап ететін ... ... ... мәселелердің көбеюі орын алып отыр. Қазіргі
халықаралық қатынастардың экономикалық ...... ... елеулі өзгерістердің негізінде қалыптасушы жаңа әлемдік ... ... ... ... ... елдер өздерінің
экономикалық орталық ұстанымын нығайтуда, ал дамушы елдер одан тәуелді ... ... ... ... ... ... елдер арасында АҚШ басым
орын алуда, алайда Еуропалық Одақ онымен иық теңестіріп, кей ... ... ... ... ... ... ... келеді. 20-25 жылдан кейін
Қытай әлемдік экономиканың бас алпауытына айналуы ... ... да ... Осы ... ... ... ... жүріп жатыр −
Еуропада (Еуропалық Одақ), Азияда (АСЕАН және өзге де тар ... ... ... ... ... Америкада (НАФТА), Латын
Америкасында (МЕРКОСУР, Анд тобы). Бұл аймақтық ұйымдар өз ... ... ... ... әрі ықпалды ойыншыларына
айналуда. Қалыптасып келе жатқан әлемдік ... ... ... ... емес ұйымдар халықаралық қатынастар саласында елеулі
ықпалды рөл атқаруда.[1]
ХХІ ғасырда әлемдік экономикада АҚШпен қатар ... ... ... ... ... Азия ... ... кіндіктеріне»
айналады деп болжануда. Олардың маңызы артуын аса ірі ... ... ... осы құрлыққа ауыстыруы, инвестициялау
көлемінің ұлғаю, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... құрылуы көрсетіп отыр.
Қол жеткізілген даму қарқынына негізделген болжамдар бойынша, 2050
жылға ... алты ... ... ... ... АҚШ және ... Қытай, Үндістан, Ресей және Бразилия кіреді. ХВҚ, ... ... ... ... ... ... Қазақстан ішкі ұлттық
өнімнің,ішкі жалпы өнімнің көлемі жөнінен 2004 жылы ... 55-ші ... жылы ... ... ... 11 трлн 880 ... ... деңгейінде болжанып отыр.Бұл көрсеткіш 2015 жылы 3,5 ... ... ... ... табельдегі рейтингіне 27-ші
орынды қамтамасыз етеді.
Сарапшыларының пікірі бойынша, алдағы 15 жылда жаһандық ... ... ... еңбек өнімділігінің артуы болады.
1.1 Халықаралық қатынастардың негізгі ... ... ... – әлем ... ... байланыстар жүйесі. Экономикалық ... аса ...... ... жұмыс күшінің көші-қоны, капитал әкетілімі
мен халықаралық несие, халықаралық валюталық (есеп айырысу) ... ... және ... ынтымақтастық. Бұл нысандар
бір-бірімен тығыз байланысты және ... ... ... Халықаралық
сауда экономикалық қатынастардың жетекші нысаны болып табылады.
Халықаралық сауда - әртүрлі мемлекеттердің ... ... ... ... мен қызмет айырбасы. Халықаралық сауданың негізі –
халықаралық еңбек ... ... ... ... жеке ... ... ... өндіріс қызметінің әртүрлі ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық
қызметтерді тауарлармен айырбастау жағдайын туғызып, халықаралық сауда ... ... ... ... ... теориялар арқылы
жүргізіледі:
1. Абсолюттік ... ...... ... ... ... техникалық жоғары деңгейде болуымен өндіріс
шығындары кем ... ... ... ... ... ХІХ ғ.)- ... пен ... басқа мемлекетпен салыстырғанда альтернативтік
шығындар аз болуы ... ... ... өнім ... ... ... ... қатынастардың басты формаларына жататындар:
– халықаралық еңбек бөлінісі;
– тауарлар мен ... ... ... сауда;
– халықаралық несие;
– өндірістік факторлардың (еңбек, капитал) халықаралық ауысуы;
– халықаралық валюта-қаржы қатынастары;
– халықаралық ғылыми-техникалық байланыстар;
– экономикалық интеграция.
Халықаралық еңбек ... жеке ... ... ... ... ... ... Халықаралық еңбек бөлінісімен тауар айырбасын
ынталандыратын төрт негізгі факторларды атап өтуге болады.
1. Әлеуметтік жағрапиялық ...... ... ... ... және де ... шаруашылық тәжірибесі, білімі, әдет-ғұрпы
бойынша жеке елдердің арасындағы айырмашылық.
2. ... ... ...... ... ... жер
шаруашылығы құралдары, табиғи кен ... су және ... ... ... етілу жағынан жеке елдердің ... ... ... ... – жеке елдердің экономикалық және
ғылыми техникалық даму деңгейі әр түрлі болуымен анықталады.
4. Ғылыми техникалық ... ... ... бөлінісі өнімдердің тұрақты
түрде жаңаруына, тауарлар ассортиментінің және ... ... ... ... ... ... бөлінісі мен өнеркәсібі дамыған елдерді нығайту
өнеркәсіп өнімдерін айырбастаудың өсуіне алып ... ... ... ... үлес ... кемуі қазіргі өндірісте шикізат ролі
кемуінің тенденциясын байқатады. ҒТР-ның дамуы жаңа технологияны ... ... ... және дайын өнімнің мөлшеріне энергияны қысқарта
ҒТР сауданың қалыптасқан түрлерінен ... ... де ... ... ... ... іс-тәжірибе, техникалық процесс пен лицензия
патенттер жатады.
Мемлекеттің сыртқы экономикалық байланыстарын сипаттауға төлем ... ... ... дегеніміз белгілі бір кезендік статистикалық
есеп беру және ... ... ... ... бір елдің басқа елдер арасындағы тауарлық, қызметтік, табыстық
операциялар;
- меншіктегі өзгерістер және сол ... ... ... ... ... бір жақты аудармалар.
Төлем балансына сыртқы саудадан, тасымал құралдары төлемінен, шетелге
капитал шығарудан, шетел туризмінен және валюталық ... ... т.б. ... ... ... Дәл ... ... төлем балансының
шығын бөлімінде көрсетіледі. Төлем балансының көрсеткіштері сол елдің
белгілі бір ... ... ... ... ... ... Егер ... теріс сальдо болса, онда сол ел ... ... ... мұның өзі ұлттық валютаның басқа елдердің ... ... ... ... соғады.
Дүниежүзілік шаруашылықтың интернациалануының тереңдеуі ... ... мәні ... ... ... – бұл ... бір
ұлттың айналымында жүрген капитал бөлігін басқа елдің ... ... ақша ... ... ... Оның ... себебі: бір елде капитал
мөлшерінің салыстырмалы түрде көр болуы, яғни оның ... тыс ... ... миграциясының түрлері көп:
– жеке меншік және мемлекеттік ... ... ақша және ... ... ... ... және ұзақ мерзімдегі миграциясы;
– қарыз және кәсіпкерлік капитал ... ... ... ақшадан, несиеден түсетін процент көлемінде
табыс әкеледі. Кәсіпкерлік капиталды шетке ...... ... ... ... салу үшін ... жұмсау. Кәсіпкерлік
капитал екі түрге бөлінеді:
– тікелей инвестиция - өнеркәсіп, сауда т.б. ... ... ... ...... ... ... мен басқа да құнды
қағаздарға бағытталған.
Соңғы уақытта әлемдік ... ... ... ... ... ең маңыздысы – ұлттық шаруашылықтың жақындасуы мен ... ... ... ... ... бірлестіктердің
құрылуы. Елдің мұндай жақындасуы мен бірлесуін экономикалық интеграция деп
атайды.
Еркін экономикалық зона (ЕЭЗ) - ... ... ... ... ... ... және ... экономикалық
байланыстар ұйымдастыруды өздері шешуге берілген еркіндік. Осы мәселелерді
қолайлы, жайлы жағдайлармен қамтамасыз ету үшін арнайы ... және ... ... ... ... капитал мен пайданың ауысуы, салық
жеңілдіктері, инвестицияны қолдау шаралары ... ... ... осы ... ... ... ... алу;
– сыртқы экономикалық байланыстарды дамыту;
– экономикалық, ғылыми-техникалық жаңалықтар енгізу.
Мақсаттың нақты түріне байланысты ЕЭЗ-ның әртүрлі түрлері болуы мүмкін:
еркін кедендік ... ... ... ... ... ... зонасы; ғылыми-
техникалық зона (технопарк, технополис т.б.); ашық аудандар мен қалалар.
Халықаралық несие – бұл қайтарымдылық, ... ... ... ... ... және ... ресурстарының берілуі, яғни мемлекеттердің бір
- біріне ақша немесе тауар ресурстарын қарызға беруі. Бұл жағдайда ... мен ... ... ... жеке фирмалар, компаниялар, мемлекеттің
үкіметі, аймақ, облыс, қала әкімшіліктері мен халықаралық мекемелер ... ... әр ... ... ... ... мақсатты пайдаланылуына байланысты халықаралық несие байланысқан
және қаржылық деп бөлінеді.
- байланысқан несие несиелік ... ... ... ... мақсатты
сипаты болады (коммерциялық, инвестициялық несиелер);
- қаржылық несиелер қарыз алушының кез келген мақсатына сәйкес беріледі.
2. Ұсынылу формасы бойынша тауарлық және ... деп ... ... ... ... қысқамерзімді, орта мерзімді, ұзақ мерзімді,
онкольдік деп бөлуге болады.
4. Несие берушінің кім ... ... ... ... ... ... ... Валюталық несиелер берілу валюта бойынша бөлінеді.
Халықаралық жұмысшы күші ... ... ... ... ... және ... ... қалыптасады, яғни ұлттық
шаруашылықтар арасындағы жалдамалы еңбектің ... ... Оның ... өмір сүру деңгейінің төмендегі мен даму қарқыны төмен ... ... ... ... жоғары болуымен
түсіндіріледі. Сол себептен қосымша жұмыс күшін ... ... ... ... ... отырады.
Дүниежүзілік шаруашылық нарықтық экономиканың заңдарына негізделген, өзара
байланысты және бір біріне ... ... ... ... ... ... ... Яғни бұл ұлттық шаруашылықтар
бір бірімен ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі деңгейде және әр ... ... ... ... ... т.б. байланыстар арқылы біріккен
ғаламдық экономика.
Дүниежүзілік шаруашылықтың даму ерекшеліктерінің бірі тұйықталған ұлттық
шаруашылықтың жүргізу тәжірибесінің ... ... ... ... ... ... ... саяси және әлеуметтік-экономикалық
өзгерістер нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық бір тұтас жүйе ретінде қалыптаса
бастады. Бірақ елдердің даму деңгейлері бірдей емес.
Дүниежүзілік шаруашылықтың ... және оның ... әсер ... ... ... ... жаңа ... тарауы;
- қоршаған ортаның проблемаларындағы ғаламдық өзгерістер;
- халықаралық өсу мен қоныстаудың қозғалысы;
- бай және ... ... ... ... ... Мемлекеттің сыртқы экономикалық қатынастарын реттеудің мәні
Әрбір елдің сыртқы сауда ... ... ... ... Егер
шығарылған тауар құны әкелінген тауар құнынан артық болса – онда оны ... деп ... ... ... ... ... ... балансын
құрайды.
Мемлекеттің сыртқы сауда саясаты екі типте жүргізіледі:
1. Протекционизм - жергілікті тауар өндірушілерді шетелдік бәсекелестерден
қорғау саясаты. Импортты ... ... үш ... ... ... ... баж ... немесе тарифтік кедергілер жүргізу. Шетел тауарларына
салық арқылы ... ... ... ... азайту;
- тарифтік емес кедергілер (импортқа тыйым салу немесе шектеу қою: квота,
лицензия және т.б. шаралар арқылы);
- ... ... ... ... ... ... ... Жаңа салаларды қорғайды, өндіріс көле-мінің өсуін
ынталан-дырады;
2. Фритредерство немесе еркін сауда саясаты, яғни ішкі ... ... мен ... ... қолдау. Артықшылықтары: Бәсекені
ынталандырады, монополияны ... ... ... ... ... Тауарларды таңдау мүмкіндігі еді, мемлекет арасында жақындасу,
бірігу процесі өседі.
Мемлекет даму үшін оның ... ... ... ... ... Ал ... ... әр түрлі нысандар мен әдістерді қамтиды.
Реттеудің ... ... ... ... ... сыртқы экономикалық қызметті қаржыландыру;
– салық салу;
– инвестициялау;
– сыртқы қарыз алу;
– сырткы берешек;
– экспортты ... ... ... ... сай келеді және тура, сондай-ақ
жанама ... ... ... ... ... нысандары: лицензиялар мен квоталар
жатады. Экспорт пен импортты лицензиялау мен ... ... ... ... қорларының шектеулігі жағдайында ішкі нарықты толтырып,
тұрақтандыру мақсатымен ... ... ... ... ... экономикалық қызметке (сыртқы саудаға, валюталық операцияларға және
басқаларға) мемлекеттік монополия қойылуы мүмкін.
Реттеменің жанама немесе экономикалық ... ... ... ... сыртқы экономикалық қатынастарға сай болып табылады. ... ... ... ... баждары, валюта бағамы, дүниежүзілік баға,
сыртқы кредиттер ... ... ... ... баска
бағалы қағаздар мен төлем каражаттарының бағамы жатады.
Валюта бағамы немесе басқа елдің валютасының, ақша бірлігінде тұлғаланатын
ұлттық ақша ... ... ... ішкі ... басқа елдің бағаларымен
байланыстырады. Валюта бағамының ауытқуы отандық тұтынушылар ішін ... ... ... ... ... ... ... тауарлардың
бағасы басқа елдің тұтынушылары ішін өзгереді. Сөйтіп, бұл өзгерістер
экспорт пен импорттық тартымдылығына әсер ... ... ... ... ... салыстырмалы валютасынан азаюы жағдайында экспорт ... кері ... ... ... ... ... жағдайда отандық
тауарлар шетелдіктер үшін арзандайды және бұл тауарларға олардың тарапынан
сұраным ұлғая түседі; екінші ... ... ... ... ... елінде бұл тауарларға сұраным ұлгая түседі; екінші жағдайда
импорттық − ... ... және ... ... бұл ... ... Мемлекеттің валюта бағамдарының жүйесі икемді ... ... ... ... ... ... ... жүйесі кезінде айырбас валюталардың сұранымы мен ұсынымы
негізінде жүзеге асырылады, ... ... ... ... ... алтынға немесе басқа тұрлаулы валютаға белгілі бір ... ... ... мемлекет бұл ара қатынасты реттеп отырады,
сөйтіп елдің балансының теңгерімділігіне жету ... ... ... ... кезінде шетел валютасы бағамының жергілікті валютаға салыстырмалы
тґмендеуі жергілікті ... ... ... ... ... бұл бағамның артуы ... ... ... ... ... ... ұрындырады.
Отандық импортшылар үшін бағамдардың ауытқулары шетел тауарларын ... ... ... өзгеруін білдіреді.
Сөйтіп, валюта бағамы экспорт пен импорттың көлеміне әсер етеді, ол өз
кезегінде, қаржы құралдары − ... мен ... ... ... ... ... алынатын және бөлінген қаржы ресурстарының мөлшеріне ... де, ... ... ... ... ... де немесе оларды тұтынушылардың да ... ... ... ... ... ... ... құлдырауы мен
қанағаттанғысыз сұраным тудырған инфляция кезінде сыртқы экономикалық тепе-
теңдікті айқындайтын микроэкономикалық ... мен ... ... бұрмаланады. Бұл тұтыншыларды импортқа жалпыға бірдей бағдарлаумен,
импортты жабу үшін ... ... ... жетіспеушілігімен,
ұлттық валютаның тұрлаулы валютаға қарағанда бірден құнсыздануымен
қосарлана жүреді. ... банк ... ... ... ... ... ... ұйымдарына қолдауды өтіне отырып, өзінің ақша бірлігінің
бағамын қолдап отыру үшін валюталық басқыншылықтар ... ... ... одан әрі ... ... ... ... тіршілігіне
сондай қажет болып отырған импортты да шектеуге мәжбір етеді, ... ... ... жоқ. ... ... ... ... елдерде
ұзаққа созылған дағдарыстар экспорттың бірден-бір көзі болып отырған табиғи
ресурстардың сарқылуына, экономикалық, тіпті саяси ... ... ... ... сыртқы экономикалық қатынастардың маңызды реттегіші болып
табылады; бұл ... ... ... ... ... ... пайдасына салынатын салықтар, кеден баждары
(экспорт пен импортқа салынатын салықтар) жөнінде болыл отыр.
Көптеген мемлекеттерде ... пен ... ... ... ... ... ... кеден баждарының және кеден ... ... ... ... ... ... ... мен өзге де
заттардың кеден шекарасы арқылы ұту ... ... ... ... ... және ... ... жүзеге асырудың басқа құралдарын)
белгілейді.
Кеден тарифі ішкі нарықтағы шетелдік ... ... ... ... ... мөлшерлемелерінің жүйеленілген жиынтығы болып табылады, олар
республиканың кеден аумағына әкелінетін және бұл аумақ ... ... мен өзге де ... ... ісін ... асыру кезінде кеден органдары алатын, ... және ... ... ... кеден төлемдеріні
басты түрлерінің бірі кеден ...... ... ... тасылатын
тауардан кеден тарифінде қарастырылған мөлшерлемелер бойынша мемлекет
алатын салықтар. ... ... баж ... айрықшалықты және
құрамдастырылған мөлшерлемелері кең тараған: адвалорлық − салық ... ... ... айрықшалықты − белгіленген мґлшерде салық
салынатын тауарлардың немесе заттардың ... ал ...... ... екі ... ... жолымен есептелінетін
мөлшерлемелер. Әкелім, әкетілім, транзиттік, маусымдық, арнаулы, демпингке
қарсы, өтемдік, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда импорттық
(әкелімдік), маусымдық, арнаулы, ... ... ... ... ... шекарасы арқылы тауарлар алып өткен кезде және оның
кеден ... ... ... да ... кеден баждарынан басқа
кеден төлемдерінің мынадай түрлері төленеді:
1) кеден ресімдеуі үшін ... ... ... ... үшін ... алымы;
3) кедендік ілесіп алып жүру үшін кеден алымы;
Қазқстан Республикасы кеден органдарының лицензия беру ... ... ... маманның біліктілік аттестатын беру алымы; алдын − ала
шешім үшін ... және ... ... мен оның Кедендік бақылау ... - ... ... ... ... ал оның ... ... мағлұматқа
сәйкес тауарларды кедендік бақылауға ұсынған кезде төлемдерді төлеуді
тексереді.
ТМД ... өнім ... үшін ... ... ... ... және осы елдермен жасасқан үкіметаралық келісімдерге
сәйкес жүзеге асырылады.
Халықаралық экономикалық қатынастарды ұйымдастырудың формалары
2.1 Халықаралық еңбек бөлінісінің экономикадағы көрінісі
Халықаралық экономикалық ... ... және ... ... бірі – ... ... бөлінісі. Қазіргі уақытта
халықаралық еңбек бөлінісіне тартылмаған елдер жоқтың ... ... ...... ... әсерімен жедел дамуы халықаралық
еңбек бөлінісі тереңдеуінің негізгі кепілі.
Халықаралық еңбек ... ... ... мен ... ... ... келтіріп, олардың өз қажеттіліктерін неғұрлым аз
шығындармен қамтамасыз етуге жол ашады.
Халықаралық ... ... – ел ... және ... ... Халықаралық еңбек бөлінісінің мәні өндіріс процесін бөлшектеу
мен біріктірудің диалектикалық бірлігінен көрінеді.
Өндірістік процестің ... ... ... ... ... ... бөлшектеніп мамандануына, содан соң кооперацияланып, өзара
жарасымды іс-қимылдарға көшуіне байланысты.
Еңбек ... – бұл ... ... тарихи анықталған жүйесі. Ол
қоғамның даму процесінде іс-әрекеттің сапалық дифференциация нәтижесінде
қалыптасады.
Еңбек ... тек қана ... ... емес, сонымен қатар еңбекті
біріктіру әдісі. Мұндай диалектикалық бірлік халықаралық деңгейде ерекше
көрінеді.
Қоғамдық еңбек ... ... ... ... байланысты мынадай
нысандарға бөлінеді:
1) қоғамдық еңбек бөлінісінің жалпы түрі (өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы,
көлік, байланыс, құрылыс, ... ... ... ... ... ... қоғамдық еңбек бөлінісінің дербес түрі (сала ішіндегі ... ... ... ... ... түрі ... ішіндегі еңбек
бөлінісі).
Еңбектің аймақтық бөлінісі ел ішіндегі бөлініс және еларалық ... ... ... ... дегеніміз - қоғамдық еңбектің ... ... ... Ол ... ... эконономикалық пайдалы
өндіріске тұрақты түрде маманданып, белгілі ... және ... ... ... ... ... ... алмасуы.
Халықаралық еңбек бөлінісінің қазіргі кездегі мәні бөліністің
диалектикалық бірлігінен және ... ... ... ... ... ... еңбек қызмет түрлерінің мамандануы ... ... ... олармен айырбасын, олардың өзара әрекеттесуін
болжайды. Еңбек ... тек қана ... ... ... еңбектің бірігу
тәсілі ретінде де шығады, әсіресе әлемдік масштабта.
Халықаралық еңбек бөлінісіне ... ... ... кәсіпорындары
ішкі тұтынушылық немесе өндірістік сұранысты қанағаттандыруға ... ... тыс ... көп ... Әр ... ... ... түрде артық өнім өндіре және өзіне қажетті басқа
елдердегі артық ... ... ... оны ... ... өткізеді. Әрбір
ел өндірісте белгілі бір тауар топтарына мамандануды жетілдіре, ... ... ... басқа маманданған елдермен өздеріне қажетті
тауарларды басқа тауар ... ... ... ... алады. Нәтижесінде
халықаралық еңбек бөлінісі әлемдік экономиканы ... ... ... яғни ... елдің кәсіпорындары белгілі бір тауарлар мен
қызметтер өндіруге маманданады, одан кейін олармен айырбас жасайды.
Дүниежүзілік шаруашылықтағы үдемелі өндіріс ... ... ... ... бөлінісінің рөлі зор. Ол, біріншіден, осы ... ... ... ... ... ... ... және
еларалық қажетті пропорцияларды қалыптастырады.
Халықаралық еңбек бөлінісі ғылыми теориясы классиктерінің ... ... ... ... ... ... Бұл теориясының негізінде
әр түрлі елдердің өндіріс ... ... ... өнім
өндіру шығындарын да әркелкі етеді деген идея жатыр. Осы ... ... бір ел ... оның табиғат жағдайына қарамастан кез келген тауар
өндірісін қалыптастыруға ... ... ... теориясы бойынша өндірілетін
өнімнің бір түріне маманданудың, басқа бір елдегі сол ... ... ... ... пайдалы екендігі дәлелденеді.
Өндірістік шығындардың салыстырмалы теориясы. ... ... ... ... классиктердің басты жетістігі халықаралық
сауда туралы экономикалық ... ... ... ... теориясы” болып есептелінеді.
Салыстырмалы артықшылықтар теориясының негізіне әртүрлі жағрафиялық
және табиғи ... өмір ... ... ... ... табиғи
өзгешеліктер идеясы қойылған. Бір елдер өнеркәсіпті дамыту, басқа бір елдер
ауылшаруашылық өнімдерін, шикізатты өндіру керек. Өнімдермен өзара ... ... ... ... Осы шарттардың бұзылуы ұлттық өндіріс
шығындардың елеулі өсуін білдіретін болады. Мысалыға: Шотландияда ... ... ... оның құны ... ... ал одан ... шарап
сирек қолданылатын болар еді. Осы және басқа тауарларды өндіруге кететін
шығындарды салыстыру мынадай ... ... ... бар ... ... ... шығындарды аз қажет ететін ... ... ... ... ... ... осы ... мамандануы
айырбас арқылы сыртқы нарықта басқа барлық тауарларды иемденуге мүмкіндік
береді.
Салыстырмалы шығындар ... ... бір ... өндіруде
маманданудың бір елдің екінші бір ел алдында тек қана абсолютті ... ғана ... бұл ... болмаған жағдайда да пайдалы екендігі
дәлелденеді.
Егер де халықаралық деңгейден төмен шығындармен бір де бір ... ... ... онда ... ... ... біреуінің осы орта
деңгейден асуы ең аз ... Дәл осы ... ... ... ... өндіру шығындарымен салыстыра отырып, мамандану керек. ... ... де ... экономикалық әсер бере алады. Басқа да жағдай
ескеріледі: оған жоғарғы артықшылық әкелетін тауарларды ... ... ... ... үшін ... ... теориясының
мәнді, ғылыми және тәжірибелік маңыздылығы бар. Мемлекеттерге басқа
бұйымдарға қарағанда ... ... ... салыстырмалы төмен тауарларды
сату, ал өз бетімен, бірақ басқа елдерге қарағанда жоғарғы шығындармен
өндірілетін ... ... алу ... ... ... ... ... теориясы өзінің тууы кезінде
шектеулі сипатта болды: оның принциптері тек қана тәуелсіз мемлекеттермен
жүзеге асырыла ... ... ... және ... ... қысымға ұшырады, сондықтан олар үшін ... ... ... ... ... ... кейінгі
зерттеулерінде салыстырмалы артықшылықтар теориясы халықаралық ... ... ... ... едәуір абстрактылы модель
түрінде көрінеді.
Осы модельдің жетілмеуі мынадан тұрады:
* ол еркін бәсеке принципін абсолюттейді;
* ол тек қана ... бір ... мен ... ... онда тауардың тауарға тікелей айырбасталуы болжамдалады;
* өндіріс және көлік шығындар масштабтарына әсер етуі ... ... ... ... қатынастардың мәнді белгілеріне
көңіл бөлінбейді: еңбек және капиталдың трансшекаралық ауысуы, өндірістің
мамандануына мемлекеттің және халықаралық ... ... ... да ... ... ... ... әсер етуші факторлар. Бұл
факторларға:
1. Елдің ішкі нарығының көлемі.
Нарығы дамыған ірі елдерде қажетті өндіріс ... мен ... ... ... ... ... ... халықаралық мамандану
мен тауар айырбасына қатысу қажеттілігі төмен болады. Сол ... ... ... сұранс экспорттық мамандануды кеңейтумен орнын толтыра
отырып, импорттық сатып алуды кеңейтуге ынталандырады.
2. Ел экономикасының даму деңгейі.
Елдің ... ... ... ... ... ... ... еңбек бөлінісіне қатысу қажеттілігі жоғары болады.
3. Елдің табиғи ресурстармен қамтамасыз етілуі.
Елдің моноресурстармен (мысалы, мұнаймен) ... ... ... ... ... ... бөлінісіне белсенді түрде қатысуына
қажеттілік тудырады.
4. Ел экономикасы құрылымындағы негізгі өнеркәсіп ... ... ... шығаратын сала) үлес салмағы.
Негізгі салалардың үлес салмағы неғұрлым жоғары болса, соғұрлым ... ... ... ... ... ... ... аталған факторлар өзінің көрінуінде абсолютті емес ... ... ... әсері мынадай жағдайда төмендеуі мүмкін, мысалы, жергілікті
өнімнің ... ... ... ... ... ... бөлінісінің даму процесінде бастығы – бұл ... ... ... еңбек бөлінісіне қатысуынан экономикалық
қызығушылық пен пайда іздеуі және табуы.
Халықаралық ... ... ... ... ... және ішкі ... айырмашылығынан және тиімді
импортты ынталандырудан түсетін пайдаларды да қосуға болады.
Дүниежүзілік еңбек бөлінісіне белсенді түрде ... ... ... ... ... олар ... құнының ұлттық және интерұлттық
айырмашылықтарынан табысты болады. Сонымен, құн заңы ... ... ... ... ... бөлінісіне қатысу адамзаттың ... ... - ... ... ... азық-түлікпен қамтамасыз ету,
ғарышты, мұхиттарды игеру т.с.с. ... ... ... болжауы бойынша болашақта өнеркәсібі дамыған елдердің
өндірісі сыртқы тұтынушыға қарай бейімделеді де ішкі ... ... ... ... ... соңғы онжылдығы дүние жүзіне орасан зор саяси
экономикалық, әлеуметтік ... ... Олар ... ... елеулі әсер етті. Бұл әсерлер халықаралық еңбек ... ... ... да арттырып отыр.
Халықаралық еңбек бөлінісі дамуының көрсеткіштері. ... ... даму ... оның ... ... ... алға ... еңбек бөлінісін өлшеу үшін ... ... ... Олардың ішінде:
* өндірілген өнімнің жалпы көлеміндегі экспорттық үлес салмағы;
* экспорттың жалпы құнындағы саланың үлес салмағы;
* мемлекеттің барлық ... өсу ... ... ... ... өсу ... ... халықаралық еңбек бөлінісінің даму көрсеткіштері
мыналар:
* әрекеттесуші елдердің қоғамдық өндірісінің өсуімен ... ... ... ... өзу ... осы ... қоғамдық өндірісте өзара тауар айналымының үлесі;
* жалпы сыртқы сауда айналымының өсуімен салыстырғанда өзара тауар
айналым өсуінің озу коэффициенті.
Кейбір ... ... ... еңбек бөлінісінің негізгі
көрсеткіштерін мыналар деп ... ... ... және ... сыртқы сауда квоталары, әр тауар бойынша елдің халықаралық саудадағы
үлес салмағы және т.б.
Халықаралық мамандану және ... ... ... ... ішкі құрылымы және оған сәйкес даму бағыттары бар. Өндірістің
халықаралық мамандануы және халықаралық кооперациялануы ... ... ... белгілері болып табылады.
Өндірістің халықаралық мамандануы екі бағытта, өндірістік және
территориялық болып ... Өз ... ... ... ... салалық;
* маманданған жеке кәсіпорындар болып үшке бөлінеді.
Өндірістік территориялық мамандануына:
* жеке елдердің;
* бірнеше елдер тобының;
* аймақтардың, дүниежүзілік нарық үшін ... ... ... ... халықаралық мамандануы түрлеріне заттық ... ... ... ... бір ... жасау), технологиялық, ... ... ... ... жүзеге асыру түрлері жатады.
Дүниежүзілік шаруашылық байланыста заттық мамандану түрлері ... ... ...... өнім ... ... Дайын өнім өндіру бойынша
халықаралық мамандану – ... ... ... ... нысаны.
50-60ж.ж. жетекші орында бастапқы сала ... ... ... ... ... ... радиоаппараттар, подшипниктер және т.б. ... ... ... алды. 70-80 ж.ж. ішкі салалық өндірістің
халықаралық мамандануы және ... ... ... ұқсас тауарлармен
айырбасы көзге түседі. ( ... тері және ... аяқ ... және ... ... ... өнімдерді өндіру бойынша мамандану дамуда.
Кәсіпорындардың жекелеген өнімдерді өндіруге ... ... ... ... ... ... ... технологиялық
құрылымының күрделенуі өнім өндіру үшін пайдаланатын ... ... ... ... көбейтіп жібереді. Мысалы: жеңіл ... ... ... мен ... саны 20 мыңға, прокат станында –
100 мыңға, электровозда – 250 мыңға жуықтады. ... ... ... ... осыған мысал бола алады. Ресей ... ... ала ... шын ... шведтік таза өнімнің 1/3-н ғана
иемдене алады. Өнімнің 60% -ы ... ... ... ... ... өнімді бөлек операциялар
орындау арқылы шығаруы (яғни жеке технологиялық ... ... ... ... ... ... ... құйма өндіру және т.с.с.), мысалы,
шетелден глинозем (топырақта болатын алюминий тотығы) және оның ... ... ... ... байланыстарды есепке ала
отырып даму керек. Бірақ та өндіріс тиімділігін жоғарылату және өндірістің
халықаралық мамандануының ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылуына жету үшін, оны өндірістің
халықаралық кооперациялануымен ... ... Оның ... ... ... ... дамуы арқылы мүмкін болатын ел ішіндегі, немесе
халықаралық деңгейдегі ... ... ... ... өндірістік
байланыстары жатады. Өндірістің халықаралық кооперациялануы фирмаларға,
өндіріске және ... ... ... азайтуға көмектеседі, яғни
өнімнің бәсекелестік қабілеттігінің жоғарлауы.
Өндірістің халықаралық кооперациялануы, өзінің жетілген формаларында
кооперациялаудың әртүрлі ... ... ... ... ... ... құрамына:
* меншік құқығын пайдалану және лицензиялар беру сұрақтары;
* жобалау-конструкторлық сызбаларды ... ... ... ... ... ... ... мен техникалық деңгейін
анықтау, ... ... ... ... ... ... жарақтандыру іс-қимылдары;
* өндірісті басқаруды жетілдіру, ... ... ... ... ... бағдарламаларын жүзеге ... ... ... және ... ... ... асыруды
жоспарлайтын халықаралық консорциумдар болып табылады. Бірақ-та ... бір ... ... ... ... де жүзеге асыруға
шамалары келмейді. Халықаралық консорциумдар авиациялық, ... ... ... ... экономикалық аймақтар құруда
және кейбір басқа да қызмет сферасы мен салаларында құрылады.
2. Кооперацияланған өнімді ... ... ... ... ... кейінгі қызмет көрсету. Мысалы, А300 аэробусының
бас фирмасы “Эрбас индастри” болып табылады. Онда бірқатар еуропалық ... ... ... ... Ұлыбритания, Испания, Нидерланды,
Бельгия) акция үлестері бар. Бас мердігер бола тұрып, “Эрбас индастри”
әуекомпаниялармен, ... ... ... ел үкіметтерімен өз
байланыстарын жүзеге асырады, сату сферасында саясатты анықтайды, ... ... ... және ұшу ... ... ... оқытады.
Кооперациялық байланыстарды қалыптастыру барысында негізінен үш түрлі
әдіс қолданылады, олар:
1) бірлескен бағдарламаларды ... ... ... ... ... ... бірлескен кәсіпорындар құру.
Бірлескен бағдарламаларды жүзеге ... өз ... ... мердігерлік нысаны мен бірлескен кәсіпорын құру нысанынан
тұрады.
Өндірісті ... ... ... ... жұмыс атқарушы
тапсырыс берушінің талабын орындайды. Мердігерлік келісім ... ... ... ... ... т.т. ... ... келтіреді.
Бірлескен өндірістік кәсіпорын құрудағы басты мәселелерге фирманың
мүдделеріне сай ... ... ... ... ... туралы
келісім-шарт жасау және кәсіпорын-корпорацияның ұйымдық нысаны жөніндегі
шешімдер қабылдау ... ТМД ... ... кәсіпорындардың
акционерлік қоғам, толық жауапкершілікті қоғам, жауапкершілігі шектеулі
серіктестік сияқты түрлері кеңінен тараған.
Сонымен, ... ... деп ... ... пайдалану арқылы, өзара келісілген мақсаттарды жүзеге асыруды
айтамыз.
Халықаралық өндіріс. ХІХғ. Соңында ... және ... ... ... байланыстардың ғаламдануы
процестерінің барысында халықаралық өндірістің үдемелі дамуы байқалады.
ХХІғ. Басынан ... ... ... ... ... ерекше белгісі болды. Халықаралық өндіріс ондық және жүз мыңдық
жұмысшыларды қамтитын, ... ел мен ... ... ... ... ... ... процесті ұйымдастырушы болып табылады.
Халықаралық өнімнің жоғарғы дәрежелі ... ... және ... қабілетті болуы, бұл процестің нәтижесі болып
табылады.
Халықаралық өндіріс ... ... ... ... ... қатар өндірістік қатынастарда жаңа функциялары бар дамушы елдерді
қатыстыра отырып, жаңа халықаралық еңбек бөлінісіне негізделеді. ... бұл ... ең ірі ... корпорациялармен тығыз өндірістік-
кооперациялық қатынас жүйесімен байланысқан жаңа өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... Халықаралық корпорациялар өз филиалдарын шетелге
шығарады, онда ... ... ... ... ... ... корпорациялар шоғырланған елде жүзеге асырылады, сол
құрастырылатын ... ... ... ... Бұл бірқатар
артықшылықтар береді. Машиналар мен ... ... ... арзан болғандықтан, көлік шығындарын үнемдеуге мүмкіндік туады.
Халықаралық корпорациялар өз ... ... ... машиналарға және осындай ... ... ... импорттық баж айырмасы есебінен жоғарылатады. Дамушы елдердегі
халықаралық корпорация бақылауында істейтін жұмысшылардың ... ... ... ... ... ... ... ақысына
қарағанда әлеқайда төмен.
Халықаралық корпорациялар шоғырланған елінен тыс өзінің өндірістік
қызметін жетілдіре отырып, ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар бұл мамандану
халықаралық өндірістің ең ірі ... ... ... ... ... ... бөлінісі формасы ... бола ... ... ... ... алуда. Бірақ-та бұл
халықаралық еңбек бөлінісінің фирма ішілік сипат алуы ... ... ... бөлінісі мазмұны жағынан - ғаламдық
Дамушы елдерде өнеркәсібі ... ... ... ... өз ... көптеген кіші және орта компанияларды тартады,
шағын бизнесті тәуелді жағдайға әкеледі. Тәуелділік ... ... ... қалыптасады, яғни өндіріс технологиясының, маманданудың,
кооперациялаудың дамуы, өнімді өткізуді ұйымдастыруы, ... ... және ... ... ... ... өндіріс олардың
дүниежүзілік шаруашылық байланыстарының, сыртқы сауданың, ... ... ... ... негізі және ажырамас
бөлігі болып табылады.
Халықаралық өндіріске халықаралық қызметінен басқа, ... ... ... өндірістік кооперациялануы формасында
пайда болатын біріккен халықаралық өндіріс ... ... ... ... халықаралық өндірістің көлемі
1970 ж. 4,5 %-н 1990 жылға дейін 7 %-ке ... ... ... ... ... ... 15 %-ке жетті. ХХІ ғ. ... ... мәні ... өсті. Мүмкін, келесі ғасырда оның көлемі әлі де
болса өседі. Бірақ оның ұлттық ... ... айту әлі ... ... ... ... ұлттық өндірушілермен өндіріледі.
ХХ ғ. Ортасында өрістеген ... ... ... ... ... халықаралық еңбек бөлінісін қозғай бастады.
Халықаралық ... ... ... басқарылатын процеске ауыса
бастады.
Халықаралық еңбек бөлінісі жоспарланатын, басқарылатын процеске ауыса
бастады. Халықаралық ... ... ... және ... 80 ... жетіле бастады, әсіресе дамыған және дамушы елдер арасында.
2.2 Дүниежүзілік шаруашылықтың интеграциялануы
Дүниежүзілік шаруашылық жүйесі — дүние жүзі ... ... ... ... шаруашылық жүйесі сыртқы сауда, капиталды сыртқа
шығару, жұмыс күшінің көші-қоны, экономикалық келісімшарттар жасау,
халықаралық экономикалық ұйымдарды құру, ғылыми-техникалық ақпарат алмасу
сияқты ... ... ... мен ... ... ... Дүниежүзілік шаруашылық жүйесі, негізінен, 19 ғасырдың аяғы мен 20
ғасырдың басында ірі ... ... ... және әлемдік
рыноктың дамуы нәтижесінде қалыптасты. Дүниежүзілік шаруашылық жүйесінің
негізгі саласы — өнеркәсіптердің Дүниежүзілік өнеркәсіпте 20 ... ... 350 ... жуық адам жұмыс істеді. Соңғы жүз жыл
ішінде өнеркәсіп өндірісі 50 есе өсті, бұл ... 3/4-і 20 ... ... ... Пайда болу уақытына қарай өнеркәсіптің барлық
салалары, әдетте, 3 топқа бөлінеді. Бірінші топқа “дәстүрлі”
салалар: көмір, тау-кен өндірісі, металлургия, темір жол көлігі, кеме
жасау, тоқыма ... ... ... жаңа салалар: автомоб.
жасау,алюминий қорыту, пластмасса, химиялық талшықтар өндірісі; үшінші
топқа ғылыми-зерттеу жұмыстарын қажет ететін “жоғары технология”
салалары: микроэлектроника, есептеуіш техника, робот ... атом және ... ... ... ... ... ГФР-де, Ұлыбританияда,
Францияда өңдеуші өнеркәсіптің жалпы өнімінің 35 — 40%-і осы 3 топтағы
салаларға келеді.
Дүниежүзілік шаруашылық жүйесінің негізгі салаларының бірі — ... ... ... ... байлықтарын дүние жүзі бойынша
өндіру және тұтыну ұдайы өсіп келеді. Ол 1900 жыл 1 миллиард тонна шартты
отыннан 1990 жыл 10 миллиард тоннаға дейін өсті, ... 14 ... ... ... 200 жыл ... ... ... өнеркәсібі өзінің
дамуында басты екі кезеңнен өтті. 19 ғасырдың өн бойында және 20
ғасырдың 1-жартысында ... ... ... яғни дүниежүзілік отын-
энергетика балансының құрылымында көмір отыны басым болды. Одан
кейін мұнай-газ ... Бұл — ... ... ... ... энергия көзі. 20 ғасырдың 80-жылдары дүниежүзілік энергетика өз
дамуының 3-кезеңіне өтті, ол ... ... ... ... ... ... ... сарқылатын минералдық отын байлықтарын
пайдаланудан гөрі қалпына келетін және сарқылмайтын байлықтарға
(Күн, жел, атом энергиясы, т.б.) ... ... ... ... ... тиіс.
▪ Дүниежүзілік шаруашылық жүйесінде мұнай өнеркәсібінің орны ерекше.
Мұнайды дүние жүзінің 80 елінде (жылына 3,5 миллиард тонна) өндіреді.
2000 жылғы дерек ... ірі ... ... елдер (миллион тонна
есебімен): Ресей (385), АҚШ (365), Сауд
Арабиясы (325), Мексика (145), Ирак (100), Қытай (140), Біріккен Араб
Әмірлігі (90), Иран (115),Канада (95), Ұлыбритания (95), Венесуэла (95). 
Қазақстан мұнай өндірудің көлемі жағынан (35 миллион тонна; 2000) дүние
жүзінде 18 орында, ал ... ... қоры ... 5 ... ... ... барланған қорының 65%-і ОПЕК-ке (мұнайды экспорттаушы
елдер ұйымы), оның ішінде Парсы шығанағы елдерінің үлесіне тиеді.
Дүниежүзілік газ ... 20 ... ... ... ... ортасында дүние жүзінде орта есеппен 2 триллион тонна газ
өндірілді. Ол ... ... ... ... ... ... ... болатын. Бірақ, соңғы 20 жыл ішінде газ ... ... де өсе ... Бұл елдер газды сұйытылған күйінде,
сондай-ақ, құрлықаралық су асты газ құбырларымен экспортқа шығаруды
жолға қойған. Ірі газ өндіретін ... ... ... (640), ... ... (120), ... (75), Ұлыбритания (50). Қазақстан газ
қорының көлемі (1,4 триллион/м3) жағынан дүние жүзінде ... ... ал газ ... (10 ... 40 — 45 ... ... ... орта есеппен 4,5 миллиард тонна көмір
өндіріледі) дамуы мұнайдың ... ... ... ... одан кейін
қайтадан жеделдеді. Көмір дүние жүзінің 60 елінде өндіріледі, әрі,
негізінен, сол елдердің өзінде тұтынылады, дүниежүз. рынокқа 1/10 бөлігі
ғана ... ... ... ... жасау, негізінен, теңіз жолдарымен
іске асырылады. Дүниежүзілік шаруашылық жүйесінің отын-энергетика
кешеніндегі негізгі салалардың бірі — электр энергетикасы. ... ... 12,0 ... ... электр энергиясы өндіріледі (1999). Ол,
әсіресе, 20 ғасырдың аяғында қарқынды өсті. Электр энергетикасы жылу, су
және атом ... ... ... ... ... отынмен жұмыс
істейтін ЖЭС-тердің жалпы электр энергиясын өндірудегі үлесі 63%. Әдетте,
ЖЭС-тер көмір алаптарына немесе энергияны ... ... ... Су ... үлесі — 20%. Бірақ, СЭС-тердің үлесі барған
сайын кеміп ... ... тағы бір ... ... ... жүзінде 29 елде 50-ге тарта ірі АЭС-тер жұмыс істейді. Оның дүниежүз.
энергетикасындағы үлесі — 22%. Электр энергиясын басты экспорттаушы
елдер: Ресей, Украина, Венгрия, Франция, Швейцария, Канада; импорттаушы
елдер: Италия, Нидерланд, АҚШ. Дүниежүзілік шаруашылық жүйесін ... ... ету ... ... ... ... Ол
көптеген елдерде дамыған, алайда оның өнімінің 65%-ін ТМД елдері,
АҚШ, Қытай, Австралия, Канада, Оңтүстік Африка республикасы өндіреді.
Кейінгі 10 жыл ішінде дүниежүз. кен өнеркәсібінде ... ... ... отыр. Кез келген елдің экон. қуатын металлургия өнеркәсібі анықтайды.
Оның қара ... ... көп ... бойы тас ... ... ... ... шетелдік Еуропадағы, Ресейдегі, Украинадағы, Қытайдағы
басты металлургия базалары осылайша пайда болған. Темір кені қазір 50 ... ... ... жүзіндегі ірі темір кенін өндіретін елдер (млн. т):
Қытай (160), ... (105), АҚШ (55), ... (40), ... (110), ... Бразилия (160), Үндістан (55), Қазақстан (18 млн. т). Болат
қорытудан (млн. т): Жапония (110), Ресей (90), АҚШ (90), Қытай (60),
Украина (50), ... (50). ... ... ора ... 5 млн. т ... Дүние жүзіндегі түсті металлургия өндірісінің көлемі қара
металлургиядан 20 есе аз. Мұнда ауыр, түсті, легирленген және асыл металдар
металлургиясы, әдетте оларды өндіретін ... мен ... ... ... металлургия өндірісі бойынша дүние жүзінде жетекші орын
алады. Нақты айтқанда, хром және барит кентастарын өндіруден 1-орынды алса,
мыс, ... ... ... вольфрам, молибден, тантал, титан, ниобий,
цирконий кентастарының қоры жағынан алдыңғы 5 елдің құрамына кіреді. Алтын,
күміс кентастарынан 6-орындарды алады. ... ... ... жүзінде
өндірілетін 29 металл шикізаттарының 23-і Қазақстанда өндіріледі.
Машина жасау өнеркәсібі осыдан 200 жыл бұрын ... ... ... ... болған. Қазіргі кезде жұмыс істейтін адамдардың
саны (80 миллионан астам) және өнімнің құны жөнінен ол дүниежүзілік
өнеркәсіптің барлық салаларының ... ... ... ... ... ... алғанда, машина жасайтын төрт аймақты бөліп көрсетуге
болады. Олар — Солтүстік Америка, Батыс Еуропа, Шығыс және Оңттүстік-Шығыс
Азия және ТМД ... Бұл ... ... ... көпшілігі үшін машина
жасау — халықар. маманданудың басты саласы болып табылады. Дамушы елдер
дүниежүзілік машина жасау өнімдерінің 10%-ін ғана ... ... ... де төрт ... ... АҚШ, Бат. ... ТМД және
Жапония. Олардың әр қайсысында кен-химия өнеркәсібі, минералдық
тыңайтқыштар, негізгі химия өнімдері өндірісі, әсіресе, органикалық синтез
және полимер ... ... ... ... ... бұл сала таяу
уақытқа дейін, негізінен, шикізат көзі ретінде ғана қалыптасты. Алайда 1970
жылғы энергетикалық ... ... ... ... ... Африка және
Латын Америкасы елдерінде, әсіресе, мұнай мен газ мол өндірілетін елдерде
тез өсе бастады. Қазақстанда ағаш және ағаш өңдеу өнеркәсібі, көбінесе,
орман ... ... ... ... ... белдеуі шегінде,
негізінен, қылқан жапырақты ағаш сүрегі дайындалады да, ол тілуге дайын
ағаш, ағаш тақта, целлюлоза, қағаз, картон болып ... ... ... Финляндия үшін ағаш және ағаш өңдеу өнеркәсібі — халықаралық
маманданудың маңызды салалары. Канада ағаш өнімдерін ... ... ... ... ... ... Оңтүстік орман белдеуі шегінде жапырақты ағаш
сүрегі дайындалады. Мұнда ағаш өнеркәсібінің басты үш ареалы қалыптасқан.
Олар: Бразилия, Тропиктік ... ... ... ... ... теңіз жолымен Жапонияға, Батыс Еуропаға шығарылады, ал қалған
бөлігі, негізінен, отынға пайдаланылады. Жеңіл өнеркәсіптің негізгі ... ...... ... 20 ... ... ... дүние
жүзінде табиғи және химиялық талшықтардан 115 миллиард/м2 шамасында мата
өндірілді. Егер қолөнер өндірісін есепке алса, бұл сала ... ... ... дамыған. Дүниежүзілік тоқыма өнеркәсібінде басты бес аймақ
қалыптасқан. Олар: Шығыс Азия, Оңтүстік Азия, ТМД, Еуропа және АҚШ. 1950
жылдардан бастап экономикасы дамыған ... ... ... мата және
киім өндірісіндегі үлесі барған сайын кеміп келеді. Бұрын мата өндіруден
дүние жүзінде 1-орын алатын Ұлыбритания енді 20-орынға түсті. Бұл ... ... ... ... ... ... ... және тігін өнеркәсібі
ең алдымен арзан жұмыс күшіне бағдарланған. Мұнда өндірілетін матаның
едәуір бөлігі сыртқа ... Ауыл ... ... ... әрі кең ... саласы. Дүние жүзінде ауыл шаруашылығымен және оған
шектес орман шаруашылығымен, аңшылықпен, балық аулаумен айналысатын
салаларда 1,1 ... адам ... ... Ауыл ... барлық жерде
таралуы оның алуан түрлілігіне байланысты. Олар үлкен екі топқа
біріктіріледі. Біріншісі — дамыған тауарлы ауыл шаруашылығы. Оған ауыспалы
егістігі бар ... ... мал ... ... қоса ... мал ... ... тыңайған жері және жайылымдық мал
шаруашылығы бар экстенсивті егіншілік ... ...... ... ... Ол артта қалған соқалы-теселі егіншілікті, жайылымдық мал
шаруашылығын, көшпелі және ... ... мал ... ... ... қарапайым терімшілікті, аңшылық пен балық аулауды қамтиды. Ауыл
шаруашылығының басты ...... ... Оның ... дәнді
дақылдар — дүниежүзілік ауыл шаруашылының негізі, дүние жүзінде өңделетін
бүкіл жер аумағының 50%-інен ... ... ... ... ... ... өсіп келеді. Жылына 1,9 миллиард. тоннаға дейін астық
жиналады. Дәнді дақылдар, яғни астық шаруашылығын құрайтын үш дақыл —
бидай, ... және ... ... ... 80%-ін ... және адамдардың бүкіл
тамақ энергиясының 50%-ке жуығын қамтамасыз етеді. Бидай — дәнді
дақылдардың ең негізгісі және дүние жүзіндегі адам ... ... ... Ол 70-ке ... елде ... Бірақ жалпы өнімнің басым
бөлігі (миллион тонна есебімен): АҚШ (75), ... (30), ... ... (45), ... (17), ... (20), Қытай (95), Үндістан (50),
Франция (32) елдерінің үлесіне тиеді. Күріш — ... ... ... ... тағамы. 20 ғасырдың аяғында күріш өсірумен жүзге жуық ел
айналысқанымен, оның дүниежүзілік түсімінің 90%-ін Азияның “күрішті” елдері
береді. Ірі ... ... ... ... ... ... Қытай (180),
Үндістан (110), Бангладеш (20), Таиланд (21), Индонезия (45). Дүние
жүзіндегі суармалы жерлердің 60 — 65%-іне күріш егіледі. Жүгері ... ... ... ... ... басқа аудандарына да тарады.
Қазіргі кезде жүгеріні негізгі өндіруші елдер — АҚШ, Қытай және Бразилия.
Әлемдік рынокқа ... ... ... ... ... бидай мен
жүгерінің 10 — 15%-і түседі.
Майлы дақылдар астық дақылдарынан кейінгі 2-орында. Дүние жүзінде соя
жинаудан 1-орынды АҚШ (50%-тен астамы), жер ... ......... алады. Дүние жүзінде жыл сайын 100 миллион тоннадан
астам қант ... Оның 60%-і қант ... ... ... ... 40%-і қант ... ... Қант құрағы Америкада,
тропиктік және субтропиктік аудандарда көп ... Қант ... ... ... ... Оның басты өндірушілері — Ресей, Украина, Бат.
Еуропа мен Солт. Америка елдері. Сергітпе дақылдардың (шай, кофе және
какао) барлығы дерлік ... ... ... ... ... ... ең ... — мақта. Мақта талшығының дүниежүзілік
өндірісі — 20 миллион тонна Егісінің аумағы және жинау жөнінен мақта
өсірудің ... ...... Басқа талшықтардан — зығырдың, әсіресе,
сизаль мен джуттың таралу ареалы анағұрлым шектелген. Дүние жүзі бойынша
зығыр өндірудің 75%-і Ресей мен Беларуське, джут ... ... ... ... 85%-і — ... Азия ... әсіресе,
Малайзия, Индонезия және Таиландта өндіріледі. Ауыл шаруашылығының негізгі
саласының бірі — мал ... Мал ... ... ... ... қоңыржай белдеудің елдері береді. Дүние жүзінде мал ... саны 4 ... ... ... ... ... ең ежелгі
кәсіптерінің бірі. Қазіргі кезде ол — кемінде 15 ... ... ... етіп ... Дүние жүзі бойынша ауланатын балық пен өндірілетін
теңіз өнімдері жылына 100 миллион тоннадан ... (2000). Оның ... ... ... мен ... 10%-ін тұщы судан ауланатын балық құрайды.
Балық аулау барлық жерде таралғанымен, бүкіл дүние жүзінде ауланатын
балықтың 50%-тен астамы 6 елдің — ... ... ... ... мен ... үлесіне тиеді. Көлік Дүниежүзілік шаруашылық жүйесіндегі
материалдық өндірістің үшінші бір ... ... ... қатынас жолдары,
көлік кәсіпорындары мен көлік құралдары қосылып, дүниежүзілік көлік жүйесін
құрайды. Дүниежүзілік ... ... 100 ... астам адам жұмыс
істейді. Көлік желісінің жалпы ұзындығы (теңіз жолын қоспағанда) 35 ... ... Жыл ... дүние жүзінде көліктің барлық түрлерімен 100
миллиардтан астам жүк және 1 триллионнан астам жолаушы тасылынады. Бұл
тасымалға бірнеше ... ... ... қатынасады. Дүниежүзілік
көлік желісі жалпы ұзындығының және дүниежүзілік жүк және жолаушылар
айналымының 75 — 80%-і экономикасы дамыған елдердің үлесіне тиеді.
Автомобиль жолдарының ұзындығы ... ... ол 20 ... ... 25
миллион км-ге жетті. Оның шамамен 50%-і АҚШ, Үндістан, ... ... ... Елді ... жөнінен АҚШ ең жоғарғы деңгейге
жетті. Мұнда 1000 ... орта ... 600 ... ... ... жол
көлігі тасымалдау үлесінің кемігеніне қарамастан, құрлықтағы көліктің
маңызды түрі болып отыр. Дүниежүзілік темір жол желісі, негізінен алғанда,
20 ғасырдың басында қалыптасқан. Оның ... ... 1,3 ... км. Темір
жол 140 елде болғанымен, оның жалпы ұзындығының 50%-тен астамы АҚШ, Ресей,
Канада, Үндістан, Қытай, Австралия, Аргентина, Франция, ... ... ... ... ... ... жол ... жиілігі жөнінен Еуропа
алда келеді. Құбыр тасымалы ең алдымен мұнай мен табиғи газ өндірудің тез
өсуі, оларды ... және ... ... ... ... байланыстыру
нәтижесінде дамыды. Ұзындығы ондаған мың км-ге жететін құбырлар ТМД
елдерінде, Канадада, ... Таяу ... ... ... Теңіз көлігі —
дүниежүзілік көлік жүйесінің өте маңызды құрамдас бөлігі. Бүкіл халықаралық
сауданың шамамен 80%-ін қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... 420 ... тоннадан асады. 1970 жыл бұл тоннаждың
50%-ке жуығын танкерлер құраған. Кейінгі ... ... ... ... Кеме қатынасы 160-қа жуық елдерде бар. Әуе көлігі — көліктің ең жас
түрі. Әуе көлігімен 1948 жыл ... ... ... 20 ... жуық ... ... 1990 жылы 1,2 миллиардтан астам тасылды. Тұрақты әуе
жолдары желісі миллиондаған километрге созылған. Дүние жүзінде 5 мың әуежай
бар. АҚШ, Ресей, Жапония, ... ... ... ...... ең басты әуе державалары. Дүниежүзілік шаруашылық жүйесінде
халықаралық экономикалық қатынастардың рөлі ерекше. Ешқандай тұйық
құрылымдардың, аймақтық ... ... ... ... ... алмайтынын тәжірибе көрсетті. Мұны батыстың
экономикасы дамыған елдері өзгелерден ерте түсінді. Олар халықаралық
экономикалық байланыстарда жетекші орын алып ... ... ... ... 60 — 75%-і осылардың үлесіне тиеді. Халықаралық сауда —
Дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... сауданың 70%-тен астамы Батыстың экономикасы дамыған елдерінің,
оның ішінде 45%-тен астамы Батыс Еуропаның үлесіне тиеді. ... ... ... дүниежүзілік саясат пен экономикада үлкен рөл
атқарады. 20 ғасырдың 90-жылдары АҚШ, Франция, ... ... ... ... ... ал әскери техника мен жабдықтардың бүкіл
дүниежүзілік импортының шамамен 60%-ін иеленіп отырған ... ... ... ... ... ... рынок та үлкен қаржы айналымын
жасап отыр. Онда есірткі заттар, қолдан жасалған валюталар, жасырын
өндірілетін алтын мен ... ... ... т.б. ... салынған
тауарлар сатылады. Халықар. экон. қатынастардың бір түрі — ... ... ... яғни ... мен несие беру, капиталды экспорттау мен
импорттау. Оның маңызды алғы шарты — еркін айырбасталатын валютаның болуы.
Капиталды ... ... ... АҚШ, ... ... ... т.б. Бұл экспорттың шамамен 80%-і осы топтағы басқа елдерге, 20%-і
дамушы елдерге жіберіледі. Халықар. еркін экономикалық аймақтар деп
аталатын немесе 20 ... 70 — 90 ... ... ... жүзінде кең таралған
еркін кәсіпкерлік аймақтардың құрылуы — ашық экономиканың жарқын
көріністерінің бірі. Дүние жүзінде олардың жалпы саны ... ... ... ... ... шаруашылық жүйесінде әлемдік қаржы қорлары
мен өндірістік қуаттың жеке қаржылық-өндірістік топтар мен трансұлттық
компанияларға шоғырлануына ықпал етуде. Осыған ... ... ... шаруашылық жүйесіндегі рөлі арта түсуде.
2.3 Халықаралық қаржы – ... ... ... буыны
Халықаралық қаржы-қаражат қатынастары халықаралық нарық жүйесінің үш ірі
құрылымының өзара әрекетінен туындайды. Олар валюталық, несиелік және
инвестициялық (қаражат жұмсау) жүйелері болып ... ... ...... ... қатынастардың
ең елеулі және қажетті саласы. Ол әлемдік экономикалық байланыстарда
валютаның қызмет етуін, дүниежүзілік шаруашылық салаларының өнімдерінің
айырбасын қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... ... айтпас бұрын валюта ұғымын, олардың түрлерін
ажырату қажет. Әр ... ... ақша ... бар екені түсінікті. Түрлі
себептермен ақша бірлігі ұлттық шекараның сыртына шықса, ол жаңа сапаға ... ... ... ... ... ... бірнеше
түрін ажыратады.
Ұлттық валюта — әр елдің ұлттық ақша бірлігі; алтын, күміс және қағаз ақша
түрінде ... Ең көп ... ...... ақшалары. XX
ғасырдың 80-жылдарында Батыс Еуропада аймақтық еуропалық ... ... Оның ақша ... ... экю ... 1999 ... ... бастап Еуропа Одағының ортақ валютасы — еуро енгізілді.
Валюталық курс – бір ... ақша ... ... ... ақша ... ... ... қатынастары тарихында үш валюта жүйесі белгілі.
1. Алтын стандарты негізінде 1879-1934 жылға дейін: ақша бірлігінде алтын
үлесінің болуы, алтын қоры мен ішкі ақша ... тең ... ... ... валюталық курсты қатал шектеуде ұстап отырады.
2. Бреттон Вуд жүйесі 1944-1971 ж. ақша ... ... ... ... ... ... алтынның орнына алтыны аз елдердің кейбір ұлттық
немесе бірлескен валюталардың жүруіне жол берілді. (алтын-доллор
стандарты)
3. 1971 жылдан ... ... ақша ... ... емес, ұлттық валюта
мен біріккен валюта атқара бастады да бұл жүйе - еркін өзгеріп отыратын
валюталық курс жүйесі деп ... яғни ... курс ... әсерін
тигізіп отыратын сұраныс пен ұсынысқа қарай өзгеріп отырады.
Валюталық курсты реттеу үшін 4 ... ... ... Валюталық интервенция валюталық нарыққа мемлекеттің араласуы. Валюталық
сұраныспен ұсынысты қажетті бағытқа өзгерту үшін мемлекет осы валютаның
қажетті санын сатады немесе сатып алады.
2. ... ... ... яғни егер елде ... ... көлемі
кемісе, оған сұраныс өссе, оның өсуін баяулату үшін валютаның легін ішкі
нарықта қайта бөлуге кіріседі.
3. Сыртқы сауданы ... ... ... ... пен ... ... мемлекет ықпалын жүргізеді.
4. Ішкі макроэкономикалық реттеудің әртүрлі ... ... ... ... мемлекет әсерін тигізеді.
Әлемдік валюталық жүйе ұлттық және ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде жасалатын операциялар төлемі
бойынша үш орталық — Лондон, Нью-Йорк, Токио ерекше айқындалады. Сонымен
қатар Еуропадағы аса ірі ... ... ... ... ... ... ... Брюссель, ал Азиядан Сингапур мен Гонконг аталады.
Әлемдік валюта жүйесінің дамуы 1968 жылы ортақ есеп бірлігі бар Халықаралық
валюта қорының құрылуына ... ... Оның ... АҚШ ... ... 42%-ға, жапон иенасы 13%-ға, Батыс Еуропалық түрлі валюталар
жиынтығы 43%-ға жетеді.[1]
Резервтік валюта — ұлттық валюта қорын сақтау мақсатында қолданылатын
ұлттық, аймақтық және ... ... ... ... ... ... айрықша тұрақты орны бар валюталар қолданылады.
Резервтік валюта қоры көп елдер қатарына экономикалық даму дәрежесі жоғары
елдер жатады.
Соңғы жылдары жаңа индустриялық ... де осы ... ... ... ... мен Сингапурді ерекше атауға болады. Халықаралық валюталық
қатынастар өте ірі банктер арасында жаңа ... ... ... ... ... ... есеп айырысу және инвестиция салу сияқты
операциялар түрінде жүреді.
Халықаралық несие нарығы — елдер арасындағы өзара қарыз бен ... ... ... ... ... ... ... табылады. Несие
мемлекеттік және жеке болып ажыратылады. Мемлекеттік несие — несие беруші
мемлекеттің стратегиялық саясатына негізделеді, яғни сыртқы саяси
басымдылығына тәуелді. Жеке несиелер өте жиі ... және ол ... ... ... нарығы — экономикалық даму дәрежесі жоғары елдердің
өз қаражатының комақты ... ... даму ... төмен елдердің
алдыңғы қатарлы өндіріс саласын дамытуға салу. Осы арқылы ... де ... ... көздеген, ұзақ мерзімге жоспарланған экономикалық саясат.
Ол тікелей және портфельдік инвестиция деп белінеді. Халықаралық инвестиция
нарығында тікелей жеке инвестициялардың маңызы зор. Оларды ірі ұлтаралық
бірлестіктер басқарады.
Тікелей ... ... ... ашу, оның ... ... жүйесін ұйымдастыру, өзара келісім негізінде бірлескен
кәсіпорындар ашу, табиғат байлықтарын бірлесіп барлап-зерттеу, шетел
қаржысын қабылдаған ... ... алу ... ... ... ... осы кезге дейін жинақталған мөлшері 2 трлн доллар,
оның тең жартысы АҚШ (үлесі 1/4), Ұлыбритания және ... ... 1/10) ... ...... кәсіпорынның қызметін тікелей бақылауға
мүмкіндік бермейтін акциялар, облигациялар және басқа да күрделі қаржының
жұмсалу түрі.[1]
Халықаралық инвестиция нарығында еуронарықтың үлесі ... ... ... ... XX ... ... Еуропа жерінде пайда
болып, қазіргі танда бүкіл дүниежүзін ... ... ... ... орын әлі
де Еуропа еншісінде. Оның ең ірі орталығы — ... Оның ... ... 1/5-і ... Бұл ... ... ... Жапония мен АҚШ
жақындайды. Әсіресе Токио мен Нью-Йоркте орналаскан ішкі офф-шорлық
орталықтар күшеюде. Нью-Йорктегі бұл орталық 1981 жылы, ал Токиода 1985
жылы ашылды. Офф-шорлық ... ... ... шаралары дүниежүзінің
кез келген бөлігінде, сол елдің банк және ... ... ... тыс, ... тәуелсіз, дербес жағдайда жүргізіледі. Еуропа, Жапония, АҚШ-
тан кейінгі ірі ... ...... мен ... ... ... аймағындағы елдер: Багам және Кайман аралдары, Панама жатады.
Қазақстан экономикасының дамуында егемендік алғаннан бастап, шетелдік
несиелер мен ... ... ... ... ... көмек
ауқымында Қазақстан 2,8 млрд доллар көлемінде несие туралы 49 келісім
жасады. 1993—1999 жылдары оның 1,7 млрд ... ... ... ... 53%-ы Әлемдік Банкке, 18,3%-ы Азиялық Даму банкіне,
17,3%-ы Жапония мемлекетінің үлесіне тиеді. Ал тәуелсіздік алғаннан бергі
Қазақстан экономикасына шетел ... ... 10 млрд ... ... ... ... ... құрылымының 49%-ын тікелей, 1%-ьш
портфельдік инвестиция, ал 28%-ын ... 22%-ын ... ... ... ... ... ... 60%-ы мұнай өндіру мен
өңдеуге, 10%-ы түсті металлургия, 5%-ы газ өндіру саласына, ал қалған
белігі қара металлургия, пайдалы қазбаларды барлау, тамақ өнеркәсібі, ... және жаңа ... ... мен ... ... салаларын
дамытуға салынды. Шетелдік инвестицияның Қазақстан экономикасына салыну
мөлшері бойынша 1-орынды Жапония — 25,4%, ... АҚШ — 21,5%, ... — 17%-ын ... және Балтық жағалауы елдері бойынша халықаралық несиелік рейтинг
берілген елдер арасында Қазақстан Ресейден кейінгі 2-орын алады. Әлемдік
Банктің мәліметі ... ... ... ... Қазақстан алғашқы
20 мемлекеттің қатарына енгізілген.
ІІІ Қазақстан Республикасының халықаралық экономикалық қатынастардың
дамуы
Қазіргі кезде дүние жүзіндегі бірде-бір ел, ... ... ... ... ... ... ... сыртқы
экономикалық байланыстарынсыз, яғни басқа елдермен қарым-қатынас жасау
мүмкіндіктерінсіз қамтамасыз ете ... ... ... ... ... экономикалық даму дәрежесі неғұрлым жоғары және ішкі нарық
неғұрлым тар болса, соғұрлым бұл ел ... ... ... еңбек
бөлінісі жүйесіне тартылу керек.
Қазақстан нарықтық экономикаға өту ... ... ... ... ... ... түрде өзгерте отырып, дүниежүзілік
нарықта жаңа өзгерістерге ие ... ... ... ... ... ... басқару арқылы, саяси деңгейде жүргізілді.
Экономикалық өзара көмек кеңесі (ЭКК) елдері сыртқы ... ... ... ... ... келесі элементтер
көмегімен жүзеге асырылады:
1) біріккен жоспарлы іс-әрекет;
1) ғылыми-зерттеу жұмыстарын үйлестіру;
2) өндірістің мамандануы және ... ... ... ... ... ... ... мына принциптер
арқылы жүзеге асырылды:
* “шикізат – дайын өнім”;
* “дайын өнім – дайын өнім”.
- “шикізат – ... ... ... ...... өзара көмек
кеңесі елдерінің” қарым-қатынасына тән болған.
Дүниежүзілік нарықтық кеңістікте Қазақстанның өз ... ... ... ... ... дұрыс бейімделуі және халықаралық
еңбек бөлінісінде өз орнын табуы үшін сауатты капитанның бар ... ... Бұл үшін біз ... ... өндіріс салаларында бірінші орындамыз,
қандай салаларда монополист болып табыламыз, қандай салаларда ... ... ... ... ішкі нарықта өніммен қамтамасыз ету үшін қандай
салаларында ... ... ... ... ОПЕК ... ... біріккен мемлекет аралық кәсіпорындарды құру керек екендігін
анықтау қажет.
Дүниежүзілік өндірісте ... ... уран ... ... ... ... ... салаларында алдыңғы орында
тұрғанымызбен, Қазақстанды дүниежүзілік нарықта ... ... ... дайын өніммен және жартылай фабрикатпен жабдықтаушы ретінде
танытқан біріккен мемлекетаралық кәсіпорындарды құру жолдарын іздестіруіміз
керек. Мұндай жағдайдан біздің ... ... ... ... шыға ... Республикасының экономикалық потенциалы. ТМД елдерінің
ішінде Қазақстан территориясы бойынша ... ... ... ... оның ... 2717,3 мың ... ... Қазақстан
территориясына барлығын қосқанда 240 млн. адам тұратын, сегіз ... ... ... ... Италия, Португалия, Швеция, Норвегия,
Греция және Финляндия. Республика 14 облыстан, 198 ауданнан, 82 ... ол ... жер ... мен ... ... бай. Қазақстан
сирек кездесетін табиғи байлықтарға ие.
Бұл, ең біріншіден, мұнай. ... ... кен ... ... Атырау, Маңғыстау, Ақтөбе, Қызылорда облыстарында шоғырланған.
Зерттелген мұнай қоры – 4,5 млрд.тоннаны; 5,9 ... ... ... ... Тас ... 200 млрд.тонна қоры бар. Тас көмірдің ... ... ... ... ... ... ... Павлодар,
Шығыс-Қазақстан облыстарында шоғырланған. Тас көмірдің бірден-бір кен орны
бар. Шұбаркөлдік кен ... ... тас ... қоры 2 млрд.тоннаны
құрайды.
Темір рудасы. ТМД елдерінің ішінде қор көлемдері бойынша (8 ... ... мен ... ... ... ... Негізгі қоры Қостанай
облысында шоғырланған (Сарыбай, Кашир, ... Хром қоры ... ... (ТМД ... 90 ... ... дүниежүзілік қорының 60 % ... ... ... да ... ... екі ел ... тыңайтқыштары жөнінен
монополистер болып табылады: Қазақстан және АҚШ.
Техникалық алмаздардың - 60 %, түсті металдардың - 97 %, ТМД ... - 60 %, ... ... уран ... ... ... 40-45 ... берілгендері бойынша) Қазақстан территориясында шоғырланған.
Республикада алтынның ... ... ... вольфрам және т.б. түсті
металдар көп кездеседі. Қазақстан территориясынан ... ... ... ... Республика өнеркәсіп өндірісінің даму деңгейі әлсіз
дамыған елдер деңгейімен тең, бірақ та ... ... ... ... өз “тетігін” (ниша) талап ете алатындай өнеркәсіп ... ... - ... ... ... ... және ... да
салалар.
Қазақстанның орны толассыз байлығына оның жері жатады. ... ... – 272,5 ... оның ішінде ауыл шаруашылық жерлеріне – 93,4
млн.га., ауыл ... ... ... – 35 млн.га., оның ішінде бидай
дәнді дақылына 23 ... жер ... ... және ... ... ... ғылымы,
білім беру жүйесі жақсы дамыған.
Экономикалық потенциалы негізінде сыртқы сауда және ... ... ... саясаты құрылған болатын. Республиканың қазіргі кезде не
нәрсе маманданғанын, халықаралық еңбек бөлінісіндегі оның рөлі мен ... ... ... ... ... ... экспорттық потенциалы. Көптеген елдер нарықтық
экономиканың ... ... ... ... ... ... ... жоғалатушы факторы екен мерзімі жеткен
мәселелерді шешудің ... жолы ... ... ... ... ... ... Республикасының қандай мүмкіндіктері бар?
Қазақстанның экономикалық жағдайы оның байлығымен, яғни ... да ... ... бәсекелестікке түсе алатын және әлемдік
нарыққа шыға ... ... ... ... ... ... нарығын тауар өндірушілер өзара бөліп
алған және де онда бос “тетік” жоқ, тек қана ... ... ... ... ... ... нарыққа төмен бағалармен шығарылады,
сонымен қатар қазақстаандық шикізат жабдықтаушыларының имиджі жоқ, және ... ... ... сертификатқа сәйкес келмейді. Әлемдік тұтынушы
шикізатты тура белгіленген уақытында және ... ... ... ... ... ... да, әлемдік нарықта өз “тетігін” табуы үшін,
көптеп күш жұмсау керек.
Социализм тұсында республика мынандай ... ... ... тонна
тас көмір, мұнай, бидай, түсті металдар және т.б. ... ... ... қарым-қатынасқа да, дүниежүзілік нарықта бәсекелестікке де
түспеген, сонымен қатар дүниежүзілік ... ... ... ... алғаннан кейін, республика өз өнімдерін экспорттауда,
тұтынушылармен қарым-қатынастар ... ... ... ... ... қадамдар жасай бастады.
Экспорттық -импорттық операциялар - Өнеркәсіп және ... және ... ... даму сыртқы сауда
ұйымдарымен және басқа да маманданған ұйымдармен ... ... ... ... үшін ... сауда шарттары негізінде
өнімдер экспортты мен шикізат, ... ... ... мен ... негізінде, сонымен қатар ... ...... ... жеке кәсіпорындар, кооперативтер негізінде
жүзеге асырылады.
1992 жылдан бастап Қазақстан ... ... ... ... ... ... асыра бастады.
1999 жылдың бірінші жарты жылдығында енгізген кеден декларациясының
берілгені бойынша, республика 89 қиыр шет ... ... ... оның ішінде: еуропаның - 40,8% Азияның - 28, Африканың - 12,
Американың - 9, сонымен ... ... және ... ... тауар айналымында орында Қытай, Швейцария, Алмания, АҚШ,
Ұлыбритания, Швеция, Турция, ... ... ... ... ... ал Азия елдерінің үлесіне сыртқы сауданың - 28 % тиеді.
Қазақстан экспортының ... ... ... үлес ... ... ... және ... өнімдер, ал машина мен құралдардың
үлес салмағы төмен.
Қандай экономика ... ол сол ... ... көрсетумен қатар,
алдымен сол мемлекеттің мүддесін қорғауы тиіс. ... өз ... оны ... іске ... ... апаратын жолдың бірі - өзіміздің ... ... ... ... ... ... нарықтағы бәсекеде өз орнын ... ... ... ... шығару – экономикамыздың стратегиясын анықтаудың қайнар
көзі. Ондаған жыл бойы Қазақстан экономикасында ... ... одан әрі ... қатар, мұнай химиясы, автокөлік және атом
өнеркәсібі, ауылшаруашылық техникаларын шығару мен ... ... ... қуат көздерін табу сияқты салаларды дамыту біз үшін ... Осы ... ... ... ... себептермен
басымдыққа ие болады.
Мұнай мен газ химиясы. Стратегиялық тұрғыдан қарағанда,мұнай өндірудің
мөлшерін жылына 65-70 миллион тоннадан асырмасақ,оның қоры осы ... ... ... ... Өзге кен ... ... де осыны айтуға
болады.
Қазіргі шығарып жатқан ... өзін ғана ... одан ... ... ... сататын болсақ, ол бір тонна ... ... 2 – 5 есе, ... ... ... есе ... болады. Бұны
экономикадан аздаған хабары бар кез-келген адам ... ... ... ... бұл мәселе бізде әлі күнге жеткілікті шешімін ... ... Ал, ... сатып алып жатқан өркениетті елдер өз ... осы ... ... шексіз көбейтіп, оны шикізат күйінде сата беру
экономикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... аса
зиянды, стратегиялық тұрғыдан өте қауіпті. Мұнай мен газ ... – оның ... ... ... ... ... ... 60-
65 миллион тонна өндіріп, оның ... ... ... онда ... ... ... ... 150 миллион тонна мұнайды сатқаннан түскен
пайдадан еш кем болмайды. Мұнай химиясын ... ... ... ... халық тұтынатын тауарлардың мыңдағантүрін шығарып, экспортқа
шикізат ... ... ... ... ... ... сатуға әбден
болады. Бұл саланы өз қолына алу арқылы Қазақстан үкіметі экономиканың
тұтқасынөзі иеленіп, өзі ... ... ... Бұл – ... ... қол жеткізгені. Біздің қазіргі жағдайымыз – бір
тұзақтан босаған мойнымызды ... ... иіп ... бірдей. Егер мұнай
мен газ химиясын дамытуды шетелдік ... ... ... ... онда жағдайымыз жақсы болғанның Латын ... ... ... ... ... ... Әр нәрсе өз атымен аталып,өз
орнымен істелуі керек. Сонда біз саяси ... ... ... ... ... ... ... елдерден
сескенбейтін жағдайға жетеміз. Экспортқа тек мұнайды ғана шығарғаннан гөрі,
мыңдаған түрлі мұнай ... ... ... ... ... пайдалы. Бұл – ғылыми-технологиялық прогреесс тұрғысынан дамыған
елдер деңгейіне жеткізетін, қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... тиімді жол. Өткен ғасырдың тоқсаныншы
жылдарындағы мұнай дағдарысы кезінде ... 80-85 % ... Иран ... ... құлдырап, ұзаққа созылған дағдарысқа
ұшырағаны белгілі. Егер Иран ... ... ... ... ... ... мұндай дағдарысқа ұшырамаған болар еді.
Ауыр өнеркәсіптің флагманы автокөлік зауыттары болуға ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бар. Зауытқа ... ... ... барлығына жуығы өзіміздің шығады. Мұндай
зауыттың тиімділігі сол, ол өз ... ... ... ... ... зауытты жұмыспен қамтамасыз етеді. Оның үстіне қазір ... ... ... ... пайдаланып, автокөлік құрайтын бөлшектер шығаруға
болады, ал бұл бөлшектерді ... оның құны орта ... 3-7 ... ... ... ... даму ... шетелдік сарапшылар тарапынан
жоғары бағаланып отыр.
ХХІ ... ... ... АҚШ пен ... ... ... ... Азия елдері
«әлеует кіндіктеріне» айналады деп болжануда. ... ... ... аса ... ... ... қуаттарын осы құрлыққа ауыстыруы,
инвестициялау көлемінің ұлғаю, ұлттық экономикаларда жеткілікті дамымаған
салалар мен ... ... ... ... ... ... жеткізілген даму қарқынына негізделген болжамдар бойынша, 2050
жылға қарай алты әлемдік жетекші экономикалар клубына АҚШ және ... ... ... және ... ... ХВҚ, Бүкіл әлемдік банк,
Орталық барлау басқармасының ... ... ... ішкі ... ішкі ... өнімнің көлемі жөнінен 2004 жылы әлемде 55-ші ... жылы ... ... ... 11 трлн 880 ... млрд) деңгейінде болжанып отыр.Бұл көрсеткіш 2015 жылы 3,5 ... ... ... ... ... рейтингіне 27-ші
орынды қамтамасыз етеді.
Сарапшыларының ... ... ... 15 ... ... ... ... факторы еңбек өнімділігінің артуы болады.
| ... ... ... ... ... ішкі нарыққа |Ешбір кедергілерсіз мемлекеттер |
| ... ... ... ... ... мен |
| ... үшін ... ... ... ... ... балансын теңдес-тіреді, |Бәсекені ынталандырады, |
|ры ... ... Жаңа ... ... ... |
| ... ... өндіріс |тиімділігі өседі, бағалар |
| ... ... ... ... ... |
| | ... еді, ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... тиімділігі төмендейді, |Ұлттық экономиканы шетелдің |
|: ... ... ... ... ... ... қорғау мүмкіндігі|
| |мүмкіндігі болмайды, ... ... ... ... |
| ... ... ... және т.б.). |
Әдебиеттер тізімі
1. Саяси ... ...... ... ... ХХІ ... ... Тарау 2. А.,1996 ж.
3. ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы «Қазақстан -2030»
А.,1996 ... ... ... он жыл. «Атамұра» баспасы.2003 ж.
5. Н.Ә.Назарбаев Ғасырлар тоғысында. «Атамұра» баспасы. 2008ж.
6. Қ.К. ... ... ... ... ... ... ... Жаһандық экономика және Қазақстан. // Егемен Қазақстан. ... ... ... ... және ... // Жас ... №69. ... 2007 ж.
9. Қазақстан экономикасының даму қарқыны шетелдік сарапшылар тарапынан
бағлануы. // Егемен Қазақстан. № 232-234. 7 тамыз 2007 ж.
10. ... ... ... ... ТМД ... ... ... беретін
мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған
оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмәжінова, т.б. ... ... 2010. — 304 б

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халықаралық экономикалық қатынастар25 бет
Халықаралық экономикалық қатынастар жүйесі44 бет
Халықаралық экономикалық қатынастар туралы ақпарат37 бет
Халықаралық экономикалық қатынастар туралы мәлімет11 бет
Валюталық жүйе және валюталық қатынастар18 бет
Валюталық жүйелер және валюталық қатынастардың ұғымы26 бет
Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру мәселелері19 бет
Жаһандану туралы ақпарат5 бет
Сыртқы экономикалық байланыстар жүйесіндегі қаржы туралы мәлімет18 бет
Халықаралық дербес құқық пәні бойынша дәрістер кешені334 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь