Өндірісті экономикалық ұйымдастыру

Өндірісті экономикалық ұйымдастыру негіздері
Өндірісті экономикалық ұйымдастырудың алғы себептері мен мәні
Ресурстардың шектеулілігі
Таңдау құралдары шектеулі мөлшерде
Шектеулі пайдалылық
Шекті шығындар
Баламалы құн
Басқа да шектеулі мөлшерлер
Шектеулі мөлшер тіліндегі "алтын" ереже
2.Бөлім. ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІ
2.1. Шығындардың жіктелуі (классификация) және тәртібі
2.2. Элементтер бойынша және калькуляция баптары бойынша шығындарды топтастыру
Өндірілген өнімнің өзіндік құнын бағалаудың және пайданы анықтаудың өндірістік шығын есебі
Ақау, ысырап және тауарлы.материалдық қор қалдықтарының есебі
Басқарушылық шешімді және бақылауды негіздеу шығындары туралы ақпарат
Шығынды бюджеттеу және бақылау
Әлем тарихының соңғы екі жүз жылдығында өндірісті ұйымдасытрудың билік құрушы үлгісі ретінде бекітіліп отырған қоғамдық өндірістің негізгі прогресіне көп жағдайда экономикалық қатынастар арқасында қол жеткізіліп отыр. Бұл қатынастың потенциялы маңызды. Ол әлі таусыла қойған жоқ.
Қоғам дамуындағы экономикалық қатынастың мұндай міндеті өндірісті ұйымдастыру үшін табиғи әдіс деп түсіну керек.
        
        Өндірісті экономикалық ұйымдастыру негіздері
Әлем тарихының соңғы екі жүз жылдығында өндірісті ұйымдасытрудың билік
құрушы үлгісі ретінде ... ... ... ... ... көп ... ... қатынастар арқасында қол жеткізіліп
отыр. Бұл қатынастың потенциялы маңызды. Ол әлі таусыла қойған ... ... ... ... мұндай міндеті өндірісті
ұйымдастыру үшін табиғи әдіс деп түсіну керек. ... ... ... ... тыс ... ... ... құруы, адамдардың жағрапиялық шарттары, әртүрлі елдер мен халықтардың
хұқықтық және мәдени ерекшеліктері түрінде) қызмет нәтижелері ... ... ... әлемді қамтыған, былайша айтқанда, қоғамның
экономикалық жүйесі немесе "экономика" ... ... ... ... ... ... ... алғы себептері мен мәні
Экономикалық ұйымдастырылған қоғамдық өндіріс ... да ... ... кез - ... үлгісі алдында да проблемалар тұр. Олар -
"не өндіру керек?", "қалай өндіру ... және "кім үшін ... ... ... ... ... де экономикалық жағдайда бұл
проблемалар негізінде шығындар мен ... ... ... ерекше
механизмі жәрдемімен шешіледі. Осынау салыстыруда өндірісті экономикалық
ұйымдастырудың мәні ... мен ... ... ... ... ... ... (үй шаруасындағы әйелден ірі кәсіпкерге дейін) барлық
адамның қол ... және ... ... ... ... ... экономиканың "дұрыстығын" басшылыққа алғанда не
теорияда, не тәжірибеде ешқандай ... жоқ ... ... де ... ... ұйымдасытырудың екі негізгі алғы шарттары бар:
Ресурстардың шектеулілігі.
Жеке бостандығы бар дара адамдар (индивид). Ресурстардың ... бір ...... алғы ... деп ... және оны түзетуге
болмайтын айқын факті ... ... ... ... Ресурстар сан жағынан да,
сапа жағынан да ... екі ... да ... ... мүмкін.
Екінші алғышарттың "әлеуметтік" маңызы бар. Ол қоғам дамуының белгілі
бір сатысында ғана толық мөлшерде қалыптасады. Біріншіден, бұл өз ... мен ... ... ... ... ... айтқанда қоғамның
әрбір мүшесі өз ісімен айналыса білу керек. Екіншіден, оған тиісті өндіріс
факторларына өзі ... ... ету. Ал, ... ... ... ете ... ... өндірісті экономикалық
ұйымдастырудың маңызды ... ... ... ... ... жеке дара бостандығында біздің баршамызға
"көрініс" бермейтін, өз иелігін пайдалану үшін міндетті ... ... да жағы бар. Жеке ... экономикалық қатынастың
субьектісі ретінде, оның ... ... ... өз ... ... ... ... табуға, табыс алуға ұмтылу тән, бұл оның тұрмыс ... ... ... ... айтуымыз керек.
Таңдау - экономиканың бастапқы шарты
Ресурстардың шектеулігі қоғамдағы барлық ... ... ... ... ... және ... көрсетуге мүмкіндік
бермейді. Дәл осы жерде таңдау мәселесі туындайды. ... ... ... ең жоғарғы экономикалық нәтижесіне жеткізетін соңғы ресурстарды
(өндіріс факторларын) ... ... -бір ... ... ... ... ... сайын барлық қоғам толығымен және де өндіріске
қатысушы әрбір адам көрініс береді. Оған ... ... - ақ ... жетіп жатыр: бір отбасы тоңазытқыш алуға қор ... еді, ... ... ... қалды. Жиналған қаржы бірдей тоңазытқыш және
телевизор алуға жетпейтіндіктен таңдау қиындығы міндеттеді (қашып ... ... ... таңдаудың міндетті шарттарын
туындатады. Бірақ, еркіндіктің қажетті мүмкіндігіне ие ... ... ... бар. ... ... ... осында жатыр.
Таңдаудың міндеттері және жергілікті ... орай ... ... ... ... "қисық сызық өндірістік мүмкіндіктер" ... (3 ... ... 1 ... ... таңдаудың қарапайым
үлгісін алып көрейік. Қолда бар ресурстардың ... ... ... ... әртүрлі екі тауарды өндіру мөлшері арасындағы байланысты
көрсетеді.
Айталық таңдау "А" және "В" ... екі ... ... ... ... ... ... "В" тауары өндіріске арналған. Таңдаудың көптеген түрлері
арасында "ең негізгі" екеуі бар:
1. Барлық ресурс "А" ... ... ... ... "В" ... ... жұмсалады. Әдетте бұл қаралған
жағдайда бір тауардың жоғары мөлшерде ... ... ... ... соғады.
Осы қисық сызықтың өзі - ақ соңғы ... ... ... ... әр нүктесі "В" тауарын өндірудің берілген мөлшерінде "А" ... ... ... мөлшерін көрсетеді және керісінше график (кесте)
ішіндегі кез - ... ... ... "С" ... ... ... ... көрсетеді.
Қисық сызықтың "керісінше бағыттылығы" (былай айтқанда) оның оң жаққа
иілуі бір ... ... ... ауысатын ресурстар шығынын
бинелейді. Бұл дегеніміз "А" тауарынан және оны "В" ... ... ... және ... Ресурстарды толық пайдалану кезінде бір мезгілде
екі тауарды да ... ... ... ... ... бірі өндіруді арттыру
міндетті түрде екіншісін өндіруді азайтады. Мәселен "В" ... ... "А" ... ... ... төленетін өзіне тән "баға" болып
табылады. Өндірістік мүмкіндіктің ... ... әр ... ... - ... ... ... - қарсы орналасуды жалғайды. Ал,
қисық сызықтың өзі қоғамның тауар өндіру мен қызмет ... ... ... көлемін көрсетеді.
Шығынды көтеру және кеміген өнімділік
Өндірістік мүмкіндіктің қисық сызығында тағы бір ерекшелік бар: ... ... ... өсіп ... түсу бұрышымен болады. Бұл үлгі тауарды
өндіру арттыру кезінде екінші бір тауарды ... ... ... ... сөз. Басқалай айтар болсақ, қосымша өндірілген "А" тауар мөлшері "В"
тауарын ... ... ... және ... Бұл ... "А" тауарының әрбір
Қосымша бөліктері ... ... ... ... ... ... шығындарды экономистер ... ... деп ... ... ... ... өндірістің қолданылып отырған факторлары
көлемінің ... ... ... ... ... шегін кеміту болып
табылады.
Мәселе мынаны, жұмыс істеп ... ... ... ... тең емес ... өсіп отырады. Сонда кейбір факторлардың жаңа
"мөлшері" сол сәтте белгіленген басқасының кем ... ... ... ... ... бір ... капиталдым материалдық элементтері
(үйлер, машиналар, құрал жабдықтар) өзгермейтін болып қалатыны айқын. Одан
гөрі ... ... саны ... ... ерте ме, кеш пе ... жаңа
еңбек ресурстарын тарту әрбір мөлшерінің азаюына әкеледі. Соның салдарынан
жаңа жұмысшы ... ... ... өсуі оның "байырғы" жұмысшы
өндіргендегі көлемінен кем болады.
Баламалы шығындар
Өндірістік ... ... ... тағы да ... ... Онда
көрсетілген "А" және "В" тауарларын өндірудің өсуі екі әдісте ... ... ... ... ... ... ... графикада өндіру
үшін өндіруден бас тартуға тура келетін тауардың өндірістің шығынның ... ... ... қисық сызықтың өзі. Бірінші әдіс "тиімді өндіріс"
әдісі деп аталады. Тиімді өндіріс дегеніміз, ресурстарды барынша пайдалану
арқылы қол жеткен ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір тауар өндіруді немесе қызмет көрсетуді қысқартпай
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... Екінші әдіс, "А" және "В" тауарларын өндіруде ресурстарды толық
пайдаланбайтын әдіс. Графикте оны ... ... пен ... ... ... ... бейнелейді. Егерде өндіріс бұл әдісте жұмыс
істесе бір ... ... ... бір ... шығаруын көбейтуі қажеті
болмайды. Бұл өндірістің тиімсіз әдісі. Бірақ оның таңдау ... ... ... ... ... жоққа шығармайды. Мұндайда
пайда болған шығын "өндірістің ... ... деп ... Біздің
мысалымызда "А" тауарын өндіруді арттырудың "СЕ" кесіндісі мөлшеріне ... ... "СД" ... ... тең "В" ... ... ... табылады.
"Баламалы шығын" - дегеніміз болу мүмкін, бірақ, әлі ... ... ... ... шығындар деңгейінде әңгіме әрқашан
шамаланған, мүмкіндікке сай нәтижесі ... ғана ... ... ... шығып кеткен табыс" деп атайды және оған қатысты мәселелерді
әрқашан ықыласпен талдайды.
Экономиканың ... ... ... ... ... қарау таңдау механизмін
жалпылама білуге ғана ... ... ... ... білу ... ақсап жатады. Бұл қисық сызық технологиялық ... ... ... қамтиды. (қисық сызықтағы нүктелердің
жиынтығы), Оның анық ... ... ... -бір ... ... ... ... бере алмайды. Бұл кемшілік осы үлгіде ең басты
жағдай "А" және "В" тауарларына тұтыну ... ... ... - қоғамға осындай тұтыну игілігі мен осындай өндіріс заттары
керек пе? Керек болған ... ... ... ... ... ... ... толық мәнді экономикалық
мағынасы түсінігінен айырады. Өйткені ол ... ... ... ... ... ... ... алмайды. Бұл түсінік мәні: А және В
тауарларының ... ... ... ... ... ... ... сәйкес олардың қайсысы пайдалы екендігі мәселесі де ... ... ... ... ... тек қана бір нүкте ең жоғары
экономикалық өндіріс тиімділігіне сәйкес келеді. Онда шығарылған "А" ... ... ... ... ... ... бере алатын өзара сандық
қатынасына қол жетеді. Бұл ... "ең ... ... ... ең ... ... қажеттілікті қанағаттандырудың ең
жоғары нәтижесі жүзеге асырылады.
Өндіріс шығыны мен нәтижесінің ... "өте ... деп ... Өмірге олар қол жеткізудің қиындығынан сирек болады. Қоғамда әрбір
нақты ... оның ... ... ... асуына мүмкіндік жасайтын
өндіріс шығыны мен нәтижесін ... ... ... ... ... ... ... болған емес.
Орынды жұмсауды ... ... ... ... ережесі тәжірибеде ... Ол ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда экономиканың
"алтын" ережесі шығарар ... мен ... ... ... ... ... ... пайдасына шамалайтын болады.
Орынды жұмсау тәртібі
Бүл ережені басшылыққа алу - "экономикалық субъект" болу деген сөз.
Экономикалық ... ... ... мен ... жақсы біліп, өз дәрежесіне жұмсауда. Егер мұндай ерекшеліктер ... ... ол ... ... ... ... ... мүмкін,
тек ол экономикалық субъект бола алмайды.
Орынды жұмсау тәртібі әрбір ... ... ... осы үшін
келтірілген "зиянды" қажеттілікті қанағаттандыру ... ... ... ... ... және болашақ қажеттік арасын,
қажеттілік пен қор жинау арасын, қор жинау мен кәсіпорынынына капитал ... ... ... тәртібі экономикалық процессте қозғалысына елеулі түрде
ықпал ... ... ... ... атап өту ... Ол
әліптің артын бағу, тәуекелге ұмтылу және басқа да жайдайларға ие.
Тандау, ... ... ... ... ... ұйымдастырудың
қажетті де маңызды сәттері болып табылады. Олар бұл ... ... ... және оның белсенді қатысуымен жүзеге асырылады.
Таңдау құралдары шектеулі мөлшерде
Өндіріс шығындары мен ... ... ... ... ... ... екі ... бөлуге болады, олар - "тандау" және
айырбас". Бұл шектеу шартты болып келеді, қанша дегенмен айырбас ... ... жоқ. ... ... ... басы ... айырбас
кезінде жалғасып жатады. Айырбас таңдаудың жаңа жақтарын пайда жасайды да
шындыққа әкеледі. Бұл ... ... ... ... - ... ... ... оның қарапайым үлгісі - өндірістік
мүмкіндіктер қисық сызығын қарау кезінде көз жеткізуге ... ... ... ... ... ... ... орналастырудың ең
жақсы жолдарын анықтауда жатыр. "Ең жақсы" дегеніміз - ... ... ең ... ... нәтижеге қол жеткізу. Өндірісті экономикалық
ұйымдастыру мағынасын түсіну үшін таңдаудың не ... білу ... ... ... жүзеге асырылатынын білу одан да маңыздырақ.
"Қалай" деген сұрақ ... ... ... Өндірістік
мүмкіндіктер қисық сызығын еске алайықшы. "А" және "В" ... ... ... ... ... ... ... үшін бірінші кезекте олардың
қайсысы пайдалы екенін, яғни ... ... көп ... ... сай келетінін анықтап алу міндетті болды. Бұл үшін ... ... ... ... салыстыру - демек оларды өлшеу,
яғни бағалау, игілікті құнын анықтау.
Шектеулі ... ... ... ең ... ... ... ... пайдалылық теориясы бойынша игілік бағасы, оның шекті ("соңғы")
мөлшерінің ... ... ... ... ... "шектеулі
пайдалылықтың" мөлшерін де анықтайды.
Осыған орай ... ... ... ... - ... соңғы -
"бірлігіне" - ие болып отырған пайдалылық.
Игілік бағасын анықтау негізінде қолда бар игілік саны ... ... ... қатынастылық принципі қойылған. Бұл принцип ... әр ... ... ... ие ... ... ... өсімталды бағасы субъективті іс болғанымен, маңыздылығы
қажеттіліктің шын мәніндегі объективті ... ... да бар. ... онда ... ... алдыңғы орындардың бірін алса, шашылу
жөнінен соңғы орындардың бірінде болатыны түсінікті.
Дегенмен, кез ... жеке ... ... ... ол
қанағаттандыру деңгейіне орай азайып та отырады. Өз ... ... ... ... ... бар игілік мөлшеріне байланысты.
Ендеше игілік пайдалылығы оның қажеттілікті ... ... ... бұл осы ... мөлшері өзгеруін көрсететін әсерлі қабілет.
"Өте жоғары" ... оның ... ... ... болады, яғни тездету түрлерін кеміту жолдары арқылы. Егер
игілікті белгілі бір бөлшектерге бөліп, оның ... ... ... ... ... онда бірінші бөлік қажеттіліктің бірінші сатысын ең жоғары
түрде қанағаттандыратын болады. Екінші бөлігіне одан ... одан әрі ... ... тағы ... кете ... ... кемуінің қарапайым
көрінісі - аш адамның алдында тұрган бір ... ... ... ... ... ол үшін ең ... ... әрі қарай қарынының тоюына қарай әр ұрттаган
қасықтың пайдалылығы кеми түспек. ... ... ... ... кереғар
болуы да мүмкін. (Аталмыш мысалда шектен аса, көкірек ата тою).
Әр тауардың шектеулі пайдалылығы оның мөлшеріне, ғана ... сол ... ... ... ... да ... мөлшеріне де қатысты.
Бірін-бірі айырбастай беретін мұндай тауарлар - "субституттар" деп аталады.
Нан мен ... ... Жеке ... қажеттілігін қанағаттандыратын
тамағындағы нанның шектеулі пайдалылығы мен мөлшеріне ғана ... ... ... ... де қатысты.
Шекті шығындар
Таңдау құралдары ең соңғы ... ... Оған ... ... түрі ... шығынның да ерекше түрі - "ең соңғы
шығындар" сәйкес келеді.
Ең ... ... ... ... ... өндіруге күтілген шығындар.
Ең соңғы мөлшер - бұл ... ... ... ... ... ... бар. ... өндірісті ұлғайтуды ... ... деп ... ... ... ... тек жаңа, алда тұрған
(қосымша, ең соңғы) шығындар назарға алынады.
Ең соңғы (шектеулі) ... ... ... ... білу керек.
Олардың арасындағы айырмашылықтарды түсінуге келесі ... ... : А" ... ... ... ... шығындары
а) 35 бірлік 3500 теңге
б) 36 ... 3564 ... 37 ... 3626 ... ... ... ... барлық 35 бірлік тауардың әр
бірлігіне орташа 100 ... ... ... арқылы өндіріліп отыр. 36 бірліктің
әрбіріне орташа шығын 99 теңге. 37 ... 98 ... ... ... ... ... мөлшерінің өндіріс көлеміне ... Онда ... және ... шығындар ең соңғы (қосымша)
шығындармен салыстырылады. Мысалы, 36-шы бірлікті өндіруге ... ... ... (3564-3500), ал 37-шісіне жұмсалғаны 62 теңге (3626-3564).
Ең соңғы шығынның орташа шығынынан елеулі айырмашылығы бар. ... ... ... бір ... ... ... арттыру немесе
азайту мәселесін шешу жолын тандай отырып өнім өндіруші ең алдымен ең соңғы
шығындарды ұстанады. Бұл жағдайда ол ең ... ... ... өндіріс
факторлары өнімділігінің азаюы салдарынан өсетінін ескеру керек. Соңдықтан
тауарлардың ... ... ... өз ... ... көп ... ... етеді.
Баламалы құн
Ең соңғы (шектеулі) шығындар дегеніміздің өзі "баламалы ... ... ... ... Тағы да ... ... қисық
сызығын еске алайық, "А" тауарын өндіруші үшін ... аса ... ... жұмсалғанымен тең болады. Бірақ ресурстарды пайдаланудың
басқа да мүмкіндігі "В" тауарын басқа да көптеген тауарларды, ... ... ... қалған шығару бар. ... ... ... ... ... бар. Ол "А" ... баламалы құны бола отырып, оның
өндірістік шығындарын анықтайды. Сонда аталмыш тауардың шектеулі (ең соңғы)
шығыны, ... ... ... ... шығаруға жұмсалған шығын, осы
бірлікті алу үшін бас тартуға тура келетін құнға ... да ... ... ... экономикалық қызметтің барлық саласында бар. Өнім
өндірішінің жаңадан қаржы жұмсауға ... ... ... ... ... кіріспен емес, жаңасынан шамамен күтілген пайдамен анықталуда.
Кәсіпорында еңбек етушілер санының ... ... да ... ... ... жаңа ... ... бұрыннан жұмыс істеп жатқандардың қанша ... ... жаңа ... ... не ... қатысты.
Қызметтің тиімді жолын таңдау үшін "шектеулі кіріс", "шектеулі ... ... ... дегендердің мәні жоғары. ... ... мәні ... ... олар ... ... экономикалық
тиімділігін болжайды. Олай болса, шектеулі кіріс - тауардың қосымша
бірлігін ... ... ... ... ... - өндіріс факторлары
қосымша шығынның нәтижелілігі, ал шектеулі өнім - жаңа ... ... ... ... тіліндегі "алтын" ереже
Таңдау экономикалық субъект екендігінен ғана ... ... ... болуынан туындайды. Әңгіме орынды тандау, яғни
"алтын" ережені сақтау шеңберіндегі таңдау үшін жауапкершілік жайында ... ... ... осы ережені нақтылау ғана.
Қандай бір болмасын ... ... ... ... көрсету шектеулі
шығындар шектеулі кіріске теңелгенге дейін мақсатты. Бұл пайдалынылатын
ресурстар мөлшерін ... ... ... ... қаржы тиімділіп
кайтарымға (3-ші тақырыпқа арналған 2-ші графикті қараныз) теңелгенге дейін
арттыруға бару деген сөз. Графикте көрініп ... "К" ... ... ... өсіп ... ... шығындарға теңесуде. Бұл жағдайда
"ОКІ" кесіндісінде көрсетілген мөлшерде өндірілген игіліктің ең ... қол ... Осы ... дейін өндірістер, сондай-ақ
ресурстар жұмсауды арттырып отыру ... одан ... ... ... ... бірнеше түрі шығарылса, таудау күрделене түседі. ... ... бөлу ... да ... Ол, оны шешу ... ... негізделетін болады. Жалпы жоғары нәтижеге жету ... ... ... ... пайдалылықтан бірдей болуы керек.
Б а ға л ау
Өндіріс шығындары мен нәтижелерін салыстырудағы ... ... ... көмегімен "баға үшін" қалыптасады.
Бағалау - өңдірілген тауарлардың немесе көрсетілген қызметтің құнын
көрсететін шартты үлгі.
Бағалаудың шарттылығы оның ... ... ... бола ... ... бастысы бағалаудың сыртында адамның өндіргіштік қызметінің
пайдалылық нәтижесі тұрғанымен, ол өндіріс ... ... ... керек. Өйткені пайдалылық әрқашан шығындарды іске асыру ғой.
Сондықтан да іс ... ... ... ... мен ... ... бір ... өндірген әртүрлі игіліктерінің
бағалауы ... ... ... онда ... ... ... ... теңдестіруге ... ... ... шығындары нәтижелерін алыстырудың ... ... ... ... еш ... ... белгілі.
Сондықтан жекелеген ... ... ... таңдау ретінде жалғасын табуы керек. Оның қарапайым ... ... ... айырбас.
А й ы р б а с
Егер ... ... ... ұйымшылдық адамдар арасындағы өзара
қарым-қатынасты көрсетсе, онда оның ... ... ... ... ... етеді. Еңбекті бөлісу жағдайында,
яғни адамдар бір-біріне ... ... ... ... ... ... Таңдаудың өзара қатыстылығы, оның қоғамдық мәнін қамтамасыз етеді.
Еңбекті ... ... яғни ... ... ... істегенде айырбас
өзара таңдау қатынасы ретінде болады. Тандаудың өзара қатыстылығы, оның
қоғамдық мәнін қамтамасыз етеді.
Айырбаста өнім ... ... ... тұтынушы бағалайды, ал
субъективті бағалары бір-біріне бейімделеді. Егер айырбас жеткілікті дамып,
оған көп ... ... ол ... даралықтың тең бағалары принципі
бойынша объективті қоғамдық "бағалар" қалыптастырады.
Жеке-дара адам үшін ... - ... іс. ... оған ... ... яғни ... көп ... табу үшін барады. Бұл жағдайда
пайда жеке тұлға үшін ... ... ... алу деп ... ... та ... ... ережесіне бағынады. Өйткені оның өзі де
жалпылама экономикалық қатынасқа жатады.
А қ ш а
Бір тауарды екіншісімен айырбастаудың "табиғи" мәні бар. Оны ... ... ... деп ... Бұл ... өндірісті экономикалық
ұйымдастыруда ол өз ролін ... ... ... Өнім ... зат алмасуына олардың араларындағы кездейсоқ немесе қалыпты емес
қатынастары тән. Міндетті түрде ... ... үшін ... ... ... ... бір жерде белгілі бір ... ... ... Бұл
тәжірибеде орындалуы қиындау шарт. Бұл өнім өндірушілерді олардың еріктерін
шектеп, демек таңдау мүмкуіндігін де, ... ... ... сонда таңдаудан айыру болып шығады.
Қоғамдық өндірістің экономикалық ... ... ... ... ... орын ... Көп жағдайда экономикалық қатынастар
прогресі бартерлік айырбас ... ... және оны ... ... ... ... болды.
Бұл жолдағы шешуші оқиға - ақшаның пайда болуы. Ақшаның пайда болуымен
мәніне арналған біздің оқулығымызда ... ... бар. ... осы ... еркін таңдау ретінде ақшаның ролін айта кетуіміз ... ... ... ... ... ... әмбебап өлшем
міндетін атқаратын ерекше тауар. Осының арқасында ақша ... ... ... ... құралына айналады.
Ерекше тауар ретінде ақшанаң жан-жақты қасиеті, оның ерекше пайдалылығы
тауарлардың, көрсетілген қызметтің ... мен ... ... ... ... ... ретінде жүреді. Ақша
арқылы болатын осындай ара қатынас айырбасты "сатып ... ... ... ... сатып алушылар сатушыларға тәуелді, немесе
керісінше болуы мүмкін. Мұндай өзара ... ... ... Бірақ
ақшаның пайда болуына орай ол тәуелділіктің мәні өзгеше: оның ... ... яғни дәл сол ... ... міндетті
түрде істес болудан босайды. Қоғамдық өндірістің әр қатысушысы үшін ... ... ... еркін болады.
Б а ға
Кез-келген игілік құн бағалығының әмбебап өлшемі ретінде ақшаның пайда
болуы соңғысын "бағаға" айналдырады. Баға - тауарлар мен ... ... яғни ... ... мен ... пайдалығының ақшалай
өлшемі.
Нарық - ... ... ... орай ... ... ... кедергілерді жою айырбасты ... ... ... ... бар. ... алда ... Оқулықта алған
білімге сүйене отырып, нарықты ... ... мен ... ... ... қоғамдық таңдау үлгісі ... ... ... экономикалық ұйымдастырудағы нарықтық
маңызын бағалау ... ... ол ... ... ... ... тек қана "нарықты" болатыны кездейсоқ емес.
Сипаттық белгілері:
аса көп ... өнім ... ... ... ... ... жоғары деңгейде
мамандандырьшуы; өндіріс ырғақтығының жоғары болуы.
Жаппай өндіру машина ... ... ... ... прибор жасауда, кондитерлік өнеркәсіпте және басқа өндірістерде
қолданылады. Жаппай өндірісте шығын есебінің ... ... және ... қолданылады.
Ірі сериялы және жаппай өндірісте талдамалы есеп ауысым үшін ... ... ... ... ... жүргізіледі, ал жеке және ұсақ
сериялыда кесімді ... ... ... ... ... ... Шығындардың жіктелуі (классификация)
және тәртібі
Кез келген өнімді (жұмыс, қызмет) өндіру белгілі бір ... - ... ... немесе пайда болған өндіріс шығындарымен
байланысты міндеттердің артуы.
Ақшалай формадағы субъект шығынына өнімнің өзіндік құны жатады.
Өзіндік шығындарды ... ... үшін оның ... аса ... Бухгалтерлік есептің №7 «Тауарлы-материалдық қор
есебі» стандартына сәйкес шығын мыналарға жіктеледі:
пайда болу орны бойынша - өндіріс, цех, ... ... ... ... ... ... ... құнын анықтау үшін аса қажет;
өнім (жұмыс, қызмет) түрлері бойынша - оның ... ... ... ... ... бойьшша немесе өнімнің өзіндік құнына көшіру тәсілі
бойынша - ... ... ... және калькуляциялау баптарымен.
Сонымен бірге:
а) экономикалық элемент бойынша - өнім өндіру үшін ... ... ... БЕС 7-ге ... мына ... элементтер
анықталады:
материалдық шығындар;
еңбекақы шығындары; — аударым;
құралдың тозуы;
басқадай шығындар;
э) ... ... ... - ... ... түрлерінің өзіндік
құнын есептеу үшін пайдаланылады.
БЕС 7-ге сәйкес оған жататындар:
материалдар; - еңбекақы;
аударым;
үстеме шығындар.
2.2. Элементтер ... және ... ... ... ... ... ... |Сома |Калькуляция ... ... |
|1 . ... ... |78000 |1 . ... |25200 ... Еңбекақыға кететін шығындар |17000 |2. Сатып алынатын |41000 |
| | ... ... | |
| | ... | |
| | ... ... және | |
| | |т.б. | ... ... |3980 |3. ... ... | ... ... | |
|4. Құралдың тозуы |6300 |4. ... ... |9100 |
| | ... отын және | |
| | ... | ... ... ... |11720 |5. ... |10000 ... |117000 |6. ... |2340 ... емес шотқа есептен |(3600) |7. Әзірлік және |4060 ... (-) ... | ... ... | |
|қалдықтар кұны, ... | ... | ... шығынның орны | | | ... | | | ... ... ... |600 |8. Үстеме ... 9. |17500 ... (+) | ... шығындар |7200 |
|Барлығы: |114000 ... ... ... ... шығын (117000 теңге) және калькуляция
баптары бойынша шығын (114000 ... ... емес ... ... ... корректив элементі бойынша қорытындыға салғанға дейін аяқталған
өндіріс қалдығының өзгеруі сан ... ... ... ... ... ... ұқсас (аналогичных) атауда элемент және
калькуляция бабы бойынша бар. ... ... ... ... ... ... 17000 теңге, ал «Еңбекақы» калькуляция ... 10000 ... ... тапты. Айырмашылық құрал-сайманды ... ... ... ... кететін шығындарда, яғни
үстеме шығынадарында ескеріледі.
Алайда, экономикалық элемент және бап бойынша шығынды ... ... ... ... олар ... ... және мақсатты тағайындауы
(калькуляция бабы) бойынша субъектінің бір ғана ... ... кету ... Бұл ... есебінде шаруашылық жүргізуші субъектінің
тұтас шығынын өнім (жұмыс, қызмет) ... ... ... ... ... болу ... ... бөлшектеп (детализировать),
элементтік қимада (поэлементном разрезе) қалыптастыруға мүмкіндік тудырады,
өнімнің өзіндік құнын әлдеқайда ... ... және ... ... ... ... жасайды.
Экономикалық элемент бойынша топтастыру оның ... ... ... ... пайдалануын бақылау, жоспарлау және талдау
үшін қолданылады. Бап бойынша топтастыру ... ... ... ... ... және ... ... құнын бақылау үшін
пайдаланылады. Екі топтастыру бірін-бірі толықтырады және өнімді ... ... ... және ... ... талдау есебін ұтымды жүргізуге
мүмкіндік тудырады.
Өндіріске арналған шығындар басқа ... ... ... ... р/с ... тобы ... |
|1 ... процесіндегі экономикалық рөл |• ... • |
| ... ... |
|2 ... өзіндік құнына салу тәсілі бойынша|• тікелей • |
| | ... |
|3 ... ... (біртектілік) |• бір ... ... | ... |
|4 ... ... ... ... |• ... • |
| | ... |
|5 ... болу кезеңі бойынша |• ... • |
| | ... |
|6 ... ... ... бойынша |• ... • |
| ... ... ... |әкімшіліктік • |
| | ... |
|7 ... ... |• ... • |
| | ... |
|8 ... ... бойынша |• ... • |
| | ... |
|9 ... ... ... |• ... • |
| | ... ... ... генерациялау кезеңіне |• ... • |
| ... рет- ... ... |кезеңге ... - ... ... ... ... ... және материалдар, қосалқы материалдар мен басқа шығындар.
Үстеме - - ... ... оған ... ету және ... ... ... ... элементті - бір элементтен тұрады (еңбекақы, материалдар, аударым).
Кешенді - бірнеше элементтен тұрады (құрамына ... ... цех ... ... ... ... және ... да бір
элементті шығындар).
Тікелей - өнімнің нақты бір түрін өндіретін өндіріспен байланысты ... ... ... ... салынуы мүмкін (шикізат, негізгі материалдар,
аударым). Жекелеген ... ... ... бөлімше шығындары деп
аталады (авто-механиктың еңбекақысы бұл автосервис ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылатын
сырдың құны — сырлау цехының тікелей шығыны болып табылады).
Жанама - өнімнің жеке ... ... ... ... ... жеке шығын жанама (шартты) ... ... ... ... ... деп ... (жарнамаға жұмсалатын шығын - бұл
субъект бөлімшелерінің ... ... ... табылады).
Шығындар бір бөлімшеде тікелей, екінші бір ... ... ... ... менеджерінің еңбекақысы – бұл жеке ... ... ... ... тікелей шығыны болып табылады).
Өндірістің ұйымдастырылуына, өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың
қабылданған әдісіне ... ... ... ... ... – барлық шығындар тікелей болып табылады).
Өзгермелі - оның көлемінің ... ... ... ... тікелей
үйлесімді (пронорционально) болады (өндірістік жұмысшылардың ... ... отын және т.б.) және бұл ... өнім ... ... ... ... егер өндіріс көлемі 10%-ке
артатын болса, онда жалпы өзгермелі шығын да 10%-ке ... ... ... ... ... отырғанымыздай, жалпы өзгермелі шығын өндіріс көлеміне
үйлесімді (пропорционально) өседі. Өндіріс көлемі 100-ден 200-ге дейінгі
бірлікке ... ... ... ... 1000-нан 2000 теңгеге дейін өсті.
Алайда өзгермелі шығын өнім бірлігіндегі есеп айырысуда ... ... ... бүл ... ... ... да - ... ме, екінші ме, үшінші ме, оған
қарамай тұрақты боп ... ... ... және ... ... ... шартты-тұрақты деп атау эдетке айналған, өйткені
олар әр түрлі нүктелерден екі түрлі рөл ойнайды.
|Көлем, бірлікте. ... ... ... ... ... |
| ... шығын |өзгермелі шығындар, |
| | ... ... |10 |1000 ... |10 |2000 ... |10 |3000 ... |10 |4000 ... өнім өндірісі көлемінің өзгеруіне тэуелді емес (жылу, өндіріс
ғимаратын жарықтандыру, амортизация, жал (аренда), ... ... ... ... 10%-ке ... немесе кемісе, онда жалпы ... ... ... ... бір бірлікке үдайы кеміп отырады.
Өндіріс көлемі өзгерсе де тұрақты шығын өзгеріссіз болады. Егер өндіріс
көлемі 10%-ке кемісе, онда жалпы ... ... ... ... ... ... бір бірлікке тең болса, онда тұрақты шығын 300 теңгеге тең
болады, бірақ тұрақты шығын өндіріс көлемінің ... ... бір ... ... ... ... орай өнімнің өзіндік құны кемиді.
|Көлем, бірлікте ... ... ... ... ... |
| ... ... |тұрақты шығын, ... |300 |300 |
|2 |150 |300 |
|5 |60 |300 ... |20 |300 ... |15 |300 ... |12 |300 ... |10 |300 ... - жиі ... ... ... (шикізат, материалдар
шығыны).
Бір жолғы - демалыс төлемі, жөндеу жүргізу және т.б. Ол ... ... ... және ... өнімнің өзіндік құнына бөлек
қосылады.
Өндірістік - тауарлық өнімді дайындаумен және оның өндірістік ... ... ... ... шығын жатады (тауарлық өнім өз
материалымен де, ... ... ... ... өткізілген
тапсырыс *берушінің материалымен де шығарылатын дайьш бұйымдардың ... ... өз ... ... дайындалған өнімнің өзіндік
куны, сондай-ақ субъектінің негізгі қаражатын толтыруға бағытталған өнім).
Әкімшілік жалпы басқарумен байланысты шығындар және ... ... ... ... ... тыс) - өнімді сатып алушыға өткізумен
байланысты шығын.
Өндірушілік ... - ... ... мен ... ... ... ... сапада өндіруге кететін шығын.
Өндірушілік емес (жоспарланбаған) - технологияның жетіспеушілігінен
және ... ... ... болатын салдар, яғни шығын
(жұмыссыз бос тұрып қалудың шығыны, ақау, мерзімнен тыс еңбекақы).
Реттелетін - ... ... ... ... ... оған ... ықпал
ете алады (өнім өндіруде пайдаланылатын пшкізат шығыны, оны цех ... - ... оның ... елеулі ықпал ете алмайтын шығын
(дайындау учаскесінің мастері конструкторлық ... ... ... ... ықпалын жүргізе алмайды).
Жалпы - өндірілетін өнімнің барлық көлеміне кететін шығынды білдіреді.
Орташа - есепте бір өнім ... ... ... - ... ... ... жұмсалатын шығын (тікелей шығын).
Кезеңге — кезең шығындары: жалпы және экімшілік шығындары, тауарды сату
шығындары, сыйақы бойынша шығындар (жанама шығындар).
Калькуляциялау ... ... ... алу, өндірілген өнімді
бағалау, эко-номикалық шешімдерді қабылдау, жоспарлау, бақылау және ... ... ... ... ... Өндірілген өнімді калькуляциялау және бағалау үшін шығындарды
топ тастыру:
негізгі - өндірістің ... ... ... ... - ... ... пайда болады;
тікелей - өнімнің нақты бір түрін өндірумен байланысты және оның
өзіндік
қріына тікелей қосылады;
жанама - ... өнім ... ... ... ... емес, жанама
(шартты) бөлінеді;
кірістік (болашақта табыс әкелетін ресурстарға ие болу және оның ... ... ... ... ... ... және ... үшін шығындарды топтастыру:
өзгермелі - оның ... ... ... ... үйлесімді
(пропорционально)
өзгереді;
тұрақты - өнім өндіру көлемінің өзгеруіне тэуелді емес;
қайтарылмайтын - өткен кезеңнің шығыны мен табысы;
міндеттік ... - ... ... болған жағдайда пайда болады
және оны болашақта пайдалану мумкіндігін ... ... - ... да бір өнім ... ... қосымша
пайда болады (өнім өндірісін жеделдету үшін сыйлықақы төлеу);
маржиналдық ... - ... ... ... ... өнім бірлігіне
келеді;
релеванттық - тапсырыстардың (заказ) ... мен ... ... ... мақсатында бақылау және реттеу ... ... үшін ... ... ... яғни ... (өндірілмейтін);
бақыланатын;
бақыланбайтын.
Өндірілген өнімнің өзіндік құнын бағалаудың және пайданы анықтаудың
өндірістік шығын есебі
Өндіріске кететін шығын есебіне 90 «Негізгі ... 920 ... 93 ... ... ... пайдаланылады.
|№ р/с |Шаруашылық операциялардың |Дебет ... ... |
| ... | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 ... өндірістің шығын есебі |
|1 ... ... ... |901 ... 208 |524000 |
| ... ... | |
|2 |Негізгі ... ... |902 ... ... |200000 |
| ... ... ... | |
| | |ң ... | |
| | | ... ... | |
|3 ... ... |903 |635 ... |37800 |
| |еңбек-ақысы қорынан аударым ... ... | |
| ... ... ... | | |
|4 ... ... ... |904 «Үстеме |930 ... |32700 |
| ... ... ... |шығындар» |шығындар» | ... ... ... |
|5 ... ... |93 1 ... 208 |263800 |
| | ... |«Материал- | |
| | ... ... | |
|6 ... ... ... |932 |681 «Еңбекақы |150000 |
| ... ... ... | |
| | |дің ... | |
| | ... ... айырысу» | |
|7 ... ... ... |933 |635 «Әлеуметтік |28350 |
| ... ... ... ... ... | |
| | ... | | |
|8 ... ... ... |934 ... |687 ... |76000 |
| ... шығыны ... ... 201-206, | |
| | ... |208 | |
| | | ... | |
| | | |681 ... | |
| | | ... | |
| | | ... | |
| | | ... ... | |
| | | |635 ... |
| | | ... | |
|9 ... емес активтердің |935 «Негізгі |111-116 |12300 |
| ... мен ... ... ... | |
| ... ... есептеледі |тозуы және |емес активтердің| |
| | ... ... |
| | ... |131-134 ... |
| | ... ... ... | |
| | ... | |
| | |» | | ... |Коммуналдық қызмет көрсету |936 |671 ... |9360 |
| ... ... ... ... | |
| | ... | | |
| | ... | | ... ... ... ... |937 ... |687 «Басқадай |32400 |
| ... ... ... | |
| | | ... | ... ... үстеме шығындар жүзеге|938 «Басқадай»|әр түрлі |27600 |
| ... | | | ... ... ... ... кұны|930 «Үстеме |931-938 «Үстеме |599810 |
| ... ... ... | ... өндірістің шығын есебі ... ... ... |921 ... 208 |300000 |
| | ... ... | ... ... ... |922 |681 ... |100000 |
| |жұмысшыларына еңбекақы |«Өндіріс ... | |
| ... ... ... | |
| | ... |есеп айырысу» | ... |т |3 |4 |5 |
| |/ | | | ... ... ... |923 «Аударым»|635 |18900 |
| ... ... ... | ... ... | |
| ... ... | | | ... ... ... ... ... |930 |272810 |
| | ... |«Үстеме шығындар» | |
|18 |Қосалқы ... |920 ... |921-924 |691710 |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... | | | ... ... өндіріс шығындарына|900 «Негізгі |920 |545855 |
| ... ... ... ... ... ... | |
| ... көрсетуі) қосылды | | | ... ... ... |801 ... |145855 |
| ... ... ... |өнімдердің |«Қосалқы өндіріс» | |
| ... ... ... | | |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | ... ... | ... ... ... есебінің әдістері және өнімнің өзіндік құнын
калькуляциялау
Өнімнің ... құны - бұл ... және ... ... ақшалай
түрдегі шығындар.
Калъкуляциялау - бұл барлық тауарлық өнімдердің де әрі бір бірліктің де
өзіндік құнын есептеу. Ол кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ішкі резервті дер уақытында (уақтылы) ... ... оны ... ... кұнын төмендетуге және бәсекеге жарамдылығын
арттыруда пайдаланылады. Калькуляцияны ... ... ... ... өнімнің (жұмыс, қызмет) нарықтағы сұранысын ескеретін негізгі бағасын
белгілеуде пайдаланады.
Калькуляцияда субъект шығындары ақшалай түрде қорытындыланады.
Калькуляцияның мына ... ... ... - ... ... озық техника мен өндірістің және жұмыстың
жақсы ұйымдастырылуын білдіретін өндіріс қаражатың озық ... ... ... кезеңге жасалады;
есеп берушілік (нақты) калъкуляция - өнімнің өзіндік құны кәсіпорынға
тәуелді (өндіру, үнемдеу ... ... ... ... шығындау
бойьшша жоспарлы көрсеткіштердің асыра орындалуы немесе кем орындалуы) және
тәуелді болмайтын
(материалдар құнын, ... ... ... ... ... ... суға және т.б. тарифін өзгерту) себептер
бойынша жоспардан ауытқуы мүмкін нақты шығындармен сипатталады;
нормативті калъкуляциялар - ... ... ... ... ... ... Ол ... есебінің нормативті әдісін қолданатын
және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялайтын кәсіпорында жасалады. Оның
негізінде ... қол ... ... ... ағымдығы әрекет ететін нормалар жатады.
Нормативті калькуляция жоспарлымен ... ... ... ... ... ... деңгейін әлдеқайда нақты көрсетеді;
жобалық калъкуляциялар - келешекке құрылған жоспарлы калькуляцияның әр
түрлілігі ... ... Ол ... ... (капитальных
вложений), жаңа техниканың және технологияның тиімділігін анықтау үшін
қолданылады;
... ала ... ... — нақты шығын негізінде және он
айда немесе төртінші ... ... ... ... ... өнім ... мен ... бойынша есеп айырысудың басқа кезеңінде
алынатын нақты өнім (табыс)
негізінде жасалады. Бұл калькуляцияның ... өнім ... ... ... ... ала ... ... Мұндай калькуляциялар,
негізінде, ауыл шаруашылық кәсіпорындарында қолданылады.
Калькуляция барысында ... ... ... және ... өзіндік
құнын калькуляциялау объектісін дұрыс анықтау қажет.
Шыгын есебінің объектісі – кәсіпорын ... ... ... ұйымдастырудағы объект. ... ... ... мен ... ... ... дәл ... Мысалы, тігін
өндірісінде шығын есебінің объектісі мен калькуляциялау ... ... және іш ... жатады.
Калъкуляциялау объектісі — кәсіпорын калькуляциялайтын өнім (жұмыс,
қызмет) түрлері. Мысалға, ауыл шаруашылығында есеп және ... ... дәл ... (мал ... шығын есебінің
объектісі - ірі қара мал, ал калькуляциялану объектісі - сүт, төл, көң).
Кешенді өндірістерде біртұтас ... ... ... ... әр ... өнім ... және ... жалпы шығыны өз араларына
бөліп таратылмайды. Бір өнім ... ... құны мына ... ... шығарып тастау әдісі - мұнда өнім өндірудің бір түрі ... ... ... (попутные) ретінде қарастырылып, жалпы ... ... ... құн ... ... өнімнің өзіндік құнын шығарып тастайды,
ал алынған шама негізгі өнімнің өзіндік құны болып табылады.
Құрамдастырылған (комбинированный) әдіс негізгі және ... ... ... ... ... кешенде колданылады. Шығарып тастау
әдісі мен шығындарды бөлу ... ... ... алғашқыдағы
шығынның жалпы сомасынан ілеспе өнімнің құнын шығарып тастайды, ал шығынның
қалған бөлігі ... ... ... ... ... ... шығынның жалпы сомасынан ілеспе өнімнің өзіндік құны
шығарылады;
шығынның қалған сомасынан ... ... ... ... ... оның
бір бөлігі шығарылады;
шығынның қалдығы белгіленген коэффициенттерге сәйкес өнімдерге
бөлінеді;
тиісті өнімдердің өзіндік ... ... ... ... ... ... ... тапсырыстық калькуляцияның процестік
әдісі бөліп көрсетіледі.
Тапсырыстық әдіс - технологиялық мақсаттарға арналған ... ... ... негізгі еңбекақысын және үстеме шығындарды
нақты өнім шығарумен немесе ... да бір ... ... оңай ... ... ... толтыратын) өндірістерде қолданылады. Бұл ... бір ... (тип) ... ... ... ... көрсету саласында қолданылады.
Өндірістік шығынның тапсырыстық есебін ұйымдастыру мына ... асуы ... ... ... ... ... ... орындалған
бұйымдарды немесе ... ... ... ... бөлектеп
дараландыруда ұйымдастырылуы мүмкін, өнім ... ... ... ... құн ... ... алу қажет (құрылыс, кеме жасау, құбыр
жасау, полиграфия, жиһаздар өндіру, ҒЗЖ (ғылыми зерттеу жұмысы) ... ... ... ... және ... беру ... т.б. ұсақ сериялы, дара тұрпатты өндіріс).
Барлық тікелей шығындар жекелеген ... ... ... ... ... ... Барлық қалған шығындар
пайда болған орны бойынша ескеріліп, бөлу базасымен белгіленгенге сәйкес
тапсырыстардың өзіндік құнына ... ... ... есебі мен калькуляциялаудың объектісі болып
табылады. Тапсырыстар бір бұйымға жеке ... ал ұсақ ... ... ... ... ... (немесе ашылады).
Есептің тапсырыстық әдісіне мына ерекшеліктер тән:
тапсырыстар ... ... ... ... орындау барысында оны есептен шығару;
тапсырыстар есебінің карточкасын ... ... ... ... ... бөлу аса қажет.
900 «Негізгі ... ... ... саны ... ... санына сәйкес келуі керек.
Қайта бөлу әдісі біркелкі өнім ... ... ... (шекті)
нақты тізбекпен өтетін тасқынды (поточный) және сериялы өндіріс ... ... ... ... қайта жасалып аяқталған өнім
жатады, ал шығын есебінің объектісіне - қайта ... яғни ... ... ... мүмкін немесе тарапқа өткізілген жартылай дайын өнімді
алумен аяқталған технологиялық процестің бір бөлігі жатады.
Әдістің мәні ... - ... бір ... ... әр ... өнім ... ... да, өндірісті қайта жасау бойынша ... ... ... ... ... есебінің қайта бөлістік әдісінің ерекшеліктеріне мыналар жатады:
жекелеген ... ... ... ... ... ... жалпылау,
күнтізбелік кезең үшін шығынды есептен шығару, әрбір қайта жасауға 900
«Негізгі өндіріс» синтетикалық ... ... ... ... ... ... мен үнемшілдігі.
Жаппай өндіріс жағдайында бір текті өнімдер жай ... ... ... өндірісте орташалау әдісін қолданумен шартты
дайын өнімдегі жартылай дайындалған өнімді ... ... ... Бұл ... 900 ... өндіріс» шотында жасалған шығындар есептік
кезеңде өндірілген дайын өнімнің ... ... ... Шартты
бірлікті қолдану мынаны ұйғарады: аяқталған өнімнің ... ... ... бір ... бірлігі және үстемеленген шығынның бір
шартты бірлігі керек болады.
Бұл әдіс екі элементтен тұратын ... ... ... ... ... ... ... қайта санауға мүмкіндік тудырады: есептік кезеңде
және сол кезеңде аяқталмаған өндірістегі шығынды көрсететін элемент.
Шығындарды ... ... ... ... ... ФИФО -
өнім бірлігін өңдеу өңдеуге жаңа өнімдердің ... ... ... ... ... өнім бірлігінің орташалау-қоры есептік кезеңнің шегінде
басталып аяқталды.
Шығынның жиынтық ... ... ... ... ... ... өзіндік құнын калькуляциялаумен жүзеге асырылады:
• жартылай өңделген ... ... - оны бір ... ... тапсыру кезінде өзіндік өндірістегі жартылай
дайындалған өнімнің өзіндік құны бухгалтерлік қайта ... ... ... ... ... ... нақты мағынасында (в
натуральном выражении) оперативті жүзеге асырылады. ... ... ... ... ... Үстемеленген шығындар әрбір қайта жасау
бойынша көрініс табады, ал шикізат құны бірінші қайта жасаудың ... ... Өнім ... ... ... шығынның жиынтық есебі
өндіріс процесіндегі олардың қатысу үлестерін ескеру ... ... ... ... ... өңделген өнімдік (полуфабрикатный)— бухгалтерлік есеп
жүйесінде келесі қайта ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнын қайта есептеумен жүргізіледі. Өндіріс
шығынының жиынтық есебі өнімді әрбір ... ... ... ... ... ... ... қайта жасауға тапсырылатын өнім ... ... және ... ... ... бір ... ... өнімдік нұсқада есептік жазбалар ... ... ... ... ... ... ... Жартылай өнім бірінші цехта |910 |900 |240000 ... ... ... |«1-ші цехтың |«1-ші | ... ... 100000 + бір ... ... | ... ... шығын 220000 — айдың |өңделген өнімі»|негізгі | ... ... ... 80000) | ... | ... ... ... өнім одан әрі|900 |910 |240000 ... №2 ... ... ... ... ... | |
| ... |цех-тьщ | |
| ... ... | |
| | ... | |
| | ... | ... ... енім №2 ... |910 |900 |593000 ... ... ... ... ... ... | ... өндіріс 123000 + бір |жартылай ... | ... ... ... 380 000 + №1 ... өнімі»|негізгі | |
|цехының жартылай ... ... | ... | ... құны 240000 - айдың аяғында | | | ... ... 150000) | | | ... ... ... өнім №3 |900 |910 |593000 ... одан әрі өңдеуге тапсырылды |«3-ші цехтың |«2-ші | ... ... ... өнім |негізгі |цех-тың | ... + бір ... ... шығын |өндірісі» |жартылай | ... + №1 ... ... | ... | ... ... өзіндік құны | ... | ... - ... ... ... | | | ... 120000) | | | ... ... өнім ... кіріске алынады|221 «Дайынөнім»|900 |1221700 |
|(сатып алушыларға босатылды) |801 ... | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... құны» | | ... ... ... ... ... бір текті немесе
шамамен бірдей ... ... ... ... ... әйтпесе үздіксіз
өндіру кезеңіне жататын ... ... ... ... ... ... ... өндірістік бөлшектердің
жекелеген бөлшектерінің өндірістік ... ... және ... ... ... бір ... ... жылжуын қарастыратын
субъектілер қолданады. Соңғы бөлімше өндіруді аяқтап, ... ... ... ... ... ... бір ... үшін - бұл арада тапсырысты
орындауға қажетті уақытта айтып тұрған жоқ, есептік кезеңде бұйым жасалған
уақытқа ... ... ... бойынаша қорытындыланады. Әрбір
бөлімшеге «Аяқталмаған өндіріс» жеке шот ашылады. ... ... ... және ... ... ... ... түрде дайын өнім ретінде
саналады.
Бұйымның бір бірлігінің өзіндік құны белгілі бір кезеңдегі өндірістін
өзіндік құнын осы кезеңде шығарылған ... ... бөлу ... ... ... кен ... өнеркәсіп пен энергетика салалары жатады.
Мұнда шығарылған өнім бір мезгілде шығын есебінің және калькуляциялаудың
объектісі больш табылады.
Шығындардьщ ... ... ... ... ... және ... (тікелей)
шығын есеп әдістері айрықшаланады.Толық шығын есебінің ерекшелігі мьшада:
тікелей шығын бірлікке тікелей ... ... ... сай ... ... ... ... қатысты болады. Мұлда жанама шығын өнім
бірлігіне қатыстылығы үстеме шығын ... ... ... да
бір базаға үйлесімді (пропорционально) болады. Шығын ... ... ... ... ... болу ... ... барлық шығындарды шоғырландыру және жанама
шығындарды бөлімшелерге бөлу;
шығынды негізгі өнімді ... ... ... ... ... өнімді шығаратын бөлімшелерге қандай да бір базаға үйлесімді
(пропорционально) қайта бөлу;
үстеме шығынды негізгі өнімді ... ... ... және ... өнім ... ... ... да бір базаға үйлесімді
(пропорционально) қайта бөлу.
Бөлудің бірнеше базаларын пайдалануда бұл әдістің мынадай кемшіліктері
бар: ... ... ... болу ... жоғары; қосымша
тапсырыстардың бағасын тиімді анықтау мүмкін емес, өйткені мұндағы ... ... ... өзгермелі болады; ұйым қызметінің қандай сәтте пайда
ала бастайтынын анықтаудың ... ... ... ... әр ... баламаларды қарастыру барысында шығынның мінез-құлқы
туралы аса қажетті ... ... ... жанама салығы жоқ түсім мен өндірілген өнімнің толық өзіндік құны
арасындағы ... ... ... ... ... ... толық емес өзіндік құнның есеп
айырысуы (есебі) жүргізіледі. Ағымдағы ... бір ... ... ескерілмейді және калькуляцияланбайды, залалсыздық нүктесіне қол
жеткізуге дейін өзіне тұрақты шығынды ... қол ... ... ... ... дейінгі пайданы өзіне қосатын ... ... ... ... әдіс директ-костинг негізінде жатады.
«Директ-костинг» жүйесі бойынша шығын есебінің әдісі.
Жүйеніц мәні. тікелей (өзгермелі) шығындар дайын өнім түрлері бойынша
қорытындылайды, ал ... ... ... жеке ... ... және ол
қай есептік кезеңде пайда болды, сол есептік кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... құнды калькуляциялау кез келген
өндіріс көлеміндегі түрақты шығындардың ... ... ... ... ... ... ... тұрақты шығындарға бөлінеді.
«Директ-костинг» жүйесін айрықшалап көрсететін бірнеше ерекшеліктері
бар:
Өндірістік шығындарды өзгермеліге және тұрақтыға бөледі.
Шектеулі ... ... ... ... ... ... ... жасау көп сатылы болады.
Есеп процесі екі кезеңде болады:
Өзіндік құнның 1-ші есеп ... ... ... - X X ... ... - X X ... ... - X X ... 2-ші есеп ... шығын - X;
өндірістің рентабельдігі, яғни пайдалылығы - X.
«Директ-костинг» жүйесініц ... -- баға ... ... ... ... шығын мен нәтижелерді есептеу, жоспарлау,
нормалау, бақылау ... ... ... жүйе ... ... ... Өткізу мөлшері неғұрлым мол
болса, субъект ... ... ... ... ... мен ... тек өзгермелі (тікелей) шығындар бойынша бағаланады. Мұндай жүйе
кәсіпорынды соңғы мақсатқа - таза ... ... қол ... үшін ... ... жолдарын қарастыруға итермелейді.
Нормативті әдіс.
Өнім өндіруге кететін материалды айдың басында цех шығын етпеген қалған
материалды қоса ... ... ... мен әрекеттегі озық мөлшер
(действующих прогрессивных норм) негізінде белгіленген лимит шегінде ... ... ... (+ -) ... шикізаттың, материалдың технологиялық
ерекшеліктеріне, оларды нормалауға және өндірістің ... ... ... ... ... ... себепші болады: материалдың
ауыстырылуы, оларды пайдалану сапасы (пішу сапасы), ... ... ... ... ... қалдықтармен бірге пайдалану және т.б.
Материал шығыны бойынша нормадан ауытқу мына әдістермен анықталады:
құжаттау әдісі - материалды ауыстыру салдарынан ... ... ... ... ... ... ... тыс шығыны
арнайы (сигнальный) құжаттармен ресімделеді;
топтамалық пішу (партионного раскроя) әдісі - өндіріске босатылған аса
қымбат ... ... ... және т.б.) ... ... ... ... қолданылады. Ауытқуды нормативті шығынымен партия
бойынша өнім шығарылымын және материалдардың нақты шығынын салыстыру ... ... - осы ... ... бес ... он ... бір ... ауытқуды материалдардың нақты шығынын белгілеген норма бойынша
шығындарды ... ... ... кезең сайын ауытқулар туралы, оның себептері мен оған
кінәлілерге сілтеме жасай ... ... ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнына және аяқталмаған
өндіріс қалдығына ... ... ... ... тізімдемесінде
көрсетілген индекстердің көмегімен оларға ... ... ... норманың өзгеру сомасын және калькуляция баптарының қимасындағы
норма бойынша ... ... ... ... бір ... нақты құны шығын баптары бойынша нормативтегі
нормативті калькуляциядан жазылатын өнім бірлігінің өзіндік құнының ... ... ... ал ... ... ... мен нормадан
ауытқу өндіріс есебінің тізімдемесінде көрсетілген ... ... ... өзіндік құны нормативті өзіндік кұлға үстемелеу жолымен
немесе одан ... ... ... нормадан ауытқулар мен норманың
өзгеруін шегерумен есептеледі.
«Стандарт-кост» жүйесі бойынша шығын есебінің әдісі.
«Стандарт» -- өндіріске аса қажетті машина және ... ... ... саны ... өнім ... ... ... өндірісіне бұрын
есептелген машина және еңбек шығыны.
«Кост» - бұл өнімнің бір ... ... ... өндірістік шығынның
ақшалай көрінісі.
Америкалық әдебиеттерде «стандарт-кост» үғымы өндірістің ... ... ... бақылау аспабы ретінде баяндалады.
«Стандарт-кост» жүйесінің артықшылығы - өндіріс пен бұйымды ... ... ... ... ... ... өнім ... өзіндік
құнын бұрын есептеу негізінде бағаны белгілейді, нормативтен ауытқуларды
және оның әрбір басқару деңгейіндегі пайда болу ... ... ... кіріс пен шығыс туралы есеп беруді жасайды.
Ауытқу нақты және нормативті (жоспарлы) ... ... ... ... форманың ішінде есептелген стандарттар
(нормалар және нормативтер) ... ... және есеп ... ... заттай негізін құрайтын өнім
жатады.
Барлық стандарттар жиынтығы үш топқа бөлінеді:
баға деңгейінің есебіне қабылданғанға байланысты:
идеалды - ... ... ... баға мен ... қызмет
көрсетудің тарифі, еңбекақы мөлшерлемелері және үстеме шығындардың ... - ... ... ... ... ... ... — нақты есептік кезеңдегі болжалды әрі қолданыстағы баға
негізінде есеп айырысу;
базистік - жылдың ... ... және жыл бойы ... қалады
(негізінде баға индексін есептеуде қолданылады);
... ... ... ... - ... оны ... немесе идеалды орындауымен қол
жеткізгені. Олар қуаттылықты толық пайдалануға, нормативті көлемге, ... ... ... бос ... ... ... ... қарастырылмайды)
негізделген
кәсіпорынның мақсаттары болып табылады;
өткендегі орташа орындау - статистикалық деректермен есептеледі ... ... бос ... ... яғни ... кезеңдегі барлық кемшіліктер
есепке алынады;
қалыпты орындау - ... ... ... кернеуінің болжалдық орташа
деңгейінде қарастырылады;
өнім шығару ... ... -- ... ... ... алдын ала анықталып
қойылған. Оларға қол жеткізу мүмкін емес немесе бір ... ... ... ...... ... ... қол жеткізеді, нақты қол
жеткен шығарылым деңгейіне негізделеді және ... ... ... - ... ... ... ... және төменгі көлемінің орташа
шамасында өнім шығарылымының қол жеткізген ... ... - өнім ... ... ... өндірістің нақты
шарты негізінде есептеледі.
Бүл сипаттамалар мынаны көрсетеді: америкалық фирмаларда шығын ... ... ... әр ... ... бар. Алайда
қабылданған стандарттың жаңа тәсілдемесінде өндіріс ... ... ... өзіндік құн картасында бухгалтерияда қорытылады. Картаны
бұйым, тапсырыс ... бұл ... ... ... ... ... бойынша жасалады.
«Стандарт-кост» жүйесі - тікелей шығындарды басқару құралы. Бұл жүйенің
бірнеше нұсқаларын пайдаланады:
1-ші нұсқа. ... 900 ... ... ... ... ... стандартты құн бойьшша бағаланады, ал аяқталмаған өндіріс - ... ... ... ... 900 ... ... шот ... қорытыланған шығындар
нақты құн бойынша бағаланады, ал 900 ... ... шот ... ... ... өнім ... құн бойынша бағаланады. Аяқталмаған
өндіріс нақты шығынның ана ... мына ... ... қоса ... құн ... бағаланады.
Америакалық фирмалар әдетте стандарттықтан болатын нақты ... ... ... ... ... ... ... сату бойынша
шығындар» шотына есептен шығарады. Бұл жүйеде ... ... ... ... ... ... ... арқылы өндіріс шығынын
талдауда ауытқуларды анықтаудың ... ... ... ... ... не көрсететінін ескеру үшін әрдайым бірнеше елеулі
ауытқуларды қарастырады.
Ақау, ысырап және ... қор ... ... ... ... ... ... маңызды мәселелердің бірі
әрі ол басқарушылық жоспарлау мен шығынды ... ең ... ... ... ... ... ... бірге және 52 «Өндірістегі ақау»
шотының ішкі бөлімшесін ... ... ... ... ... болып қалатын бухгалтерлік есеп шотында оның көріну ... ... ... ... үшін ... экономикалық өңдірістік
процесс және осыған сәйкес бақылауды жүзеге асыру, оның ішінде өндірілетін
өнімде ақау ... ... аса ... Ақау ... шектен аспауы
керек. ұйым өнімнің сапасын жақсартуға барынша күш ... ... бұл ... ... ... азайтып, өнімнің өткізілуін жоғарылатады.
Ақау әдетте өнім өндірісі аяқталғаннан кейін көзге түседі (байқалады),
оған да ... ... ... кеткен еңбекпен бірдей еңбек ... ... ... ... ... ... ... аспаптардың тозуынан өндірістің ... ... ... бар ... ... стандартпен белгіленген сапаға, техникалық жағдайға немесе
жобалық шешіммен сәйкес келмейтін, нақты ... ... ... ... ... да оны түзеткеннен кейін ғана жарамды
бұйым жатады.
Әлдеқайда экономикалық өндірістік процестің өнімділігін тудырған соң
ұйым ... ... деп ... ақау ... ... керек, яғни ақау
нормасын кондициялық (сапалық) өндірістегі шығынның бір бөлігі ретінде
қабылдауға басшылық ... ... ... Бұл ақау ... технологиядан
пайда болады әрі оны болдырмау мүмкін емес, өйткені ол есептік кезеңде
бақылауға көнбейді.
Ақау - ... ... яғни ақау деп ... ... өнім ... мүмкін баға бойынша сатылып кетуі де ықтимал. Өңделуі ... ... деп ... ... ... ... мүмкін. Ақау деп танылған бұйымның таза
құны ... ... ... ... ... сәтіне дейінгі қосу (плюс)
істен шығу алу (минус) өткізудің мүмкін құны бойынша шығын) тең.
Ақау бұл өндірісте пайда ... ... ... Ол ... ... оның өзіндік құнын арттырады.
Ақаудан басқа өндірісте ысырап та ... ... ... бастапқы
материалдар шығын кезінде (ІІо ... ... бір ... ... ... ... ұрынады немесе экономикалық құны жоқ тұлбаға
(шөгіндіге) айналады (1).
Қалдық - бұл өнімнің бір бөлігі болып табылмаса да ... бір құны ... ... ... ... қайталап пайдалануға болады (яғни өңдеу
өнеркәсібіндегі жаңқалар (жоңқа) мен ағаш тақтайлары; ... ... ... мен ... ... ... оның сапасын тексеру кезінде өнім ... ... ... ... мәселемен шұғылданатын көптеген авторлар ақау, ысырапқа арналған
эквиваленттік (баламалы өнім) ... ... ... ... ... Бұл бұлай түсіндіріледі: қалыпты ақаудың шығынында - осы ... ... ... ... ... ... ... өнімдерге автоматты түрде бөлінеді. Алайда мұндай «жылдамдатылған»
әдіс нақты нәтижені толық бермейді.
Ақауды кемістік (дефект) сипаттарына ... мына ... ... - ол тиімді өндіріс процесінде пайда болмайды және іріктелген
технологкялық процеске тән ... ... ... ақауды көптеген
жағдайларда бақылауға болады (сапасыз материалдарды пайдаланудағы станоктың
сынуы, апат).
қалыпты емес (сапасыз өнім) - шығындар ... ... ... ... ... ... ... керек және кірістер мен шығыстар туралы
есеп беруде жеке бап ретінде көрініс ... ... әрі ... ... кұнында көрінбеуі керек.
техникалық бақылау бөлімі белгіленген ... ... ... және ... болып бөлінеді.
Түзетілетін (ішінара) ақау - бұл оның ... ... ... ... (техникалық жағынан мүмкін және экономикалық мақсатқа
лайықты) пайдалануға ... ... ... ... да есте ұстау қажет,
ақауды түзету тек мына жағдайда егер шығындардың өсуінен табыстардың өсуі
басым ... ... оған ... яғни ... ... ... ақау ... - бүл түзетілуі мүмкін емес ... ... ... емес ... ақау ... түскен, яғни ... орны ... ... кәсіпорында анықталатын ішкі және жинау, ... және ... ... ... ... ... сыртқы деп бөлінеді.
Өнімді техникалык қабылдау процесінде анықталған кемістік тізімдемеде
немесе ақау актісінде ... ... ... ақау ... ... тапсырылады. Актіде ақау деп танылған өнімдердің ... ... ... оның ... мен оған ... ... құны және кінәліден
өндіріп алудың сомасы, ақау деп ... ... ... ... ... ... көрсетілуі керек.
Жабдықтаушыдан келіп түсетін сапасыз материалдар, дайындау кезіндегі
немесе өткен операцияда өндеу ... ... ... жөндеуге
келмейтін жабдықтар мен аспаптар, өндіріс технологиясының бұзылуы, жобалық
және технологиялық құжаттамалардағы дәлсіздіктер ... ... ... болуы мүмкін.
Актіде, сондай-ақ, шығын баптары бойынша ақаудың өзіндік ... ... ... ... ... ... ... мастермен немесе цех бастығымен
екі данадан жасалады.
Ақаудың себептері мен оған кінәлілер анықталып, кінәліден ... соң және ... ... ... ... кейін акт
бухгалтерияға тапсырылады. Әрбір акт ... ақау деп ... ... мен ... ... ... белгілеу бойынша мөлшері анықтальш,
ақаудан болатын ... және ... ... ... ... ... жасалуы керек (қосымша шығынға жұмсалған материалдың
құны, кемістікті жою, тазалауға байланысты жүргізілетін ... да ... мен ... ... үшін есептелетін жастардың еңбекақысы және
бүрын өткізілген өнім бойынша анықталған ... ... ... ... ... байланысты шығындар шоты арқылы тапсырыс берушілер
және сатып ... ... ... ... ... шығындардьщ бір
бөлігі). Актіде, сонымен қатар, сапасыз материалдармен жабдықтағаны үшін
жабдықтаушылардың есебінен ұсталатын (егер олар өз ... ... ... ... ... ... өтеу ... сондай-ақ пайдаланудың
мүмкін бағасы бойьшша ақау деп танылған бұйымды бөлшектеу мен ... ... кұны ... Ақауды түзету мен зиянды өтеу
шығын сомаларының арасындағы ... ... ... ... ... шығын баптары мен экономикалық элементтерге сәйкес өнімнің ... ... ... ... ... ... кінәлінің есебінен немесе
шаруашылық қызметтің нәтижесінің есебінен есептен ... ... ... ... ... бекітеді. Акт ақауды жою туралы бастапқы
қүжаттарға сәйкес келетін ... ... ... ... ... ... ... ақаудың дабылдамалық жүктеліміне (сигнальный наряд
на брак) ... ал ... ... үшін ... ... ... жасауға дабыддамалық талап етуге жазылады.
Түзетілетін ішкі ақаудың өзіндік құны шикізат пен ... ... ... құндарынан, ақауды түзету ... ... ... осы ... еңбекақы қорынан
аударымдардан (яғни еңбекақы ... ... ... Ал, ... болатын ысыраптар оның өзіндік құнынан кінәліден ұсталған соманы
шегеру арқылы анықталады. Аса үлкен емес ... ... ... ... баптары бойьшша бағаланады (материалдар,
өндіріс жұмысшыларының еңбекақысы, аударым, үстеме шығындар). Егер субъект
үлкен ... ... ие ... ақау ... ... иормативті
өзіндік құндарымен бағаланады.
Сыртқы ақаудың өзіндік құны ақау деп танылған өнімнің ... ... оны ... ... ... шығынынан, сондай-ақ ақау деп танылған
өнімдерді ауыстыру барысындағы көліктік ... ... ... ... ... ... берілетін шығындардан тұрады. Өнімді тұтынушылар төлеген
айыппұл, өсімақы, тұрақсыздық төлемі ақаудың өзіндік ... ... ... ... ... ... болатын ысыраптың синтетикалық есебі 93 «Үстеме шығындар»
бөлімше шотында, 3 «Ақауды түзету ... ... ... ... ... ... ... болатын ысырап өндіріс шығындарының есебіне
есептен шығарылады және дайын өнімнің өзіндік құнына ... ... ... ... мына шоттардың корреспонденттерін ұсынуға
болады.
Ел ішінде өнім өндіру барысындағы ішкі ақауды түзету шығындары:
... ... үшін ... ... ... ... негізінде
Дебет 931/3 «Ақауды түзетуге кететін материалдар»
Кредит 201 -208 ... және ... 23 ... ... ... ... айналысатын жұмысшының еңбекақысы есептеледі.
Дебет 932/3 «Ақауды түзетумен айналысатын жұмысшының еңбекақысы»
Кредит 681 ... ... ... есеп ... 60000
• Ақауды түзетумен айналысатьш жүмысшьшардьщ еңбекақьі қорынан
аударылатын сомаға
Дебет 933/3 ... ... ... ... ... «Аударым»
Кредит 635 «Әлеуметтік салық» 8272
• Ақауды түзетуге кететін үстеме шығындардың сомасы қорытындыланады
Дебет 930/3 ... ... ... ... шығындар»
Кредит 931/3-933/3 «Үстеме шығындар» (230000+60000+8272)
Бір элементті шығындардың қорытындысы - ... ... ... ... ... ... сома ... ақауды түзетуден алынған материалдар кірістеледі
Дебет 206 «Басқадай» материалдар
Кредит 930/3 «Ақауды түзету бойынша шығындар» 48230
э) ақау материалдармен жабдықтағаны үшін жабдықтаушыларға ... ... ... ... ... 334 «Басқадай» қосалқы шот «Талапхат бойынша есеп айырысу»
Кредит 930/3 «Ақауды түзету бойынша шығындар» ... ақау ... ... ... ... 681 ... бойынша қызметкермен есеп айырысу»
Кредит 930/3 «Ақауды түзету ... ... ... ... ақау ... ... негізгі өндіріс шығынына есептен
шығарылады.
Дебет 900 «Негізгі өндіріс»
Кредит 930/3 «Ақауды түзету бойынша шығындар». ... ... ... ... ақау ... ... ... негізгі (қосалқы) өндірістегі ақау анықталады
Дебет 930/3 «Ақауды түзету бойынша шығындар».
Кредит 900 «Негізгі өндіріс», 920 «Қосалқы ... ақау деп ... ... ... ... ... шығындары
а) ақауы бар өнімді талқылауға (жөндеуге) материалдар босатылады
Дебет 931/3 «Материалдар»
Кредит 201 -208 ... ... ... бар өнімді талқылаумен (жөндеумен) ... ... ... 932/3 ... ... Кредит 681 «Еңбекақы бойынша
қызметкерлермен есеп ... ... ... бар ... талқылаумен айналысатын ... ... ... 933/3 ... ... 635 ... ... 5819
• ақау деп танылған өнімді талқылау бойынша шығындар қорытындыланады
Дебет 930 «Өндірістегі ақау»
Кредит 931 ... 932 ... ... ... ... ... 5819)
• Ақаудан болатын материалдар кірістеледі (сынық, қалдық)
Дебет 206 «Басқадай материалдар»
Кредит 930/3 «Ақауды түзету бойынша ... ... ... бар ... ... үшін ... ... (претензия) қойылды
Дебет 334 «Басқадай материалдар»
Кредит 930/3 «Ақауды түзету бойынша ... ... ... ... ... ... 681 «Еңбекақы бойынша қызметкерлермен есеп айырысу»
Кредит 930/ 3 «Ақауды түзету бойьшша шығындар». 20000
• жеке ... ... ... ... ... мойнына жазады
Дебет 333 «Қызметкерлер мен басқа тұлғалардың берешегі»
Кредит 930/3 «Ақауды түзету бойынша шығындар». 42400
• Түпкілікті ақау ... ... ... ... ... 900 ... өндіріс», 920 «Қосалқы өндіріс»
Кредит 930/3 «Ақауды түзету бойынша шығындар». 24839
Норма (шығын ... ... ... ақау өнімнің өзіндік
құнына қосылады
Дебет 221 «Дайын өнім»
Кредит 900 «Негізгі өндіріс», 920 «Қосалқы өндіріс» 8320
Нормативтен тыс ақау ... ... ... және кірістер мен
шығыстар туралы есеп беруде көрініс табады
Дебет 821 ... және ... ... 900 ... ... 920 ... ... 16519
Сыртқы ақау бойынша операция есебі:
• Өнім сатып алушыға жөнелтіледі:
а) жөнелтілген өнімнің өзіндік құны есептен шығарылады
Дебет 801 ... ... ... (жұмыс, қызмет) өзіндік құны»
Кредит 221 «Дайын өнім» 456200
ә) сатып алушыға шот ... ... ... ... ... сатудан
түскен табыс есептеледі
Дебет 301 «Алушыға тиісті шоттар» Кредит 701 «Дайын өнімдерді (жұмыс,
қызмет) сатудан ... ... ... ... ... үстемеленген құнға 15% салық сомасьша
Дебет 301 «Алынуға тиісті шоттар»
Кредит 633 «Қосымша құн салығы» ... ... ... ... ... 811 ... ... қызмет) сату шығындары»
Кредит 441 «Есеп айырысу шотындағы қолда бар ақша», 422 ... ... ... ... жөнелтілген өнім үшін ... ... ... ... 441 ... айырысу шотындағы қолда бар ақша»
Кредит 301 «Алынуға тиісті шоттар» 786945
Сатып алушы ... ... ... жабдықтаушыға наразылық білдірді.
Өнім жөнелтімі бойынша бұрын жүргізілген жазбалар («қызыл ... ... ... ... ... ... 801 ... дайын өнімнің (тауар, жұмыс, қызмет) өзіндік
құны» ... 221 ... ... ... ... ... шарттық құны
Дебет 301 «Алынуға тиісті шоттар»
Кредит 701 ... ... ... ... қызмет)
сатудан алынатын табыс» 684300
б) ... ... ... ... салық сомасы
Дебет 301 «Алынуға тиісті шоттар»
Кредит 633 «Қосымша құн сомасы» ... тиеу ... ... ... 811 «Дайын өнімдерді (тауарлар, жұмыс, қызмет) өткізу шығындары»
Кредит 441 «Есеп айырысу шотындағы қолда бар ... 422 ... ... ... бар өнімдердің бір бөлігі түзетуге жатады (ақауды түзету
бойынша ... ... ... ... ... ақау деп ... өнімдер мыналар бойынша
өзіндік қүн бойынша көрініс табады Дебет 930/3 ... ... ... ... ... 375300
Тиеу бойынша қайтымсыз шығындар есептен ... ... 930/3 ... ... ... 441 «Есеп айырысу шотындағы қолда бар ақша» 172600
Сатып алушыға ақшалай қаражат ... 301 ... ... ... 441 ... ... ... қолда бар ақша» 786945
Бұрын есепке алынған қосымша құн салығы «Салықтар және ... ... ... ... Салық кодексінің 237-бабына сәйкес
тауарлар ... ... ... ... алынбайды Дебет 821 «Жалпы
және әкімшілік ... ... 633 ... құн ... бар ... ... жаңа өнім жөнелтілді:
а) жөнелтілген өнімдердің өзіндік құны есептен шығарылды
Дебет 801 «Сатылған дайын өнімдердің ... ... ... ... Кредит221 «Дайын өнім» 456200;
ә) сатып алушыға шот ұсынылды ... ... ... ... ... ... ... 301 «Алынуға тиісті шоттар» Кредит 701 «Дайын өнімдерді ... ... ... ... 684300
б) ... ... ... ... 15% салық сомасьша
Дебет 301 «Алынуға тиісті шоттар»
Кредит 633 «Қосымша құн салығы» 102645
в) тиеу ... ... ... 811 ... өнімдерді (тауарлар, жұмыс, қызмет) өткізу шығындары»
Кредит 441 ... ... ... ... бар ... 422 ... ақшалай қаражат» 172600
г) жөнелтілген өнім үшін сатып алушыдан төлемақы кеп түсті
Дебет 441 ... ... ... қолда бар ақша»
Кредит 301 «Алынуға тиісті шоттар» 786945
ІПетелдік жабдықтаушылардан ақау деп ... ... деп ... кеп ... комиссия акт жасайды, ... ... ... ... өкілі шақырылады. Акт негізінде жабдықтаушыға
наразылық білдіріледі (кінәрат қойылады). Мұнда мына жазбалар болады.
Дебет 334 «Басқадай» ... шот ... ... есеп ... 671 ... ... ... тауар қабылданып, кірістелсе, онда акт жасалған соң барлық ... ... ... басқа ары қарай қайта жасауға берілетін немесе
тараптарға өткізілуі мүмкін қалдықтар пайда ... ... мен ... ... ... ... - бұл шығарымда (на выходе) өнімнің
бөлігі болып табылмайтын ... кеп ... ... ... ... түрде аздаған экономикалық құндылығы болады».
Өнім өндіруде қалдықтарға жіберуге болатын ... ... ... ... Материалдың сметалық нормасы ... ... ... өнім ... ... ... ... дайын
өнім бірлігіне кететін қалдықтардың нормативі ысырап салмағына көбейтілген
өнім бірлігіне кететін қалдықтардың ... ... ... ... ... ... ... саналатын) келетін
металл және ағаш кесінділері, тақтайлары, жаңқалары, үгіндісі, жоңқалары
жатады. Қалдықтар сметалық нормаға ... ... ... ... ... тыс
көбеюі өндірістің тиімсіздігін көрсетеді.
Ескерілген және өткізілген қалдықтардың құны үстеме шығындарды ... ... ... ... ... түскен соманы бухгалтерлік жазбамен көрсетуге болады.
Дебет 441 ... ... ... шоттағы ақша», 451 «Кассадағы
ұлттык; валюта түріндегі қолма-қол ақшалар» Кредит 930 «Үстеме шығындар».
Алайда, егер қалдықтар ұзақ ... бойы ... онда ... ... ... мен сатудың таза құны бойынша ... қор ... ... ескеру керек.
Дебет 206 «Басқадай материалдар» қосалқы шот «Өндірістегі қалдықтар»
Кредит 900 ... ... ... ... арналмаса, ол негізгі және қосалқы материал
ретінде қайталап қолданылса қоймаға кірістеліп, қажетті жағдайда өндіріске
жіберіледі.
Үстеме шығындардың ... ... ... оның ... ... ... мен оның түзетуге жұмсалатын шығын, ... ... ... ... ... аяқталмаған өндіріс ретінде ескерілген ақау бірлігі ... ... ... ... ... қатысты болады. Ұйымның
кезеңдік басшылығы нақты ... ... және ... ... ... салыстырады. Мұндай салыстыру ақау деп танылған
бұйымдарды бақылауға және осыған орай ақауды ... ... ... ... ... бойынша басқарушылық шешім ... ... ... ... ... және бақылауды негіздеу шығындары туралы ақпарат
Басқарушылық шешімді қалыптастырудағы ақпараттық қажеттіліктер әр түрлі
деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ғана
қанағаттандырылады. Ұйымның есептік ақпараттық жүйесін құруға әсер ететін
негізгі факторларға аса қажетті бастапқы талдамалық деректерді алу, ... ... ... ... ... ... ақпаратты
басқаруға ақпараттық қажеттіліктерді қанағаттандыруды іске асыру ... ... ... ... ... ... ... шешудің бірнеше
мүмкін жолдарын (нұсқаларын) салыстыра қарауды және ... ... ... ... ... ... Аса қажетті ақпараттарды бухгалтер
береді.
Бұл процестің мына ... ... ... ... мәселенің пайда
болуы, әрекетке жақын, яғни мәселені шешуге ... ... ... ... шаруашылық операцияларын баламалардың ықпалын талдау:
іске жарамды нұсқаларды ... ... ... ... ... (үлгісі) басқарушылық жүйемен бақыланатын және ... ... және ... ... ... операциялық
шарттар мен шектеулерді білдіреді.
Басқарушылық шешімді қабылдауға баламалы ... ... ... мен табыстар баламалы нұсқалар бойынша айыратын
релеванттық талдау қолданылады. ... ... ... ... қатысты,
нұсқалар бойынша ерекшеленетін шығындар мен табыстар релеванттық бола
алады.
Басқарушылық шешімді қабылдау ... ... ... ... ғана назар аудартады, ал, бүл өз кезегінде әлдеқайда ... ... ... ... әрі ... ... - көлем -
пайда» талдауы шығынның, түсімнің, өндіріс көлемінің және пайданың ... ... әрі ... мен ... ... ... табылады. Мұндай талдау барлық шығындардың орнын толтыруға, бағалы
шешімдерді қабылдауға және басқарушылық міндетті іске асыруға аса ... ... ... ... ... өзгермелі және тұрақты деп бөлу залалсыздық нүктесін, яғни
ұйым зиян да шекпейтін, пайда да ... аса ... ... ... ... ... ... мінез-құлқын бағалау залалсыздық
нүктесіне жеткенге дейін өзіне ... ... ... ал ... ... ... ... дейін пайданы қосатын маржиналдық табыстың
тұжырымдамасымен ... ... ... және ... ... ... қызметінің маңызды бір саласында жоспарлау
жатады. Ол алдағы уақытта орындалуы тиіс әрекеттерді ... ... ... ... ... - құрылымдық бөлімшелер немесе ұйымның қызмет
салалары бойынша жеке бюджеттерді әзірлеу процесін білдіретін жоспарлаудың
детальданған деңгейі. Бюджет - әдетте ... ... мен ... ... бір ... ... дейін әзірленіп, қабылданған ақшалай
түрдегі сандық жоспар. Бюджет жауапты орталықтардың жоспарды ... ... ... ... ... ... стратегиялық деп бөлінеді. Мезгілі
бойынша қысқа мерзімді (бір жылға дейін) және ... ... көп) ... ... ... ең көп ... әлдеқайда қысқа кезеңге
белгілеумен бір жылға жасалады.
Бюджепік жоспарлаудың ... ... ... ... ... ... ... бағалауда пайдаланатын көрсеткіштерді
анықтау; жаңа ахуалға байланысты жоспардағы ықтимал ... ... ... ... ... ... жоспарды түзету.
Бюджет қызметіне мыналар жатады: көзделген мақсатқа ... ... ... ... әр ... кызметтерді және жеке
бөлімшелерді үйлестіреді; өз мақсаттарына ... ... ... ... ... орталықтардың жоспарды қалай орындағанын
бағалаудың негізі болады.
Бас бюджет - барлық бөлімшелерге немесе тұтас ұйымның жұмыс ... ... Ол екі ... ... тұрады:
оперативті (ағымдағы) - мұнда ... ... ... ... ... мен шығыстар туралы болжанған есеп беру)
жоспарланған ... ... - ... ... ... ... және оларды жоспарлы кезеңде
пайдаланылатын бағыттар (күрделі шығындар бойынша шығын, ақша ... ... ... және ... ... туралы есеп беру) көрініс
табады.
Бюджеттің орындалуын бағалау ... қол ... ... ... арасындағы алшақтық, яғни жоспардан ауытқуды талдауга
негізделеді.
Бас бюджетті ... ... ... ... ... ... сатуға әзірлеу жатады, өйткені ... ... ... ... ... яғни ... факторлармен анықталады.
Ақшалай қаражат бюджеті - бұл ақша, төлем ... мен ... ... төлеу жоспары. Бүл жоспар жоспарлы кезең аяғында ақшалай қаражат
шотындағы ... ... ... және жоспар құрылатын бір жылдағы әрбір
айдың ... ... ... Жоспар екі бөлімнен түрады: ... ... мен ... ... мен төлеулер, ол жоспарлы кезеңнің
соңында ақшалай ... ... ... ... ... әрі жоспарлы
кезең ішіндегі әрбір айдың аяғында ақшалай қаражаттың қалдығын ... ... ... ... кем ... ... ... құралы ретінде бюджет қызметі жоспарлы көрсеткіштерді нақты
көрсеткіштермен салыстыруда ... ... ... және ... көрсеткіштерін талдауына қарай бюджет мыналарға бөлінеді:
статистикалық — ұйымның ... ... ... деңгейіне
байланысты құрылатын, яғни өткізудің бір деңгейіне негізделген жоспар;
икемді - ... бір ... ... белсенділіктің диапазоны үшін
жасалатын серпінді (динамичный) ... ... ... баламалы
нұсқаларының негізінде) және өткізу деңгейінің өзгеруіне қарай шығындардың
өзгерісін ескереді. Оны ... ... ... және ... деп бөлеміз.
Икемді бюджет ұйымды және оның құрылымдық бөлімшелерінің ... ... ... ... Бүл мақсатта нақты өнім шығарылымын
қоса ескеретін өзгермелі ... ... ... Тұрақты шығындар
өзгеріссіз қалады, өйткені өндіріс пен ... ... ... ... ... ... ауытқуын талдау технологиясы мына кезеңдерді
қамтиды:
нақты және жоспарлы көрсеткіштерді салыстыру;
жоспарлыдан нақты ... ... ... ... ... ресурс бойынша ауытқу есебі (баға факторы);
ресурстарды пайдалану көлемі бойынша ауытқу есебі (сандық ... ... ішкі ... - бұл ... ... алмай-
ақ инвестициялық және ағымдық шығындарды етейтін есеп айырысу мөлшерлемесі.
Оны анықтау үшін таза ағымдық құн ... ... ... ... жоспарланған табыстарда, инвестицияларда және жабдықты эксплуатациялау
(пайдалану) уақыты дисконттау мөлшерлемесін анықтайды.
Өтелімділік кезеңіне ұйым пайдасы уақыт ... ... ... орнын толтыратын уақыт аралығы.
Рентабельділік коэффициенті жарты жылдық ... ... ... қаржыға (на вложенный капитал) қатынасын білдіреді. ... ... ... уақыт факторын ескеру арқылы, сондай-ақ оны ... ... ... ... ... ... ... жоспарлы
түсімдерді анықтау; уақыт шығынының есебі; жоспарлы ... ... осы ... ... ... ... тәуекелділігін қоса
ескеретін дисконттау мөлшерлемесін таңдау; таза ағымдық құнның ... ... ... ... ... бойынша жобаның тиімділігін
бағалауға болады.
Өндіріс пен ... әр ... ... ... ... - ... - пайда» талдау мүмкіндіктерін шектейді. Бұл өнімнің ... ... ... ... ... тартымдылығына елеулі ықпал
етеді. Мұндай тапсырманы шешу үшін бағдарламалаудың ... ... ... ... ... ... ... негізгі әдісіне мыналар жатады: сара және қате әдісі
(желілік багдарламалау тұрғысынан қарағанда ... оның ... ... ... ... ... ... табылады) және
кестелік (оның оңтайлы шешімі мүмкін ... ... ... бірінен табылады).

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпорынның технико-экономикалық және өндірістік шығындары96 бет
Экономикалық жүйедегі өндірістің орны30 бет
Қазақстанның экономикалық жүйесі: ерекшеліктері, өндірістік құрылымы9 бет
Қоғамдық өндірісті ұйымдастырудың экономикалық негіздері34 бет
Қоғамдық өндірісті ұйымдастырудың экономикалық негіздері туралы5 бет
ҚР бір аймағының салалық және өндірістік құрылымы (орталық Қазақстан экономикалық аймағы мысалында)6 бет
Өндірістік іс-тәжірибе есебі. «ALMALY-LTD» ЖШС-нің экономикалық сипаттамасы33 бет
Өндірістік шығындар экономикалық категория ретінде13 бет
"Тұран Әлем Банкі" АҚ28 бет
"Өндiрiстiк кооператив."43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь