Өнімді жүзеге асырғаннан кеткен шығынға факторлық талдау жасау

І Кіріспе

Өнімнің өзіндік құнына жалпы түсінік

ІІ Негізгі бөлімі

1.Өнімнің өзіндік құнына жатпайтын және кезеңдегі
шығыстарды мойындайтын шығыстар
2.Кәсіпорынның шығын түрлері
3.Шығындарды топтастыру
4.Өнімнің өзіндік құнын анықтау, оның түрлері мен
құрылымы

ІІІ Қорытынды
Өнімнің өзіндік құнына түсінік

Өнімнің (жұмыстың, қызметтің) өзіндік құны–өнімді өндіру кезінде пайдаланылатын табиғи ресурстардың, материалдардың, отынның, энергияның, негізгі қорлардың, еңбек ресурстарының, оны дайындау мен өткізуге жұмсалатын басқа да шығындардың ақшалай бағалануы.
Өнімнің өзіндік құны– кәсіпорынның өнім өндіруге және өткізуге жұмсаған шығындарының ақшалай тұлғалануы.
Кез келген меншік нысандағы кәсіпорын нарықтық қатынас жағдайында–залалсыз жұмыс істеуге тиіс өнімнің өзіндік құны, аса маңызды экономикалық көрсеткіштердің бірі болып табылады.
Өнімнің өзіндік құны арқылы оның нарықтық бағасы құралады, пайда мен пайдалылық деңгейі анықталатын, тауардың құны белгіленеді.
Өнімнің өзіндік құны жалпылама, жинақтау (синтездік) көрсеткіш, ол кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық қызметін сипаттайды. Өнімнің өзіндік құнының мөлшері мен серпіні арқылы тау кен кәсіпорынның басқару, жоспарлау, еңбек пен жұмысақы ұйымдастыру, өндіріс техникасы мен технологиясы деңгейі туралы пікір айтуға болады.
Кәсіпорынның өндірілген өнім құны үш бөліктен тұрады:

T=C+V+m (6.1)
мұндағы Т– тауар құны;
С– тұтынылған өндіріс құралдары;
V– қажетті еңбек;
m– қосымша құн.

Тұтынылған өндіріс құралдары деп– материалдарға, отынға, энергияға, негізгі қорлардың тозған бөлігіне жұмсалған шығындарды айтады. Яғни, бұлар бұрын затталған еңбектң құрады. Тұтынылған өндіріс құралдары–құн өндіруге қатынасқанымен, тікелей өнім өндірмейді. Оны К. Маркс «тұрақты капитал» деп атаған (constant capital).
Маркстік тұжырымдама бойынша, құн тек еңбекпен өндіріледі. Еңбектің өзі жұмыс күшін тұтыну процесі. Жұмыс күші–тауар құны, ол жұмысшының дене және мәдени талғамдарын қанағаттандыру үшін қажетті игіліктер құнына тең. Кәсіпорын қызметкерлері өз еңбегіне және жұмсалған жанды еңбекке жұмысақы алады. Жұмыс күші–өндіріс процесінде өзгереді, өйткені жұмыс күші өз құнына артық қосымша құн өндіреді. Капиталдың бұл бөлігі «өзгермелі (variable) капитал» делініп, «V» әріпімен, ал қосымша құн «m» әріпімен белгіленеді.
Қосымша құн жұмыс күшін тұтыну процесінен туындайды, олай болатыны–өндіріс процесінде жалдамалы жұмысшы қажетті жұмыс күшінен артық құн мөлшерін өндіреді. Қосымша құн кәсіпорынның алғашқы авансыланған қаражаттардан түскен таза пайдасы.
Өнімнің құнынан, өнімнің өзіндік құнының сандық әрі сапалық жағынан айырмашылығы бар. Өнімнің құны үш бөліктен: тұтынылған өндіріс құралдарының, сондай–ақ қажетті және қосымша еңбекпен жасалған өнім құнына құралатын болса, өнімнің өзіндік құнында алғашқы екі бөлік толық, үшінші бөлігі–ішінара, әлеуметтік мұқтаждарға аударым және тұтынылған еңбек заттарының бағасымен есептелген пайда қамтылады.
Сапалық айырмашылығы мынада: құн сұраныс пен ұсыныс арқылы айқындалады, ал өнімнің өзіндік құны–қол жеткізілген техника мен технология, еңбек өнімділігі мен баға, жұмыс күшін қалпына келтіруге жұмсалған шығындар, табиғи ресурстар, еңбек құралдары мен заттарын пайдалану деңгейі жағдайында өндіріс шығындарымен анықталады.
Пайдалы қазбаларды өндірудегі өзіндік құн, әр түрлі факторларға байланысты. Оның бірі–табиғи кен геологиялық жағдайлары, олар пайдалы қазбаларды өндіру тәсілін (ашық немесе жер астында), қазу жүйесін, қәсіпорынның жылдық өндірістік қуат мөлшерін анықтайды.

Өнімнің өзіндік құнына жатпайтын және кезеңдегі
шығыстарды мойындайтын шығыстар

Кәсіпорын өнімінің өзіндік құнына енбейтін және шығыстардың кезеңдегі шығыстарына жатқызылған (есепті уақыт арасындағы жасалған шығыстар) шығыстар:
– әкімшілік пен жалпы шығыстарды;
– өнім өткізуді жұмсауға кеткен шығыстар;
– проценттер бойынша шығыстар.
Өнім шығаруға кеткен шығындардың бұл шығыстардан
айырмашылығы – бұл өндіріс көлеміне қатысты емес және өнімдерді жұмсауға немесе қызмет көрсету түрлеріне
байланыссыз үнемі жұмсалатын шығын есебінде қаралады. Сондықтан мұны өнімдердің негізгі көлеміне емес, уақыт кезеңдеріне байланысты есептеу дұрыс. Субъект белгілі уақыт арасында ешнәрсе сатпаса да, сол уақытта жасалған шығыстарды көрсетеді. Есептеу және есептеме жүргізу тұрғысынан алып қарағанда, өнеркәсіптің өзіндік құнын өтеу уақытында жасаған шығыстан өзгешелігі–бұл өнім қалдығының кезеңдік шығыстарына жатқызылмайды. Бұларды есептеудің мұндай жолдары, нарықтық экономика жағдайында сақтылық принцптерінен туады. Осылайша, кезеңдегі шығыстар–қаржы–шаруашылық қызметінің есептеуінің нәтижесі болып
Қолданылған әдебиеттер

1. Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Э. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы. Алматы: Экономика 2003.

2. А.Қ. Ерали, М.Ғ. Қабылбеков. Кәсіпорын экономикасы: Оқулық – Алматы: ҚазҰТУ, 2004.

3. Дүйсенбеков К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиев Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау: Оқу құралы – Алматы: Экономика. 2001.

4. Қаржылық есеп: Оқу құралы/ Кеулімжаев К.К., Әжібаева З.Н., Құдайбергенов Н.А., Жанатаева А.Ә. – Алматы: Экономика, 2001.
        
        Тақырыбы:  Өнімді жүзеге асырғаннан кеткен шығынға факторлық талдау жасау
І Кіріспе
Өнімнің өзіндік құнына жалпы түсінік
ІІ Негізгі бөлімі
1.Өнімнің өзіндік құнына жатпайтын және ... ... ... ... ... ... өзіндік құнын анықтау, оның түрлері мен
құрылымы
ІІІ Қорытынды
Өнімнің өзіндік құнына түсінік
Өнімнің (жұмыстың, қызметтің) ... ... ... ... табиғи ресурстардың, материалдардың, отынның, энергияның,
негізгі ... ... ... оны ... мен ... ... да ... ақшалай бағалануы.
Өнімнің өзіндік құны– кәсіпорынның өнім өндіруге және ... ... ... ... ... ... нысандағы кәсіпорын ... ... ... ... тиіс ... ... ... аса маңызды
экономикалық көрсеткіштердің бірі болып табылады.
Өнімнің өзіндік құны арқылы оның ... ... ... ... ... деңгейі анықталатын, тауардың құны белгіленеді.
Өнімнің өзіндік құны жалпылама, жинақтау ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
құнының мөлшері мен серпіні арқылы тау кен кәсіпорынның басқару, жоспарлау,
еңбек пен ... ... ... ... мен ... ... пікір айтуға болады.
Кәсіпорынның өндірілген өнім құны үш бөліктен тұрады:
T=C+V+m
(6.1)
мұндағы Т– тауар құны;
С– тұтынылған өндіріс құралдары;
V– қажетті еңбек;
m– қосымша ... ... ... ... ... ... ... қорлардың тозған бөлігіне жұмсалған шығындарды айтады.
Яғни, бұлар бұрын затталған ... ... ... ... ... ... тікелей өнім өндірмейді. Оны К.
Маркс «тұрақты капитал» деп атаған (constant capital).
Маркстік тұжырымдама бойынша, құн тек ... ... ... ... ... ... процесі. Жұмыс күші–тауар құны, ол ... ... ... талғамдарын қанағаттандыру үшін қажетті игіліктер құнына тең.
Кәсіпорын қызметкерлері өз еңбегіне және жұмсалған жанды ... ... ... ... ... өзгереді, өйткені жұмыс күші өз құнына
артық қосымша құн өндіреді. Капиталдың бұл бөлігі «өзгермелі (variable)
капитал» ... «V» ... ал ... құн «m» ... белгіленеді.
Қосымша құн жұмыс күшін ... ... ... ... ... ... жұмысшы қажетті жұмыс күшінен артық
құн мөлшерін өндіреді. Қосымша құн ... ... ... ... таза пайдасы.
Өнімнің құнынан, өнімнің өзіндік құнының сандық әрі сапалық жағынан
айырмашылығы бар. Өнімнің құны үш ... ... ... сондай–ақ қажетті және қосымша еңбекпен жасалған өнім құнына
құралатын болса, өнімнің өзіндік құнында алғашқы екі ... ... ... ... ... ... және тұтынылған еңбек
заттарының бағасымен есептелген пайда қамтылады.
Сапалық ... ... құн ... пен ... арқылы
айқындалады, ал өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... ... мен баға, жұмыс күшін қалпына келтіруге
жұмсалған шығындар, табиғи ... ... ... мен ... деңгейі жағдайында өндіріс шығындарымен анықталады.
Пайдалы қазбаларды өндірудегі өзіндік құн, әр ... ... Оның ... кен ... ... олар ... ... тәсілін (ашық немесе жер астында), қазу жүйесін,
қәсіпорынның ... ... қуат ... ... өзіндік құнына жатпайтын және кезеңдегі
шығыстарды мойындайтын шығыстар
Кәсіпорын ... ... ... ... және ... ... жатқызылған (есепті уақыт ... ... ... ... пен ... шығыстарды;
– өнім өткізуді жұмсауға кеткен шығыстар;
– проценттер бойынша шығыстар.
Өнім шығаруға кеткен шығындардың бұл шығыстардан
айырмашылығы – бұл ... ... ... емес және өнімдерді жұмсауға
немесе қызмет көрсету түрлеріне
байланыссыз үнемі жұмсалатын шығын есебінде ... ... ... ... ... ... ... кезеңдеріне байланысты есептеу
дұрыс. Субъект белгілі уақыт ... ... ... да, сол ... шығыстарды көрсетеді. Есептеу және есептеме ... ... ... ... ... ... өтеу ... жасаған шығыстан
өзгешелігі–бұл өнім қалдығының кезеңдік шығыстарына жатқызылмайды. Бұларды
есептеудің ... ... ... ... жағдайында сақтылық
принцптерінен туады. Осылайша, кезеңдегі ... ... ... ... ... алдымен
тауар–материалдық қорлардың баланстағы субъективті активтерінің бөлімдері
көрсетіліп қосылады. Содан ... ... ... ... қызметінің есептік
көрсеткіштерінің нәтижелері көрсетіледі.
Кезеңнің шығыстары жасалған ... ... ... ... ... ... кезеңгі қалдығына да, өнімнің
есебіне де енбейді. Бұл сұрақтар субъектінің ... ... ... ... ... ... ... және жалпы шығыстар
Негізінен жалпы әкімшілік және жалпы шаруашылық шығыстарына мыналар
жатады:
– әкімшілік ... мен ... ... ... төлеу;
– кәсіпорындар мен шаруашылықтарға қызмет көрсететін ... ... ... және ... ... ... ... еңбекақысынан әлеуметтік және медициналық ... заң ... ... ... органдары, зейнетақы қоры,
еңбекке үйлестірудің мемлекеттік қорына ақша ... ... ... ... ... ... ... ететін жұмысшыларды, мұның ішінде қызмет бабындағы жеңіл
автотранспорттарды ұстауға кететін шығындар мен ... ... ... ... ... ... ... орнын
толтыру.
– техникалық басқармаларды ұстауға және олардың қызметін
ұйымдастыруға, байланыс бөлімшелерін, сигнализация ... ... ... ... және ... да ... басқару
құралдарына (жалпы шаруашылыққа арналған ... ... ... жөндеуге және оны ұстауға, жалпы ... ... мен ... жұмсалатын шығындар;
– өндіру саласындағы дайындық жұмыстарына, егер ол күрделі шығынға
жатпаса (негізгі ... ... ... ... ... ... бақылау–дирекция тобы болмаған жағдайда, салынып жатқан
субъектінің дирекциясын, сол сияқты жаңа ұйымдар мен ... ... ... шығындар;
– құрылыс–монтаж жұмыстары мен жобалардың кемшіліктерін жоюға
объектіге зат ... ... ... алу ... ... ... ... салдарынан, тексеру кезіндегі (заттарды бөлшектегенде) осы сияқты
басқа да шығындарды ... ... ... ... ... ... ... қызметіне төленетін шығындар;
– әкімшілік басқару құралдары мен оның жүйелерін құру мен жетілдіруге
кететін шығыстар;
– субъектінің штат кестесі бойынша кейбір қызметті орындауға ... ... ... ... ... мен ... ... төлеуге кететін шығыстар;
басқарманың әкімшілік қызметкерлерінің іссапарына жұмсалатын
шығындар;
– әкімшілік басқармасы аппараты қызметкерлерінің орын ауыстырғанда,
көтермеге төленетін шығындар;
– телефон, ... ... ... ... ... ... жәнекәсіпорындарды ұстауға (кеңсе бөлмелерін тегін беру,
қоғамдық тамақты ұйымдастыруға кететін, коммуналдық қызметтердің бағасын
төлеу, т.б.)
... ... ... ... кадрларды қайта даярлауға,
жұмысшыларды жұмыстан босатқанда төленетін өтемақылар, ... ... ... ... ... жалға алуға кететін шығындар;
– жылжымайтын мүліктен, басқа да мүліктерден түсетін жиындар, салықтар;
– коммуналдық қызметке, қызметкерлердің еңбегін қорғауға, өртке қарсы
қызмет ұйымдастыруға, ... ... ... жүргізуге, директорлар
кеңесін ұйымдастыруға және жалпы шаруашылыққа қарастырылған басқа да
шығындар;
... тыс ... ... ... ... басқа да өнімге жатпайтын жоғалтулар мен шығындар;
– негізгі еңбекақысын алғанға дейінгі еңбекке уақытша
қабілеттілігін жойған жағдайда төленетін ... ... ... ... ... тікелей қатысты емес
(басқару аппараты, т.б.) адамдарға қызмет көрсеткен жылдары үшін бір рет
берілетін қызметақы шығындары
– хабар ... және ... ... ... ... ... ... мектеп жасына дейінгі балалар
мекемелерін, сауықтыру лагерьлерін спорт пен ... ... ... қоры объектілерін ұстауға кететін шығыстар;
– қаланы көріктендіру жұмыстарына, ауылшаруашылығына
көмек көрсету, т.б. жұмыстарға ... ... ... шығындар
Өнімді сатуда туындаған шығыстар қосылады:
– өткізу бөлімі (сауда) жұмысшылардың ... ... ... ... еңбекақысынан аударымдар, жекменшікті
қамсыздандыру шығындары, іссапар шығындары, қор және ... ... ... ... ... және ... ақша ... кететін
шығындар;
– жіберілген жерден жүктерді апару, тиеу–түсіру жұмыстары;
– сату рыногін зерттеуге және рынокке дейін тауарды апаруға
(маркетингке шығындарды қосса), ... ... ... ... жәрмеңкелерге, тауарлардың үлгілерін жасауға, ... ... ... ... мен ... ... мен ... аралық ұйымдар мен тегін және қайтаруға жатпайтын осы сияқты басқа
шығындар.
Пайыз бойынша шығындар
Мұндай шығыстарға мыналар ... ... ... ... ... ... жеткізушілердің несиелері бойынша пайыздарын төлеу;
– мүлікті жалға алу және басқалар бойынша ... ... ... ... ... мен ... ... шығындардың мәні,
теориялық және тәжірибелік жағынан өзара ұқсас емес. Кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ұдайы
өндіріс процесіндегі рөлін анықтап, айыру өте маңызды. Ұдайы өндірістік
белгісі бойынша кәсіпорынның шығындарын үш ... ... ... ... ... құрастыратын өндірістік және өнім өткізуге
жұмсалатын шығындар. Бұл ... ... ... ... ... түскен түсімнен өтелетін ағымдағы шығындар;
өндірісті ұлғайту және жаңартуға жұмсалған шығындар. Бұл негізгі
және ... ... ... ... ... ... жолғы шығын сомасы;
әлеуметтік, мәдени, тұрғын үй – тұрмыстық ... ... Олар ... ... ... емес және ... қорларынан қаржыланады;
Өндіріске және өнім өткізуге жұмсалатын ... ... ... ... ... ... ... отын мен
энергияның барлық түрлерін, ... ... ... ... ... ... және ... өнімнің өзіндік құнына
енгізіледі.
Шетел оқулықтарында өндіріс ... іске ... ... ... ... ... ресурстар деп анықтайды. Мұнда барлық
ресурстар баламалы деп қабылданады, бұл мынаны көрсетеді: өнім ... ... ... ... ... ... немесе пайдаланудың
барлық ықтимал баламаларынан, ең таңдаулы нұсқасындағы құндылыққа ... ... ... ... ... ...... және бухгалтерлік болып
ажыратылады.Экономикалық ...... ... оған кәсіпорын төлемдерінің барлық түрлерін атауға болады. ... ... ... сыртқы (көрінетін немесе ақшалай) және ішкі (көрінбейтін
немесе имплициттік) шығындар.
Сыртқы шығындар–ресурс жеткізушілерге ... ... ... жұмысақы төлеуге, тозуды есептеуге арналған
төлеулер. Осы ... ... ... шығындарды құрастырады.
Ішкі шығындар–кәсіпкердің өзінің қосымша пайдаланылатын ресурстарына
алуға боатын табыс пен ... ... ... ... ... ... ... берсе немесе банкке салса, қосымша табыс алуы мүмкін.
Ал басқа кәсіпорында жұмыс істесе, жалақы алуы ...... = ... шығындар ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құны есептеліп, салық салынатын таббыстың
мөлшері анықталады.
Өндіріс шығындарын жіктеу
Өндіріс шығындары–материалдық ... ... ... энергия,
жабдықтың тозуы, т.б,) мен өнім өндіруге жұмсалған еңбек шығынддарының
жиынтығы және ол ... ... ... мен ... ... түсетінін
көрсетеді. Ақшалай нысанда ол өнімнің өзіндік құны–кәсіпорынның ағымдағы
шығыны болып саналады.
Өндіріс шығындары–пайдалы ... ... ең ... ... оны–заласыздық баға дейді. Ал тауарлық өнімнің жоғары бағасы
сұраныспен анықталады. Сонымен, тау-кен ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ жұмсалған күш-жігер мен
тәуекелдік үшін, пайданың орынды нормасын толық жабатындай баға ... ... ... ... ... ... ... үшін, шығындардың әр түрінің ерекшеліктерін біліп, сол ... ... ... ... байланысын айқындау керек.
Өндіріс шығындарын әбден талдап, ... үшін ... ... ... әр түрлі топтарға бөлген жөн. Әдетте өндіріс шығындары
экономикалық мазмұнына, өндіріс процесіндегі міндетіне, ... ... ... ... ... ... өндіріс процесіндегі рөліне,
өндіріс көлеміне, қатынасына қарай топтастырылады. Экономикалық мазмұны
бойынша ... ... ... ... ... ... ... жұмысақысы, әлеуметтік
сақтандыру төлемдері;
затталған еңбек шығындары–материалдарға, отынға, энергияға, негізгі
қорлардың амортизациясына, т.б. ... ... ... ... қатысуына қарай шығындар: нгізгі және ... ... ... ... процесті жүзеге ... ... ... ... ... ... ... қосалқы бөлшектер);
–негізгі өндірістік жұмысшылардың негізгі және қосымша жұмысақысы,
сондай-ақ әлеуметтік сақтандыруға төлемдер;
–технологиялық отын;
–технологияға қажетті ... ... ... қорлардың өтелімі жатады.
Үстеме шығындар – өндірісті ұйымдастырумен, басқарумен, оған ... ... ... Оған ... ... ... мен мамандардың, басқару
аппаратының, басқа да қызметкерлердің негізгі және ... ... ... аударымдарына – кеңсе ... ... ... ... ... ... шығындары;
–қызметкерлерге қызмет көрсетуге арналған шығындар;
–негізгі өндірісте істейтін және машиналар мен ... және ... ... ... ... ... ... әлеуметтік сақтандыру аударымдары;
–жұмысты ұйымдастыруға жұмсалатын шығындар–негізгі өндірістік
қорларды күтіп ұстауға, жалгерлік ... ... және ... ... жұмсалатын шығындар, т.б.
Өндірілген өнімге жатқызу әдісі ... ... ... жанама болып ажыратылады.
Тікелей шығындар – өнімді өндіруге, жұмысты орындауға, қызмет
көрсетуге жұмсалған ... Олар ... ... ... тура және тікелей
енгізіледі. Мысалы, тазартым забойларда істейтін ... ... ... ... материалдар – тікелей ... ... де, ... ... ... ... кенбайлықтардың өзіндік
құнына тұтасымен енгізіледі.
Жанама шығындар – кәсіпорындардың өнім ... және ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнына тікелей
жатқызылмайтын және олардың арасында жанама әдіспен бөлінетін шығындар. Бұл
шығындарда ... ... ... цех пен ... ... ... яғни
жылуға, жарықтандыруға, өтілімге, көмекші жұмысшылардың және ... ... ... ... ... Жанама
шығындар өнімнің күні бұрын белгіленген негізге қйлесімді өзіндік ... ... ... калькуляциясын жасау кезінде шығындар
экономикалық біртектігіне қарай – бір ... ... жай ... ... ... ... элементтері қамтылатын кешенді шығындарға
бөлінеді.
Жай шығындарға қосалқы ... ... ... ... ... ... және ... жұмысақы, әлеуметтік
сақтандыруға аударымдар жатады.
Кешенді шығындарға ... цех ... ... ... ... ... ... яғни бірнеше жәй шығындардан құрылған ... ... ... кен ... ... жұмсалған шығындарға –
жұмысшыларға төленетін жалақы, бекітпе материалдар, жарылғыш заттар, жөндеу
жұмыстарында қолданылатын жұмыстардың ... ... ... ... ... кешенді шығындардыжай шығындарға бөлуге болады.
Шығындардың жұмсалу тиімділігінің деңгейіне байланысты өнімді
(сапалы өнім ... жаңа ... ... ... және
өнімсіз (ақаулы өнім шығарудан, бос тұрудан, айыппұлдар төлеуден болатын)
шығындарға топтастырады.
Шығындар – ... және ... ... кәсіпорынның толық
шығындарына ажыратылады. Өндірістік шығындардың, кәсіпорындардағы өндіріс
процесіне тікелей қатысы бар. ... ...... ... ... ... ... тасымалдауға байланысты. Өндіріс
шығындары өнім көлеміне байланыс жағынан екі ... ... ... – олар өндіріс көлеміне тәуелді емес, оларды шартты-
тұрақты шығындар дейді;
Өзгермелі шығындар – өндіріс көлеміне тікелей тәуелді, ... ... ... ... шығындар деп атайды.
Тұрақты шығындарға – ... ... ... бөлігінің
амортизациясы, электр жабдықтардың орнатылған қуат бойынша екі ... ... ... ... ... ... шығындардың
көбірегі жатады.
Өзгермелі шығындарға – материалдар, электроэнергия ... ... ... құны), кесімді жүйеде істейтін негізгі өндірістік
жұмысшылардың жалақысы (негізігі, қосымша және ... ... және ... ... ... ... нақты жағдайда
жалпы шығын болып табылады:
TC=FC+VC,
Мұндағы:TC–жалпы шығындар (total costs)
FC–тұрақты шығындар (fxed costs)
VC–өзгермелі ... ... ... элементтері бойынша шығындар топтастыру
(өндіріске жұмсалған шығындардың сметасы)
Өнеркәсіптік өнім өндіруге жұмсалған шығындарды жіктеудің бірыңғай
принципін пайдалану мен ... ... ... әр түрлі
кәсіпорындағы өнімнің өзіндік құнын салыстыруға мүмкіндік жасап, ... ... ... құнының құрылымын зерделеу үшін оны ... ... ... шығындардың барлығы, шығындардың экономикалық элементтері
мен олардың калькуляциялық баптары бойынша топтастырылады.
Шығындарды ... ... ... ... ... және ... ... өнімнің өзіндік құнының құрылымын
анықтап және оны ... ... ... белгілеу үшін керек.
Шығындары экономикалық элементтері бойынша жіктеу, өнім ... ... ... ... ... білу үшін пайдаланылады.
Шығындарды экономикалық элементтері бойынша ... ... және ... ... шығындар сметасында көрсетіледі. Онда
шығындар – ... ... ... ... ... ... және қосымша жұмысақы» элементінде қайсысы болсын, санатқа ... ... ... ... еңбекақы қоры көрсетіледі.
Бұл мәселе тау–кен өнеркәсібіне өте маңызды, өнімнің ... ... ... ... 50%–дан асады. Осы элемент бойынша тау–кен кәсіпорында
өндірістегі жұмысшылар, қызметшілер мен ... ... ... ... ... элементі – кәсіпорын, өндіріс және ... ... ... ... ... ... жұмсалған кешенді шығындарды сметаға қосу үшін оларды жай
элементтерге бөліп, тиісті топтарға қосады. Тауар ... ... ... ... ... ... да ... жаққа көрсеткен әр түрлі
қызметтер, ... ... ... ... ... ... т.б.) ... шығындар сметасында есепке алынады, бірақ тауар өнімнің өзіндік
құнын есептегенде, оларды шыарып тастау ... ... ... ... ресурстарға төленген шығындар
көрсетіледі. Егер ... өзі ... бір ... ... болса,
мысалы сығылған ауаны, буды, энергияны, онда оларды шығаруға ... ... ... ... бөлініп қосылады.
Смета негізінде кәсіпорынның өндірістік–қаржы жоспар бөлімдерінің
үйлесуі жүзеге асырылады: материалдық–техникалық жабдықтау, еңбек ... ... ... қажеттіліктер анықталады. Смета бойынша жалпы
өнімнің ... ... ... ... ... ... ... мына элементтерден тұрады:
1) шикізат, негізгі материалдар, сатып алынған жартылай дайын
(шала) ... ... ... ... ... қосалқы материалдар;
3) сырттан алынған отын;
4) сырттан алынған ... ... және ... ... әлеуметтік сақтандыруға төлемдер;
7) негізгі қорлардың амортизациясы;
8) басқа да ақшалай шығындар.
Шығындар сметасы бойынша, шығындардың ... ... мен ... ... ... Осы ... ... – баптар бойынша
шығындарды жіктеу арқылы шешеді.
Калькуляциялық баптар бойынша
шығындарды топтастыру
Өнімнің бір өлшемін өндіруге жұмсалған шығынның есебін – ... ...... дайындаған өнімнің жекелеген түрлері
өлшемінің, өзіндік құнын анықтау үшін негіз ... ... ... бойыша калькуляциялау – пайда мен залалды есептеуге, ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Шығындар топтастырудың калькуляциялық принцпі ... елде ... ... ... ... ... бухгалтерлік
есепшоттарының жоспарын құруға негіз болады. Шығын баптары бойыша үлгі
топтастыру мына ... ... ... ... ... шала өнімдер, жиынтықтаушы бұйымдар
(қайтарылатын қалдықтарды шегергенде);
2) қосалқы материалдар;
3) технологиялық мақсаттарға арналған отын;
4) технологиялық мақсаттарға арналған ... ... ... ... және қосымша
жұмысақысы;
6) әлеуметтік сақтандыру төлемдері;
7) амортизация (өтелім);
8) өндірісті дайындау мен игеруге жұмсалған шығындар;
9) жабдықтарды күту мен пайдалану жөніндегі шығындар;
10) ... ... ... ... ... жалпы өндіріс шығындары;
Өнімнің өндірістік өзіндік құны:
12) өндірістен шығындар.
Өнімнің толық өзіндік құны.
Келтірілген жіктеуде шығындардың алғашқы жеті бабы ... ... ... ... ... ... құнына тікелей жатқызылады. Қалған баптары
кешенді. Өндіріске қызмет ету және басқару жөніндегі шығындар үш ... ... ... ... ... ... өндіріс шығындары.
Цехтық шығындар – өндірісті ұйымдастыруға, ... ... ... ... ... ... қатар цех
қызметкерлеріне жалақы төлеу;
– цехтың негізгі құралдарының амортизациясы, жөндеуі және
күтуі;
– құнсыздау және құрал–саймандардың ... ... ... және ... ... ... осы ... қарастырылмаған басқа да шығындар, мысалы,
материалдық құндылықтардың жетіспеушілігі, әр ... ... ... ... өндірістік шығындарға мыналар ... ... ... ... ... өндірістік негізгі қорларды күту,
амортизациялау мен ағымдағы ... ... ... ... т.б.
Өндірістен тыс шығындар – негізінде өнім өткізуге байланысты
шығындар мен әр түрлі төлемдерді ... күту мен ... ...... мен көлік
құралдарының амортизациясы, ағымдағы жөндеу, қызметкерлердің ... ... мен ... күту мен ... ... құрамында өндіріс көлемінің ... ... ... ... ... бар. Өндіріске қызмет ету мен басқару
жөніндегі шығындардың, өнімнің өзіндік ... үлес ... ... ... шығндарын кемітудің маңызы зор.
Өнімнің өзіндік құнын анықтау,
оның түрлері мен құрылымы
Пайдалы қазбаның бір өлшемінің өзіндік құны шығындарының белгіленген
баптары, ... ... ... ... Ол: ... ... және ... калькуляция түрлеріне ажыратылады. Жоспарлы калькуляция
– келесі кезеңге өнім шығаруға арналған жоспарлы шығындарды көрсетеді.
Нормативті калькуляция – ... ... және ... ... мен ... ... көрсетуге смета негізінде
айқындалады.
Сметалық калькуляция – жаңа өнімге ... ... ... ... және ... пайдаланған нақты сомасын бейнелейді.
Тікелей шығындардың белгіленген нормалары мен жоспарлы ... ... ... өзіндік құнының есебін – нормалар әдісі немесе
тікелей есеп әдісі ... Осы әдіс көп ... ... ... ... ... құнын жоспарлау әдісінің
негізгісі болып саналады.
Калькуляцияның таңдамалы әдісі – ... ... ... ... өнімнің ақша бірлігіне шаққан шығындардың
деңгейін анықтайды.
Болашақ ... ... ... ... ... параметрлік әдіспен де жасалу мүмкін. Осы әдіс – өнімнің
өзіндік құны серпіні мен оның ... ... ... ... ... ... ... жағдайында кәсіпорын жоспарлы кезеңдерді,
шығындар мен ... ... ... әдістері мен түрлерін дербес таңдайды.
Соңғы кезде кәсіпорындар өзіндік құнды анықтаудың екі ... ...... есеп мақсаттары үшін, екіншісі – салық ... ... ... ... мен өткізуге жұмсалған шығынды
топтастыру мен ... ... ... бөлшектік,
бөлшектік–операциялық, тапсырыстық, өңдемелік әдістер, жиірек қолданылады.
Тау–кен ... ... ... қалыптастыру орны,
шығындарды есептеу толықтығы және ... ... ... ... құнының мына түрлеріне ажыратылады: учаскелік ... ... ... ... ... ... және ... өзіндік құны.
Пайдалы қазбаның цехтық, учаскелік құны цехта немесе телімде кен
өндіруге жұмсалған ... ... ... ... ... құны, кәсіпорында шығарылатын өнімге жұмсалған ... ... Осы ... ... ... барлық цехтары мен телімдердің
шығындарын, жалпы өндірістік, әкімшілік–басқару шығындарын ... ... ... ... ... ... баптары
бойынша өнімнің өзіндік құны былай топтастырылады:
1) қосалқы материалдар;
2) технологиялық мақсаттарға арналған энергия;
3) өндіріс жұмысшыларының негізгі жұмысақысы;
4) өндіріс ... ... ... ... ... ... амортизация;
7) бос кеңістікті толтыру шығындары (жерасты кеніштерде);
8) ішкі кеніш жүктерді ... ... ... ... кен ... ... дайындау мен игеруге жұмсалған шығындар: соның
ішінде:
а) жаңа техниканы игеру қорына төлемдер;
ә) кен ... ... ... ... өтеу;
10) жабдықтарды күту мен пайдалану жөніндегі шығындар;
11) цехтық шығындар;
12) аяқталмаған өндіріс:
айдың басында (+)
айдың аяғында (–)
13) кен дайындау жұмыстары ... ... кен ... ... ... ... басқа өндірістік шығындар;
16) өндірістен тыс шығындар.
Өнімнің өзіндік ... ... деп – өнім ... ... жалпы
шығынында жеке элементі мен ... ... ... ... ... Тау кен ... ... бірдей емес. Өнім
өндірудің жалпы шығындарында осы немесе басқа шығындардың үлесі қаншалықты
жоғарылығына орай өнеркәсіп ... көр ... ... ... ... ... (сіңіретін) бөлінеді. Тау кен өнеркәсібі
еңбекті көп қажетсінетін өндіріс, болмағандықтан, өнімнің ... ... ... ... – 30-50% ... ... ... негізгі қорларды
көп қажетсінетін өндіріс болып саналады.
Кен өндіретін кәсіпорындарда жұмысақы үлесі—30-50 %, ... %, ... %, ... аударымдары —14-28 %
құрайды.
Қорытынды
Өндіріс шығыны – бұл ... ... және ... ... ... ... ... яғни өнімді өндіруге кеткен еңбек шығындарының
(нақты ... ... ... ... қызметін айқындайтын экономикалық ... ... ... құны ... ... Бұл оның ... ... шығынын және еңбекке ақы төлеуді қоса есептегендегі
оның ақшаға айналдырылған құнының бір ... ... құны ... бір өнім ... ... және ... қаншаға түсетінін көрсетеді.
Өндірілген өнімді сатудан түскен қаржының есебінен өзіндік құнының
құрамына кірген, өндірісте ... ... ... ... ал қалған қаржының бір бөлігі ... ... ... ... ... ... ... бірі бола отырып
өнімнің ... құны ... ... тиімділігін анықтайтын
неғұрлым толық көрсеткіш болып саналады.
Қолданылған әдебиеттер
1. Мейірбеков А.Қ., ... Қ.Э. ... ... ... Алматы: Экономика 2003.
2. А.Қ. Ерали, М.Ғ. ... ... ... Оқулық –
Алматы: ҚазҰТУ, 2004.
3. Дүйсенбеков К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиев Ж.Г. ... ... ... Оқу ...... ... 2001.
4. Қаржылық есеп: Оқу құралы/ Кеулімжаев К.К., ... ... Н.А., ... А.Ә. – ... ... 2001.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан және аймақтық интеграциялық топтар10 бет
ЖШС «НҰР» жеке кәсiпорынының автоматтандырылған құжат алмасу жүйесiн жасау72 бет
Кәсіпорынның негізгі шаруашылық қызметі28 бет
Статистикалық мәліметтерді жинақтау мен топтау9 бет
Факторинг - жаңа банктік қызмет ретінде23 бет
Факторлық талдау4 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
Детерминделген факторлық әдіс4 бет
Еңбек нарығы. Жалақы факторлық табыс ретінде10 бет
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын факторлық талдау64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь