Проза, оның даму сатылары және дәстүр мен жаңашылдық

І. Кіріспе бөлім
Проза жайында түсінік
ІІ. Негізгі бөлім
1. Қазақ әдебиетіндегі проза жанры
2. Прозадағы психология мәселесі
3. Қазіргі қазақ прозасының өзекті тақырыптары
ІІІ. Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Проза (лат.prōsa) — әдеби жанр, қара сөзбен жазылған көркем шығарма (әңгіме, повесть, роман).
Проза әдебиеттің эпикалық тегімен байланысты, лирикалық проза немесе прозалық өлеңдер кездеседі. Проза XVII ғасырдың ортасына дейін сөз өнерінде поэзиямен аралас өмір сүрді. Тарихи шежірелер, жылнама, трактаттар, естелік, сапарнама, діни уағыздар, т.б. өлең жанрына тән шығармалар болып есептеледі. Шын мәніндегі проза Қайта өрлеу дәуірінде қалыптасып, поэзиядан бөлініп шықты. Осы кезден бастап әдебиеттің дамуында проза жетекші орынға ие болды. Рабғузи, Бабыр, М.Сервантес, Д.Дефоның шығармаларынан бастау алатын проза сөз өнерінің дербес, айрықша түрі ретінде қалыптасты. Сөз өнері тарихында проза поэзиямен тығыз байланысты дамыды. Прозада өмір құбылыстары, адам характерлері кең ауқымды қамтылып, жан-жақты суреттеледі.
1. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998
2. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. А., 1993
3. Бисенғалиев З.Қ. ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасы. А., Мектеп, 1989
4. Айқап. А., 1993Жиреншин Ә.
5. Қазақ кітаптары тарихынан. А., 1971
6. Құндақбаев Қ. Шындық және шығарма. А., 1959
7. Қазақ әдебиеті тарихының очерктері. А., 1953
8. Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері Алматы: «Алаш», 2003. -328 бет
9. Рүстембекова Р. Қазіргі қазақ әңгімелері. –Алматы: «Жазушы», 1988. -174 б.
10. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. –Алматы: «Санат», 1996. -336 б.
11. Есин А.Б. Психологизм русской классической литературы. –Москва: Флинта», 2003. − 176 с.
12. Гинзбург Л. О психологической прозе. –Ленинград: «Советский писатель», 1971. -464 с.
13. Выготский Л.С. Психология искусства. –Москва: «Искусство», 1986. -574 с.
14. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. 2-том. –Алматы: «Білім», 1960.
15. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. . –Алматы: «Ата мұра», 2003. -208 б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы ... ... ... ... оның даму сатылары және дәстүр мен жаңашылдық.
.
Орындаған:Иманбаева М.Е.
Тобы:Қ-317с
Тексерген: Тоқсанбаева А.О.
Семей ... оның даму ... және ... мен ... ... бөлім
Проза жайында түсінік
ІІ. Негізгі бөлім
* Қазақ әдебиетіндегі проза жанры
* Прозадағы психология мәселесі
* Қазіргі қазақ прозасының өзекті тақырыптары
ІІІ. Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Проза жайында ... (лат. prōsa) -- ... ... қара сөзбен жазылған көркем шығарма (әңгіме, повесть, роман).
Проза әдебиеттің эпикалық тегімен байланысты, лирикалық проза немесе прозалық өлеңдер кездеседі. ... XVII ... ... ... сөз ... ... аралас өмір сүрді. Тарихи шежірелер, жылнама, трактаттар, естелік, сапарнама, діни уағыздар, т.б. өлең жанрына тән шығармалар ... ... Шын ... ... ... ... дәуірінде қалыптасып, поэзиядан бөлініп шықты. Осы кезден бастап әдебиеттің дамуында проза жетекші орынға ие ... ... ... М.Сервантес, Д.Дефоның шығармаларынан бастау алатын проза сөз өнерінің дербес, айрықша түрі ретінде қалыптасты. Сөз өнері тарихында проза поэзиямен тығыз байланысты ... ... өмір ... адам ... кең ауқымды қамтылып, жан-жақты суреттеледі.
Бүгінде дүние жүзі оқырмандарының қолына тиіп отырған күрделі, көркем туындылары бар, биік даму ... ... ... ... танымдық, тәрбиелік, эстетикалық әсері күшті қазақ совет прозасының эволюциялық өсу жолында жиырмасыншы ... ... әр ... ... ізденістердің жемісі саналатын алғашқы үлгілердің маңызы зор. С. Сейфулиннің , повестері, романы; Б. ... ... , , және т.б. ... М. ... , , , т.б. ... жиырмасыншы жылдардағы қазақ прозасының даму қарқынын, саяси-әлеуметтік нысанасын, идеялық-көркемдік деңгейін танытатын қатардағы шығармалар ғана емес, ... ... ... ... ... классика үлгілері.
ІІ. Негізгі бөлім
1. Қазақ әдебиетіндегі проза жанры
Қазақ ... ... даму ... бар. Сонау ауыз әдебиетінен нәр алып сусындаған әдебиетіміз уақыт өткен сайын өзіндік ... ... ... ... ... шығармаларымен толығып отырды. Соның нәтижесінде әр кезеңдегі қазақ қаламгерлері қалыптасқан дәстүрлі арнаны ... ... ... ... ... ... әдебиетіне мол жаңалық әкелді. Қазақ әдебиетінің төріне жаңа кейіпкерлер келді, олардың мінез-құлқы күрделенді, әр түрлі жанрда жазылған жаңа мазмұнды шығармалар ... ... ... ... сомдауда, өмір шындығын көркем өрнектеуде соны көркем бейнелеу құралдары жасалды. Яғни ... ... арна жаңа ... ... ... жаңашылдық - әрқашан асқан шеберлік пен зор таланттың нәтижесі, ол ... пен ... ... ... ... Тұрмыстың, қоғамдық тіршіліктің өзгеруіне, адамның өмір танудағы жаңа ... ... ... ... мен түр ... жаңашыл шығармалар туады. Бұл тұрғыда кейбір дәстүрлік әдіс-тәсілдер сақталумен қатар ... ... ... сөз ... ... ... ... Әсіресе жаңа өзгерістер мен құбылыстарды аңғаратын соны бейнелеу құралдары жасалады. Бұл - ... ... ... Дәстүр мен жаңашылдық тек түрді, сыртқы өзгерістерді білдірумен қатар, ішкі мазмұнды бірдей қамтып, шығарманың идеялық-көркемдік ... ... ... жаңа ... елестетеді. Енген жаңалық әдебиетке сіңіп, дәстүрге айналып кетуі мүмкін. [1, 35].
ХХ ғасыр әлем әдебиеті адамның ішкі субъективтік ... ... ... ... өмірді жаңа қырынан таныды. Әлем әдебиетінде туындап жатқан жаңаша көзқарастардың әсері қазақ прозасына да өз ықпалын тигізіп, қазақ ... сөз ... ... дами ... [2, 55]. Әдебиеттегі осындай ерекшеліктердің бірі лирикалық прозаның дамуына ... ... Кез ... ... ... ... болмайтындығы сияқты бұл құбылыс та әдебиетімізгі өзіне дейінгі дәстүрді жалғастыра отырып келді.
Орыс әдебиетіндегі ... кең ... ... ... ... ... басталды. Көркемдік-эстетикалық қуаты жағынан ғажайып шығармалар жазған орыс әдебиетінің көрнекті өкілдері И.С.Тургеневтің "Алғашқы махаббат", ... ... ... ... ... ... ... сияқты шығармалары сезімді сан толқытатын лиризм өрнектеріне толы дүниелер екені даусыз. Бұл ... ... деп ... [3, ... ... лиризм құбылысын ерекше әрі жетік меңгерген А.П.Чехов болып табылады. Расында, Чехов ... ... ... ... ұлы ... бірі ... қатар, жалпы, әдетте бірауыздан мақұлданатын қатал реалистік өнерінің тұла бойына лиризм шуағын ... ... ... - ... факт. Чехов өз шығармаларында адамзат өмірінің мәні, оның құндылығы мен ... ... ... ... Оның ... күнделікті өмірдегі күйбең тіршілік бола тұрса да, сол өмірдің бақыты, еркін сәттері болатынына сенімділікпен қарайды. Зерттеушілердің пікірінше, мұндай ... толы ... ... ... кейіпкерлердің мінезін айқындап, әңгіме жарқын мұң және ғажайып армандар жайлы ой қосады.
Көп жағдайда жазушының ішкі ... ... ... жер, өскен орта тіршілігін суреттеумен беріледі. Бұл ыңғаймен келгенде, негізінен ауыл тұрмысы, бір кездегі ... шағы ... ... ... ... жан-жақты көңіл-күй әуендерін толғайтын қазақ прозаиктерінің де қалыс қалар реті жоқ еді. Жоғарыдағы дәуірде жарияланған туындылардың көбіне жалпыодақтық ... ... сай ... ... ... әрдайым көне салт, дәстүрге мән бермей, ес-түссіз құлшынатындығы үшін сыналуға бейім қала мен ата-бабалар, халықтың асыл ... ... әлі де шын ... ... ел ... ... көзқарастар шарпысуы арқылы пайымдалды. Бір есептен лиризмнің мазмұндық-идеялық төркіні осынау сағыныш, аңсау, адалдық, тазалық, жақсы мұрттарды алыс естеліктерден іздеп, ... ... ... тамырлас шыққан сияқты.
Белгілі жазушы Ғ.Мүсіреповтің: , - деуі де әдебиеттер арасындағы байланысты, дәстүр алмасуын жоққа шығармасы анық [4, 347].
Жалпы қазақ ... ... ... қай ... ... ... ... жауапты ертерек кезден бастаған дұрыс деп ойлаймыз. Кейбір орыс зерттеушілері орыс лирикалық прозасының бастау арналары сонау ауыз ... ... да сөз ... ... Біз де лиризм үлгілері әлдеқайда ертерек кезеңнен бастау алған деген ойды айтқымыз ... ... ... ... кездеспейтін шығарма болмайды десек те болады. Өйткені кез келген шығармада белгілі бір дәрежеде баяндаушының, ... ... , яғни ... ... толғанысы қандай дәрежеде болса да көрініс беріп отырады. Сондықтан біздің әдебиетіміздегі лиризмнің алғашқы көріністері сонау ауыз әдебиетінен бастау алады десек, ... Ауыз ... ... ... ... ... ішінде қиял-ғажайып ертегілерінде лиризм өрнектерінің молынан кездесіп отыратынын жоққа шығара алмаймыз. Сол сияқты, М.Әуезов өзінің Асан ... ... ... ... ... ... ... болатын. Ал С.Мақпыров лирикалық прозадан басқа лиро-эпикалық жырларды (немесе лиро-эпос), лиро-эпикалық поэмаларды, поэмаларды, дастандарды, балладаны, өлеңмен жазылған романды, роман-диалогты, ... ... ... ... сондай-ақ тарихи-көркем жанр үлгісіндегі өмірбаяндық (мемуар) шығармаларды, ... (хат) ... ... ... ... ... болатындығын айта отырып, олардың неліктен осы жанрға жатқызуға болады деген сұраққа жауап ... Оның ... ... ... ... ... ... жату себебі: [5, 159], - деп атап көрсетеді.
Демек, бұл пікірлерге сүйенсек, ... ... ... ... толғаныстары мен тебіреністерін беру сияқты лиризм үлгілері ... ерте ... ... ... ... ... ... алатындығына көз жеткізгендей боламыз.
Оның бергі жағындағы Шоқанның еңбектерінде, Ыбырайдың прозалық шығармаларында, бұларды айтпағанда Абайдың қара сөздерінде лиризм элементтері жоқ, ... ... деп айта ... ... ... ... шығармаларға тән сыршылдықтың біздің ауыз әдебиетімізден бастап негізі қаланған деген ойға тоқтасақ қателеспейміз деген ой келеді. Ол кезеңдегі ... ... ... ... сөз болмауы көркем шығармадағы лиризм мәселесіне кейінгі кезеңде ... яғни ХХ ... орта ... ғана ... ... бастауы себеп болса керек.
Қазақ әдебиетінде ХХ ғасырдың басындағы прозалық шығармалардан лиризм айшықтары анық ... ... ... ... ... ... , , т.б. ... туындыларды атай аламыз.
Мәселен, Бейімбет Майлиннің шығармасындағы Шұғаның "Отаудың сықырлауығынан" қарап тұруының өзі ... ... ... ... ... ... ... болады. Мұның өзі кейіпкердің жан әлемі, қуаныш сезімі, қайғы-қасіреті - жан дүние иірімдерін тәптіштеп ... ... ... ... ... Бұл ... ... әңгімесінен лиризм бедері айқын білініп қана қоймай, лирикалық пафос, сыршыл толғаныс арқылы лирикалық прозаның өміршеңдігі де айқын танылады.
Прозадағы ... ... ... және ... ... жақтан баяндалуының өзі сезім иірімдерін сан құбылтып, өне бойына татымды сыршыл әуен қосқан. Т.Нұртазиннің айтуы бойынша, әңгімедегі ... саз ... ... ... де ... ... ... дейінгі жазылған лирикалық шығармалары бізге таныс. Оның прозалық шығармасындағы лирикалық сипаттың басым болуы оның ақындығынан шығар ... де ой ... ... ... орыс ... де ... жазған прозалық шығармаларында көбіне лирикалық прозаға тән сипаттар жиі кездеседі екен.
Шын мәнінде эпикалық жанрға бет бұрған ақынның прозалық шығармасына ... ... ... ... ... ... қоймайтын сияқты. Сол себепті де олардың шығармалары таза ... сәл де ... ... ... ... біз мұны ... ... прозаны тек ақындар ғана жазады, немесе жазушының өлең жазуы шарт деген мақсатта айтып отырған ... ... ... ... ... тек ... мектептен өткен жазушылармен ғана байланысты десек ағаттық болар. ... ... ... ... ... Т.Нұрмағамбетов сияқты өзіміз зерттеу нысаны етіп алып отырған жазушылар ақын емес, бірақ олардың прозасы ... ... ... ... ... ... ... ерекше, бірін-бірі қайталамайды.
Мәселен, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов сияқты белгілі жазушылардың шығармашылығында лирикалық сипаттың ерекше үлгілерін көре ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар. М.Әуезов көбіне кейіпкердің жан дүниесін табиғат суреттерімен астастыра отырып жеткізе біледі. Жалпы ... ... ... ... ... ... қолданудың шебері екені сөзсіз.
Ал Ғ.Мүсіреповтің шығармаларындағы лиризм өрнектері мүлде бөлек. Оның лирикалық кейіпкерлері, образдары көбіне астарлы, меңзеу түрінде болып келеді. ... ... ... ойната, құбылта қолдана отырып, оны символдық образ дәрежесіне дейін жеткізе біледі.
Жазушының ... ... ... ... ... болып табылады. Шығарманың кезінде поэма деп аталуы да осы сипатына қатысты ... ... Ал , , ... ... ... ... ... туындылардың ішіндегі шоқтығы деуге болады.
Әсіресе 60-жылдардан бастап қазақ прозасы лиризм өрнектеріне бай, ... ... ... ... ... ... Олардың қатарына С.Мұратбеков, Қ.Ысқақов, Ж.Молдағалиев, Т.Жармағамбетов, Ә.Кекілбаев, Ж.Түменбаев, Т.Нұрмағамбетов, О.Бөкей т.б. көптеген жазушыларды жатқызуға болады. ... ... ... ... ... ... ... байыта түсуге алып келді және ежелгі озық әдеби үрдістерді шебер пайдалана білуге жетеледі.
Қаламгерлердің қай-қайсысы да бұл ерекшеліктерді ... ... ... ... ... ... ... Мұның өзі олардың шеберліктерін көрсетіп, стилін айқындай түседі.
Жазушы бойына дарып, дамыған әдеби дәстүр әдебиетке жаңа заман рухын таныған жаңалық ... ... ғана ... стиль болып табылады. Бұл жазушыларды да дәстүрді дамыта отырып, жаңа заманның, яғни өз заманының рухына үн ... ... ... ... ... ... деп атауға болады.
Өміршең шығармалары арқылы ұлттық әдебиетіміздің зор мақтанышына айналған Б.Майлин, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов ... ... ... ... ... жазушыларымыздан үйреніп, ізін жалғастырып қана қоймай, өзіндік тұрғыдан дамыта да білген Ә.Кекілбаев, С.Мұратбеков, Ә.Әлімжанов, О.Бөкей, Қ.Ысқақ, Д.Исабеков, Т.Ахметжан, Н.Ораз сияқты ... ... ... прозаға тән ерекшеліктерді әр қырынан көруге болады. Олардың әрқайсысы осы жолда тынбай еңбектеніп, ең алдымен туындысының ... мен ... ... өз ... ... ... міндеті тек өмір шындығын тізбектеп айтып беріп қана қоймайды, адамның жанын да ... ... ... Ол ... ішкі жан дүниесіне бойлап, болмысын танытып, жанындағы дерттің сырын, себебін ... ... ... шығарма осылардың себебін анықтап, оны емдеудің жолдарын қарастырады. ... ... ... ... мақсатқа жетуде адамның жан дүниесін, сезім сырын, көңіл-күйін оқырманға ... үшін ... ... суреттеу, әңгімелеу, пікір айту сияқты тәсілдерді алмастырып ... ... ,- деп ... [6, 278]. ... шын жан сыры ... ... орын табу үшін ол ... көңіл-күйдің, ой-арманның гуманистік сипаттары басым болуы қажет. Себебі лиризм қуат ... ... да ... ... ... ... ... кілті суреткердің өз өмірбаяны мен уақыттың күрделі тарихи, қоғамдық, рухани құбылыстарын терең байланыстырып, өмір шындығын қызғылықты ... деп ... ... ... ... ... композициясына өзгерістер енгізуге итермеледі және ол қадамдар ежелгі озық ... ... ... ... білуге жетеледі. Мысалы, Прибалтика әдебиетінде шағын новеллалар құрылымына сипаттар дендеп енді.
Мұндай құбылыс қазақ әдебиетінен де мол ... ... ... ... пен ... таң ... ... бейнелеу, көне аңыз, әңгімелерде түйінделген өмір ақиқаттарына қазіргі шындықтан үндестік іздеу арқылы психологиялық толымдылыққа қол арту - ... ... ... бел ... ... ... Тынымбай Нұрмағамбетов, Сайын Мұратбеков, Әбіш Кекілбаев, Тобық Жармағанбетов, Өтебай Қанахин, Нығмет Ғабдуллин, Қалихан ... ... ... ... ... ... көптеген қазақ жазушыларының шығармалары осы бір адам жан сырын ізгі мұраттар ... ... ... суреттейтін нәзік күйлі арнаның өрістей түскенін айғақтайды. Бұл қаламгерлердің ... ... ... ... дамуына елеулі үлес қосты дей аламыз. Әрине, лиризм - ең басты ... ... емес және оны ... ... ... ... ... айналдырған жазушы эпикалық қарымдағы әріптестерінен бір сүйем де ... ... ... жөн. ... екі жағы да ... тәсіл мен дарын қуатының заңды жарасымымен шешілетіні күмән туғызбаса керек.
Көркемдік дегеніміз толып ... ... мен ... ... яғни ... пен композицияның, тіл мен стильдің қарым-қатынасы бірлігінен құралады. Демек, автордың баяндау мәнерінен жасалады. Баяндаудың ... ... ... ... мен жеке ... бағыты, композиция мен сюжет, кеңістік пен уақыт ұғымдары арасындағы байланысты түсіне білу қабілеті, көркем деталь-штрихтарды қолдану машығы үлкен рөл ... ... ... табиғаты жазушының мол ізденісін, суреткерлік парызын байқататын құбылыс.
2. Прозадағы психология мәселесі
Прозадағы психологизмді қалыптастыруға сүбелі үлес қосқан ... буын сөз ... мен 60-80 ... әдебиетке құбылыс ретінде таныла келген шоқжұлдыздар шоғырын жалғаушы алтын белес, әрине, М.Әуезов шығармашылығы және оның ұлағатты ұстаздығы болды. Оның жиырмасыншы, ... ... ... мен ... (, , , ... ... әңгімелері мен әңгімелер циклы) кейіпкердің рухани әлеміне терең бойлап, оның ішкі сырын түрлі әдіс тәсілдер арқылы ашуға деген ұмтылыс ... ... ... ... және ... атап өтілген повесть, әңгімелері психологизмнің кейіпкер болмысының екіге жарылуы, психологиялық параллелизм, яғни пейзаждың символ ретінде қолданылып, ... ішкі ... ... ... т.б. ... ... ... дамудың жаңа сатысына көтерді.
Прозада 60-80 жылдары Ә.Кекілбаев, Д.Исабеков, О.Бөкей, А.Сүлейменов, Т.Ахтанов, С.Мұратбеков, М.Мағауин, Т.Әбдіков, ... ... ... ... ... көңіл түкпіріндегі сезім иірімдерін дөп басатын әдіс-тәсілдерді әдеби айналымға ендіруімен құнды. Айтылмыш жазушылар прозадағы психологизмді қалыптастыруда түрлі ізденістерге барды, ... әлем ... озық ... нәр ... ... ... ... жасап, даралығын танытты. Бұл жазушылар шығармашылығында психологизм, экзистенциализм ... ... орын ... ... біз бұл көріністерді дүниежүзі әдебиетіндегі осы ағым өкілдерінің шығармаларымен салыстыра алмаймыз. Себебі әдеби орта, қоғам, ұлттық көзқарас, ... ... ... ... ... обьектісі әр алуан. Ә.Кекілбаев шығармалары (, , , ) тәсілінде жазылып, аңыз-әңгімелерге негіз болған тарихи тұлғалардың пенделік құпияларын ақтарса, ... (, ) ... ... ... ... (, , ) ... өмірден өз орнын таппаған, мағынасыздық пен мазмұнсыздықтан торыққан кейіпкерлеріне қарап батыстың постмодернизмінің, дәлірек айтсақ экзистенциализмнің стильдік белгілері қылаң береді деп ... айта ... ... қарындасым), Д.Исабеков (), Т.Жармағамбетов () прозасындағы лирикалық-психологиялық сипат та осы ... ... жаңа ... ... Бұл ... ... орын алған лирикалық сарын психологизм әдіс-тәсілдерімен үндесуі арқылы кейіпкердің бейнесін ашып көрсетуде жоғары эстетикалық деңгейлерден көрініп, адам ... ... ... рухани тазалығын, адамгершілік қасиеттерін ішкі ой-сезімдерімен астастыра бейнелеу арқылы көркемдік биіктікке жеткен.
Қазақстанның тәуелсіздік алған 90-жылдардан бастап енген қоғамдағы түбегейлі ... ... көз ... жылдамдықпен жүзеге асуына байланысты экономикалық әрі рухани дағдарыстарға апарып соқтырды. Осының нәтижесінде деген кеңестік дәуірден қалған ұжымшылдық ... ... ... ... ... тіршілік жасап, шешім қабылдауға мәжбүр еткен сананың қалыптаса бастауы қоғам мінезіне белгілі ... ... ... Осы ... ... ... біріне-бірі ұқсамайтын адамдардың қырық құбылған мінезі мен қилы іс-әрекеттеріне, бұрын ... ... ... орын алуына әкеліп соқтырды. Томаға тұйық жатқан елдің барлық шекара қақпасының ашылуы бір ... ... қаз ... ... бір ... ... ... рухани шабуылдауға ұшырады. Бұрын белгілі бір идеяның етегіне жармасып күн кешіп, енді оның күні бітіп күйреуі нәтижесінде дағдарысқа ... ... сана ... ... үшін рухани ізденіске түсті, сол жолда сырттан енгеннің керектісі де керексізі де сіңірілді, талдап-талғау, түп ... табу ... ... жоқ. Осы ... пен нарық қоғамы әкелген өзгерістер жазушыларға тың тақырыптар ұсынды.
Әдебиетіміздің ... ... ... ... ... ішкі ... ... өзек еткен жазушылар баршылық. Р.Мұқанова, Д.Амантай, А.Кемелбаева, А.Жақсылықов, А.Ықсан, А.Алтай сияқты жас қаламгерлер шығармашылығы да ... ... ...
Асқар Алтай қаламынан туған , , , , , , Жүсіпбек Қорғасбектің , , , , ... ... , ... ... () шығармалары тақырыптарының өзі жаңа қоғам тудырған жаңаша туындылардың дүниеге келгенінің айғағы ... ... ... ... ... ... ... шығармашылықтарын зерттеуде де едәуір ілгерілеушілік байқалады. Зерттеушілердің пікірлеріне сүйенсек Академик С.Қасқабасов десе [11, 4], ф.ғ.д., профессор ... , - дей келе ... буын ... арасында Р.Мұқанова, Д.Амантай, А.Кемелбаева, А.Алтай, А.Жақсылықов, А.Ықсан тәрізді қаламгерлік қолтаңбасына постмодернистік өрнек ... ... ... ... [12, 12].
Ф.ғ.к., әдебиет зерттеушісі Мақпал Оразбек те [13] жоғарыда аталып өткен кейінгі толқын ... ... ... Қорғасбек (, , , ) шығармаларында экзистенциализм ұшқындары көрініс беретіндігін сөз етеді.
Міне, қазақ прозасының сәби кезінен меңгеріле бастап бүгініне ... ... ... ... ... бірі - ... өз ... түрлі кезеңдерден өтіп, дәстүрлердің тозығын қалдырып, озығын алып ... жаңа ... ... ... ... ... ... өзекті тақырыптары
Соңғы жиырма жыл ішінде қазақ қоғамында болып жатқан түбегейлі өзгерістер әлеуметтік рухани өмірімізді жаңа ... ... ... ... ... ... ... реализм құрсауынан босаған қазақ көркем сөзі алғашында абдырап қалғаны рас. Мұның өзі қоғамда ... ... ... Алайда көркем өнер тез күш жинап, уақыт көшінен қалмай, жемісті ізденістерге ... ... ... ... ... ... Ұшқыр да оңтайлы жанр - поэзияны былай қойғанда, шығармашылық толғанысы ұзаққа кететін проза жанры ширақ ... жаңа ... ... ... жазылған бірқатар үлкенді-кішілі шығармалар жаңа тақырып, тың сюжеттерді алып келді.
Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... жанр әңгіме мен повесть жанрының болсын шығармашылық объектілері көбейді.
Қазақ прозасының тақырыптық деңгейі кеңіп, ... жүйе ... ... ... айтуға болмайтын тақырыптарға қалам тарту мүмкіндігі туды. ... ... ... ... ... ... ... көз салған тарихи романдармен қоса қазақы ұлттық мінезімізді, салт-дәстүрімізді әспеттеген әңгіме, повестер ... ... ... әңгімесінде автордың дүниені қабылдау сезімі тұнық, нәзік иірімдерге толы мұңымен көңіл аудартады. Домбыра жансыз зат деген ұғым жоқ ... ... ... ... ... елжіреп тұрады. Онысы қазақтығының кепілі дерсің. Кейіпкердің домбыраға сағынышы мистикалық сипат алған. Үйіндегі екі ... ол ескі мен ... ... тартысы, дилемма ретінде алған. [1, 79 б]. Кейіпкер шеберден домбыра жасап бер деп сұрағанда, ол әнші ... ма, ... ... ма деп ... ... Бұл ... де деп қалады. Расымен сары домбыра ерекше әуезді үнді болып шықты, шапқан сайын зырлаған Құлагер текті домбыра. Ең ... ... ... ... ... ескі ... ... тәрізді болады, семіп бара жатты дейді. Бұл ненің белгісі? Қазақ халқының ... ... ... Жаңа әлем кеулеген сайын, модернизация мен ғаламдану молынан ... ... ескі ... ... болып, ысырылып қала береді. Руханиятта да солай. Жаңаның кейде құны жоқ, бірақ оны ... ... ... сондықтан ескіні шедевр болса да уақытша болсын ... ... ... ... ... ... ... жүретін алыстағы досына арнатып жасатқан. Өзі оны қолына ұстағанда шабыт кернейді: . . Автор бұл жаңа ... деп ... Жаңа ... ескі ... ... ... , . ... ескісіне еміреніп, оны текті деп атайды. Тектілік бұл контексте қазақтықтың синонимі. Қазақтықтан алыстаған ... ... де ... бара жатқанымыз ащы шындық. Мынау прагматизм меңдеген ессіз дүние өз таңдауын жасады. Әңгіменің идеясы осы. Тұрсынжан Шапайдың барлық ... ... ... көз ... ... бар. Оған ... түп қазық қылған гротеск қосылғанда тіпті үдеп кетеді.
Бұл әңгімедегі домбыра − тұлға. Ол зат ... адам ... ... ... осы. ...... ... символы. Жалпы ұлттық әдебиет- ғасырлар куәсі, бабамыз бен ... ... жан ... ... ... ... ұлттық рух, эстетикалық күрделі құбылыс кейіпкер сипатына ... әсер ... ... ... ... нәр ... ұлтжанды кейіпкерлер тобы келіп жатты.
Сонымен қатар, ... ... ... ... де [3, 150 б] ұлттық таным пайымымен жазылған туынды. Мұнда автордың баса назар ... ... ... ... ... ... көрсету үшін онда әкелі-балалы екі ұрпақ өкілінің көзқарас алшақтығы негіз етілген. Қала мен дала ... көне ... ... ... ... эпоста да бар. Далада өскен қазақ урбанизация - қалаға шоғырлануға ... ... ... ... ... ... - ... ұлттық шері. Таршылыққа басын салып, асфальтта өскен ұрпақтың санасы жоғалды. Бірақ ішінде бірен-саран тектінің тұяқтары өз болмысын жоғалтпауға тырысты. Әңгіме ... жас ... аты ... Ол әуелде скрипканы оқиды. Желтоқсан көтерілісі кезінде оның ұлттық рухы оянады, ол скрипкадан жеріп, ... ... ... ... ... қыздың әкесі Хайдар Алпамысов органда істейді. Қызы мен ... екі ... ... Бір ... ... ... ... таңбалаған жармақ жаратылыс, ұлтсыздану зардабы. Қыздың әкесі жаны қаламаса да өз ... ... ... Ол ... ... бағынады. Әкесі кофе ішеді, коньяк жұтады, қызының кенет қобызға ғашық болғанына наразы. Әкесі қобызды жамандағанда еуропалықтың эстеттігімен күстаналайтын ... . Қыз ... қыл ... ... ... ... ... үні құлағына келеді. Бэлаға скрипканы Крепс деген кемпірді жалдап үйреткен. Бірақ ол жат кемпір қазақ қызына бір жібімей кетті. Қыз ... ... соң ... ... ... ... ... көтерілісінен соңғы ызғарлы кезең. Қазақтықты, ұлтқа етене тән дүниелерді ... ... Бэла ... қоғамдағы қысастыққа қарсы төтеп беру үшін сүйіп таңдайды. Әйтпесе жанын ... ... төзу ... ... бас ... ... де ... батады. Автор Бэла сияқты адал сүт емген ... ... ... ... ... екеніне мегзейді. Қызы тартқан қобыз сарынынан әңгіме соңында әкесі жылайды. Отанына оралу, жадын жаңғырту киелі қобыз бейнесі арқылы беріледі, ол ... ... ... ... деталь ретінде алып отырған қобызы - халқымыздың ұлттық аспаптарының ішіндегі ең көне аспап. Х-ХІ ... өмір ... ... ата ... бері ... ... ... келеді.
Қылқобыз - екі ішекті, ыспалы музыкалық аспап. Жалпы, ұлттық аспаптардың ішінде қобыз үнге бай, ... ... деп ... ... қатар, қанша ғасырлар қойнауынан жетсе де қобыздың бұрынғы түрі мен қазіргі ... үні бір ... ... оның ... ... ... бері жылқының қылынан тартылып келеді һәм ысқышы да қыл. Оның ... ... да ... ... ... тері ... аспап Қытай мен Кореяда да бар. Бірақ, олар қылдың орнына темір ... ... ... олар ... ... қоңыр үн бермейді. Қылқобызды халқымыз киелі аспап ретінде қастерлейді. Қазақ қобыздың үні шыққан ... ... ... деп ... ... бабаларымыз қобызды төріне іліп қойып, бақсыларға оқытатын болған. Ондай ырым қазір де кездеседі.
Яғни, бұл ... ... ... ... ... алуымен де құнды. Ұлттың жанына түскен зардаптар аңғартылады.
Шығармада желтоқсан оқиғасының лебі бар. Мысалы: әңгімеде шынайы образдар эпизод арқылы болса да ... ... ... пен ... Рысқұлбеков. Отаршылдыққа деген - өшпенділік пен тәуелсіздікке сүйіспеншілік сезімінен туған рух күші шығарманың әлеуметтік айқын бағдары.
Әдебиеттің ... ... ... мен ... ... ... ұлттық мінез мәселесін аттап өте алмаймыз.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
* : Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев - ... Бас ... ... ... Б. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. А., 1993
* ... З.Қ. ХХ ... ... ... ... А., Мектеп, 1989
* Айқап. А., 1993 Жиреншин Ә.
* Қазақ кітаптары тарихынан. А., ... ... Қ. ... және ... А., 1959
* Қазақ әдебиеті тарихының очерктері. А., 1953
* Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері ... , 2003. -328 ... ... Р. ... ... әңгімелері. - Алматы: , 1988. -174 б.
* Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. - ... , 1996. -336 ... Есин А.Б. ... ... классической литературы. - Москва: Флинта>>, 2003. − 176 с.
* Гинзбург Л. О психологической ... - ... , 1971. -464 ... ... Л.С. Психология искусства. - Москва: , 1986. -574 с.
* Жұмалиев Қ. Қазақ ... ... ... және Абай ... ... ... - Алматы: , 1960.
* Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. . - Алматы: , 2003. -208 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Проза, оның даму сатылары және дәстүрмен жаңашылдық12 бет
Дәстүр мен жаңашылдықтың әдебиеттегі маңызы8 бет
1960-1980 жылдардағы қазақ прозасындағы адам концепсиясы81 бет
Түркі әдебиеті және Шәкәрім: шежіре жазу дәстүрі90 бет
ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің дамуы21 бет
Ғ.Ормановтың табиғат туралы өлеңдеріне әдеби талдау8 бет
Қажығұмар Шабданұлы «Қылмыс» романы10 бет
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь