Ақша қаражаттарының жалпы сипаттамасы туралы

Кіріспе. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І . Бөлім. Ақша қаражатының мәні мен атқаратын қызметтері ... ... ... 5

1.1. Ақша айналымы және ақша айналысы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12

1.2. Ақша жүйесі және оның даму кезеңдері. ... ... ... ... ... ... ... ... ..17


ІІ . Бөлім. Ақшаның балама есебін талдау. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20

2.1. Ақшаның қаражат қозғалысын ішкі бақылау, ақша қаражатын талдау. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

2.2. Инфляция. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23

ІІІ . Бөлім. ҚР ақша . несие саясатының ерекшеліктері. ... ... ... ... ... .26

3.1. Банктердің арнаулы шоттарының ақшалар есебі. ... ... ... ... ... ...30

3.2. Валюталық шоттардағы ақшалар қозғалысының есебі. ... ... ... ... 34


Қорытынды. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36


Пайдаланылған әдебиеттер. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40

Қосымша. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41
Ақша адамдарға ежелден таныс. Бірақ оның қалай пайда болғандығы туралы құпия сыры және қоғам өміріндегі мәні көп уақытқа дейін беймәлім болды. Бұл сұрақтарға қоғам өмірін зерттей келіп, оқымыстылар ақшаның тауар айналымында атқаратын маңызын жан-жақты ашып, жауап берді. Ақша – тауарлы өндірістің өнімі. Сонда өнім мен тауардың айырмашылығы неде? Тауардың ақшаның пайда болуына, оның қолданылуының өрістеуіне әсер ету жағдайларын тарихи тұрғыдан қарап өтелік.
Қоғамдық дамудың алғашқы қауымдық құрылысы жағдайында бір қауым өз тұтынуынан ауысқан өзінің қандай да болсын еңбек өнімін анда-санда кездейсоқ кездескенде басқа бір қауымның өніміне айырбастайды. Сонда, адам еңбегінің нәтижесі - өнім (зат). Ал оны өндірушілердің белгілі бір қоғамдық қатынастарын, яғни өнімді сату-сатып алу қатынастарын дәлелдейтін түрі – тауар. Тауар дегеніміз сату-сатып алу жолымен айырбасқа түскен еңбек өнімі, немесе тауар – еңбек өнімінің айырбасқа арналған формасы.
        
        Ж О С П А Р
Кіріспе. -------------------------------------------------------------------
--------------------3
І – Бөлім. Ақша қаражатының мәні мен атқаратын ... Ақша ... және ақша ... ... Ақша ... және оның даму ... ---------------------------
-------17
ІІ – Бөлім. Ақшаның балама ... ... ... ... қаражат қозғалысын ішкі бақылау, ақша қаражатын ... ... ...... ҚР ақша - ... ... ерекшеліктері. ----------------
-----26
1. Банктердің арнаулы шоттарының ақшалар есебі. ----------------------
-30
2. Валюталық шоттардағы ақшалар қозғалысының ... ... ... ... -------------------------------------------------
-----------40
Қосымша. -------------------------------------------------------------------
----------------41
Кіріспе
Ақша адамдарға ежелден ... ... оның ... ... ... ... сыры және ... өміріндегі мәні көп
уақытқа дейін беймәлім болды. Бұл ... ... ... зерттей
келіп, оқымыстылар ақшаның тауар айналымында атқаратын ... ... ... ... ... Ақша – ... ... өнімі. Сонда
өнім мен ... ... ... ... ақшаның пайда
болуына, оның ... ... әсер ету ... тарихи
тұрғыдан қарап өтелік.
Қоғамдық ... ... ... ... жағдайында бір
қауым өз тұтынуынан ауысқан ... ... да ... ... ... кездейсоқ кездескенде басқа бір ... ... ... адам ... нәтижесі - өнім (зат). Ал ... ... бір ... ... яғни ... ... алу қатынастарын дәлелдейтін түрі – ... ... ... алу ... ... ... ... өнімі, немесе тауар –
еңбек өнімінің айырбасқа ... ... ... ең ... ... ... ... мақсатымен жасалған еңбек
өнімі түрінде ... ... яки ... ... Егер ... ... тұтынуы үшін жұмсалса, ондай ... ... ... ... ... етікші өзі тіккен етікті өзі ... ол ... ... ... ... кез ... зат тауар бола ... Егер ... ...... құны өз ... ... таппаса, қоғам оны
мойындамағаны, онда оны жасауға ... ... ... ... ... да, зат тауар түріне ие бола алмағаны, себебі ол ... зат. ... ... ... ... қанағаттандыратын
қасиеті тауардың тұтыну құны болады, яғни тауардың қоғамдық ... ... ... ... құны тауарды өндірушінің өз қажетін
емес, басқа ... ... ... арқылы басқа адамдардың
қажетін өтейді. Тауардың басқа айырбасталу ... оның ... деп ... ... ... ... сатылғанда ғана ілесе
жүретін бағалық көрсеткіш айқын ... ... ... ... ... ... ... қанағаттандыру қасиетінен ... ... ... ... ... ... ... құны шығады.
Әрбір тауар өзінің өндірушісіне айырбас құны ... ... ... ... болады. Айырбас құны, яғни ... ... ... ол – құнның айырбас актісіндегі сыртқы
көрінісі.
Ақшадан кейін ... ... ... ...... ... ... несиені пайдаланудың нәтижесінде
3
шаруашылық қажетін және жеке ... өтеу ... ... ... ... ... алу ... өз өндірісін
кеңейтуге, ал жеке тұлғаның өз ісін ... не ... ... ... емес қазір алуға мүмкіндігі туады.
Несие ... кең ... - бұл ... қатынастар, несие
формалары мен несиелік ... ... ал тар ... ... ... есеп ... қатынастарын ұйымдасырушы, ақша
айналысын реттеуші және басқа ... ... ... ... торабы.
4
1. Ақшаның мәні мен ... ... ... ... кез ... ... зат құн бола алмайды.
Себебі, адам еңбегі ... ... құны жоқ. ... тың жер, ... мен теңіздер, жабайы жемістер, ... құн ... не? Құн ...... ... жұмсалатын
еңбек жиынтығы. Қоғам дамуының негізі – еңбек. Сондықтан, ... ... ... тауардың құны болады. Бұл бір ... ... ... ... ... ... өнімді құн ете ... ... ... бола ма? ... құны ... үшін ... қоғамдық жағдай болуы қажет – ол ... ... ... қатынастар, оның ішінде айырбас ... ... ... тек ... өндірушілердің ғана қатынастары. Айырбас кезінде
олардың белгілі ... ... ... ... ... ... құны арқылы ... ... ... ... ия ... ... талдау жасап байқауға болмайды. ... ... ...... айырбас кезінде байқауға болады.
Сөйтіп құн ... ... ... қасиеті.
Құн – тарихи категория. Құнның негізі – адам ... Құн ... ... ... ... Құн ... идея ... тарихында
көптен бар. Ал оның еңбек теориясының негізін ... ... ... ... У.Петти, XYII ғасырда өмір сүрген
шотландық ... XIX ... ... ... ... болды.
Ал құнның еңбек теориясына ... ... XIX ғ. ... ... ... жұмсалатын еңбектің екі жақты сипатын, яғни ... ... ... ... нақты еңбекті және құнның ... ... ... ... ... оны жан-жақты талдады. Тауардың
екі жағының – тұтыну құны мен ...... ... ол
ажырағысыз бірлік түрінде ... ішкі ... ... жағдайда щещіледі деген
сұраққа жауап іздестірейік. ... ... яғни ... үшін
еңбек ету қоғам дамуының барлық сатыларында болады. Алғашқы ... ... ... да ... өз күш-қуатын жұмсай
отырып, өз ... ... өнім ... ... ... ... ... құн пайда болған жоқ. Себебі тауар ... ... ... ... ... айырбасқа түскен жоқ. Тауар болу үшін өнімнің
басқа бір өнімге ... ... ол ... ... ... яғни ... оны тұтыну құны және құн ... ... өнім (зат) ... оның ... құны ... ... ... болғаны. Бұл біріншіден. Екіншіден, оның ... бар ... Міне дәл ... алу-сату жағдайында (нарықта) тауардың
ішкі ... ... ... даму ... ... қатынастары да
дамып, одан әрі жетіліп, нарықта ... тек ... ... ... ... ... бүкіл тауарлар дүниесінен
ерекше бір ... яғни ... ... ... ... ... «Айырбас құны, тауарлардан бөлініп және сол ... ... ... ... ... ... ол - ... Әрбір жеке
тауар тұтыну құны ... ... Оның құны ... ол тек
тауарды ақшаға теңгергенде ғана анықталады. Тауар мен ақша ... ... ... және ... ... кез ... тауарларға теңгерілуі (эквивалент болуы)
неліктен? Ол ақшаның тауар өндірісі ... құн ... ... Бұл ақшының алғашқы қызметі. Ақша ... ең ... ... тауарлардың құнын өлшейтін құрал, яғни ... ... ... ... құралы қызметін атқарады.
Себебі әр түрлі тауарлардың құны ... ... ал ... салыстырмалы. Бірақ тауарда ... ішкі ... ... ... ... көрінуіне мүмкіндік ... құны тек ... ... ақшаның делделдық етуімен ... ... ... ... теңестіретін ақша емес,
керісінше, толыққұнды ақшаны ... қоса ... ... ... ... қоғамдық еңбек қана айырбаста ... ... ... ... ... өлшенетін себебі оны
өндіруге өнімнің құнын құрайтын көп ... ... ... ... құны бар ... ғана құн ... бола алады. Ақша еңбектің
табиғи ... ... ... ... осы еңбекпен құралатын ... ... ... ... қызметі – ол ... ... ... ... ... ... өлшеу үшін алтын ақшаның
қолда болуының қажеті жоқ. Ақша құн ... ... ... ... ... яғни ... ақша ретінде орындайды. Себебі тауардың
құнын өлшеу оны ақшаға ... ... ... ал ... ... ... формасына айналдыру үшін ... ... ... ... ... ... үшін қолда ақша
ұстап тұрудың қажеті жоқ, ... ... ... ойда ... ... біріне-бірін теңгеретін ақша ... ... ... тауарлар өзара теңгермелі. Себебі ақша сияқты
басқа ... – адам ... ... ол ... біріне-бірін
теңестірудің бірыңғай негізі – абстрактылы еңбек.
Тауардың ақша болып көрінетін құны – ... ... Баға ... ... ... бейнесі. Енді өндірілген ... ... ... ... ... яғни оны ... түсіру үшін
бағасын белгілеу керек. Ол үшін баға ... ... ... ... деп ақша ... ... ... белгілеген белгілі бір
металдың (алтын, күміс, мыс) ... мен ... ... Алғашқы
монета (шақа) соғылған кезде баға ... оның ... ... Бұл ... баға ... еді. Ақша түрлерінің өзгеруіне
байланысты ... ... ... сай ... құн ... ... қызметі мен баға масштабының
арасында ... ... бар. Құн ... – ол ... ... яғни құн ... ... жұмсалған еңбек
шығынын анықтайды. Ал баға ... ... ... ... ... заңды түрде бекіткен - құқықтық сипаттағы ... ... ... ... өз ... ... ... (алтын, күміс) ақша ... ... ... баға ... ... экономикалық маңызын жоятынын айта
кеткен жөн. ... әр ... ... ... ... ... іс жүзіндегі баға масштабы бар. Соның ... ... ... ... жүзеге асады.
Ақшаның тауар айналысында атқаратын ... ... - ... Басқаша айтқанда, тауарлар бір – бірімен ... ... ... ... Ақша ... болғанан кейін тікелей тауар
айырбастау (Т –Т) тауар айналысы (Т – А –Т) ... ... ... акт бар: ... Т –А – ол тауарды сату ... ... ... ал ... А ... басқа қажетті тауарды сатып ... ... ... айырбастауды бейнелейді. Ақшаның бұл ... ... ... ... ... Атап ... ... Т-А-процесі өнім өндірушінің өнім ... ... ... ... ... мағынаны білдіреді.
Екіншіден, бір нарықта тауарды сатып, басқа бір ... ... ... ... ... туады.
Үшіншіден, тауарды ақшаға айналдырып ( Т – А) , ... ... ... қалдыруға болады.
Осындай мүмкіндіктердің нәтижесінде жекелеген айырбас ... ... ... ... айналысы процесін (Т-А-Т1
А1-Т2-А2) ... Осы ... ... ақша ... ... ... және ... қолдан қолға өтіп ... ... ... ақша айналыс ... ... ... ... ... ... ... үнемі айналыста
жүреді.
Ақшаның айналыс құралы қызыметінің ... ... мен ... ... ... ... бұл қызметі ойдағы ақша ... ... ... бұл ... ақша ... ... оларға
ілесе
жүріп, ілезге ... ... ... ... ... ... емес, оның орнына қолданылатын
ақша белгілерінің жүруі.
Демек, ... ... ... ... аз ғана ... және ... ... ... ... ... ... орнына жүретін ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін нақты ақша –
7
алтынның символы ретінде ... ... мен ... ... ... ... қолдануына қоғам кепілдік беріп,
адамдар мойындауды ... ... ... әр мемлекеттің ерекше
белгілерімен куәландырылған ... ... мен ... ... ... бұл қызметіне айналысқа қажетті ақша ... ... ... мен ... массасына байланысты ... ... тез ... солғұрлым айналысқа аз мөлшерлі ақша
қажет. Егер де ... ақша ... ... ... көп
болса, онда айналымдағы кембағалы ақша құнсызданады. Оны ... ... деп ... ... ... ... ... сату уақыты оған ... ... ... келе бермейді. Төлемді кешіктіре отырып,
сатылған ... ақы ... ақша ... ... қызметін
атқарады. Сатып алушы ... үшін ... ... ... басталған
кезде ғана төлейді. Демек, бұл – ... ... ... ... ... ... сатылғанда сатушы - несие беруші (кредитор), ал ... ... ... деп аталады. Сатып алушы ... ... ... ... ... қызметін атқарады.
Ақшаның төлем құралы қызметі тек тауар ... ... ... сонымен бірге ақша ... және ... да ... көрсетеді. Барлық төлемдерді төмендегідей
түрде ... ... ... ... ... ақы ... еңбекақы, зейнетақы, шәкіртақы, жәрдемақы төлеу;
б) мемлекет қаржы міндеттемелерін төлеу;
в) ... ... ... ... ... ... сақтандыру міндеттемелерін төлеу;
д) құқықтық – сот ... ... ... және ... ... ... қызметінің айналыс құралы қызметінен
өзгешеліктері: бұл қызметінде ақша ... алу – сату ... және ... - қол ... ... ... ... да жүреді.
Дамыған нарық ... ірі ... ... ... ... ... ретінде қолданылады. Несие қатынастарының дамуы
қолма – қол ... ... ... міндеттемелерін
(мысалы,вексель)өзара есепке алу жолымен өтеуге мүмкіндік ... ... ... ... ... байланысты айналысқа
қажетті ақша мөлшері, яғни ақша ... заңы ... ... ... Атап айтқанда, тауар несиеге сатылғанда айналысқа қолма - ... ... ... ... ... ... азайтады.
Бірақ төлем уақыты ... ... өтеу үшін ... ақша
қажеттілігі өседі. Ал айналымға ... ақша ... ... ... ... Егер ... бір буынында қарыз
міндеттемелері бойынша (жабдықтаушының шоты бойынша) уақытында
8
төлем ... онда ол ... ... ... ... өткен қарыздар, бюджетке төлейтін төлемдер, ... ... т.б. ... ақшаның төлем құралы қызметі несие қатынастары мен
несие ... ... Ол – ... ... ... ығыстырудың тағы
бір айғағы.
Ақшаның келесі қызметі – қор жинау және ... құру ... ... және ... ... ... ... үшін қажетті
мөлшерде белгілі бір ... ақша ... ... ... Әр ... байланысты тауар айналысы (Т-А-Т) тоқтап (Т-А) ... ... ... ақша ... да ... белгілі бір
тауарларды ... соң ақша ... ... Әрине ақша қорын
жинау әр ... ... ... ... ... үзіліссіз бірқалыпта жүруі үшін ... ... ... ... ... бір ... айналысқа қосымша ақша
мөлшерін қосып, кейде, ... ... ... ... ... ... ауыл ... жұмыстар жыл мезгілдеріне
байланысты жүргізіледі. Көктемде егін егу үшін ... ала ... ... алу ... жөндеуден өткізу, тұқым және
жанар-жағар ... ... және ... ... ақша ... керек. Бұл экономикалық себептер. Сонымен қатар пайдакүнемдік,
әшекей бұйымдарын ... жеке қор ... ... т.с.с.
әлеуметтік себептер де ақша жинауға әсер ... ... және ... заттарын сатып алуға қағаз
немесе несие ... ... Ақша ... ... ... және ... жеке ... түрінде болады. Бұлардың
біріншісіне: кәсіпорындардың,ұйымдардың банктердегі есеп ... ... ақша ... ... түріндегі
жинақтар, алекіншіден: ... ... ... және т.б. салымдары ... ... ... ... ... ... мен халықтың жинақ қаражаттары
банктік несие ... ... ... түседі. Сөйтіп, елдің ішкі
қажеттілігін өтеуде толық құны жоқ ... яғни ... – қол ... ... ақша қорлары қызмет көрсетеді.
Ал, толық құнды ақша (алтын) материалданған құн ... ... ... ... ... Мұның мәнісі, ақшаның байлық құруы
құралы қызметін тек толық ... ақша ... ... ... ... ... бұйымдары, сонымен қатар қымбат тастар атқарады.
Бұндай қор –елдің ... ... ... ... ... ... стихиялы құбылыстар кезінде жұмсалады.
Қорыта айтқанда, ақшаның қор ... және ... құру ... арқылы ұлттық табысты қалыптастыру, бөлу және ... ... ... ... ... дамуы, шаруашылық
9
байланыстарының интернационалдануы тауар және ақша ... ... ... ... ... ... ... әсер етті.
Бұл экономикалық қатынастар – ақшаның ... ... ... ... ақша халықаралық сауда –саттыққа қызмет ... бұл ... ... капитализмге дейінгі сатыларында пайда
болып, әлемдік нарық тұсында кең ... Бұл ... ... ... мундирін шешіп”, яғни алтын құймасы (995 ... ... ... 1867 ж. ... ... дүниежүзілік ақша
қызметін тек алтынға бекітті. Сол кезден ... ... ... ... үш ... ... қолданылды. Атап айтқанда :
● бүкіл елдерде ортақ төлем құралды, яғни ... ... ... ақша ... ... балансы бойынша есеп
айырысуда қолданылады;
● бүкіл елдерге ... ... алу ... яғни ... алу құралы ретінде шетелдерден қолма –қол ақшаға тікелей
тауар сатып алғанда ... ... егін ... ... ... қант және ... қоғамдық байлықты материалдандыру құралы ретінде ақша ұлттық
байлықты бір ... ... елге ... яғни ... ... ... жеңіп шыққан мемлекетке төлейтін
соғыс салығы) салығын төлегенде, ... ... ... ... ... түгел, ия жартылай төлеу) зиянын
төлегенде немесе қарыз бергенде қолданылады.
Дегенмен, ... ... ... ақша ... ... ... ... есеп айырысу алдыңғы елдердің ... ... ... ... ... ... ... жүрді. Мысалы, 1913ж. Халықаралық есеп ... ... ... фунт ... ... ... векселімен
жүргізілген, ал халықаралық есептесудің сальдосын ... өтеу ... ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... банкнотаның
жоқтығы халықаралық айналымға алтынның ... ... ... ... ... ... 1922 ж. Генуяда өткен бірінші
Халықаралық келісімде ағылшынның фунт ... және ... ... ... деп ... , ... айналымға
енгізілді. Екінші келісім 1944 ж. Бреттон – ... (АҚШ) ... ... ... ... ... негізі бекітілді. Бұл ... ... және фунт ... ... ... ... Одан ... дүниежүзілік ақшаның жаңа формалары ... ... ... ... ... есеп ... ... (1970 ж.), оны Еуропа Валюта жүйесіне мүше мемлекеттер
қолданады. Ал 1999 ... 1 ... ... жаңа ...... ЭКЮ-ды айналыстан ығыстырады деп күтілуде.
Айта кететін ... ... ... ... ... ақша ... бастапқыда металл ақшадан біртіндеп несие
ақшаларына өту ... ... ... ... қайталауда.
Кейбір елдердің ұлттық ақша ... ... ... ... ... бұл ... дүниежүзілік сауда мен ... ... ... салмағы бар.
Екіншіден, бұл ... ... ... ... ... беруге
мүмкіндігі бар.
Бір сөзбен айтқанда, экономикасы дамыған және ... ... үлес ... ... мемлекеттердің ұлттық валютасы
дүниежүзілік ақша ретінде жүреді. ... ... ... бір ... ... ... ... жүретін есеп айырысудың әр түрлі
құралдары ... ... ... ... ... ... ... деген пікірлер де кездеседі.
11
1.1. Ақша ... және ақша ... ... ... ақша ... ... ұғым
кездеспейді. 90-жылдардың орта шеніне дейін ТМД-ға мүше ... ... ... және ... ... ... ... беріліп, олар бір-бірінен дәл ажыратылды. Ақша ... тек ... ақша мен ... емес ақшаның қозғалысын
білдіретін кең ұғым ... ... әр ... бұл ... мен ... ... кейбір ерекшеліктер енгізілді.
Жоспарлы-орталықтанған экономика жағдайында ақша ... ... ақша да, ... емес ақша да ... ... алдын ала бөлуге қызмет атқаратын. ... өнім ... ... және ... ... (өнімдер
мен қызмет көрсету) ... яғни ... ... ... жабдықтау жүйесі арқылы, ал екінші ... ... ... ... ... және ... сауда жүйесі арқылы бөлінді;
● мемілекет заңмен ақша айналымын: қолма-қол ақша және ... емес ... ... ақша ... қай түрі ... бөлу
жүйесіне қызмет атқаратынын белгіледі. Сөйтіп қолма-қол ақша
қозғалысы ... ... ... көрсетсе, ал қолма-қол
емесақша қозғалысы ... ... ... ... ақша ... мемілекеттік жоспарлау жүйесінің ... ... ... реттелді;
● ақша айналымы біртектес мемілекеттік меншік ... ... ақша ... ... және ... ... ... шоғырланып, мембанк бақылау жүргізді;
● қолма-қол ақша және ... емес ақша ... ... монополды құқықпен шығарды;
● мемілекеттік жүйелер алдын ала өнімге баға ... ... ... тарифтер белгілеумен де шұғылданды.
КСРО негізінде құрылған ТМД ... ... ... кезінде жүргізген іс-шараларынан кейін (бағаны босату, ... және т.б.) ақша ... ... ... ... Шын мәнінде ақша айналысы – ақша айналымының тек ... атап ... ... ақша ... экономика үлгісі жағдайындағы ақша ... ... ақша ... негізінен шаруашылықтағы нарықтық қатынастарға
қызмет жасайды, ол бөлу ... тек ... ... ... қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша ... ... ... ақша ... мемлекеттің, коммерциялық банктердің, заңды және
жеке тұлғалардың жоспарлы болжауының объектісі болып ... ақша ... әр ... меншік формасы жағдайында жүреді;
● ақша айналымының алғашқы және ... ... яғни олар әр ... ... және
мемлекеттік банктерде шоғырланған;
● қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша ... ... ... ... ... ақша эмиссиясын Орталық банк жүргізіп, ал қолма-қол
емес ақша ... ... ... шығарады.
Сонымен, ақша айналымы деп қолма-қол және ... ... ... ... ... ақша белгілерін айтады. Бұл
анықтама ақша ... ... ... сай ... ... тек ақша ... ... металл ақша жүйесінде әрі ... әрі ақша ... ... құны ... ... ... металл монетаның (алтын
немесе күміс) өз құны ... ... ... ... сәйкес
келгендіктен ақша құнының ... ... ... ... бір
уақытта жүрді. Сондықтан құн айеалымы тауар айналымы мен ... ... ақша ... құн ... деп ... ... ... – қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша белгілерінің өз ... ... ... өте ... ... жоқ ... Демек қазір құн айналымы деп тек ... ... ... негіз бар.
Айналыста жүретін тек қолма-қол ... ол ақша ... ... ... ... ақша ... деп ... бір мезгілде қолма-қол
ақшамен өтелген барлық төлемдер ... тең ақша ... Ал ақша ... ... ... ақша мен қолма-қол емес
ақша белгілерінің тауар айналымын және ... ... ... есеп ... ... ... ақшаның қызметі.
Сонымен ақша айналымы екі бөліктен: қолма-қол ақша ... ... емес ақша ... тұрады.
Айналыста тек қолма-қол ақша ... оны ақша ... ... Айналыс және төлем ... ... ... ... ... ... билеттер /қағаз ақшалар/ және ұсақ
монеталар) айналыста жүреді. Бұл кез ... ... ... аз ... ... оның маңызы үлкен. Өйткені қолма-
қол ақша ... ... ... ... көп бөлігін алуға
және оны жұмсауға қызмет етеді.
13
Қазақстан ... ... ... ... банк
банкнота түрінде ... ... ақша ...... екінші
деңгейдегі банктер оның эквивалентін қолма-қол емес ... ... ... ... операциялық кассасынан қолма-қол
ақшаның көп ... ... ... ... ... ... болса, ақша кәсіпорындар мен ұйымдардың кассасына ... ал ... жеке ... ... ақша ... ... беріледі.
Кәсіпорындар мен ұйымдардың кассасындағы ... ... ... ... ... есептесуіне ... ... ... ... емес ақша ... ... ал басым
көп бөлігі халыққа әр ... ... ... ... ... зейнетақы, жәрдемақы, шәкіртақы, сақтандыру қайтарымы,
девидендтер ... мен ... ... сатудан түскен түсім ... ... ... ақша ... ... ... табысынан және оны
жұмсаудан ... Брақ ... көп ... ... ... ... пәтер ақысы мен комуналды төлемін, қарызды
өтеуге, ... ... алу мен ... ... ақы ... ... мен лотерия сатыпалуға, жалгерлік ақы, айып ... ... ... жұмсайды.
Қорыта айтқанда, ақша комерциялық банктердің ... ... ... айналысқа түсіп, белгілі бір
мерзімнен ... ... ... ... орындары және
халыққа қызмет көрсететін орындардың) ... ... ... Сөйтіп, қолма-қол ... ... ... ... емес ақша ... ... ... – ол банктегі шот
иесінің жазбаша бұйрығы бойынша ... ақша ... ... ... ... ... ... қызметін атқаруы. Ол ... ... ... ... (90%-ке жуығын) ... ... ... мен ... ... банктегі шотына немесе
жазу түрінде немесе олардың ... ... ... ... жүзеге
асырылады.
Есеп айырысу операцияларын жүргізу үшін әр ... ... ... ... кең тарағандары: ағымдағы, есеп
айырысу және т.б. ... ... ... ... ... ... бойынша және қаржы міндеттемелері бойынша ... ... ... ... ... ... мен қызметтер үшін
қолма-қол ақшасыз есеп ... ал ... ... ... ... ... қосымша құн салығы, жеке ... ... ... және ... міндетті төлемдер) және бюджеттен ... ... ... ... несие үшін өсімді төлеу, сақтандыру
компанияларымен есептесу жатады.
Айналыстағы ақша ... ... ... ... ... ... ... орындайды. Тауар сатудан түскен ақша ... ... ... өз ... ... өтеуден түскен ақша
14
тауар сатып алуға жұмсалуы мүмкін. Қолма-қол ақша және ... ақша ... ... ... ... және ... Өйткені ақша үнемі бір ... ... ... ... ... аясынан кетпей оған одан әрі ... ... ... ... ... ... аударылуы – қолма-қол ақшаның берілуінің
кепілі. Сондықтан қолма-қол ақшасыз ... ... ... ... ... ... және ... бірігіп мемілекеттің
бірыңғай ақша айналымын ... ақша ... ... заңдылықтары және капитализм
тұсында тауар өндірісінің қарқынды дамуы айналымға ... ... ... ... дербес құны жоқ ақша ... ... ... Қағаз ақшаның шығу мүмкіндігі мына
себептерге ... ... ақша құн ... ... ... алтын ақша
емес, ойдағы ақша ... ... ақша ... құралы ретінде өз ... ... ... ... яғни ... ... ақша делдал
болуына байланысты.
●бұл мүмкіндіктің іс-жүзіне айналуы ... ... ... ұзақ ... ... ... тозуынан оның толық құны жойылып, құр
ақша белгісіне айналуы. ... ... жж. ... ... тозу ... 19 млн. фунт ... ... шығарылған;
●мемілекеттің және жеке адамдардың - ... ... (құл ... ... ... ... ... металл ақшаны саналы түрде ... - ол ... ... ... ... монетаның асыл металл құрамын
әдейі төмендетуі. ... ... ... ... Михайловичтың
(Петр 1-дің әкесі) тұсында, яғыни 1654-1662 жж. ең ... мыс ... ... ... бағасы бар болғаны
12 копеек болатын 1 фунт ... 10 ... ... ... ... нақты құны номинал құнының 1-2 проценті ... бұзу ... ... ... кері кетірді. Ақшаның
құнсыздануы шаруаларды, ... ұсақ ... ... ... ... Олар патша өкіметіне өздерінің қарсылығын
білдіріп, 1662 жылы 25 ... ... ... ... ... ... деп аталды. Көтеріліс ... ... ... соғу ... Бүлінген 100 мыс копеектің ... ... ... айырбасталды.
●мемілекет өз шығындарын өтеу үшін ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігі үшін
күресін қаржыландыру мақсатында «континенттік» деп ... ... Оның ... көп ... ...... провиантқа (әскер үшін азық-түлік) бір арба ... К. ... ... ... ... ... рөлінде алтын әр түрлі ... ... Ол ... бір ... ... ... ... (38; 107-108.).
Алғашқы қағаз ақшалар XII ғ. Қытайда пайда ... оның ... XVII ғ. ... ... ... ... дамуынан
бастау алды. 1690 ж. Солтүстік Америкада, 1716 ж. ... 1762 ... 1795 ж. ... ... ақша шыға бастады. Ресейде қағаз
ақша ассигнациясы ... ... ... ... Екатерина ІІ-нің
басқаруы тұсында 1769 жылы ... Ақша ... ... ... оны ... деп ... ... соғыс кезінде қағаз ақша барлық ... ... ... ... ... ақша ... ... ақшаның мемлекет
шығарған орынбасары ... ... ... Шын ... ол ... ақша айналысының объективті заңдарына байланысты ... ... ... ... ... ... іс-жүзіндегі нақты
құнынан ауытқуы ... ... ... ... осы ... пайдаланып, тек қағаз ақша ... және оның ... ... шұғылданады. Қағаз ақша – құн белгісініңең бір
нақтыланған ақырғы түрі.
16
1.2. Ақша ... және оның даму ... ... ... ... тән ... ақша жүйесі болады. Ақша
жүйесі – ол ... ... және ... ... ... ... ақша ... Алғашқы ақша жүйесі XVI-XVII
ғғ. ... ... ... ... ... ... ... оның кейбір жекелеген элементтері одан да ... жүре ... ... ... және ...... ... дамуы ақша жүйесіне өзгеріс ... ... ... ақша –ерекше тауар ретінде жүруіне, яғни
жалпыға ортақ эквивалент ... ... ақша – құн ... ... ... қалыптасады. Сондықтан әлем тарихында ақша
жүйесінің төмендегідей ... ... ... ақша ... бұл жүйеде ақша тауары, яғни ... ақша ... ... және ол ... ... ... Ал несие ақшалары металға айырбасталады;
● несие ақшалары және қағаз ақша ... бұл ... ... ... ... ... ақша, яғни ... ... ... тек ақша ... ... ... жалпыға ортақ құн эквиваленті ретінде
қабылданған металға ... ... ақша ... ... ... болып бөлінеді.
Алғашқы капитал жинау кезінде (XYI -XYII ) ... ... ... ... одан әрі дамыды. Онда ақша айналысын толық
құнды ... ... ... – ол ... ... ... ... ортақ эквивалент
ролін алтын мен күміске бекіткен ақша ... Бұл ... ... ... тең ... ақша ... металды валюта, онда екі ... кең ... ... соғылып, айналыста шектеусіз ... үш түрі ... ... ... ... жүйесі – онда алтын ... ... ... ... металдың нарықтық бағасына
байланысты бекітілген.
2. Қос ... жүйе – онда ... ... ... ... ... менкүміс монеталар сол қатынаспен соғылды.
3. «Қосалқы» валюта жүйесі - онда ... мен ... ... ... ... деп саналғанмен ісжүзінде ... ... ... ретінде жүрді.
Биметаллизм жүйесі Батыс ... ... XYI – ... пайда болып, тіпті XIX ғ. Аяғына дейін кең ... ... екі ... ... ... ... ортақ эквивалент
қасиетіне қайшы келді. Алтын мен күмістің ... ... ... кездесті. Дегенмен 1865 ж. Франция, ... ... ... биметализмді сақтап қалу мақсатында ... ... ... ... ... Латын монеталық ... ... ол ... екі ... да құны 5 франк
және одан да жоғары болатын ... ... ... пен ... 1:15,5 тең ... ... екі ... арақатынасы алтын
мен күмістің нарықтық құнына сәйкес келмеді.
Қазіргі ... ... ... ақша жүйесінің мазмұны
біраз өзгерді. Себебі ... ақша ... ... ақшасыз
айналым ақша айналысының аз ғана ... ... Ал ... ... айырбасталмайтын несие ақша жүйесі орнықты. Бұл
кезде банкнотаны ... ... және оны ... ... ... капиталистік мемлекеттерде жойылды. Ақша ... ... ... ... ... ... Ол ең
алдымен қоғамдық еңбекті үнемдеу – жалпы ... ... ... еді. Ақша ... ... ақша ... ... қысқартатын, сөйтіп қоғамдық еңбектің де шығындарын ... ... ақша ... ... болуына жеткізеді.
Қазіргі қағаз-несие ақшалары жүйесіне тән ... ... ... ... ішкі және ... ақша ... шығып,
оның қазына қорына құйылуы (ол қор, ... ... ... ... операцияларының негізінде қолма-қол ақша
және ... емес ақша ... ... ... ... айналымның дамуының нәтижесінде қолма-қол
ақша айналысының ... ... ... бұл екі
айналымның ... ... 1:3 ... ... мемлекет тарапынан ақша-несиелік реттеу механизмін құру және
дамыту.
● Ақша өлшемі – ол ... ... ... ... ... ... ... ақша белгісі. Қазақстан
Республикасының 1993 жылдың 15 ... ақша ...... ... Ақша ... ... түрде, еселі ұсақ бөліктерге
бөлінеді.
● Ақша түрлері – ол осы ... заң ... ... ...... ... ... және қағаз ақшалары
(қазыналық билеттер), сонымен ... ұсақ ... елде 1991 ... 1 ... дейін айналыста 10 ... одан ... ... бар банк ... ... ... 3, 5 ... қазыналық билеттер жүрсе, қазір Қазақстан Респуб
ликасының ақша белгілері болып ... ... ... ... ... есептеледі. Олардың көрсетілген құны төлемдердің
барлық түрін ... ... ... қабылданады. Олар Ұлттық ... ... ... болып есептеледі және оның барлық
активтерімен қамтамасыз ... ... ... ... ... ол ... банк,
яғни айналыстағы ақша ... ... ... ... ... ... реттеуге: реттеу тәсілдері; реттеуші органның
құқығы және ... ... ... және ... ... 70 ... ... өркендеген мемлекеттер айналымдағы ақша
массасының және несиенің өсуін ... ... ... 1975 ... ... ... ... резерв жүйесі
(ФРС) Конгресте алдағы 12 айда ... ақша ... ... қысқару қарқынының жоспары туралы әлсін-әлі есеп береді. Бұл
жүйе мақсатты ... және ақша ... өсу ... ... ... ... тұрады;
●Валюта курсын белгілеу, ... баға кесу ... ... ... бір ... ақша ... ... мемлекеттің ақша өлшемімен
көрсетілген бағасы. Мысалы, 1 АҚШ ... = 140 ... ... ... мемлекеттің ақша ... ... ... ... валютаның сатып алу ... ... ... ... айырбасқа түсетін валюталарға
сұраныс пен ұсынысты есептейтін баға кесу ... ... ... ... баға кесу әдісі валюта «қоржынына» ... ... ... ... ... ... ... ұлттық валюталардың
біразымен салыстырылады.
Сонымен, экономикасы ... ... ... ... ... тән белгілер
1.Ақша айналымын басқаруға әр түрлі ... ... ... ақша мен қолма-қол емес ақша ... ... ... әр ... буындарының шұғылдануы. Бұнда қолма-қол
ақшаны шығарумен мемлекеттердің ... ... ... ... ақша ... әр ... ... коммерциялық банктер
шығарады.
3. Қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша – ... ... ... зағмен жіктеудің болмауы.
4. Ақша – несиелік ... ... құру және оның ... ... ... мемлекеттік аппараты арқылы ақша ... ... Ақша ... ... ... ... баламалардың есебі.
Ақшалай ... ... ... ... үлкен
қиыншылықтарына байланысты күннен ... ... ... келе жатыр.
Бәсекеге қабілеттілік шаруашылық жүргізуші ... жаңа ... одан әрі даму үшін ... барлық жағдайда болуды ... ... ... және оның ... ... ашып ... ... компанияның өтемпаздығын дәл бағалау үшін қажет.
Ақшалай ... ... ... төлеу үшін қолдануға
болатын қаржы ғана ... ... ... мекемелердегі ағымдағы
шоттағы қалдықтар, ... ... ... ... мен ... ... берілетін ақшалай құжаттар жай ... ... ... ... ... ... және ... есеп
айырысу құралдары жатады.
"Ақшалай қаражат қозғалысы туралы ... 7 ... ... халықаралық стандарттары ақшалай ... ... ... ... ... ... ... бір сомасына айналатын
және құндықтар ... ... ... ... ... өтемді
салымдарды белгілеген. Олар инвестиция немесе басқа ... ... ... ... ... ... ... ақшалай қаражаттың баламасы деп санатталса, ол ақшалай
қаражаттың белгілі ... тез ... тиіс және құн ... ... ... яғни ... деген қысқа мерзімі бар (үш
ай немесе алынған кезден ... ... ... - ақшалай қаражатқа ... ... ... Оларға қазыналық вексельдер, коммерциялық қағаздар және
депозиттік сертификаттар жатады.
Қазыналық ... ... ... ... ... ... бір ... соң өтелетін мерзімі бар ... Олар ... ... және ... өтеледі.
Өтеу құны мен ... құны ... ... ... ... ... ... саналады.
Коммерциялық қағаздар (қысқа мерзімдік вексельдер) - ... ... ... ... ... ... шығарады.
Депозиттік сертификаттар немесе банктік депозиттік - тез талап
етуге ... ... ... олар өтемеді және алу ... ... ... айып ... ... ... ... айырбастауына әсер етуі мүмкін. Сондықтан ... ... ... ... Олар ... қысқа мерзімді
инвестициялар ... ... ... ... - ... ... пен ... ағынының келуі мен кетуі.
Қосымша ... ... ... үшін ... ... сүйенеді. Кейбір елдерде олар кәсіпорынның ... ... ... ... ... Мұндай жағдайларда
олар ақшалай қаражатпен оның ... ... ... ... ... ... туралы есеп" 7 қаржылық есеп ... ... ... ... банк овердрафты - төлем
атқаруға пайда болған, он (дебеттік) ... ... және ... ... ... ... ... банктік шотындағы
теріс (кредиттік) қалдық.
21
2.1. Ақшалай қаражат қозғалысын ішкі ... ... ... ... ... ішкі ... ... - активтерді
қорғау, субъектінің қаржылық саясатына сай болуын ... ... ... ... ... шүбәсіз сенімділігін
қамтамасыз ету үшін ... ... пен ... қаражатты оңай жасыруға, тасуға болады, ... ... жоқ және олар ... ... ... ... есеп жүйесіне қолы ... ... ... ... алу ... ... ... Ақшалай
қаражаттың қозғалысын ішкі бақылау мынандай ... ... ... ... жеке ... мен жеке ... қолма-қол есеп айырысу ... ... ... ... ақшалай қаражатты физикалық бақылау.
Түсімді бақылау.
Ақшалай шығындарды ... ... ... ... ... қалдықты салыстыру.
Есеп шоттардағы ақшалай қаражатты бақылау.
Кассадағы қалдықты салыстыру.
Есептік (валюталық) шоттарды ... ... ... ... деп, ... ... бар-жоғын айқындау және қатаң есептегі банктерді
парақтау санап шығу ... ... ... ... ... ... түгендеу актісімен" жеке ресімдейді.
Кассаны түгендеу кассалық операцияларды ... ... ... ... бекіткен және жете
дайындалған Ережелерге ... ... ... ... құжаттар
мен бланкілер (авиа және теміржол билеттері, ... ... ... ... ... ... кенеттен, кассир мен бас
бухгалтердің қатысуымен, ... ... ... ... және ... ... түгел парақтап санау арқылы
жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... олар мөрленіп жабылады. Кассир түгендеу сәтінде кассалық
есеп ... ... ... ... кассалық кітап бойынша
шығарады. Кассирден барлық кірістік және кассада ... ... ... ... сома жоқ ... ... алынады. Ақша
саналғаннан соң кассадағы ... ... ... ... ... ... қорытындысы бухгалтерлік есептің ... ... ... ... Актіде кассирдің ... ... ... мен ... қорытындысы бойынша
бұдан былайғы шешімі туралы субъект ... ... ... ... ... ...... деген сөзі) - қағаз
ақшаның ... ... ... ... ... Инфляция жалпы баға деңгейінің көтерілуімен байқалады.
Бұның өзі, ... ... ... ... ... ... индексімен өлшенетін жалпы деңгейі өседі.
Инфляция - кешенді себептепрден ... және ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджеттің тапшылығы
және ... жабу үшін ... ... ... ... емес ... (әсіресе әскери шығындар) деңгейінің
жоғарылығы тұтыну игіліктерін ... ... және адам ... ... ... ... ... оның сұранымды
ұсынымнан алшақтауға алып келуі және ... ... - ... бірқатар өндірушілердің монополиялық жағдайда болуы, олардың
өзінің өніміне ... ... ... ... барынша өте
қымбат өнімді ... ... ... ... ... ... ... алшақтығы және басқада бірқатар ... ... ... ... ... ... өндірілуін және артық
ақша эмиссиясының (эмиссия - айналымға ақша және ... ... ... ... ... – елде айналымдағы ақша көлемінің тым ... ... ақша ... ... ... ... ұласуы және соның
салдарынан тауар бағасының өсуі. ... ... ... бұл
процесс баға көлемінің белгілі бір уақытқа ... ... баға ... әр ... ... ... өлшенеді
(дефлятор ІЖӨ, СЖӨ т.б.). Инфляция темпі мен ... ... ... ... ... – дегеніміз баға көлемінің өсімі.
Егер де белгілесек баға көлемінің ... жылы Р , ... ... -1 ... темп ... ... ... π = Р-Р-1 / Р-1 *100%
Баға көлемінің төмендеуі дефляция деп ... ... өсуі ... деп ... ... ... критериясы болып егер баға құны 50 %-тен ... ... ... ... бойынша критериясы болып ... асса ... ... ... ... ... баға құны ... бірақ олардың темп деңгейі төмендейді. Бұл жағдайды ... ... ... баға құны ... ... ... және ақша және темп ... ... ... бұл ... ... ... ролі өте ... бірнеше түрлері бар. Баға өсуі қарқыны көз ... ... ... түрге бөлуге болады: а) баяу; ә)
қарқынды; б) ұшқыр. Баяу инфляция кезінде бағалар баяу ... 10 % ... ... ... 2-3% ... ... нарық үшін орынды
құбылыс болып табылады. Мысалы, 2007 жылы ... ...... мен ... - 3,8% ... Қарқынды инфляция кезінде баға
жылдам баға жылдам, ырғи-ырғи ... ... ... ... ... ... жол бермеу керек, ... ол өте ауыр ... ... ұшындырады (тұрғындардың өмір ... ... ... ... және т.б.) ... ... айналымдағы ақшаның саны мен баға астрономиялық ... - 1000%) ... ... ... ... ... ... мысалдары баршылық (инфляция Боливияда 1985-
ші жылы - 3400%. ... ... жылы - 2000% ... ... ауыл ... ... Бұл сала басқасына
қарағанда елде басым болып, ... ... ... ... өмір ... ... ... ғалымдарының ойынша, «баяу инфляция» ... ... ... және ... қаржының өсуіне ықпал
етіп, ... ... жоя ... Американ экономисі А.
Манның айтуынша, бағаның қалыпты әрі ұзақ ... ... ... және ... ... арттырады. Шынында да
инфляцияның бірінші кезеңде, қағаз ақша ... ... ... ... ... ... инфляцияны айтамыз) қалған
кезінде, арнайы ... ... ... ... ... бағасының
өсуі уақытша ... ... ... ... ... ... құнсыздануының деңгейіне қарай инфляция өндіріс пен
айналым процесін ... ... ... ... ... тап болады. Сөйтіп, несие – қаржы және ... ... ... бұзылуына алып барады.
Нарықтық инфляциялық тепе-теңдігінің қандай ... ... ... ... ашық және ... деп ... Ашық
инфляция еркін баға құрылымы экономикасына тән және ... ... ... ... ... ... байқатады.
Егер макроэкономкалық тепе-теңдік сұраным жағына қарай ... ... ... ... ... онда бұны ашық ... Ашық инфляция жекелеген тауар нарығында бағаның кезеңмен
төмендеуіне ... сай ... ... ... ... ... ... Демек, ашық инфляция нарық ... ... оны аса ... ... оны ... ... инфляия деп те айтады.
Ол бағаны реттейтін ... ... ... ... тән, ... ... бағаны бақылауымен жүзеге асатын ... ол ... ... өнім ... төмендеуінде, ақшаның
қорлану мәжбүрлігінде, көлеңкелі экономка дамуында, бартерлік ... ... ... мемлекеттің тауарлық бағаны сұраным мен
24
ұсыным тепе-теңдігінен төмен болуын ... ... ... ... ақша ... сатып алу құралы және тауар мен ... ... ... ... ... экономистері сұраным мен ұсынымға байланысты инфляцияны
екі типке жіктейді: а) ... ... ә) ... ... ... ... ұсынымының ... ... ... ... ... ... бір ... былай деуге
болады: «Тауардың өте аз мөлшеріне өте көп ақша ... ... ... ... ... ... монополизмнің бұзылуынан
және ... ... ұзақ ... ... ... бұл жағдайда өзінше ерекше түрді қабылдайды. Мысалы, ... ... ... ұзақ жылдар бойы табиғи емес ең ... ... ... ... ... ... ... және артық жұмыс орнын ... ... көп ... ... ... ... қол жеткізіп, ол еңбек
өнімділігіне теріс әсер ... Қай ... де ... бір ... келмесе, онда ол сұраным ... ... және ... ... ... ... мен ұсыным нарығының өзгеруі
нәтижесінде ... ... ... ... ... бойынша былай жіктейміз: а)
баланстанған ... және ә) ... ... ... ... ... мен ... көрсетудің бір-біріне
қатынасында баға өзгермейді, ал баланстанбаған ... - ... мен ... ... ... бір-бірімен салыстырғанда
тұрақсыз және әртүрлі пропорцияда өзгереді. ТМД ... ... ... ... ... алуда, ол ... және ... ... ... ... ... Баланстанған инфляцияны
алатын болсақ, кәсіакерлік қызметтің дамуына аса ... ... ... ... ақша – ... ... ақша- несие жүйесі реформалаудың қиын әрі ұзақ ... ... ... ... ... ... егеменді
дамудың алғашқы кезеңдеріндегі қолайсыз макроэканомикалық жағдайлар,
мысалы, ... ... ... ... ... ... жоғары пайыздық қойылым, экономиканың
долларлануы және т.б. ... ... ... құруға үлкен
кедергі болды және нақты ... ұзақ ... ... ... ... ... та ... өткен сайын бұл қиындықтар артта қалып,
елдің ... ... ... оң ... ... ... ... пікірінше, «Қазір ... ... жаңа ... ... банк ... ... және шетелдік мамандардың
бағалауы бойынша ТМД-да ол ең ... бірі ... ... ... ... ... өйткені рыноктық экономикаға өткенге
дейін Қазақстанда өзіндік банк ... мен ... банк ... ... елдің ақша-несие жүйесін одан әрі ... ... ... және оның алдында жаңа ... ... ... инфляциялық тар реттеу қағидасын
қолдану арқылы инфляция ... ... ... ... шетелдік валюталарға қатысты нақты бағамының ... ... ... ... ... ... мен
қызметтердің бәсекеге қабілеттігін арттыру.
3. Банктік жүйе ... ... ... ... және ... ... несиелеуді ұлғайту үшін ... ... ... ... рыногының барлық ... ... ... ... ... ... рыногын
мемлекеттік реттеуді жетілдіру.
5.Қазақстанның төлем жүйесін Еуро Одақ ... ... ТМД ... ... ... ... ... Осы бағытта Ұлттық
банк электронды ақшаларды ... және ... ... күш ... ... ... әрдайым көмекші сипатқа ие. ... ... ... ұзақ ... ... ... ... емес, сондықтан да
олармен қатар несиелік ақшалар жүреді.
Несие ... - бұл ... ... алтынның орнына келген
құнның қағаздай белгісі. Несие ... ... ... мен несие
алушы ... ... ... ... ... және ... ... ретінде өмір сүрудің меншікті ... ... ... ... ... ... банкнота, чек,
несие карточкалары жатады.
Вексель - бұл мерзімі ... соң ... ... ... ... ... соманы қарыз алушыдан (вексель
берушіден) ... ... ету ... беретін жазбаша түрдегі ... ... ... ие ... яғни ... ... айналысқа түсуге бейім ... да, ол ... ... атауды иеленді.
Вексель несиеге сату негізінде, яғни коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... -
кәсіпорындардың бір-бірін банктерді жанай өтуі арқылы несиелеу болып
табылады. ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асады.
Сатып алушы-кәсіпорын, тауарды сатып ала ... ... ... ... ... ... ... береді (қарыздық
міндеттеме). Егер де несие ... ақша ... ... жағдайда, ол
банкке барып векселін есепке алуын өтінеді, ал банк ... ... ... алып қалу ... ... ... соманы
бере алады.
Вексельдер жай және ... ... Жай ... ... алушы жазып береді. Бұл ... ... ... белгілі бір ақша сомасын төлеу туралы ... ... ... ... кредитор - вексель берушінің
(трассанттың) үшінші тұлғаға қарыз алушыға ... ... ... ... уақыты келгенде (ремитентке) ... ... ... ... ... ... оның ... түріндегі акцептен соң ғана ... ... ... ... ... ... ... авальмен (вексельдік тапсырма)
қамтамасыз етілуі ... онда ... ... және ... ... ... ... саналсын» деген жазу болады.
Сонымен, вексель - ... және ... есеп ... ... ... ... айналысында бірнеше тұлға қатысуы мүмкін,
себебі вексель төлем құралы ... ... ... ақша ... ... ... ... Бірақ қолма-қол ақшаны вексель айналысымен
ауыстырудың ... ... ... ... ... ... ететін коммерциялық несие,
тек тауар айналымының бір ... ... ... ... ... ... ... талаптарын өзара есепке алу бойынша
сальдо қолма-қол ақшамен төленеді;
- борыштық ... ... ... тек ... ... ... ... ғана шектеулі айналыс ... ... ... ... айналымы олардың ... ... ... ... ... ... шектеулер жоқ.
Қазақстанда несиелік ... ... ... ... алу ... ... болды, яғни
қалыптасқан несиелік қалдық есебінен ... ... ... және ... мерзімі өтіп кеткен банктік қарыздар бойынша
есептеуге рқұсат ... ал ... сома жеке ... ... ... ... вексель рәсімделді.
Үкіметтің 3 ай мерзімге арнап шығарған қазыналық ... ... ... ... ... ... уақыты жеткенде ... ... ... ... ... не ... не қазыналық вексель несиелік ... ... бір түрі ... ... саналады. Ол XVII ғ.
соңында пайда болды. Алтын ... ... ... ... ... ... банкте сақтай алды. Құрамын ... ... ... ... соң банк ... ... қабылдағаны туралы қолхат
берді. Бұл ... хат» ... ... ... ... ... және ол ... өте ыңғайлы болып келді. Ол алтынмен
пара-пар ... ... кез ... ... сақталып жатқан металға
айырбасталды.
Банкнота ... мәні ... - бұл ... ... ... ... Яғни, классикалық банкнота екі жақты қамтамасыз
етілген: ... ... және ... ... ... қоры).
Алтынмен қамтамасыз етілмеген бөлігі фидуциарлы деп ... ... ... ... қарыз операциялары және
эмиссиялары ... ... ... ... тауар айналысын
несиелеу тәртібімен вексельдер негізінде шығару банкноталардың банкке
кері ... ... ... ... ... мерзімі жеткен соң
банкноталар орталық банкке қайтарылып ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
етілмеген. Сондықтан ұлттық валюта сол елдің шекарасында ғана ... ... ... ... ж. ... республикамызда шығарылған теңге қағаз ... ақша - ... ... ... ... олар ... Ұлттық банкінің сөзсіз міндеттемесі болып ... оның ... ... ... ... салымдар мен ... ... ... ... ... айналысы чекпен байланысты.
Чек - бұл шот иесінің чек ... ... ... ақша ... ... ... және аудару туралы банкке
берген
28
жазбаша бұйрығы.
Чектер негізінен ақшалай және есеп ... ... ... чек бойынша банктен қолма-қол ақшалар ... Есеп ... ... сипатта болады. Шот иесіне чек кітапшалары беріледі.
Чек кітапшасынан ... ... ... ... сатып алған тауарлар
және көрсетілген қызметтер үшін есеп айырысуға ... есеп ... чек ... алу үшін ... өтініш
және тапсырма береді. Төлем тапсырмасы ... банк есеп ... ақша ... ... ... және шотта сақтайды,
сатып алынған тауарлар (қызметтер) ... чек ... беру ... бірақ депонрленген сома шегінде ... ... осы ... өз ... ... ... барып көрсетілген
сома өзінің есеп ... ... ... ... ... соң ... ... банкіне жіберіледі, онда жеке ... ... сома ... ... чек - ... ақша ретінде
қолданады.
Батыс елдерінде кәсіпорындар ... ғана ... жеке ... да ... есеп ... ... ... Республикасында чектерді пайдалану 1993 ж. ... ... ... ... ... ... ... банктердің
корреспонденттік шоттарында дебеттік қалдықтың ... және ... ... ... ... ... есебі.
Кәсіпорындар мен ұйымдар өздерінің ақшаларын сақтау үшін банк
мекемесінен арнаулы шот ... ... Бұл ... ... ақшалар, чек кітапшаларындағы ақшалар, банктердегі
арнаулы шоттардағы ақшалар және ... ... ... ... ... барлық кәсіпорындар мен ұйымдар жоғарыда аталған
«Аккредитивтердегі ақшалар» деп аталатын шоттарында ... ... да ... мен ... ... ... ... ақшаларын есептейді. Негізінен есеп айырысудың бұл
түрі басқа қаладағы (кәсіпорын ... ... ... жерде
тұратын) жабдықтаушылармен қолма-қол ақшасыз есеп айырысу үшін
қолданылады. Есеп ... бұл түрі ... ... ... ... ... ... келеді. Бұл есеп айырысу құжаты бойынша
сатып алушы ... ... ... банк ... арқылы
жабдықтаушының шоты ашылған, яғни оған қызмет көрсететін ... ... Есеп ... бұл түрі 1931 ... ... ... ... ақшалай қаржылар бойынша есеп
айырысу жабдықтаушыларға ... дер ... ... ... Аккредитивті сатып алушы кәсіпорынның тапсырмасы бойынша оған
қызмет көрсететін банк ... ... - ... ... ... жеке ... ... келісімшарттың орындалғандығына қарай
белгіленген соманы төлеу туралы ... тек бір ғана ... есеп ... Ал ... ... жабдықтаушы мен сатып алушының
арасындағы келісімшартқа ... ... Бұл ... ... ... ... тапсырмасы бойынша аккредитивті ашқан банктің
(имитент – банктің) аталуы;
- аккредитивтің түрі, оның ... және ... ... ... аккредитив бойынша қаржы (ақша) алу үшін жабдықтаушының
өзіне қызмет ететін банкке ... ... ... ... және ... ... ... материалдарды тиеп-жөнелткеннен немесе жұмыстарды,
қызметтерді орындағаннан кейін құжаттардың банк ... ... және ... орындалуына қойылатын
талаптар. Жабдықтаушыларға ... ... оның ... ... ... да ... ... мен шарттар.
Аккредитивтердің «өтелінген» (депоненттелген) және «өтелінбеген»
30
(депоненттелмеген) деп ... ... ... ... ... қатар «кері шақырылатын» және «кері ... ... ... ... ... өзінің шотындағы ақша қаражаты ... оған ... ... ... ... ... ... кәсіпорынға қызмет көрсететін ... ... ... ала ... ...... ... аккредитив»
болып есептеледі.
Ал сатып алушы ... мен ... ... ... банк ... ... аккредитивте көрсетілген қаржы
сомаларын аударуға тек қана ... ... ... ... ... ... ... онда бұл «Өтелінбеген аккредитив»
түрі қатарына ... ашу ... екі ... ... ... келісімдерді жабдықтаушы кәсіпорынның келісімінсіз
жоюға ... ... ... ... ... ... болып саналады.
Аккредитивті ашу үшін төлем ... ... ... қызмет
көрсететін банк мекемесіне арыз ... және ... ... ... көрсетулері қажет:
- жабдықтаушы ұйымның аты;
- аккредитив ашылатын келісімшарттың көшірмесі;
- аккредитив ашылатын ... ... ... ... уақыты және жері;
- аккредитивтен төлем ... ... ... ... ... ... аты;
- аккредитивтің түрі;
- аккредитивтің ... ... ... ... ... ... ... арналғандығы және оны төлеу үшін банк
мекемесіне табыс етілетін құжаттардың ... ... ... қаржы алу үшін жабдықтаушы кәсіпорын тауарды тиеп
жібергеннен ... ... ... ... ... банк
мекемесіне табыс етеді. Бұл ... ... ... толық қанағаттандыратындай болуы керек. Егер аккредитивте
қарастырылған шарт ... ... ... ... ... ... ... болатын болса, онда ол адам ... яғни ... ... мына ... көрстеуі қажет:
- төлқұжат немесе оның орнына ... ... ... аккредитив ашқан кәсіпорын берген іссапарлық куәлік ... ... ... үлгісі.
Жабдықтаушының банкісінде аккредитив ... ... ... ... ... ... жабу туралы жабдықтаушының берген арызы ... ... ... ... сома ... ... кәсіпорынның) банкісіндегі тиісті ... ... ... ... ... ... ... дебитіне қай
шоттардан аударылғанына ... есеп ... ... ... ... ... банк несиесі, банктен тыс ... ... ... және тағы да ... ... ... ... Ал жабдықтаушыға ... ... ... ... және ... мен есеп айырысу»
шотының ... ... ... деп ... шоттың
кредитіне жазылады. Ал аккредитив ... ... ... ... сома ... ... ... шоттың дебитіне,
«Аккредитивтегі ақшалар» деп аталатын ... ... ... ... ... ... деп ... шотта чек
кітапшаларындағы ақшалар мен есеп ... ... ... Чек ... ақшалар жабдықтаушылар мен
тасымалдаушы ... және ... ... мен ... ... алынған тауарлық-материалдық құндылықтардың ... ... ... ... қызметтері үшін есеп айырысуға
арналған. Кәсіпорындар мен ұйымдар чек ... алу үшін ... ... ... сонымен қатар осы өтінішпен бірге
кәсіпорын ... ... ... чек ... ... депоненттеу
үшін банк ... ... ... тапсырмасын ұсынуы керек.
Кәсіпорындар мен ұйымдар чек ... ... ... ... мынадай бухгалтерлік жазуы жазылады:
Д-т: Чек кітапшаларындағы ақшалар
(тиістілеріне қарай).
К-т: Есеп ... ... ... ... ... ... тыс басқа да мекемелердің несиелері және тағы ... ... ... чек ... ... жеріне ол чек кітапшасы
берілген кәсіпорын немесе мекеменің ... ... ал егер ... ... оның ... жазады. Чек кітапшасында ондағы
соманың ... яғни ... ... ... ... арқылы бір немесе бірнеше ... есеп ... Егер банк ... чек ... ... соманы
кәсіпорынға қайтарғанда есеп айырысу шотындағы ақшалар, валюталық
шоттардағы ... банк ... ... тыс басқа да мекемелердің
32
несиелері және тағы да ... ... ... ... «Чек
кітапшаларындағы ақшалар» деп аталатын шот кредиттеледі.
Кәсіпорындар мен ... ... ... қатар почта маркалары,
демалыс және емдеу, сауықтыру ... ... ... ... ... ... ... ретінде ... яғни ... ... ... ... ... ... да қаржылар сақталады. Бұл жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... ... қатар бұл шотта кәсіпорынға ... ... ... ... бір ... жұмсауға тиісті қаржылар,
кәсіпорынның, кәсіподақ ... ... ... ... ... ... қаржылар есептеледі.
33
3.2. Валюталық шоттардағы ақшалар қозғалысының есебі
Қазақстан Республикасының белгіленген ... ... ел ... ... ... ... ... мен ұйымдардың бір – біріне төлейтін
төлемдер тек қана ұлттық ... ... ... ... ... қаржы қабылдауы
арнайы рұқсатты қажет етеді. Сондай – ақ шетелдік валюта ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар мен ұйымдар
1996 жылғы 24 желтоқсандағы нөмірі 54-1 санды «Валютаны ... ... ... ... және 1997 жылғы 23 мамырдағы Ұлттық банк
басқармасы бекіткен нөмірі 206 – ... ... ... ... ... ... ережесін» басшылыққа алуы тиіс.
Шетелдік валюта дегеніміз кәсіпорындар мен ұйымдардағы тауарларды, ... сату ... алу), ... ... ... ... ... қолданатын Қазақстан Республикасының ұлттық валютасынан
(теңгеден) басқа ақша ... ... ... мен ұйымдардың шет елдік валюта түрінде алатын табысы
сол операция жасалған ... ... ... ... банк ... ақша айырбастау бағамы (курсы) бойынша есептеліп, Қазақстан
Республикасының ұлттық валютасы түрінде ... ... ... ... дегеніміз екі елдің ақша ... ... ... мен ... шетел ақша бірлігімен (валютамен)
операциялар жасау үшін банк ... ... шот аша ... ... ... шот ашу үшін банк мекемесіне осы кәсіпорынның жарғысының
(уставының) көшірмесін, валюталық шот ашу ... ... ... ... ... және ұйымның мөрі басылған арнайы карточка және
тағы да басқа ... ... етуі ... ... ... шетел
валютасын реттеу туралы заңына сәйкес кәсіпорындар мен ұйымдар өкілетті
банктер мен ақша ... ... ... Қазақстан Республикасы Ұлттық
банк мекемесі белгілеген тәртіп бойынша шетел валютасын сатуға және ... ... бар. ... ... сату және сатып алу валюталық биржада
қалыптасқан бағам (курс) ... ... ... мен ... құралдарды, тауарлық – ... ... және ... ... шетел валютасына сатқанда немесе олардан сатып алғанда,
банктерден, сондай – ақ ... тыс ... ... валютасымен несие
алғанда немесе оны қайтарғанда және тағы ... ... ... ... операциялар пайда болады. Осы операциялардың
орындалған ... яғни ... ... күні мен сол ... үшін ... ... мерзімі аралығындағы бағамның өзгеруі нәтижесінде
бағамдық айырмашылық пайда болады. ... ... ... дегеніміз
екі елдің ақша бірліктерінің арасындағы бағамның ... ... ... ... ... Бұл ... ... уақытта пайда болса кәсіпорындар мен ұйымдардың сол ... ... және ... есеп ... ... ... – ақ
кәсіпорындар мен ұйымдардың бағамдық айырмашылықтан алатын табыстары немесе
шеккен ... өз ... ... есептеледі.
Кәсіпорындар мен ұйымдардың бағамдық айырмашылықтан алатын табысы
«Бағамдық айырмашылықтан алынатын ... деп ... ... ал ... шеккен шығыны «Бағамдық айырмашылық бойынша шығын» деп
аталатын шотта есептелінеді. Бағамдық (курстық) ... ... ... үшін оң ... ... болған жағдайда кәсіпорындардың
бухгалтериясында:
Д – т: ... ... ... – т: Бағамдық айырмашылықтан ... ... ... ... ... (курстық) айырма кәсіпорындар үшін ... ... ... ... ... айырмашылық бойынша шығын
К-т: Валюталық шоттағы ... ... ... ... түріне қарамастан ... ... ақша ... ... ... кәсіпорындар мен ұйымдар тиісті
органдарға ... түрі ... ... ... қозғалысы
жайлы (туралы) есеп беріп отыруы тиіс.
35
Қорытынды.
Қорыта ... ... –ол ... ... және ... заңдарымен бекітілген біртұтас ақша айналымы. Алғашқы ... 16-17 ... ... өндіріс әдісі қалыптаса бастағанда
пайда болды.
39
Ағымдағы активтер: ақшалай қаражат...
Қазақстан Республикасы ... ... ж. ... №128 ... ... ЖШС
Ұйым
№ Инв-9 типтік форма
|Кодтар |
| |
| ... ... ... ... ... ... ... уақыты |
|8 ... ... ... ... ... ақша ... мен ... ақшалай құжаттарға
қатысты барлық құжаттар, менің жауапкершілігіме ... ... ... ... ... ал ... шыққандары шығыс деп есептен шығарылды.
Материалды – жауапты адам ... ... ... ... ... (өкім) негізінде «__»_______ 200__ ж. №____жағдай ... ... ... ... ... «__» ________ 200__ ... ... мыналар анықталды:
| | | | | |
| | ... ... бары ... ... |
| ... | ... | |
| | | ... | |
| | | | | | | | |
| | ... ... | | | | |н |н |ен |
|1 ... ... |36006 |Отыз |36006 | | | |
| ... | ... | | | | |
|2 |

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша қаражаттарының жалпы сипаттамасы40 бет
Ақша қаражаттарының жалпы сипаттамасы. Кәсіпорындағы ақша қаражаттарының есебі31 бет
Ақша қаражаттарының сипаттамасы15 бет
Ақша қаражаты қозғалысының есебі және аудиті87 бет
Ақша-қаражатының аудиті және талдауы63 бет
КГП ПХВ «Ателье» шағын кәсіпорынның ақша қаражаттарының бухгалтерлік есебін ұйымдастыру66 бет
Коммерциялық банктегі ақша қаражаттары71 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь