Қолма-қолсыз есеп айырсудың теориялық негіздері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 Қолма.қолсыз есеп айырсудың теориялық негіздері
1.1 Қолма.қолсыз есеп айырысудың ұйымдастыру негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Қолма.қолсыз есеп айырысудың нысандары мен түрлері ... ... ... ... ... ... ... 11
1.3 Ақша айналысындағы қолма.қолсыз есеп айырысудың ролі ... ... ... ... ... ... .19

2 Қолма.қолсыз есеп айырысудың құқықтық негіздері мен талдауы («Қазақстан халық банкі» акционерлік қоғамы мысалында)
2.1 «Қазақстан халық банкі» акционерлік қоғамы қалыптасуы мен қаржылық жағдайына талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26
2.2 Қазақстан республикасындағы қолма.қолсыз есеп айырысуының талдауы.31
2.3 Қазақстан республикасындағы қолма.қолсыз есеп айырысудың құқықтық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
2.4 Қазақстан халық банкі» акционерлік қоғамының қолма.қолсыз есеп айырысуының талдауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42

3 Қолма.қолсыз есеп айырсудың жаңа нысандарын жетілдіру жолдары
3 Қолма.қолсыз есеп айырысу сапасын жетілдіру және тиімді
банктік қадағалау жүргізу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .55
3.2 1 Банктің қолма.қолсыз есеп айырысу қызметін қамтамасыз ету жолдарын жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .75
Кіріспе

Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 2011 жылдың 28 ақпанында өткен Парламент палаталарының бірлескен отырысындағы «Жеделдетілген экономикалық жаңғырту – Үдемелі инновациялық индустрияландыру бағдарламасы» атты Қазақстан халқына дәстүрлі Жолдауында: «Тәуелсіздікке қолымыз жеткен алғашқы күннен бастап сіздер мен біздер барлық қажыр-қайратымызды жұмсап, еңсесін асқақтатқан Жаңа Қазақстан барған сайын нық сеніммен алға басып келеді. Дамудың өзі таңдаған даңғылына түскен еліміздің атағы шартарапқа таралып, әлемдік қоғамдастықтың алдындағы абыройы да жылдан жылға артып отыр. Біз экономикамыз мен мемлекетіміздің берік іргетасын қаладық. Қазақстанның алдағы дамуы, кемел келешегі экономикалық, әлеуметтік, саяси және әкімшілік тұрғыда жан-жақты сараланып, түбегейлі жаңа кезеңге батыл қадам бастық» [1, 4 б.], - деп Елбасымыз Қазақстан халқына жарқын болашағымыз біздің қолымызда екендігіне тағы да көзімізді жеткізді.
Қаржы қозғалысының ұдайы өндіріс үрдісі мен оның өндіріс, таратылым, айырбастау шарпары іспеттес құрылымдық бөліктерінің негізі ақшалық қатынастар саласының нақты даму мүмкіндіктерін айқындап, оларды басқаруды дамытады.[2, 23 б.]
Нарықтық экономика жағдайларында халық шаруашылығын басқаруды жетілдіру қаржы механизмін қайта құруды талап етеді. Бірінші кезекте ақша айналымы жүйесіндегі қаржылық қатынастарды зерттеу мәселесі тұрады. Бұл мәселе күрделі әрі функционалды құрылымды, қоғамдық азық-түліктің қозғалысын анықтап, таратылымдық қатынастарды белгілейді. Ақша айналымына тән жүйелік суреттеу мүмкіндігіндегі тұтастық пен тұйықтық жеке қаржылық ағымдардың азық-түліктің түрлі даму кезеңдеріндегі материалды-заттық қорларының негізін қалайтын қатынастарды ескеруді талап етеді.
Қазақстан Республикасының қаржы жүйесінің тұрақтылығы, көбіне, банк жүйесінің тұрақтылығымен байланысты болып келеді.
Қазақстан Республикасының Ұлттық банк қызметі Қазақстан Республикасының заңымен және Конституциясымен тікелей негізделген іс-шаралар атқарады.
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі нарықтық экономикаға көшуінде қызмет ету тиімділігінің өсуі, инфрақұрылымды қалыптастыруы несиелік қатынастарын жүзеге асырады және оны іс-жүзіне асуын қадағалайды.
Жеке секторлар бойынша қаржы қозғалысының ерекшеліктері мен азық-түліктің таратылу кезеңдеріне байланысты шаруашылықтардың қаржылық айналымдарының тұтас кешені шеңберінде өндірістік және өндірістік емес салалардың ақша айналымы, тұтынушылар секторының айналымдары, мемлекеттік қаржы жүйесі мен көрсеткіштер кешенін анықтайтын, банк жүйесінің негізін қалайтын қаржылық-есеп айырысу, эмиссиялық және несиелік қатынастарды анықтайтын несие жүйесінің айналымы бақыланады. Әрбір халық шаруашылықтарының ақша ағымы секторлары барлық қаржы айналымының мазмұнды, негізді бөлігін қарастырады, сонымен қатар оның басқа да бөлімдерімен тығыз байланыста болады. Секторлардың ақша айналымдары баға қозғалысының дәрежесі мен оның калыптасу ерекшеліктеріне байланысты барлық қаржылық айналым қызметінің тиімділігіне түрлі әсер етеді, және тауар мен баға арасындағы тепе-теңдікті демеу мақсатында басқару құрылымы арқылы ажыратылады. Баға формасы көрсетілген азық-түліктің таратылуы мен қайта бөлінуі барлық ақша айналымы қызметінің объективті негізі болып табылады.
Мемлекеттік қаржы жүйесі таратылушы және қайта құрылушы қаржылық қатынастарды суреттейтін ақша қозғалысы ағымдарын бақылайды. Сонымен қатар қаржы жүйесінің қаражаттары халық шаруашылығының төлем қабілетті кейбір бөлімдерінің қажеттіліктерін қалыптастыруына да қатысады.
Бiрақ Республикадағы банктердiң қызметi әр түрлi факторлардың ықпалынан аса күрделi жағдайда жүзеге асырылады. Мысалға, жекелеген экономикалық секторлардың экономикалық тұрақсыздығы, төлем дағдарысы, төлем балансының тапшылығы және т.б. Осы факторлардың әр қайсысы берiлген банктiк несиелер бойынша қарызды уақытылы өтеу мүмкiншiлiгiнiң төмендеуiнен банктердiң несие қызметi үшiн жағымсыз салдармен анықталады. Осының салдарынан банктiң несие портфелi құрылымының төмендеуi, жiктелген активтер бойынша резервтердi қалыптастыруға шығындардың тез өсуi, таза табыстық жалпы сомасының қысқартылуы байқалады. Бұл жағдайда банктер сәттi несие және пайыздық саясатын хеджирлеу стратегиясы және т.б. мүмкiн тәсiлдер механизмдерiн әзiрлеу көмегiмен несие тәуекелдiгiн басқаруға ұмтылады.
Қаржы айналымы жүйесінде тұтынушы сектор ерекше орын алады. Дайын өнімді пайдалану кезеңінің қаржыландыра отырып, халықтың ақша айыналымы барлық қаражаттың қозғалысын аяқтайды деуге болады. Халықтың ақша айналымының негізгі элементі - отбасының ақша айналымы. Отбасы ақша айналымының дәл осы кезеңінде жалпы экономикалық және қаржы саясатының әлеуметтік бағыты көрінеді. Осы орайда отбасы бюджетін талдау мен оның көпжақтылығы тұтыну секторында ақша айналымын зерттеуге негіз бола алады.
Тақырыпты зерттеу өзектілігі. Отандық банктер ұсынылған қолма-қолсыз есеп айырысуларының жалпы көлемімен сипатталады. Қолма-қолсыз есеп айырысу барысында банктің сапасын мамандырылуында құрылмайды. Қолма-қолсыз есеп айырысу сапасының өсуі – қарыз операцияларын басқаруды жүгізу негізінде жүзеге асырылады. Бүгінгі таңда, коммерциялық банктерде қолма-қолсыз есеп айырысуын басқару концепциясында - оны жүзеге асыру жүйесі, коммерциялық банктердің банктік жүйенің қалыптасуындағы отандық шарттарында қолма-қолсыз есеп айырысу операцияларын басқаруды жүзеге асырылған процесі жоқ. Басқарудың тиімді элементтерінің бірі: қолма-қолсыз есеп айырысу саясаты мен процедураларының жақсы дамуы және ақша механизімін жақсы басқару, бұл жүйеде жақсы қызмет ететін банк персоналы болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтің Қазақстан халқына Жолдауы // Егемен Қазақстан 2011ж. 28 ақпан 4 б
2. «Қазақстан Республикасының Конституциясы туралы» ҚР Президентінің 1995 ж. 30 тамызындағы Жарлығы
3. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (ерекше бөлімі)//2000 ж. 28 қаңтар, 293 бап (толықтырулар мен еңгізулерді қоса)
4. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің 1999 ж. 16 тамызындағы «Екінші деңгейлі банктерді несиелендіру бойынша құжаттарды жүргізу ережелерін бекіту туралы» №276 Қаулысы
5. Банк ісі \Сейітқасымов Г., Алматы, 2005ж.-155б.
6. Қаржы. Ақша айналымы. Несие.: ЖОО арналған оқулық / ред. проф. Л.А.Дробозина.-М.Қаржы, ЮНИТИ, 1997.-4796.
7. Қазақстан Ұлттық Банкінің Жаршысы №47-49, 2005.-57б.
8. «Төлемдер мен ақша аудару туралы» Қазақстап Республикасының заңы, 29 маусым 1998ж., Алматы.
9. Банк ісіне кіріспе: Оқу құралы проф.Г. Асхауэр.-М.: 1997.-6276.
10. Банк ісі\ ред.О.И.Лаврушина.-М.: «Роспотребрезерв»,1992.-4326.
11. Долан, Кембелл. Ақша, банк ісі және ақша-несиелік саясат.М.,Л., 1999ж. - 236б.
12. Олейник О.М. Банк құқығының негіздері: Лекция курстары.- М.:Юристъ,1997.-98-99б.
13. Банк қызметін құқықтық реттеу. Ред. проф. Е.А. Суханова. М.: «ЮрИнфоР» оқу-кеңестік орталығы, 1997.-776.
14. Қазақстан Республикасының банк құқығы. Оқу кұралы. Алматы. Жеті жарғы. 2002ж. 325б.
15. Ақша айналымы және капиталистік елдердегі несие. ЖОО арналған оқулық/ред.Л.Н.Красавина.-М.: «Қаржы», 1977.-3446.
16. Лунц Л.А. Ақша және азаматтық құқықтағы ақша міндеттемесі.- М.:Статут, 1999ж.-2916.
17. Г.Марченко Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі\\Қазакстан банктері №1-12 2005 жыл. -43б.
18. «Қазақстан Халық Банк» АҚ қаржылық есебі
19. Банктер және банктік операциялар: ЖОО арналған оқулық\ проф.Е.Ф.Жукованың редакциясымен.-М.:Банктер және қорлар, ЮНИТИ, 1997.-4716.
20. Қазақстан Республикасының 1999 ж. 30 наурыздағы «Ұлттық Банкі туралы» № 2155 Заңы
21. Банктік қадағалау бойынша Базельдік комитеттің Хаты «Банктік қызметті тиімді қадағалаудың қағидалары» 1997 ж. IV бөлім «Банктік қадағалаудың ағымдық пәні»
22. Флейшиц Е.А. Есеп айырысу және несиелік құқықтық қатынастар.-М.: 1956.-83-846.
23. «Қазақстан Халық Банк» АҚ қаржылық есебі
24. «Банк және банк қызметтері туралы» Қазақстан Республикасы Заңы. 1995 жыл, 31 тамыз, Алматы.
25. Қазақстан Республикасындағы «Банктер мен банктік қызмет туралы» 1995 ж. 31 тамызынан № 2444 Заңы
26. Иванов А.Н. Америкапдық банктердін, төлем қызметтері\\Ақша және несие.-1997.-№9.-58-64б.
27. Дробозина Л.А., Можайсков О.В. Англияның қаржылық және ақша-несиелік жүйесі.-М.:Қаржы, 1976.-3266.
28. Нұрсейіт Н. Банктік несиелуді кеңейту\\Аль Пари №6 2005ж.
29. Крагусов Ф.С. Банк есеп-шотының құқығы туралы\\Қазақстан Республикасының Азаматтық заңнамасы. 10 басылымы.-Алматы: ТОО Баспа, 2004.-746.
30. Қазақстан Республикасының 1999 ж. 30 наурыздағы «Ұлттық Банкі туралы» № 2155 Заңы
31. Қазақстан Республикасындағы «Банктер мен банктік қызмет туралы» 1995 ж. 31 тамызынан № 2444 Заңы
32. Қазақстан Республикасының 1999 ж. 30 наурыздағы «Ұлттық Банкі туралы» № 2155 Заңы
33. Қазақстан Республикасының 1999 ж. 30 наурыздағы «Ұлттық Банкі туралы» № 2155 Заңы
34. Флейшиц Е.А. Есеп айырысу және несиелік құқықтық қатынастар.-М.: 1956.-83-846.
35. «Қазақстан Республикасындағы вексельдік айналым туралы» заңы, 28 сәуір 1997ж., Алматы.
36. «Қазақстан Республикасындағы вексельдік айналым туралы» заңы, 28 сәуір 1997ж., Алматы.
37. Банктік қадағалау бойынша Базельдік комитеттің Хаты «Банктік қызметті тиімді қадағалаудың принциптері» 1997 ж. IV бөлім «Банктік қадағалаудың ағымдық пәні»
38. Макконнелл К.Р., Брю С.Л. Экономикс: Қағидалары, проблемалары және саясат.-2т.: Агыл.тіл.ауд. Т.1.-М.: Туран.-1996.-4006.
39. Усоскин В.М. Қазіргі заманғы коммерциялык банк:басқару және операциялар.-М.:ИПЦ «Вазар-Ферро», 1994.-3206.
40. Захаров В.С, Коммерциялық банктер: проблемалары мен даму жолдары\\Ақша және несие.-1997.-№9-9-136.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
......................................................3
1 Қолма-қолсыз есеп айырсудың теориялық негіздері
1.1 Қолма-қолсыз есеп айырысудың ... ... есеп ... ... ... Ақша ... ... есеп айырысудың
ролі.........................19
2 Қолма-қолсыз есеп айырысудың құқықтық негіздері мен ... ... ... ... қоғамы мысалында)
2.1 «Қазақстан халық банкі» акционерлік қоғамы қалыптасуы мен қаржылық
жағдайына
талдау......................................................................
................................26
2.2 ... ... ... есеп ... ... ... республикасындағы қолма-қолсыз есеп айырысудың құқықтық
негіздері...................................................................
...................................................36
2.4 Қазақстан халық банкі» ... ... ... ... ... есеп ... жаңа нысандарын жетілдіру жолдары
3 Қолма-қолсыз есеп айырысу сапасын жетілдіру және тиімді
банктік қадағалау
жүргізу.....................................................................
....................55
3.2 1 Банктің қолма-қолсыз есеп ... ... ... ету ... ... Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 2011
жылдың 28 ақпанында ... ... ... бірлескен отырысындағы
«Жеделдетілген экономикалық жаңғырту – ... ... ... атты ... халқына дәстүрлі Жолдауында:
«Тәуелсіздікке қолымыз жеткен алғашқы күннен бастап сіздер мен ... ... ... ... ... Жаңа Қазақстан барған
сайын нық сеніммен алға басып келеді. Дамудың өзі таңдаған даңғылына түскен
еліміздің атағы шартарапқа ... ... ... ... да ... ... артып отыр. Біз экономикамыз мен мемлекетіміздің
берік іргетасын қаладық. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... және әкімшілік тұрғыда жан-жақты сараланып,
түбегейлі жаңа кезеңге батыл қадам бастық» [1, 4 б.], - деп ... ... ... ... ... қолымызда екендігіне тағы да
көзімізді жеткізді.
Қаржы қозғалысының ұдайы өндіріс үрдісі мен оның ... ... ... іспеттес құрылымдық бөліктерінің негізі ... ... ... даму ... ... оларды басқаруды
дамытады.[2, 23 б.]
Нарықтық экономика жағдайларында халық ... ... ... ... ... ... ... етеді. Бірінші кезекте ақша
айналымы жүйесіндегі қаржылық ... ... ... ... ... ... әрі ... құрылымды, қоғамдық азық-түліктің
қозғалысын анықтап, таратылымдық қатынастарды ... Ақша ... ... суреттеу мүмкіндігіндегі тұтастық пен тұйықтық жеке ... ... ... даму кезеңдеріндегі материалды-заттық
қорларының ... ... ... ... ... ... Республикасының қаржы жүйесінің тұрақтылығы, көбіне, ... ... ... ... ... ... ... банк қызметі Қазақстан
Республикасының заңымен және ... ... ... ... атқарады.
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі нарықтық экономикаға көшуінде
қызмет ету ... ... ... ... ... ... ... және оны іс-жүзіне асуын қадағалайды.
Жеке секторлар бойынша қаржы ... ... мен ... ... ... ... ... қаржылық
айналымдарының тұтас кешені шеңберінде өндірістік және ... ... ақша ... ... ... айналымдары, мемлекеттік
қаржы жүйесі мен көрсеткіштер кешенін ... банк ... ... қаржылық-есеп айырысу, эмиссиялық және несиелік ... ... ... айналымы бақыланады. Әрбір ... ақша ... ... ... қаржы айналымының мазмұнды,
негізді бөлігін қарастырады, сонымен қатар оның басқа да ... ... ... ... ақша ... баға ... дәрежесі
мен оның калыптасу ерекшеліктеріне ... ... ... айналым
қызметінің тиімділігіне түрлі әсер етеді, және ... мен баға ... ... ... ... ... арқылы ажыратылады. Баға
формасы көрсетілген азық-түліктің таратылуы мен қайта бөлінуі ... ... ... объективті негізі болып табылады.
Мемлекеттік қаржы жүйесі таратылушы және ... ... ... ... ақша қозғалысы ағымдарын бақылайды. Сонымен қатар
қаржы жүйесінің қаражаттары халық ... ... ... ... ... қалыптастыруына да қатысады.
Бiрақ Республикадағы банктердiң қызметi әр түрлi факторлардың
ықпалынан аса ... ... ... асырылады. Мысалға, жекелеген
экономикалық секторлардың экономикалық тұрақсыздығы, ... ... ... ... және т.б. Осы факторлардың әр қайсысы берiлген банктiк
несиелер бойынша ... ... өтеу ... ... ... ... үшiн жағымсыз салдармен анықталады. Осының
салдарынан банктiң несие портфелi құрылымының төмендеуi, жiктелген ... ... ... ... тез өсуi, таза ... ... қысқартылуы байқалады. Бұл жағдайда банктер сәттi несие
және пайыздық саясатын хеджирлеу ... және т.б. ... ... ... ... ... ... басқаруға ұмтылады.
Қаржы айналымы жүйесінде тұтынушы сектор ерекше орын ... ... ... ... ... ... ... ақша айыналымы
барлық қаражаттың қозғалысын аяқтайды деуге болады. ... ... ... элементі - отбасының ақша айналымы. Отбасы ... дәл осы ... ... ... және қаржы саясатының
әлеуметтік бағыты көрінеді. Осы орайда отбасы бюджетін талдау мен ... ... ... ақша ... зерттеуге негіз бола алады.
Тақырыпты зерттеу өзектілігі. Отандық банктер ұсынылған қолма-қолсыз
есеп айырысуларының жалпы көлемімен сипатталады. ... есеп ... ... ... ... ... ... есеп
айырысу сапасының өсуі – қарыз операцияларын басқаруды жүгізу негізінде
жүзеге асырылады. Бүгінгі таңда, ... ... ... ... ... ... - оны ... асыру жүйесі, коммерциялық
банктердің банктік жүйенің қалыптасуындағы отандық шарттарында қолма-қолсыз
есеп айырысу операцияларын ... ... ... ... ... тиімді элементтерінің бірі: қолма-қолсыз есеп айырысу саясаты
мен процедураларының жақсы дамуы және ақша механизімін ... ... ... ... ... ететін банк персоналы болып табылады.
Тақырыпты зерттеудің мақсаты – Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мен басқаруының өзекті мәселелерін шешу.
Зерттеудің міндеттері:
- қолма-қолсыз есеп айырысудың қалыптасуын ... ... ... ... ... есеп айырысу қозғалысын
зерттеу;
- қолма-қолсыз есеп айырысуын қалыптастыру мен басқарудағы
проблемаларды зерттеу;.
Осы дипломдық жұмыстың зерттеу объектісі – «Қазақстан Халық Банкі» АҚ
қолма-қолсыз есеп ... ... есеп ... банк саясатында
үлкен рөл бар екенін дәлелдеу.
Зерттеу пәні – қолма-қолсыз есеп айырысу ... ... ... ... мен ... ... ... қолма-
қолсыз есеп айырысуының мерзімділігі, төлемділігі, валюта түрі ... ... ... ... ... жұмыстың ғылими жаңашылдылығы экономиканың даму кезеңінде
банкаралық қолма-қолсыз есеп айырысуды жүзеге ... ... ... әдістемелік және тәжірибелік ... ... ... ... ... және теориялық негіздері:
«Коммерциялық банктер және олардың ақшаларының айналыс қызметі туралы»
Қазақстан Республикасының Заңы, Азаматтық кодекс, ... ... Н.Ә. ... 2011 ... ... ... Халевинская А.М.,
Лаврушина О.И., Коробова Г.Г., Тавасиева А.М. оқу ... ... ... ... ... журналдары.[3, 5 б.]
1. Қолма-қолсыз есеп айырысудың теориялық негіздері
1. Қолма-қолсыз есеп айырысудың ұйымдастыру негіздері
Қазiргi жағдайда ақша ... ... ... ... ... ... ... бағалылықтар мен жабдықтау қызметтеріне
байланысты болатын барлық мәмілелер ... есеп ... ... есеп ... өзi eкi формаға: қолма-қол ақшалармен есеп
айырысу және қолма-қолсыз ... есеп ... ... ... ... ... айналыс құралы, бiресе төлем құралы ... ... ... ... ... ... төлеуге жұмсалуы мүмкін, өз
кезегiнде, қарыз өтеуден түскен ақша ... ... ... ... ... ақша және ... емес ақша айналымдары өзара тығыз байланысты
және бiр-бiрiне тәуелді. Өйткенi ақша, үнемі бiр айналыс ... ... ... ... ... ... oғaн одан әрі ... жасай береді.
Ал банктегi шотқа қаржының аударылуы - қолма-қол ақшаның берілуінің
кепілі. Сондықтан қолма-қол ... ... ... ... – қол ... ажырағысыз құрылым және екеуі бірігіп мемлекеттің біріңғай
ақша айналымын құрайды.[5.155б.]
Қолма-қол емес ақша ... ... ... - ол ... ... ... бұйрығы бойынша шоттағы ақша қалдығының өзгеруi немесе
ақшаның төлем құралы ретіндеге қызметiн атқаруы. Ол ... ақша ... ... (90%-кe ... ... Төлем айналымы төлеушiлер мен сатып
алушылардың банктегi шотына немесе жазу ... ... ... өзара
талаптарын есептеу жолымен жүзеге асырылады.
Есеп айырысу операцияларын жургiзу үшiн әр түрлi шоттар қолданылады.
Олардың ... көп ... ... есеп ... және т.б. ... ... төлем айналымы: тауарлы операциялар бойынша және қаржы
мiндеттемелерi бойынша болып eкi топқа бөлiнедi. Бiрiншi топқа тауарлар ... үшiн ... ... есеп ... ал ... ... төлемдер (пайда салығы, ... құн ... жеке ... ... ... және ... мiндеттi төлемдер) және бюджеттен тыс
қорлар, банктiк ... ... ... үшін ... төлеу, caқтандыру
компанияларымен есептесу жатады.
Ақша айналымын реттеудегі маңызды элемент – қолма-қол ақшаны пайдалану
аясын тарылту. Қазіргі бұл мәселе ... елде ... ... ... ... ... тек төменгі жалақының төрт еселенген мөлшері
көлемінде пайдаланумен және банктегі салым ... ... ... ... үшін есептесу чектерін енгізумен шектелуде.
Экономикасы дамыған мемлекеттерден ақша ... ... ... ... процесі кең тараған. Мысалы, АҚШ-та халықтың
барлық төлемдерін тек ¼ бөлігі ғана қолма – қол ақша ... ... ... чектермен , несие карточкалармен және с.с. жүргізіледі.
Қолма-қол ... ... ... ... ... ... қолма-қол ақшаны қысқартуға және ... ... ... ... маңызы зор.
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды ұйымдастыруға әр елдің тарихи және
экономикалық дамуының ерекшелiктерi әcep етедi. ... ең ... 1775 ... ... ... ... АҚШ ... қолдана бастаған, ал Германия
жирошотты, ТМД-ға мүше-мемлекеттер есеп айырысу шоттарын қолданады. Қазiргi
кезде пластикалық карточкаларды ... ... ... есеп ... бiр прогресивтік құрал eкeнiн әлемдiк тәжiрибе дәлелдедi.
Олардың көптеген түрлерiнiң iшiнде, ... ... ... бары ... ... мемлекеттерде жоғары қорғалу дәрежесi ... ... ... ... үшiн ... ... ... қолдана отырып, есеп айырысуды ұйымдастыру
нақты ақшалармен есеп айырысуларға қарағанда бiршама қолайлы. Мұндай ... ... ... ... үнемдеуге болады.
Сондықтан да болар, қолма-қолсыз ақшалар айналысы жалпы ақша
айналымының ... ... ... ... ... есеп ... мынадай шаруашылық аумағында жүзеге асырылады:
- Өнімді, қызметтерді және жұмыстарды сатуда;
- Ұлттық табысты бөлу және қайта бөлуде;
- банк несиелерiн алу және ... ... ... ... ... ... ақшалай табыстарын төлеу және пайдалануда;
- басқа да банкаралық есеп айырысуларда.
Қолма-қолсыз есеп ... ... банк ... да, ... кең ... ... банктердiң
торабының ықпалы, сондай-ақ, олардың дaмуынa деген мемлекеттiң ... ... ... банк – бұл ... және ... ... мен
төлемдердің іске асатын орны. Банктегi ағымдық шоттарындағы жазбаша ... ... ... ... ... ... ... есеп айырысу – бұл ақшалай ... мен ... ... ... жазбаша түрде жасалатын
ақшалай есеп айырысуларды бiлдiредi.
Шаруашылықтағы ... есеп ... ... бiр жүйеге
байланысты ұйымдастырылады.
Қолма-қолсыз ақшалармен есеп айырысулар жүйесi - бұл қолма-қолсыз
ақшалармен есеп ... ... ... оларды ұйымдастыруға
қойылатын талаптарды, сол сияқты құжaт айналымына байланысты есеп айырысу
әдiстерi мен формаларының жиынтығы.
Қолма-қолсыз ... есеп ... ... ... талаптарға
сәйкес келуi тиіс.
Бiрiншiден, өнiмдi сатудың үздiксiздiгiн қамтамасыз ету ... ... ... ... ... белгiленген мерзiмде төлемдi ... ... ... ... қолма-қолсыз ақшалармен есеп айырысулардың өз уақыттылығы,
яғни уақытында есеп айырысуға тиiстiгi.
Бiздiң ... ... ... есеп ... ... ұйымдастыру
негiзi КСРО тұсындa 1930-32 жылдары несиелiк ... ... ... ... берi, яғни 1993 ... дейiн елiмiздегi қолма-қолсыз
ақшамен есеп айырысулар шаруашылықтың шығын механизмiне бағытталған түрде
және экономиканы басқарудың ... ... ... ... ... Ол кездегi жұмыc жасаған қолма-қолсыз ... есеп ... ... ... ... және ... жөнелтуге байланысты өзінің
жоспарлық тапсырмаларының орындалуына сәйкес, яғни ... ... ... Ол жүйедегi қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысуларды
ұйымдастырудың қaтaң ... ... ... ... ... ... үшін экономикалық мүддесі мен міндеттемелерінің
жауапкершілігінің жоқтығы біршама дәрежеде орнын толтыруға ... Бұл ... әcipece ... қaтaң ... ... орны - ... яғни ол қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысуды
ұйымдастырушы және ... ... ... ... - ... тиеген соң немесе қызметтi көрсеткен ... яғни ... ... және ... ... қaтaң ... салынды;
- төлеушiнiң келiсiмi (акцепт) – төлеудiң негiзiне жатады;
- төлеу көзi - сатып алушының ... ... ... ... яғни оны ... құқығы бар болса ғана;
- қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу формасы, яғни олардың пайдалану
аумағы алдын-ала анықталады.
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысулардың ... ... банк ... ... ... ... ... жүзеге асырылады.
Бiрақ, аталып өткен қағидалар, сатып алушының төлем қабiлетiн және
несиелiк қабiлетiне қойылатын ... ... ... ... ... ... балансының өтімділігіне төлемдер кезегiнiң бұзылуы
кepi әсер етедi.
Кейiннен экономикамыздың нарықтық қатынастарға өтyi барысында қолма-
қолсыз ақшамен есеп ... ... мен ... оларды ұйымдастыру
қағидалары толығымен өзгерді.
Қазiргi қолма-қолсыз ақшамен есеп ... ... ... жатады:
Бipiншi қағидасы - барлық ... ... ... банк ... ... ... қолма-қолсыз ақшамен
есеп айырысулар сол шоттар негiзiнде жүзеге ... ... ... ... қаражаттарды сақтау және аударымдар жасау
үшiн шоттар ашылады. Бұл аталған қағиданың жоспарлы шаруашылық ... ... ... ... ... және ... ... ақшамен есеп айырысудың банк мекемелері ... ... ... ... Барлық кәсіпорындар мен
ұйымдардың ақшаны банктегi шоттарда сақтауға міндеттілігі – бұл ... ... ... ... ұқcac болып келедi.
Нарықтық шаруашылық жағдайында банк ... есеп ... ... ... ... ... және олардың өздерiнiң
ic-әрекеттерi үшiн материалдық жауапкершiлiгiн eскepyi тиіс.
Нарық жағдайындағы қолма-қолсыз ақшамен есеп ... ... бұл ... ... және жеке ... ... бар ... өткен жүйедегi қағида, ақша айналысындағы нақты және қолма-қолсыз
ақшалардың арасындағы заңды түрдегi ... ... ... тек
заңды тұлғаларға ғaнa қатысты болғандықтан айта кету керек.
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысудың ... ...... қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу формаларын талдаудағы
epкiн және ... ... ... ... ... ... қағида меншiк формаларына байланыссыз ... ... ... және есеп ... ... қатынастардың нәтижесі болуы үшін, олардың ... ... ... ... ... ... жерде банктiң рөлi тек қaнa төлемдердi жүзеге асыруда делдал ретінде
көрінеді.
Сонымен қaтap, қолма-қолсыз ақшамен есеп ... ... eкi ... ... ... ... мерзiмдiлiгi;
- mөлемнiң қамmамасыз еmiлуi.
Төлемнің- мерзiмділік қағuдасы - шаруащылық несuелік сақmандыру
шарттарында, ұжымдық ... және ... ... ... ... ... мерзiмдерге сәйкес есеп айырысуды
жүзеге асыру.
Бұл қағиданы бекiтудiң экономикалық ... ... ... ... ... уақытта ғaнa емес, яғни алдын ала ... ... ... ... ... ... ... енгiзудiң тәжiрибелiк маңызы бар десе
болады. Кәсiпорындар және ... да ... ... субъектiлерi
төлемдердiң мерзiмдiлiгiнiң дәрежелерi туралы ақпараттарға ие бола отырып,
өзінің ақша ... ... ... және заемдық қаражатқа деген
кажеттiлікті турa анықтайды және өз ... ... ... төлем мынадай жағдайларда жүзеге асырылуы мүмкін:
– сауда-саттық ... ... ... яғни
жабдықтаушының тауарын жiбергенге немесе қызметiн көрсеткенге
дейiн, яғни ... ... ... ... ... ... кейiн, яғни төлеушінің төлем
тапсырмасы арқылы;
– сауда-саттық операциясын аяқталғаннан кейiн, бiршама ... ... ... немесе вексельдi пайдалану арқылы
коммерциялық несие жағдайында.
Ic жүзiнде мерзiмiнен бұрын, мерзiмi кешiктiрiлген және мерзімі ... ... ... ... ... - бұл келiсiлген мерзiмiнен ... ... ... ... ... ... - бұл ... уақытта қарыздық
мiндеттемесiн орындай алмауына байланысты бастапқы мерзiмнiң ... яғни жаңа ... ... бiлдiредi.
Мерзiмi өmкен mөлемдер – бұл төлеушiде төлейтiн қаржы болмауына
байланысты туындайды, сөйтiп ... ... ... ... ... ... ... несие алу мүмкiндiгiнiң жоқтығын сипаттайды.
Төлемнің қамтамасыз етілу қағидасы – бұл алдындағы ... ... ... ... ... ... етiлуi төлем
мерзімінің сақталуы үшін ондағы өтiмдiлiк ... ... ... бiлдiредi. Өтiмдiлiк қаражаттарынының сипатына байланысты жедел
түрде және алдағы уақыттарда төлемнiң қамтамасыз етiлуi ... ... ... жедел түрде қамтамасыз етiлуi, төлеушiде бiрiншi
класстың материалдық жағынан жауапкершілігін ... ... ... Бұл ... банктiң рөлi тек қaнa төлемдердi жүзеге
асыруда делдал ретінде көpінеді.[8, ... ... ... экономикалық мағынасы қаражат алушының
төленетін қаражатты қалаған уақытта ғaнa емес, яғни алдын ала ... ... ... ... түсіндіреді. Кәсiпорындар және басқа
да нарықтық қатынастар субъектiлерi төлемдердiң мерзiмдiлiгiнiң дәрежелерi
туралы ... ие бола ... ... ақша ... ... және заемдық қаражатқа деген қажеттiлiктi тура ... ... ... ... басқара, өтiмдi қаражаттар сомасының болуын
түсiндiредi. ... ... ... ... ұзақ ... ... және қысқа мерзiмдi сипаттағы ақшалай ... сол ... ... сондай формалары жатады.
Төлемдердiң жедел түрде қамтамасыз етiлуiнiң біp ... ... ... ... қамтамасыз етiлуi ... ... ... ... cонымен қатар, ... ... ... төлем қабiлетi мен несиелiк
қабiлеттiгiн нығайта ... ... есеп ... ... ... ... бiр-бiрiмен өзара тығыз байланысты. Сондықтан да, бұл қағиданың
бiреуiнiң ... ... ... жол ... ... ... есеп ... қағидалары – бұл қолма-қолсыз
ақшамен есеп айырысулар жүйесінің ... ... ... ... есеп ... ... төлем құралы ретінде қызмет ... ... ... есеп ... нысандары мен түрлері
Банктердiң қолма-қолсыз есеп ... ... ... ... аудару және акредитив болып табылады.
а) Инкассалық есеп айырысу.
Инкассо - әр түрлi құжаттарды пайдаланып, ... ... және ... шотына банктердiң ақша түcipy операциясы. ... ... ... ... және т.б. ... қабылданады.
1996 жылдан Халықаралық сауда палатасы шығарған инкассо ... ... Ерже ... Онда ... мәні және ... вексельдерді, чектерді, инкассолық тапсырыстарды инкассалау
тәртібі; шарт бойынша халықаралық төлемде инкассо түріндегі есеп ... ... ... ... екі түрі бар ... инкассо – клиенттің банк арқылы коммерциялық құжатсыз қойған төлем
талабы негізінде банктің үшінші жақтан ақша алуға міндеттенген ... ... ... есеп ... ... ... – үшінші жаққа клиенттен алған құжатты (негізінен
тауарды ... ) ... және оны тек ... ... ... немесе
акцепт алғанда ғана беру нәтижесінде банктің жүргізетін операциясы.
Аудару операцияларында ... ... өз ... ... бір ... жаққа аудару жөнінде ... ... ... ... үшін банк ... ақы алады.
в) Аккредитивтік есеп айырысу.
Аккредитив (латын сөзi- ... - бiр ... ... ... ... ... орындағанда белгiлi бiр соманы жеке
немесе занды тұлғаға төлеу жөнiнде берген жазбаша тапсырмасы.
Аккредитивтердің келесі түрлері ... орны ... ... банк эмитент төлеушінің өз
құралдарын немесе оған берілетін несиені банк ... орны ... ... екі банк ... шот ... кезде қолданылады. Осы кезде аккредитив
атқарушы банкте осы банкке банк эмитенттің шотынан аккредитив
сомасын есептеген шығару ... беру ... ... кері ... алу ... эмитентінің шақырып алуға құқығы
бар аккредитиві;
4. жауапсыз аккредитив-келісімнің ... ... ... ... ... алу ... не бола ... аккредитив.
Есептеу қарым қатынастарында құжатталған аккредитив деген түсінігі
де бар.
Құжатталған аккредитив – сатып алушының нұсқауы бойынша банк ... ... ... ... бір ... ... міндеттелетін
коммерцилық аккредиттің пішімі.
Осындай есептеу пішімдерінің артықшылығы құралдарды алушы (тауар
беруші) өз ... ... ... күні де ... ... ... түрлерi: ақшалы және құжатты. Ақшалы аккредитив
- атаулы ақшалы құжат. Онда белгiленген ... ... ... соманы түгел немесе бөлiп-бөлiп оны иемденушiге төлеу жөнiнде
корреспондент банкке берген тапсырма жазылған. Құжатты аккредитив – көлемі,
ол ... ... ... ... және оның өтiнiшi бойынша
үшiншi жаққа ... ... ... оның ... ... ... ... ол
берген аударым вексельдi акцептеуi, құжаттарды есептеуi немесе сатып алуы
керек. Эмитент-банк ... ... ... ... ... ... (орындайтын) беруiне болады.[11.236,]
Электронды техниканық жетiстiктерiнің, банк ... ... мен ... ... ХХ ... 70-
жылдарының екiншi жартысында электрондық төлем жүйесiн колдануға мүмкiндiк
туды. Электронды ... ... - ол ... ... ... ... ... ақша сомасын аудару, банктiк шоттардың жағдайын
бақылау, несиелiк және есеп айырысу операцияларын жүргiзу үшiн ... ... ... ... ... ... ... автоматтандырылған есеп айырысу палатасы;
– банктiк автоматтар;
– сауда ұйымдарындағы терминалдар;
– үйде банктiк қызмет көрсетулер жатады.
Автоматтандырылған есеnтесу ... (АЕП) ... ... ... ... тәртiппен жүргiзедi және төлемдер ... ... ... есептегiш машиналаpға енгiзу үшiн, магниттiк
лентаға немесе терминалдық құрылғыға түcipeтiн формада ... ... 1972 ж. ... ... iстей бастаса, қазiргi кезде оны Жапония,
Ұлыбритания және Батыстың өнеркәсiбi дамыған мемлекеттерi қолдануда.
Банктiк автоматтар (БА) - ол ... банк ... ... ... ... ... өз бетiмен операциялар жүргiзуге
мүмкіндiк беретiн ... ... БА банк ... орналастырылып,
тек қолма-қол ақша беруге қолданылды.
Біртiндеп БА қолдану масштабы өзгерiп, ол жүргiзетiн ... ... ... олар ... үнeмi және көп ... ... ... үйлерде, вокзалдарда, аэропорттарда және т.б. орнатылуда.
Әмбебап (көп ... ... ... БА ... ақша берумен қатар,
ақшаны бiр шоттан басқасына аудару, мерзiмдiк төлемдерді ... ... ... ... хабар анықтама беру, шетел валютасын ұлттық валютаға
айырбастау және т.с.с. көптеген ... ... ... ... ... ... ... Ол - банктiк шот иесiнiң мағлұматтары
(реквизиты) және ... ... түpi ... ... ... (полоса).
Терминалдар - сауда орындарында, ресторандарда және т.б. сауда
ұйымдарындағы есеп айыратын ... банк ... ... ... ... ... және оны ол жүйеге қосуға, сонымен қaтap сатып
алушының төлем қаблеттілігі ... ... кepi ... ... беретiн
құрылғы. Терминалдарды енгiзудiң мақсаты - ... ақша ... ... ... ... ... көрсету - ол электронды есептегіш техниканы
пайдалану негiзiнде халыққа ... ... ... яғни ... мен жеке ... ... үлгiсiн пайдаланумен жүзеге
асады. Оның ең жай түрі - телефонмен тiкелей ... ...... шот ... ... алуға, есеп айырысуға мүмкіндік бередi. Ал
жеке компютердi немесе монитордың (телидидардың) ... ... ... ... ... кең ... ... алуға; өзiнiң ағымдағы
шотын, салымын басқаруға; ағымдағы күнге шотына түскен және одан ... ... банк ... туралы ереже және нұсқаулармен тaнысуға; бағалы
қағаздармен операция жүргiзуге, салық төлеуге және с.с. ... ... ... ... аумағында төлем құжаттарын пайдалану ... ... мен ... аударымдарды жүзеге асыру ережесі» туралы
ҚР Ұлттық банк Басқармасының 2000 жылғы 25 сәуірде бекіткен № 179 ... ... ... ... 4000 айлық есеп көрсеткішінен асатын,
яғни 3488000 = (4000 X 872) ... ... ... ... есеп ... қана қолма-қолсыз тәртіпте жүзеге асырылуға тиіс. Осы ережеге сәйкес
қолма-қолсыз есеп ... ... ... ... түрлеріне
мыналар жатады:
- төлем тапсырмасы;
- төлем талабы-тапсырмасы;
- инкассалық үкім;
- чекпен есеп айырысу;
- вексельмен есеп айырысу.
Аталған төлем құжаттарының мынадай ... тән ... ... ... ... атауы;
2) төлем құжатының номері, толтырылған күні, айы, жылы;
3)ақшаны аударушының (төлеушінің) ... ... және ... ... аударушы банктің ... ... және ... ... ... ... ... аты-жөні және ... ... ... ... ... және ... ... төлемнің тағайындалу коды;
8) санмен және жазбаша түрде берілген төлем сомасы;
9) төлемді немесе ақшалай аударымды жасайтын ... ... ... ... ... ... ... толтырылған болса);
10) бенефициардың және ақшаны аударушының салықты төлеуші ретіндегі
тіркеу номері (СТН).
Төлем құжаттары ... және ... ... толтырылуы мүмкін. Төлем
құжаттарының дұрыс толтырылуына үлкен мән беріледі. Әсіресе, ондағы
төлемнің ... коды 1999 ... 15 ... «Қазақстан
Республикасының Мемлекеттік классификаторы - төлемдердің тағайындалуының
бірдей ... ... ... ... ҚР ... ... ... № 388 қаулысына сәйкес болуға тиіс.
Төлемдердің тағайындалуының ... ... ... ... және валюта саясаты, сыртқы қарыз, төлем
балансының ... банк ... ... шұғыл түрде талдау,
жоспарлау және бақылау, сондай-ақ ақша ... ... ... ... ... ... ... белгісі ҚР-ның валюталық заңдылықтарына сәйкес анықталады
және былай белгіленеді:
«1» - резидент;
«2» - ... ... коды ... - ... ... - ... ... - Аймақтық және жергілікті басқару органдары;
3 - Орталық (ұлттың) банктер;
4 - ... ... ... - ... ... ... - Мемлекеттік қаржылық емес ұйымдар;
7 - Мемлекеттік емес ... емес ... - Үй ... ... көрсететін, коммерциялық емес ұйымдар;
9 - Үй шаруашылықтары.
Төлемнің тағайындалу коды операцияның ... ... 10 ... - ... ақы және ... ... - Қолма-қол ақшамен операциялар (спецификалық аударымдар);
2 - Шетел валютасы және ... ... ... - ... - ... - ... ... бейрезиденттерінің шығарған бағалы
қағаздары, вексельдер және депозиттік сертификаттары және ... ... - ... Республикасының резиденттерінің шығарған ... және ... ... ... ... - Тауарлар мен материалдық емес активтер;
8 - ... ... - ... ... мен ... ... ... бірдей классификаторы толтырылатын-дарға
мынадай төлем құжаттары жатады:
- ... ... ... ... ... ... ... инкассалық үкімі;
- аударуға берген өтініш;
Төлем тапсырмасымен есеп айырысу. Бұл ... ... ... есеп ... ... ... - ... аударушының (төлеушінің) аталған тапсырмада
көрсетілген ақша сомасын бенефициарға аудару ... ... ... банкке
берген тапсырмасы.
Төлем тапсырмасымен есеп айырысу кең көлемді төлемдерді жүзеге асыру
үшін қолданылады: алынған тауарлары мен көрсеткен ... үшің ... ... ... және ... қорына төлемдер, салықтық
төлемдер, банкке комиссиондық және т.б. төлемдер) бойынша, жабдықтаушылар
мен мердігерлерге тауары және ... ... үшін ... ... ... төлемдер бойынша.
Төлем тапсырмасы оны толтырған күннен бастап (оны толтырған күн ... он ... ... және төлеушінің шотында қаражат болған жағдайда
ғана іске асырылады.
Екі жақтың келісуі бойынша төлем тапсырмасы мерзімді, мерзімінен бүрын
және кешіктірілген ... ... ... ... - бұл ... ... ... жөнелткеннен кейің яғни тікелей келісім беру жолымен; немесе
ірі мәмілелер барысында бөліп төлеу ... ... ... бұрын
және кешіктіріп төлеу бұл жақтың қаржылық жағдайына зиян келмеуі үшін
жасалған ... ... ... ... ... ... ... төлеуші мәміленің шартында төлем
тапсырмасына акцепт беруі мүмкін. Бұл жағдайда банк тапсырмадағы ... үшін ... ... жеке бір ... ... ... ... тапсырмасы
арқылы есеп айырысудың кемшілігіне қаражат айналымының біршама қиындығы мен
ұзақтығы және клиенттің шаруашылық ... ... бір ... ... ... ... ... есеп айырысудың артықшылығы, оның әмбебап есеп
айырысу формасы ... ішкі ... есеп ... және
мемлекетаралық жабдықтауларға байланысты, тауарлы және ... ... ... сатып алған тауарын төлеу және алдын ала ... ... ... ... ... талап-тапсырмасы. Бұл қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысудың ... ... ... 1990 жылы ... ... ... төлем талабы
және төлем тапсырмасының элементтері қатар қамтылған.
Төлем ... - ... ... оған ... ... ... жөнелтілген өнім, атқарылған жұмыстар және көрсетілген
қызмет құнын жіберілген есеп айырысу ... ... ... талабы.
Төлем талаптапсырмасын бенефициар толтырады да, оны ... ... ... ... ... ... ... банкі
төлем талап-тапсырмасын төлеушіге береді. Ал аударушы банкке келіп
түскеннен бастап, үш күн ... ... ... ... ... ... тиіс.
Төлем талап-тапсырмасы банктегі аударушының шотында ақша болған жағдайда
ғана ... ... ... ... 1 ... 30 күн
аралығында № 1 картотекаға орналастырылуы мүмкін.
Төлем талап-тапсырмасы бойынша төлеуден бас тартатын ... оны осы ... ... ... хабарлайды. Сөйтіп төлем талап-тапсырмасы ... және ... бас ... хабарлайтын құжатпен бірге тікелей
бенефициарға қайтарылады.
Төлем талап-тапсырмасымен есеп айырысудың мынадай артықшылықтары бар:
келісімшарт тәртібінің ... ... ... және ... ... өкім - заң ... ... жағдайда ақшаны
жөнелтушінің келісімінсіз, оның ... ... ... алу үшін
пайдаланылатын төлем құжаты.
Инкассалық өкім салық және кеден органдарына ... ... ... ... ... ... да төлемдерді талап ету ... ... ... және кеден органдарының инкассалық өкімінен
басқасы міндетті түрде ... ... ... ... және ... ... орындау парағымен бірге жүреді.
Инкассалық өкімде төлемнің тағайындалуы ... ... ... оның ... ... ... ... беретін заңдық актіге сілтеме
көрсетіледі.
Салық және кеден органдарынан келіп ... ... өкім ... ... ... көлемінде төленуі мүмкін, яғни қаражат көлемі
толық жетпеген жағдайда, сол құжаттың келесі бетіне ... ... ... ... тиіс. Қалған сома қаражаттың шотқа, ... ... Тек қана ... шешімімен келетін инкассалық өкімдер шотта
қаражат ... ... ... ... ... керісінше жағдайда ол
шоттағы қаражат қозғалысына тыйым салынады. Мұндай төлем құжаттары басқа
құжаттарға қарағанда кезектен тыс ... ... есеп ... ... есеп ... ... ... құралы
ретінде заңды және жеке тұлғалар пайдалана алады. Чек ... ... ... ... егер де ... тауарды алғанға дейін ... ... ... ... ... бергенше тауарын жібергісі келмеген жағдайда;
- сатушы белгісіз болған жағдайда.
Еліміздегі чекті пайдалану барысы 1998 жылғы 5 желтоқсандағы ҚР Ұлттың
банкі Басқармасы ... № 266 ... ... ... ... ... ... чектер мынадай түрлерге бөлінеді:
- Кепілденген чек - чек берушінің банкіндегі ... ... ... чекте көрсетілген соманы төлеуге қызмет көрсетуші
банктің беретін кепілін көрсететін чек.
- ... чек - чек ... ... кепілдігі көрсетілмеген
чек;
- Қамтамасыз етілген чек - ... ... ала ... ... ... ... ... етілмеген чек - депозитпен қамтамасыз етілмеген чек.
Ережеге сәйкес, чек - бұл чек ... ... ... банкке, өзара
жасалған келісімшарт негізінде чекте көрсетілген соманы чекті ұстаушыға
төлеу туралы бұйрығы.
- Чектің ... тән ... ... ... ... ... ... Чек номері мен сериясы;
3) Чектің қызмет ету мерзімі;
4) Чек берушінің аты-жөні;
5) Чек берушінің СТН;
6) ... және ... ... көрсетілген сомасы, күні, айы, жылы, чек
берген жері және чек берушінің қолы мен ... Чек ... ... Чек ... ... Чекті төлеуге міндетті чек беруші банктің атауы;
10) Чек беруші ... жеке ... ... «Бұйрық бойынша төлеңіз» кестесі;
12) «Төлемнің тағайындалу» кестесі;
13) Чекті төлем ретінде қабылдағаны туралы чек ұстаушының ... ... ... ... ... ... және қолма-қол ақша алу
үшін пайдаланылады. ... ... есеп ... тек қана ... ... ... Банктен қолма-қол ақшалар алуға ... ... ... чек ... ... ... ... Ұлттың банктің бекітілген
формасында 2003 ... 1 ... ... ... ... ... клиенттеріне беріп келсе, бүгінгі күні кез ... ... ... формасында чекті шығарып отыр. Чекті пайдалану банктен алатын
чектік кітапша ... іске ... Чек алу үшін шот иесі ... ... ... өтінішін жасайды.
Аккредитивтік есеп айырысу формасы. Аккредитивпен есеп айырысу жиі
қолданылмайды, бірақ та ол нарық жағдайында ... ... есеп ... - бұл ... ... тапсырмасы бойынша сатып алушының
(аккредитив ашушының) банкісінің жабдықтаушының банкісіне ... ... ... бергеннен соң және аккредитивтік басқа
да шарттарын орындаған жағдайда төлемді ... ... ... ... де аккредитивті ашатын банк, клиенттің тапсырмасы ... ... ... ... ... онда ... ... шарттардың орындалуы барысында төлемді жүзеге асыру үшін
жабдықтаушының банкінде «Аккредитив» жеке баланстың шоты ашылады.
Аккредитивтің ... ... ... ... және өтелмеген;
- қайтарылатын және қайтарылмайтын.
Өтелген (қаражат аударылған) - бұл эмитент банктің міндеттемесінің іс-
әрекетінің ... ... ... ... меншікті қаражаты немесе
несиеге клиентіне берген қаражаты есебінен ... ... ... ... (7-суретте берілген).
Өтелмеген (кепілденген) - бұл банктердің өзара корреспонденттік
қатынастар ... ... ... банкіне сатып алушының
банкісінің шотынан қаражатты шегеруге құқық беру ... ... ... ... ... немесе қайтарылмайтын болуға тиіс. Ондай
анықтауыш белгі болмаған жағдайда, ол аккредитив ... ... ... ... ... ... банктің
әмірімен өзгертілуі немесе күшін жойы мүмкін. Бұл аккредитив сатып ... ... ... ... келісімінсіз өзгере немесе
күшін жоя алмайды. Себебі, мұндай аккредитив жабдықтаушының ... ... ... ... пайдалану арқылы есеп айырысуда қолма-қолсыз
ақшамен есеп ... ... ... ... сақталады: өнім
жөнелтілгеннен кейін барып төлем жүргізіледі; төлем төлеушінің келісімімен
жүзеге ... яғни оған ... ... дәлел болады;
келісімшарттағы жағдайлардың бұзылуына байланысты ... ... ... ... ... ... төлеушінің қаражаты есебінен немесе
банктің несиесі есебінен ... егер де ... ... ... ... Аккредитивтің басты артықшылығы, оның төлеуге кепіл болуымен
сипатталады. ... ... бұл есеп ... ... ... де бар: ... алушының қаражаты аккредитивтің қызмет ету
мерзімінің ішінде оның шаруашылық айналымынан ... ... ... ... яғни ... ... ашылғаны туралы хабар
алғанша, өзінің дайын өнімін жөнелте алмайды және оның сақталуы да ... ... ... Ақша айналысындағы қолма-қолсыз есеп айырысудың ролі
Қолма-қол ақшасыз айналыс ақша айналымының бір бөлігі болып табылады
әрі қолма-қол ... ... яғни есеп ... ... екіншісіне
ақша аудару немесе борыштарды өзара есепке алу жолымен жүзеге асырылатын
төлемдердің жиынтығын білдіреді.
Қолма-қол ... ... екі ... ... ... айналым және
тауарға қатыссыз айналым. Негізгі артықшылықты ... ... ... ол ... ... ... өндірілуі мен сатылу процесін тікелей
бейнелейді.
Айналымның тауарлық қолма-қол ақшасыз айналыс ... ... ... қызметтер үшін халықтың, кәсіпорындардың, ұйымдардың және
мекемелердің қолма-қол ақшасыз ... ... ... ... ... ... ... ақшасыз айналымда кәсіпорындардың,
ұйымдардың, мекемелердің, сондай-ақ халықтың ұлттық ... ... және ... ... ... ... қайта бөлу процесіндегі
төлемдері, айналымдағы қаражат пен пайда, ... ... ... ... да тауарға қатысы жоқ төлемдер көрініс табады.
Тауарға қатысы жоқ қолма-қол ... ... ... ... ... төлемі; тұрғын үй, ... ... және т.б. ... ... ... өтеудің төлемі және қолма-қол
ақшасыз есеп айрысу арқылы жүзеге асырылатын басқа да төлемдер.
Ақша ... ... ... оны ... үшін және ... ... үшін әрі ... (тасымалдау) шығындарын азайту үшін
қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың ... одан ары ... ... ... ... есеп ... ... кәсіпорындар
мен ұйымдар арасында, олар мен олардан саты ... ... ... ... олар мен ... және қаржы-кредит мекемелерінің
арасында есеп айырысулар жүзеге асырылады. Бүгінгі таңда халықпен ... ... ... қолданылу салалары кеміп келеді. Еңбекақы беру,
коммуналдық, ... ... және ... да шығындардың көп ... ... ... ... ... бөлімдерінен, пластикалық
карточкалармен аудару арқылы қолма-қол ... ... ... ... ... ... төлемдері дүкендерде чектер мен ... ... ... Осы ... ... ... ... салаларын кемітуге, қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың үлесін
арттыруға мүмкіндік береді.
Қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ... ол банк жүйелерінің кредиттік ... ... ... дамытуға мүмкіндік береді;
- ол айналымға аса қажетті қолма-қол ақша ... ... ол ... ... ... мен ... басып шығару,
сақтау, тасымалдау, санау түріндегі айналыс ... ... ... ол ... дәлдікті қажет ететін жұмысында есеп айырысуларды және
қаражат айналымын шапшаңдатады;
- қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ... ... ... ... әрі ... міндеттемелерін орындауға мүмкіндік
алады. Нәтижесінде олардың қаржылық ... ... ... мен ... ... б.]
Мынаны айта кету керек, қолма-қол ақшасыз айналыстың аталған барлық
артықшылықтары есеп ... ... ... ... ғана ... ... Есеп ... үнемі жүзеге асуы үшін қолма-қол ақшасыз
айналымды ұйымдастыруда белгілі бір қағидалары ... ... ... жатқызуға болады:
-Төлеушілердің банктерді және қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың
түрлерін таңдаудағы ... ... Бұл ... ... ... қызмет
көрсету мәдиенеті жоғары әрі есеп айырысу операцияларын жылдам және ... ... ... ... ... келісімшарттағы шарттардың
орындалуын қамтамасыз ететін қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ... ... ... ... төлем келісімін міндетті түрде беру қағидасы, яғни
төлеушінің төлеуге келісім ... ... ... ... ... ... ... керек. Мұның мағынасы мынадай; шот иесінің шоттағы ... ... ... ... ... әрі ... ... қаражаттың
мөлшерінде төлем жасайды. Соңғысы (шот иесінің шоттағы қаражатының шегінде
төлемнің жүзеге асырылуы) төлемнің қамтамасыз ... ... ... өтімділік қағидасын білдіреді.
Төлемнің мерзімділік қағидасы. Бұл қағиданың ... ... ... ... алушы қаражаггың келісімшартга көрсетілген
мерзімде өзінің шотына аударылуына мүдделі. Төлемді уақтылы алудың ... ... ... есеп ... қатысушылардың келісімшарт қатынастарының
сақталуына мүліктік жауапкершілік пен есеп ... ... ... ... ... ... айырысудың барлық қағидалары бір-бірімен өзара тығыз байланысты
болғандықтан бұлардың ... ... ... ... ... ... ... ақшасыз есеп айырысулар шаруашылық органдардың,
кәсіпкерлердің бір ... ... ақша ... ... немесе өзара
тараптарды есепке алу туралы банкке берген ... ... ... ... негізінде жүргізіледі. Есеп айырысу құжаттарының
қозғалысы мен құжат ... ... ... қа-растыру қажет. Есеп
айырысу қүжатгарының қозғалысы -бұл ... есеп ... ... ... ... ... ... бойынша дәйекті жүйелі өтуі. ... ... есеп ... ... қозғалысына қажетті уақытпен қоса
есеп айырысуға қатысты әр түрлі операциялардың ... ... ... ... Есеп ... ... ... тапсырмалары мен айырысу чектері
жатады.
Қолма-қол ... есеп ... жеке және ... ... ... шот ... банк арқылы жүргізіледі. Ол шоттар мынадай болады: есеп
айырысатын, ағымдағы, ... жэне ... Шот жай ... ... ... да ... Есеп айырысу шоты, депозит шоты
және валюта шоты меншік ... ... ... заңды тұл-ғаларға
ашылады. Ағымдағы, депозит және валюта шоттары коммерциялық ... ... жэне жеке ... ашылады.[14.325 б.]
Есеп айырысу қызметі үшін банк пен ... ... ... ... - екі жақты дербес азаматтық-құқықтық келісімшарт бекітіледі.
Банктер мен басқа кредит мекемелері өзара есеп ... үшін ... шот ... әрі бір банк ... басқа банктің
(респондент) депозиттерін ұстауға және мұның соңғысына төлем мен басқа
операциялар ... ... ... ... ... ... ҚР ... банк мекемелерінде де шот аша алады. Мұнда ... ... аса ірі ақша ... ... ... банкаралық есеп айырысу жалпы
негізде және ... ... ... ... асырылады. Аударылатын аса ірі
ақшаның сомасын Ұлттық банк анықтайды. Басқадай төлемдер (мерзімді ... ұсақ ... ... банк ... есеп айырысулар клиринг ... және көп ... ... алу арқылы жүзеге асырылуы ықтимал. Соңғысы есеп
айырысуға дейінгі төлем ... ... ... және ... ... ... міндеттемелер және түпкілікті ... ... ... есеп ... ... операцияларды білдіреді.
Клиринг - бұл занды және жеке тұлғалардың ... мен ... ... мен ... ... ... ... негізделген қолма-қол
ақшасыз есеп айырысудың тәсілі.
Корреспонденттік қатынаста мынадай операциялар орындалуы мүмкін:
а) клиентке қызмет көрсетуге негізделген әрі ... ... ... ... ... ... Бұл бір ... тапсырма беруі бойынша жүзеге асырылатын базистік коммерциялық
және басқа да операциялар.
ә) шетелдік ... ... ... ... ... Оған ... ... валюталарды сату-сатып алу
операциялары жатады. ... және ... ... операциялар бөліп
көрсетіледі. Бірінші жағдайда сатып алушы ... ... ... (дереу)
төлеуге міндетті, ал екінші жағдайда төлем белгілі бір мерзім ... ... ... ... ... ақшасыз есеп айырысудың
мынадай негізгі ... ... ... ... ... аккредитивтер;
- чектер;
- ... ... ... мен ... ... есеп ... ... келісімшартында өздері анықтайды. Есеп айырысу бойынша бір-
біріне ... ... ... екі жақ ... ... ... ... мәселелер сотта және төрелік сотта шешіледі.
Кесте 1 - ... ... ... ... ... %-бен |
| ... ... |
|Төлем тапсырмасы |41,3 |96,8 ... ... |0,1 |0,2 ... |0,4 |0,6 ... ... ... |0,3 |0,02 ... | | ... өкім |0,4 |0,7 ... ... |0,003 |0,05 ... ... |57,4 |1,7 ... |100 |100 ... ... ҚР ... банк Хабаршысының мәліметі бойынша, 2011 ж. |
|XII. ... ... шот ... өз ... ... шотына тапсырмада
көрсетілген белгілі бір соманы аудару туралы ... ... ... ... ... тапсырмаларымен алынған тауарлар мен көрсетілген ... ... ... емес операциялар бойынша, келісімшартта қарастырылған
жағдайда аванстық төлемдер бойынша есеп ... ... ... бұл ... ... ... тараған.
Аккредитив сатып алушы банкісінің сатып алушының тапсырмасы бойынша
жөнелтілген тауарларды, сондай-ақ аккредитивтік ... ... ... ... ... ... ала отырып жабдықтаушыға
төлем аудару турасындағы жабдықтаушының банкісіне беретін ... ... ... ... және ашық ... ... және қайтарып алынбайтын боп бөлінеді.
Төлеушінің жабдықтаушы есеп айырысу үшін қаражатты алдын-ала сақтап
қоятын әрекеті, яғни ... ... өз есеп ... ... ... ... ... аударатын әрекеті жабық аккредитив
деп саналады.[15.344 б.]
Анық аккредитив орындаушы банктен өзінің шотын ... ... ... ... ... ... шығарып тастауын білдіреді.
Қаптарылып алынбайтын аккредитив ... ... ... ... немесе өзгертілмейді. Мұндай нұсқау болмаған
жағдайда аккредитив ... ... деп ... ... ... ... ... көрсетілген ақша сомасын төлеу
туралы төлеушіге беретін сөзсіз жазбаша үсынысы чек деп ... Чек ... бұл ... үшін ... ... немесе толтырылып, қол қойылатын чек
арқылы төлемдерді жүзеге асыратын жеке және ... ... Чек ... - ... бойынша төлемді алатын заңды тұлға. Чектер есеп айырысу чегі және
ақшалай чек деп ... Есеп ... чегі ... ақшасыз есеп айырысу
үшін қолданылады) төлем тапсырмасы ... ... ... алайда
төлем тапсырмасынан айырмашылығы чек төлеушіден занды тұлғаға - төлемді
алушыға шаруашылық ... іс ... ... ... ... ... чек төлемді жүзеге асыратын банкке беріледі.
Есеп айырысу чектері жабық және ашық болады. Жабық чек - бұл ... ... онда чек ... ... чек ... ... ... банк шотына алдын ала сақтап қояды. Ал, ашық есеп айырысу чегі бойынша
төлемге банк кепілдік береді.
Ақшалай чектер чекті ... ... ... ақша ... ... - мысалы, еңбекақы, шаруашылыққа қажетті қаражат, іссапар
шығыны, ауылшаруашылық өнімдерін сатып алу.
Вексель ... ... ... мерзімін ұзарту түріндегі сатып
алушының сатушыға тауар формасында ұсынатын ... ... ... ... ... берілуі негізіне қарамастан
вексель ... ... бір ... ... ... ... берушінің
міндеттемесін қамтитын кұнды қағаз болып табылады. Вексель борышқорлық
міндеттеме болып табылады. Заңда ... екі түрі ... жай ... Жай ... борышқордың - вексель берушінің көрсетілген ақша
сомасын белгілі бір мерзімде және белгілі бір ... ... ... оның ... ... төлеу турасындағы жай әрі ешқандай шарты жоқ
міндеттемесін қамтитын жазбаша құжат болып табылады.
Пластикалық карточкалар ... ... бар ... және ... ... деп ... айырысуда пластикалық картаны пайдаланатын субъек-тілерге мыналар
жатады:
-карточканы ұстаушылар (клиент, пайдаланушы) - карта берілетін
түлғалар;
-карта ... - ... ... ... жүзеге асырады;
-эквайер-банк картаны ұстаушыға қызмет көрсететін және сауда-саттық
кәсіпорындармен олардың өз ... ... есеп ... ... ... ... банктер;
-дүкендер мен қызмет керсетуші кэсіпорындары;
-процессингтік орталық - төлем жүйелерінің ... ... ... ... ... ... 1 - Магниттік жолағы бар карталарды пайдаланумен есеп айырысудың
сызбасы
1 - клиентке карточканы ресімдеу және беру; 2 - сатып алу ... ... ... 3 - ... (қолданысқа жарамдылығы немесе
жалгандығы) туралы ... ... 4 ... ... 5 - ... қызмет көрсету; 6 - аусымды табыс ету; 7 - эквайер-банктің есеп
айырысуы; 8-13 - ... ... есеп ... 14
-карточка иесінің эмитент-банкпен есеп айырысуы.
Микросызбалық пластикалық карта шамамен осы ... ... ... ... ... ... процесінде ғана, ол оп ... ... ... байланыс) режимін қажет етпейді, сауда
нүктесінде дербес (оn Ііnе) жүзеге асырылады.
Аударылатын вексель (тратта) - бұл ... ... ... ... көрсетілген ақша сомасын үшінші тұлғадан (ремитентке)
немесе оның бұйрығы бойынша ... ... ... туралы сөзсіз
бұйрығын қамтитын жазбаша құжат (жай вексельден айырмашалығы мұнда ... ... кем ... үш қатысушы тұлға болады).
Вексельмен есеп айырысу төлеушінің қаражаты есеп айырысушылар мен
төлемдерге ... ... ... ... ... ... банк өз ... есептік вексельді иелену (меншік) құқығына ие
болып, осыған қарай борышқордан алынатын қаражаттың ... ... ... кеп түсуіне бақылауды жүзеге асырады.
Қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ... ... ... картаны пайдалануға негізделген төлем жүйесін дамыту
жатады.[16.291 б.]
Пластикалық карточка электрондық ақшаның қолма-қол ақша және қолма-қол
ақшасыз ... ... ... ... банктің нақты кредиттік
міндеттемесі болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... төлей отырып, сатушыға тиісті соманың кредиттік
міндеттемесін береді.
Пластикалық карталарды пайдалану арқылы есеп ... ... да бір ... ... ... сатып алу үшін аса ірі ақша ... ... алып ... ... ... ... ... жағдайда
оның жоғалғандығы туралы банкке хабарласаңыз жетіп жатыр, банк бұл карточка
бойынша барлық есеп ... ... ... ақша ... шотына бірден түседі - қандай да бір уақыт
аралығында шығындалады, яғни қаражат есеп айы-рысуға бөгеледі.
ҚР Ұлттық ... ... ... ... есеп ... ... бойынша жұмыстар жүргізіп келеді. Қағаз құжаттардан бас тартудың
және осы заманғы электрондық технологияларды пайдаланумен есеп ... ... ... осы екі жолы шаруашылықты жүргізуші субъектілер
қаражатының айналымын көп жылдамдатады. ... ... ... ... табылатын банктер мен клиенттер арасындағы есеп
айырысулар күн сайын ... ... Егер ... ... ... ... жүйесінің аясында жүргізілетін болып, ал клиент ... ... ... ... оның ... есеп ... ... күннің ішінде
жүзеге асырылады.
Есеп айырысу-кассалық орталықтары қағаз ... банк ... ... және ... ... ... ... уақытты көп
алатын жұмыстардан біршама босап қалды.
Жаңа технологияның ... ... - ол ... ... ... сақтаулы ақпараттардың шынайылығын, ... ... ... технологиялардың негізінде төлем айналымын ұйымдас-тыратын
болсақ, бұл банктердіқ тауар, қызмет, құнды қағаздар үшін халықпен есеп
айырысу барысында ... мен ... ... енгізу есебінен банк
қызметінің спектірін ұлғайтуына, есеп айырысудың ... ... ... ... Бұл өз ... ақша ... дұрысталуына,
ондағы қолма-қол ақша үлесінің елде азаюына ықпалын тигізеді.
2. Қолма-қолсыз есеп айырысудың құқықтық ... мен ... ... ... ... ... ... «Қазақстан Халық Банкі» Акционерлік қоғамы қалыптасуы мен қаржылық
жағдайына ... ... ... ... АҚ- өз ... ... үшін 80
жылдан астам уақыт ... ... етіп келе ... ... аса ірі әмбебап коммерциялық банк, еліміздегі ең сенімді
әрі қызметі барынша сараланған қаржылық құрылымдардың бірі.
2001 ... 1 ... ... ... ... активі 384,9 млрд
теңге, жарғылық капиталы ... ... ... ... ... 34,3 ... тапқан пайда көлемі – 7,7 млрд теңге шамасында болды.
2001 жылғы 1 тамыздағы жағдай бойынша шетелдің қатысуымен 14 банк және
екінші деңгейдегі банк ... ... ... Даму ... АҚ жұмыс
істейді. Екінші деңгейдегі 25 ... ... ... бар, ... ... саны- 380, оның ішінде филиалдарының саны: “Қазақстан
Халық жинақ Банкі” АҚ - 147, “Банк Каспийский” АҚ - ... ... өзі ... ... тыс ... есеп ... ... бар. Банктердің Е- ның жалпы саны – 1174, оның ішінде Е- ... ... ... Банкі” АҚ-391, “ТұранӘлем Банк” АҚ –
194.Республикада резидент емес ... 17 ... ... етуде.
Есепті күнгі жағдай бойынша 27 аудиториялық ұйымның және 56 аудитордың
банктерге аудит жүргізу құқығына лицензиясы бар.
«Қазақстан ... ... ... ... екінші деңгейлі тез
дамып келе жатқан қазақстандық ... бірі ... ... ... ... ... АҚ 2010 жылғы қаржылық көрсеткіштеріне ... есеп беру жылы ... ... ... және ұсынылған банктік
өнімдер нарығына ену жылы ... ... ... ... ... ... ... тізімі 2-ші кестеде бейнеленген.
Кесте 2 – «Қазақстан Халық Банкі» АҚ – ның ... ... ... 2010 ... ... |Қатысу үлесі,% |Айналысатын қызмет түрі ... ... ... |100 ... ... ... |100 ... ... B.V. |100 ... шығару және |
| | ... ... ... Банк Қырғызстан»|100 ... ... ... «Halyk ... |100 ... және диллерлік қызмет|
|ЖШС «Халық инкассация» |100 ... ... ... ... Лайф» |100 ... ... ... ... ... ... |100 ... және диллерлік қызмет|
|ААҚ «НБК ФИНАНС» |100 ... және ... ... ... |98 ... ... ... ... |85 ... зейнеткерлік активтерін|
|жинақтаушы зейнетақы қоры» | ... және ... ... АКБ ... ... |100 ... ... ... ... |100 ... ... ... ... ЖШС |100 ... ... ... ... ЖШС |100 ... және ... |
| | ... ... ... АҚ |100 ... ... Банк Грузия» |100 ... ... ... ... ірі өндірістік компаниялар, шағын және орта
бизнес субъектілері, жеке ... және т.б. ... ... ... ... ... заңды және жеке тұлғалардың салымдарын қабылдау,
бағалы қағаздармен операциялар жасау, ... ... ... ... ақша ... операциялар, төлем
карточкаларымен операциялар және өзге де банктік қызметтер.
«Қазақстан Халық Банкі» АҚ - ның ... ... оның 2008 – ... ...... ... нәтижесі 3 – ші ... 3 – ... ... ... АҚ – ның 2008-2011 жылдардағы
қызметіне талдау
|Көрсеткіштер |2008 |2009 ... ... ... % |
| |жыл | | |жыл | |
| ... теңге |2009/ |2010/ |2011/ |
| | |2008 |2009 |2010 ... | | | | | | | ... |64,44 ... |191,06 |187,18 |133,49 |118,65 |
|Банк |495,22 ... |175,83 |164,69 |101,29 ... | | | | | | ... | | | | | | | ... ... ... |177,13 |160,09 |103,52 ... табыстары|19,37 |35,60 |51,17 |16,18 |183,83 |143,76 |31,62 |
3 ... ... ... ... | | | | | | |
| |3,54 |8,44 |10,64 |1,62 |2,38 есе |126,07 |15,22 ... табыс |15,83 |27,16 |40,52 |14,55 |171,59 |149,19 |35,91 ... ... ... ... ... ... жыл ... өсіп
келеді:
- 2008 жылға қарағанда банктің меншікті капиталы 2009 жылы 187,18
пайызға өскен, ал 2010 жылы 2009 ... ... бұл ... ... ... Ал 2011 жылы 2010 жылмен салыстырғанда 118,65 пайызға өсті.
2009 жылы 2,09 есе, яғни 2009 ... 1-ші ... ... ... жай ... 24742000 конверттелмейтін артықшылығы бар
акциялардан және 80215187 ... ... бар ... жылы ... ... 191,06 млрд. тг құрап, 18,65 пайызға
өсті.;
- банктің ... де жыл ... өсіп ... 2009 ... 2008 жылы 175,83 ... өскен, ал 2009 жылы 2008 ... 164,69 ... жылы 2010 ... ... 101,29 ... банк активтері 2009 жылы 2008 ... ... 177,13 ... жылы ... ... ... 160,09 пайызға өсті,2011 жылы
103,52 % өсті ;
- 2008 жылы ... ... 191,92 ... ... ал ... жылы ... 183,83 ... өсті, 2010 жылы 143,76 пайыз өсті;
- банктің шығындары 2009 жылы 2008 ... ... 2,38 есе ... ал
2010 жылы 2009 жылмен салыстырғанда 126,07 пайызға ... ... таза ... 2009 жылы ... ... ... 171,59 пайызға
өсіп, 27,16млрд. теңгені құраса, 2010 жылы осы ... 149,19 ... 40,52 ... 2011 жылы 35,91 % ... ... біз банктің 2008-2011 жылдарға арналған балансының
деректерін көре ... 4 – ... ... Банкі» АҚ – ның 2008-2011 жылғы активтері
мен пассивтерін талдау.
|Көрсеткіштер |2008 |2009 ... |2011 ... % |
| |жыл | |жыл |жыл | |
| ... ... |2009/ |2010/ |2011/ |
| | |2008 |2009 |2010 ... ... |57,10 |127,80 |255,25 |161,09 |2,23 ... |63,11 |
|Міндетті |8,63 |55,11 |87,28 |30,82 |5 есе |158,36 |35,31 ... | | | | | | | ... ... |12,10 |123,34 |107,84 |135,80 |9 есе |87,43 |125,92 |
4 ... жалғасы
|Халықты | | | | | | | ... |411,10 |596,22 ... ... |145,03 |174,48 ... |10,98 |16,41 |22,76 |58,02 |149,48 |138,71 |2,5 ... | | | | | | |есе ... активтер |6,96 |11,79 |19,22 |29,26 |135,57 |2 есе ... ... |991,36 ... ... |177,13 |160,89 |103,5 |
|Несие |107,28 |118,72 |247,45 | |110,66 |2 есе | ... | | | |289,61 | | ... | | | | | | | ... |323,51 |597,94 |935,43 | |184,82 |156,59 | ... | | | |867,39 | | |92,72 ... | | | | | | | ... |0,43 |2,53 |3,89 |8,85 |4 есе |154,03 |2 есе ... | | | | | | | ... |2,90 |6,58 |10,26 |13,89 |2,26 |156,2 ... | | | | |есе | | ... |495,22 |870,73 ... | |175,83 |164,96 | ... | | | ... | | ... |64,44 |120,63 |161,03 |191,06 |187,18 |133,49 ... | | | | | | | ... |559,66 |991,36 ... |1,651,35 |177,13 |160,89 |103,52|
|пассивтер | | | | | | | |
- 2009 жылы ... ... ... ... ... 991.36 млрд.
теңгені құраса, 2008 жылы бұл көрсеткіш 559.66 млрд. теңгеге, ал 2010 ... ... ... млрд. теңгеге өсіп, тең болған. Бұл ... ... ... ... әсер ... ... ... және
инвестицияланатын бағалы қағаздар портфелінің өсуі.
- 2009 жылдың соңында ... ... ... ... 596.22 ... құрады, оған негізінен жеке тұлғаларды және шағын, орта бизнесті
несиелендіру өз ... ... Банк ... ... ... ... 2009 жылы ... теңгеге дейін өсірді. Банк сонымен қатар өзінің ақша ... ... ... ... ... 127.80 млрд. теңгеге дейін
көтерді.
- Жалпы ... ... 31% ... тек ... портфельге
тиесілі, ол өткен жылмен салыстырғанда 2009 жылы 151%-ға өсіп, 197.18 ... ... Жеке ... ... 56%-ы ... ... 2009 жылы банк ... жылмен салыстырғанда
ипотекалық несиені 40%-ға артық берсе, тұтыну несиесінің ... ... Жеке ... ... ... жалпы пайыздық табыстың 41%-ын
құрайды.
Меншікті капитал 2009 жылдың соңында банктің меншікті капиталы ... ... тең, бұл ... өткен жылмен салыстырғанда 187,18%-ға
өскен. Бұл банктің жарғылық капиталының, бөлінбеген табыстық және өзге ... ... өз ... ... ... ... ... 2,09
есе өсіп, 60,68 млрд. теңгені құрады. Банк жылдың басында Лондонның Қор
Биржасында 2009 жылы ... 55000000 жай ... және 2009 ... ... 30000000 жай ... ... ... «Қазақстан Халық Банк» АҚ ... 168 % ... ... 1 ... 22 ... жетті. Абсолюттік сандар өсімі 13,8
млрд.теңге құрады. Өсудің негізгі қайнар көзі - 2008 жыл мен 2009 ... 2,3 ... ... ... ... ... 73% құраған несие портфелі
болды. Банк активтерінің өсуіне ықпал еткен тағы бір маңызды фактор - үлесі
7%-дан 18% ... 3,9 ... ... ... ... ... болды. Осы
жылға көрсеткіш 6,4 есеге ұлғайды. ... ... ... ... 2,9 есеге өсіп, 2009 жылдың 1 қаңтарына-19,9 млрд. Теңгені
құрады.
2009 жылы банк 2008 жылғы ... 936,8 ... ... кірісі 2,2 млрд.теңгені құрады. Кесте 1-де банк кірістері көрсетілген,
2009 ... ... ... ... өсуі: сыйақы алу мен байланысты
кірістер-82 %, ... ... ... ... комиссиялық
кірістер-26% құрады.
2010 жылы банк 2009 жылғы көрсеткішті 936,8 млн.теңгеге(74%) көтеріп,
банк кірісі 2,2 млрд.теңгені құрады. Кесте 1-де банк кірістері ... ... ... ... ... ... сыйақы алу мен байланысты
кірістер-82 %, дилингтік ... ... ... ... ... ... 2009 жылғы шығындары 2008 жылғы ұқсас ... ... (73% ... көбейтіп, 2,15 млрд, теңгені құрады. Осымен бірге
клиенттер мен ... ... ... мен ... ... ... ... бойынша пайыздары барлық шығындардың 49 % құрады.
Шығындар категориясына мына ... ... ... ... және ... ... есеп-шоттар мен алдын ала алуды талап ететін депозит,
ХҚИ банктерінен алынған ... ... да ... Банк ... ... ... ... деңгейдегі банктер үшін бекіткен
пруденциалдық нормативтерді орындайды.
- сыйақы ... ... ... басқа кірістер
- дилингтік операциялар ... ... ... ... 2 - «Қазақстан Халық Банк» АҚ негізгі баптар тұрғысында (пайыз)
Ағымдағы өтімділік еселігін есептеу үшін төмендегідей баланс ... ... ... ҚР ... ... ... басқа да банктердегі
есеп-шоттар, құнды қағаздар, алдын ала алуды талап ететін депозиттер, жедел
депозиттер, ҚР Ұлттық банкі ... ... ... банктер алдындағы
қарыздар, ҚР Үкіметі алдында қарыз, ... ... ... ... да қарыздар мен міндеттемелер. Есеп айырысу ... ... ... ... кесте 5-те көрсетілген. Сараптама
жүргізу үшін, 2 жылдың, дәлірек 2009, 2010, 2011 ... ... ... ... №2 ... ... ... көрсетілген
өзгеру қарқынының ұласпалы есептері енгізілген.[18, 54-55бб.]
2.2 Қазақстан Республикасындағы қолма-қолсыз есеп айырысуының талдауы
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысулардың ... ... банк ... ... ... құжaттapы негiзiнде жүзеге асырылады.
Төлем құжаты - азаматтық-құқықтық мәмiле шарттарының, Қазақстан
Республикасы ... ... мен сот ... негiзiнде және
соларға сәйкес жүргiзiлетін құжат.Қазақстан Республикасының аумағында төлем
құжаттарының мынадай түрлері жүзеге асырылады:
– төлем тапсырмасы - ... ... ақша ... ... ... ... нұсқауды жөнелтушiнiң
алушы банкке ұсынуын көздейтiн ақша ... мен ... ... асыру әдiсi;
– төлемдiк талап-тапсырма - төлемдi жүзеге асыру тәсiлi, бұл
ретте ақша ... ... ақша ... аталған
талапты растайтын құжаттар негiзiнде және олар қоса берiле
отырып, мұндай талапта көрсетiлген ақша сомасын төлеу ... ... ... ... ... ... ... - төлемдi жүзеге асыру әдiсi,
бұл орайда ақша жөнелтушiден ақша алынып, ақша жөнелтушiнiң
ақшаны алу ... ... ала ... ... ... ... берiледi, рұқсат белгiлi бiр уақыт
кезеңi iшiнде және (немесе) ... бiр ақша ... ... Банк шотын тiкелей дебеттеу арқылы төлем
жасау ақша жөнелтушi мен оның ... ... ... ... жүзеге асырылады, осыған сәйкес ақша жөнелтушi
жеткiзiлген тауар, орындалған жұмыс не көрсетiлген ... ... ... ... ... тиiстi
құжаттарды қоса тiркеп, талап етуi негiзiнде өзiнiң банк
шотынан ақша алуға келiсiм бередi;
– төлем ... - ... ... немесе өзге құрылғылар
арқылы ақшаға қол жеткiзу құралы, онда мұндай карточканы ... ... ... ... ақша ... валюта айырбастауға
және төлем карточкасының эмитентi белгiлеген әрi ... ... ... операцияларды жүргiзуге мүмкiндiк беретiн ақпарат
болады;
– чек - чек берушi мен алушы банк арасындағы ... ... ... ... ... банкке көрсетiлген ақша сомасын чек ұстаушыға
төлеуi ... ... ... бар төлем құжаты;
– вексель - бiржақты сөзсiз ақшалай мiндеттеменi бiлдiретiн қатаң
белгiленген нысандағы төлем ... ... өкiм - ақша ... банк ... оның ... алып қою үшiн ... ... жүзеге асыру тәсiлi.
Енді Қазақстан Республикасының аумағында 2009-2011 жылдар аралығында
өткізілген қолма -қолсыз ... есеп ... ... жылдың 3–ші тоқсанында екінші деңгейдегі банктер және «Казпочта»
АҚ № 1 ... ... ... ... пайдалана отырып 23 179.2млрд.
теңге сомаға 33 098мың транзакция көлемінде транзакция өткізді. ... ... ... ... ... ... байқалады. Мәселен, 2009
жылдың 3-ші тоқсанымен салыстырғанда саны 23.8%, ал төлемдер ... ... ... құралдарының жалпы санының ұлғаюы негізінен 1 338.1
мың транзакцияға төлем тапсырмалары санының және 4 342.7 мың ... ... ... ... ... ... байланысты болды.
Төлемдер көлемінің ұлғаюы негізінен 8 669.5 ... ... ... ... отырып төлемдер көлемінің өсуіне байланысты болды.
Бұрынғыдай Қазақстанның аумағында ... ... және ... ... таралған болып табылады. Бұл ретте, бір төлем
тапсырмасының орташа ... 2010 ... 3–ші ... 2.4 млн. ... және 2009 ... 3-ші ... салыстырғанда 40,1% ұлғайды.
Сонымен бірге төлемдер саны бойынша төлем ... ... ... және төлемдер көлемі бойынша төмен үлес салмағы осы ... ... ... ... ақша ... алу үшін пайдаланылатындығымен
сипатталады (2010 жылдың 3–ші тоқсанында бір транзакцияның орташа сомасы
22.4 мың теңге ... ...... және ... ... ... Жалпы сан мен көлемдегі осы құралдарды шамалы ... ... ... ... ... мен қызмет көрсетуге есеп беретін чектер,
банк шотын тікелей дебеттеу және ... ... ... 5 2010 жылдың  III тоқсандағы төлем құралдарына қатысты
төлемдер ... ... мың тр.; ... ... ... ... ... |2009ж. III ... |2010ж. III ... |Өзгеріс |
| | | |(%) |
| ... ... | |
| ... ... ... ... % | |
| | |% | | | ... |Саны |7 722.0 |28.9% |9 060.1 |27.4% |17.3% ... | | | | | | |
| ... |13 476.9 |94.6% |22 146.4 |95.5% |64.3% ... ... |32.3 |0.12% |55.9 |0.2% |73.2% ... | | | | | ... | | | | | | |
| ... |8.3 |0.06% |37.1 |0.2% | 4.5 есе ... ... |76.6 |0.3% |130.0 |0.4% |69.7% ... | | | | | | |
| ... |35.2 |0.25% |37.1 |0.16% |5.5% ... ... |17 013.4 |63.6% |21 356.1 |64.5% |25.5% ... | | | | | | |
| ... |326.3 |2.3% |477.8 |2.1% |46.4% ... ... |1 896.3 |7.1% |2 496.0 |7.5% |31.6% ... | | | | | | |
| ... |407.8 |2.9% |480.7 |2.1% |17.9% ... |Саны |26 740.6 |100.0% |33 098.0 |100.0% |23.8% ... | | | | | | |
| ... |14 254.5 |100.0% |23 179.2 |100.0% |62.6% ... 6, 2010 ... 3–ші ... аймақтар бойынша төлем
құралдарын пайдалану (транзакциялар саны бойынша)
|(бірл.транзакциямен) ... ... ... ... ... |Басқа |
| ... ... ... |
| | |ы | | ... |1 063 673 |4 643 |9 107 |176 093 ... |473 945 |3 771 |3 516 |75 538 ... |1 537 618 |8 414 |12 623 |251 631 ... |2 011 563 |12 185 |16 139 |327 169 ... ... |638 155 |2 262 |6 855 |158 624 ... |242 598 |921 |5 494 |151 414 ... ... |254 295 |4 951 |5 104 |120 614 ... |496 893 |5 872 |10 598 |272 028 ... |471 135 |1 104 |5 417 |128 150 |
6 ... ... |204 238 |669 |5 312 |28 766 ... |675 373 |1 773 |10 729 |156 916 ... |879 611 |2 442 |16 041 |185 682 ... |310 978 |293 |3 184 |50 810 ... | | | | ... |359 576 |3 411 |8 518 |168 262 ... | | | | ... ... |9 060 050 |55 913 |129 960 |2 495 970 ... 7 - 2010 ... 3–ші тоқсанында аймақтар бойынша төлем
құралдарын пайдалану (транзакциялар сомасы бойынша)
|(млн. теңге) ... ... ... ... |Инкассалық |Басқа |
| ... ... ... |
| | ... | | ... |2 474 259.5 |972.6 |2 689.1 |34 228.1 ... |395 564.4 |491.6 |270.6 |65 099.2 ... |2 869 823.9 |1 464.1 |2 959.7 |99 327.2 ... |3 265 388.3 |1 955.7 |3 230.2 |164 426.4 ... ... |345 556.7 |178.7 |647.5 |11 360.6 ... |107 800.9 |783.9 |440.4 |3 944.1 ... Қазақстан |111 674.8 |1 898.9 |379.2 |63 294.5 ... |219 475.7 |2 682.9 |819.6 |67 238.6 ... |253 643.4 |425.1 |624.2 |21 250.6 ... |284 888.0 |191.2 |935.0 |3 450.5 ... |538 531.4 |616.2 |1 559.2 |24 701.1 ... |823 419.4 |807.4 |2 494.2 |28 151.6 ... ... |133 112.8 |67.1 |2 395.3 |4 300.1 ... ... |229 267.4 |1 078.3 |1 492.1 |13 774.7 ... жиынтығы |22 146 407.6 |37 142.4 |37 146.7 |480 715.4 ... 2010 ... 3–ші ... ... ... ... және
«Қазпочта» АҚ № 1 Кестеде  ұсынылған  төлем құралдарын  пайдалана ... 909.9 ... ... ... ... мың ... ... транзакция
өткізді. Тұтастай алғанда түрлі төлем ... ... ... ... 2010 ... 3-ші ... салыстырғанда төлемдердің
жалпы саны 12.5%, ал ... ... ... 23.3% ... ... ... жалпы санының ұлғаюы негізінен ... ... ... ... ... операциясы санының ұлғаюына
байланысты болды. Төлемдер көлемінің ұлғаюы негізінен 7 353.9 млрд. теңгеге
төлем тапсырмаларын пайдалана отырып төлемдер ... ... ... ... аумағында төлем тапсырмалары және төлем
карточкалары ... ... ... құралдары болып табылады. Бұл ретте,
бір төлем тапсырмасының орташа сомасы 2011 жылдың 3–ші тоқсанында 3.2 ... ... және 2010 ... 3-ші ... ... 30.4% ... ... төлемдер саны бойынша төлем карточкаларының жоғары ... және ... ... ... ... үлес ... осы ... құралын
негізінен шамалы қолма-қол ақша сомасын алу үшін пайдаланылатындығымен
сипатталады (2011 жылдың 3–ші ... бір ... ... ... мың ... ... жылдың 3–ші тоқсанында төлем құралдарының ішіндегі төлем
талаптары – тапсырмалар және инкассалық ... аз ... ... ... ... осы ... шамалы пайдалану үлесі олардың ерекшелігіне
байланысты. 
Басқа құралдарға  тауарлар мен қызмет көрсетуге есеп беретін чектер,
банк ... ... ... және ... ... жатады.
Кесте 8 - 2010 жылдың  III ... ... ... ... ... ... мың тр.; ... млрд. теңге) ... ... |2009ж. III ... |2010ж. III ... |Өзгеріс |
| | | |(%) |
| ... ... | |
| ... ... ... |көлемнен| |
| | |% | |% | ... ... |9 075.3 |27.94% |9 266.7 |25.35% |2.1% ... | | | | | | |
| ... |22 183.2 |95.68% |29 537.1 |95.56% |33.2% ... ... |55.9 |0.17% |128.3 |0.35% |2.3 есе ... | | | | | ... | | | | | | |
| ... |37.1 |0.16% |77.7 |0.25% |2.1 есе ... ... |130.4 |0.40% |186.7 |0.51% |43.2% ... | | | | | | |
| ... |37.2 |0.16% |57.6 |0.19% |55.0% ... ... |20 728.9 |63.81% |24 982.8 |68.35% |20.5% ... | | | | | | |
| ... |445.8 |1.92% |569.4 |1.84% |27.7% ... ... ... |2 496.0 |7.68% |1 985.9 |5.43% |-20.4% |
| ... |480.7 |2.07% |668.1 |2.16% |39.0% ... жиынтығы |Саны |32 486.5 |100.00% |36 550.4 |100.00% |12.5% |
| ... |23 184.0 |100.00% |30 909.9 |100.00% |33.3% ... 9 - 2010 ... 3–ші ... ... ... ... пайдалану
(транзакциялар саны бойынша)
|(бірл. транзакциямен) ... ... ... |Төлем ... ... |
| ... ... ... |
| | ... | | ... |1 174 648 |33 896 |18 509 |138 951 ... |488 216 |3 039 |6 928 |60 335 ... |248 315 |2 512 |7 789 |152 143 ... |3 019 587 |32 289 |64 498 |688 212 ... ... |321 853 |2 319 |3 623 |41 520 ... |631 013 |4209 |7 920 |115 821 ... Қазақстан |268 279 |5 058 |5 526 |52 312 ... |808 637 |11 829 |21 454 |211 025 ... |485 569 |9500 |4 174 |126 689 ... |428 021 |5653 |9 460 |133 880 ... |399 123 |4 384 |10 730 |125 657 ... |414 708 |5 824 |6 155 |57 209 ... |220 286 |1329 |7 180 |22 469 ... | | | | ... |358 441 |6 430 |12 776 |59 671 ... | | | | ... жиынтығы |9 266 696 |128 271 |186 722 |1 985 894 ... 10 - 2010 ... 3–ші ... ... ... ... пайдалану
(транзакциялар сомасы бойынша)
| (млн. теңге) ... ... ... ... |Инкассалық |Басқа |
| ... ... ... |
| | ... | | ... |5 498 285.7 |19 530.0 |15 993.8 |29 522.8 ... |532 487.4 |4 955.4 |5 927.0 |102 471.3 ... |116 344.7 |7 003.0 |247.5 |2 091.6 ... |18 474 965.8 |15 274.5 |17 478.6 |335 055.2 ... ... |155 278.4 |569.9 |402.4 |3 089.4 ... |427 645.9 |1 972.5 |1 399.2 |6 628.4 ... ... |209 696.7 |2 481.9 |4 245.1 |48 456.1 ... |1 010 617.2 |3 260.0 |1 474.6 |75 858.4 ... |516 636.5 |6 701.7 |483.0 |26 095.0 ... |477 300.0 |2 905.3 |2 455.0 |14 320.3 |
10 ... ... |335 047.6 |1 842.0 |346.5 |8 436.9 ... |435 529.3 |2 631.9 |1 295.3 |9 075.4 ... |943 525.5 |6 243.8 |3 433.0 |1 624.8 ... | | | | ... ... 779.8 |2 301.9 |2 445.1 |5 413.5 ... жиынтығы |29 537 140.5 |77 673.6 |57 626.0 |668 138.9 ... ... ... қолма-қолсыз есеп айырысудың құқықтық
негіздері
«Қазақстан Халық Банкі» АҚ-ның есеп айырысу ... ... ... ... оның контрагентінің тапсырмасы бойынша оның ... ақша ... ... сомасын шоттан шығарып түрлі мақсаттарға
орай (алынған тауарлар, ... ... ... ... ... осы
соманы басқа банктік шотқа есептеу жөніндегі тиісті заңнамада белгіленген
мерзім мен тәртіп негізінде банк іске асыратын делдалдық ... ... ... ... есеп ... ... ... қол ақшасыз жүзеге асырылатын акшалай төлемдерге қатысты тек ... ... ... ... қол ақшасыз есеп айырысу
қатынастарын) жүргізеді.
«Қазақстан Халық Банкі» АҚ-да есеп айырысу ... ... ... банкке жұмылдыруға септігін тигізетін пайдалы ... ... ... ... ... есеп айырысу жөнінде қызметтері
жеткізушілермен, мердігерлермен, республикалық және жергілікті органдармен,
бюджеттен тыс қорлармен, ... ... ... өзге де
дебиторлармен және кредиторлармен жүзеге асырылады.
«Қазақстан Халық Банкі» АҚ-да ... есеп ... ... ... «Қазақстан Республикалық Ұлттық Банкі туралы» ҚР
заңымен (онын 7-бабының 2)-тармақшысымен; 8-бабының д-1)- ... және ... ... оның ... корреспондент банктердің
тапсырмаларына орай олардың банктік шоттары бойынша есеп ... ... », ... ... ... ... «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк ... ... ... ... ... 30-бабының)-тармақшасымен, 38-
бабымен); «Ақша төлемі мен аударымы туралы» ... ... ... ... ... ... 29-бабымен); Қазақстан
Республикасы Азаматтық кодексінің 749-бабынын ... ... ... 2), 3) және ... ... 1-тармағымен; басқа
да заңнамалық актілермен, сондай-ақ Қазақстан Ұлттық Банкінің заңға тәуелді
нормативтік құқықтық ... ... есеп ... ... қалыптасатын ақшалай айналым
«Қазақстан ... ... ... көбінесе қолма-қол емес ақшаның төлемдік
құрал ретіндегі функциясының іске асырылуы кезінде ... ... ... ... ... ... ... шот бойынша қолма-қол ақшасыз аударым
жасау жолымен жүргізіледі.
«Қазақстан Халық Банкі» ... ... ... ... ... ... қолма-қол ақшаны үнемдеуге мүмкіндік береді, қолма-қол ақша
айналысына байланысты шығындарды ... банк ... ... ... операцияларына, сондай-ақ оның есеп айырысуға орай, төлемдік және
салықтық тәртіпті сақтауына бақылау жасауға ... ... ... ... ... Банктік есеп айырысу қатынастары
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... мен қаржылық ұйымдарды реттеу және Қадағалау
жөніндегі Агенттігінің банктер тарапынан орындалуы міндетті заңға ... ... ... ... міндеттемелерді мәжбүрлеп
орындатуға байланысты Қазақстан ... ... ... ... де реттеледі.
«Қазақстан Халық Банкі» АҚ-да есеп ... ... ... :
1) клиенттің атына түсіп жатқан ақша қаражаттарын оның
банктік шотына есептейді және оның сақталуын қамтамасыз етеді;
2) клиенттің ... ... оның ... ... ... ... ... осы шоттан шығарып клиент көрсеткен кредитордың
немесе басқа тұлғалардың банктік шотына есептейді;
3)жүргізіліп жатқан есеп айырысу ... ... ... ... ... ... ... ақша қара-
жатына банктік шартта белгіленген мөлшерде процент төлейді;
5)есеп айырысу ... ... ... арасында жүргізілген есеп айырысулардың мән-жай-
лары мен нәтижелері, клиенттердің банктік шоттарында қалған қаражат сомасы
жөнінде хабардар етеді.
«Қазақстан Халық ... ... есеп ... ... ... ету уәкілетті мемлекеттік органдар белгілеген есеп айырысу
ережелерін, мерзімдерін және ... ... ... ... АҚ-да есеп айырысу-кассалық бөлімі уәкілетті
органның келісімі негізінде кұрылған, филиалдық не өкілдік мәртебесі жоқ,
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... болып табылмайтын, банктің аумақтық
оқшауланған бөлімшесі ретінде көрініс тапқан.
Қазақстан Республикасының ... және ... ... түрлерін жүзеге асыратын ұйымдарға арналған заңнамада белгіленген
талаптарға сәйкес келетін қызметтік үй-жайларда (ғимараттарда) «Қазақстан
Халық ... ... есеп ... бөлімдері орналасқан.
«Қазақстан Халық Банкі» АҚ нақтылы банктің есеп ... ... ... және ... ... ... түрлерін
жүзеге асыратын басқа ұйымдарда банктік шоттарын аша алмайды, ... ... ... ... ... ... ... тұлғалардың
депозиттерін қабылдамайды, банктік шоттарын ашпайды және жүргізбейді,
сондай-ақ ... ... ... операциялары бойынша
төлемдер мен аударымдарды жүзеге асырмайды.
Ал енді «Қазақстан ... ... ... ... есеп ... ... және ... есеп айырысу құқықтық қатынастарын
тереңірек талдап көрсетейік:
Банктік есеп ... ... ... тек ... ақшасыз есеп
айырысудың) қазіргі ... ... ... базасының негізінде
«Қазақстан Халық Банкі» АҚ-да нарықтық экономикаға тән есеп ... ... ... есеп ... ... принциптері мынадай көрініс
табақан:
1. банк клиенттің банктік шотындағы ақша қаражатының
тиісті сомасын тек клиенттің ... ... ... банк клиенттері мен олардың контрагенттері қолма-қол
ақшасыз есеп ... ... өз ... ... ... ... есеп айырысу-төлем жасау мерзімі тиісті шарт-
тар мен ресми құжаттарда нақтылы белгіленеді;
4. банктік есеп айырысу-төлемдік ... ... ... банктік шотына түсіп отыратын немесе
түскен ақша қаражаттарымен қамтамасыз етіледі;
5. барлық заңды түлғалар - ... мен ... өз ақша ... ... ... қарамастан қалаған банктегі тиісті банктік шоттарда
сақтауға міндетті;
6. банктің есеп айырысу (төлемдік) операциялары тек банк
клиенті кәсіпорыннан алынған ақшалай есеп ... ... ... ... ... шаруашылық және өзге де экономикалық байланыстары
бар кәсіпорындар ... ... есеп ... ... ... есеп айырысу жолымен тек банктер арқылы жүргізіледі.
Ақшалай есеп айырысуды жүзеге асыру барысында «Қазақстан ... ... ... клиенттеріне өзара банктік шартқа сәйкес қатаң сипаттағы
белгілі бір міндеттемелер жүктейді.
«Қазақстан Халық ... АҚ –да өзге ... ... сондай-ақ
банктер мен олардың клиенттері арасындағы банктік қатынастар, онын ... ... ... егер тиісті заңнамада ... ... ... ... ... ... асырады.
«Қазақстан Халық Банкі» АҚ-да есеп айырысу қатынастарын реттеу кезінде
шарт бойынша банктік есеп айырысуды уақтылы ... есеп ... ... ... ... ... өз клиентінен алған
ақпарат кұпиясын сақтауына, есеп айырысуға орай ... ... ... банктің жауапкершілігіне қатысты құқықтық нормалар пайдаланылады.
Қолма-кол ақшасыз банктік есеп айырысу нарықтық ... ... ... ... есеп ... ... ... банктік есеп айырысу барысында туындайтын банк
аралық есеп айырысулар әрбір банктің балансында ... ... ... ... ... Банкі» АҚ-ы да Қазақстан Республикасынын аумағындағы
банктік есеп айырысулар кезінде төлемдік тапсырманы табыс ету, чектер ... ... ... ету, ... ... ... ету, ... тәсілдері қолданылады.
«Қазақстан Халық Банкі» ... есеп ... ... ... ... айырысу құжатының атауы;
2)есеп айырысу құжатының нөмірі;
3)төлемнің түрі;
4)банк клиенті телеушінің атауы, оның банктік шотының
нөмірі, салық төлеуші ретінде ... ... ... төлеушінің атауы және орналасқан жері, оның ... коды ... ... ... ... субшоттың
нөмірі;
6)төлеуші аударған қаражатты алушының банкі ... жер ... ... алушының ББК-ы, корреспонденттік шоттын (субшоттың) нөмірі;
7)төлемнің бағдары-бағыты;
8)төлемнің сомасы және кезектілігі;
9)операциялардың түрі, уәкілетті тұлғалар қойған қолтаң-
балар және мөрдің таңбасы болуға ... ... ... ... ... есеп айырысу құқықтық
қатынастарының құрылымы субъектілері, объектісі және мәні ... үш ... ... есеп ... ... ... ... аударушы (төлеуші) және өнімін өткізген, жұмыстар орындаған,
қызметтер көрсеткен немесе өзге де іс-әрекеттерді ... ... ... (өз клиентіне) және алушыға қызмет көрсеткен банк; Қазақстан
Ұлттык Банкінің есеп айырысу желісі; басқа ... ... ... ... ... құқықтық катыснастардың объектісі банк клиентінің есеп
айырысуға қатысты ақша қаражаттары болып ... ... ... АҚ-ы банктік есеп айырысу байланысындағы банк
клиенті ... ... ... мен оның ... ... есеп ... ... еркін тандауға;
2. банкпен жасасылатын шартта есеп айырысу нысанын нақтылы бекітуге;
3. банк арқылы өзара талаптарын ... ... ... ... көлемдегі ақша қаражаттарын аудару
жөнінде орындалуы міндетті өкім етуге;
5. банктің есеп айырысуға байланысты заңнамада немесе
шартта ... ... ... үшін оған талап қоюға не ... ... ... ... ... ... есеп ... барысында банк клиенті:
1. өзінің ақша қаражатын заңнамада немесе шартта айқын-
далған мән-жайлар мен тәртіп негізінде банктегі тиісті банктік
шотта сақтауға;
2. есеп айырысуға ... өзі мен ... ... қатынастарды реттейтін нормативтік құқықтық
актілердің талаптарын орындауға;
3. өзі мүдделі есеп айырысу операцияларын жүзеге асырушы банкке сый ақы
төлеуге міндетті.
Есеп айырысу ... ... ... ... ... Халық Банкі»
АҚ-ы:
1. өз клиентіне есеп айырысудың барынша ... ... ... заңнамада тікелей көзделген негіздерге орай шотындағы
қаражатынын тиісті сомасын шығарып тастауға;
3. өз клиентіне қосымша қызметтер көрсетуге;
4. корреспонденттік шоттарды пайдалану арқылы банк ... есеп ... ... ... ... қатар банктік есеп айырысу кезінде «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-
ы :
1. ... ... ... ... есеп ... ... ... нормативтік
құқықтық актілердің талаптарын орындауға;
3. шаруашылық байланысындағы клиенттерінің шарттық
сипаттағы қатынастарына араласпауға;
4. есеп ... ... ... ... ... ... ... орындауға;
5. клиентінің ақша қаражатын оның банктік шотында сақтауға;
6. тиісті есеп ... ... ... және ... есеп ... ... заңнамада белгіленген талаптарға сай дұрыс
ресімдеуге;
8. өз клиентіне ашылған банктік ... ... ... ... ... ... және ... есептеуге міндетті.
2.4 Қазақстан Халық Банкі» Акционерлік қоғамының қолма-қолсыз есеп
айырысуының талдауы
Нарыққа көшу жағдайында экономикалық механизмді ... ... ... ... ... жеке ... кассалық-есеп айырысу
қызметін ұйымдастырылуына ... ... ... ... Төлем
айналымының өсуі және шарттасылған шығын айналымының өсуі еңбек шарттарын
қысқарту мен бір ... ... ... төмендеуіндегі қаражат
қорының айналымын жеделдету мен тез өсіп келе ... ... ... ... ақша ... ... жаңа ... құру
қажеттілігін көрсетеді.
Осы мәселе қолда бар ақша формаларын жаппай қолдану кезінде шешілуі
мүмкін емес, ... ... ... ... шегі бар, қаржылық есеп
айырысудың жоғары еңбек ... ... есеп ... ... ... ... және өз ... бақылауды қиындатады.
Оны шешудің негізгі жолы қолма-қолсыз ақшаны айырбастау тәжірибесінде ... ... ... ... ... ... ... негізінде «қағазсыз» технологияны пайдалану және оларды
автоматтық ... үшін ... ... ... құру.(Кесте 14)
Кесте 11 - «Қазақстан Халық Банкі» АҚ 2011 жылғы қолма -қолсыз есеп
айырысуының ... ... ... ... ... |12 ... |6 ... |4 ... |3 ... |2,4 ... |2 ... |1,71 ... |1,5 ... |1,33 ... |1,2 ... |1,09 ... ... ... ҚР-ң ... Агенттігі ... 12 - ... ... Банк» АҚ 2009-2011 жылдардағы қолма
-қолсыз есеп айырысуының ұйымдастырылуына ... ... ... тенге)
| |2009 жыл |2010 жыл | 2011 жыл ... ... | | | |
| ... % ... | % |млн.тг. | |
| | | | | | |% ... 2-нің ... ... |0,8 |20 |1,056 |22 |1,98 |33 ... |0,532 |13,3 |0,648 |13,5 |0,75 |12,5 ... |1,26 |28,5 |1,44 |30 |0,84 |14 ... |0,6 |18 |0,456 |9,5 |0,45 |7,5 ... |3,192 |79,8 |3,6 |75 |4,06 |67 ... ... ... кірістерінің жиынтық сомасы 2011 жылғы 1
тамыздағы жағдай бойынша 2010 жылғы ... ... ... ... өсіп, 253,1 млрд.теңге болды. Шығыстар сомасы 2010 ... ... ... 48,1%- ке ... 208,9 ... ... ... құрылымды реформа қаржылық сектордың барлық
сегменттерінде ... ... банк ... ... ... халықарарлық стандарттарына негізделген. Елде инфрақұрылымы
дамыған ... ... ... ... 13 - ... ... Банкі» АҚ 2011 жалғы қолма - қолсыз есеп
айырысуының ұйымдастырылуына жасалған сыртқы жарнама қызметінің шығыны
(АҚШ доллары)
|Банк ... жайы ... ... ... |Бір ... |
| | | | ... |сомасы |
| | | | ... | ... ... |Биллборд |5*15 м |$ 800 |$800 ... ... | | | | | |
| ... Хан ... |3*9 м |$250 |$250 |
| ... | | | | |
| ... |лайтбокс |120*180 см |$50 |$50 |
| ... | | | | ... ... ... үш ... ... ... (мұнайға
жоғары, төмен, орта бағалар жағдайларда), негізгі вариант ретінде мұнайға
орта бағалар жағдайы алынды.
Осындай негізгі ... ... ... есеп ... ... ... инфляцияны елдің 2009-2011 жылдардың арасындағы әлеуметтік-
экономикалық дамудың орта мерзімді жоспар бойынша бекітілген шектерінің
арасында ұстау болы ... (2009 жылы – ... 2010 жылы – ... жылы – 4,1-5,5% ... ... жету үшін ... Банк ... есеп айырысу нарыққа
әсер ету шараларын ... ... ... оны ... ... ... ... қаталдату Ұлттық Банктің мөлшерінің нарық
мөлшеріне әсердің бағытын өзгеруді қарастырады.
Дербес клиенттердің ақшалай есеп айырысу ... ... ... ... ... кәртішкелерді қолдануға негізделген. Бұған
банкоматтар арқылы жүргізілетін операциялар, сауда ұйымдарында ... ... ... ... тұтынушыға бөлшек қызметтерді жеткізу
амалы ретінде жеке тұлғаларға үйде және жұмыс орнында қызмет көрсетудің
банктік ... және ... да ... ... ... ... ... арқылы көрсеті-
летін қызметтің жиынтығына, сонымен қатар өзінің техникалық мүмкіндіктеріне
және оларды ... ... ... ... ... ... ... ұғым.[25.158б.]. Барлық кәртішкелердің маңызды
ерекшелігі-оларда түрлі ... ... ... ... ... ... ... Көрсеткіш- ғимаратқа кіру рұқсат қағазы,
компьютерге ену құралы, телефондық сөйлесулерді төлеу құралы, жүргізуші
куәлігі болуы ... Ақша ... ... пластикалық кәртішкелер қолма-
қолсыз есеп айырысуды ұйымдастырудың озық құралының бірі ... ... ... ... ... пластикалық кәртішкелер жеке және
корпорациялық болуы мүмкін. Банктер жеке ... жеке ... ... қабілетігі клиенттеріне, сонымен қатар сол банкте
ағымдағы есеп-шот ... және ... ... ... ... не ... депозитін енгізген басқа да тұлғаларға береді.
Корпорациялық кәртішкелер өздері ... ... және ... ететін заңды
тұлғаларға, сонымен бірге заңды тұлғаның төлеу ... ... ... ... ... ... ... ұйымдардың
қызметкерлері қолдана алады.[26.58-64 б.]
Қазіргі уақытта ... ... ... елі ... кәртішкесі
негізінде банктің қызмет көрсетулерді дамытуда, ал ... мен ... ... ... ... көптеген елдерде барлық ақша
операцияларының құрылымында 90 пайызға жетті.
Банктің ... ... оның ... тауар сатып алып жатқанда
немесе оның төлеуін ... ... үшін ... пластикалық
карточкалары сынды боп келеді. Карточканың кез-келген иесіне оның ... ... ... несиелік лимит тағайындалады. Ол банк клиентінің
кәдімгі ағымдағы немесе жинақтаушы және тағы ... да есеп ... ... келеді. Бұл карточкалар үшін есепшот банктің арнайы ... Онда ... ... ... ... ... он сегізге толған кез-келген азамат пайдалана алады. Және
одан оның атына банктен ... ... ... ... етпейді.
Сондықтан да несие карточкасын ағымдағы есеп шоты мен банкте жинақ ақшасы
бар адамдар да қолдана ... ... ... ... карточкасын берместен бұрын клиенттің
арнайы ... ... ... Ол ... өзі ... оның ... мен ... несие операциясы туралы сұрақтарды қамтиды. Одан ... ... ... ... банк ... есепшотындағы қаржы, болашақта
түсетін қаржы мен есепшоттан алынған қаржыға байланысты сальдо бекітеді.
Егер клиенттің қаржылық жағдайы дұрыс ... онда оған ... ... ... ... анықтайды.
Әйгінің көлеміндей ғана несие карточкасында клиенттің несие төлей
алатындығы, аты-жөні, оның ... ... ... осы ... ... ... төлеу жүйесінің символдары,
голограмма, қолдану мерзімі туралы деректер болады және де ... ... ... ... ... қолы тұрады.
Несие карточкалармен тауар сатып алуға, қызмет ақысын төлеуге, жүйенің
мүшесі болып саналатын, аталған карточка қызметі жүретін ... ... ... ... ... ... аванс ала алады. Көптеген карточкаларды
банкомат арқылы елімізде немесе шетелдерде несие карточкаларын қолданатын
аталған ... ... ... ... қолма-қолсыз ақшамен ақша
алу үшін ... ... ... ... ... ... қатар, саяхат кезіндегі бақытсыз
оқиғаларға байланысты ... ... үшін ... ... Несие
карточкасы арқылы жолақысын төлеген ... оның иесі ... ... ... ... оқиғаларға байланысты сақтандырылады. Кез-
келген уақытта карчочканы қалпына келтіріп беріп, қайтыс болған жағдайда
оның ... ... ... немесе балаларына қайтаруга кепіл береді.
Несие карточкасы мен орындалатын қызметтердің кең тараған түрі -тауар
мен қызмет ақысын төлеу ... ... ... ... ... тек қана
арнайы жабдықталған орындарда, яғни, кассалық аппараттың ... ... бар, ... карточкасының символдарын тіркеуге арналған арнайы
жабдықтары бар орындарда жүзеге асады.
Тауардың ақшасын төлеу үшін карточканы сатушыға беру ... Ол ... ... ... жабдыққа енгізеді. Машинаны ... ... ... клиенттің есімі мен есеп шотының нөмірі ... ... мен ... бірге чекке түседі. Ірі тауарды құжаттап ... ... ... факс арқылы карточканы берген компания немесе банкпен
байланысып, ... ... алу ... яғни, карточка арқылы
несиелендірудің ... ... ... ... деректі алғаннан кейін,
тауардың сомасын немесе ... ... ... ... ... сатушы
шешеді. Келісімнің сомасы мен детальдары кейін сатып ... да қол ... ... ... ... қолтаңба мен карточкадағы қолтаңбаны
салыстырып, олардың ұқсастығына көз ... ... ... ... ... банк ... ... банкке немесе компанияға беріп
жібереді. Осылайша байланыстың компьютерлік жүйесі арқылы іске ... ... ... ... ... ... ... жүйесін қосуға
арналған арнайы қондырғылар сауда-саттық ... ... ... ... ... карточкасын пайдаланғандығы жөнінде ақпарат,
карточка иесі жеке ... ... ... ... ... ... ... сол заматта-ақ сатушының есепшотына ақша аударады.
Осылайша ... ақша ... ... да ... төлем құжаттарын
пайдаланбайды.
Айына бір рет карточканың иесі қаржы көлемі мен оның ... ... ... ... ... күні мен оның ... ... алынған қолма-
қолсыз ақша көлемі көрсетіледі. Мұндай жағдайда төменгі пайызда, кіші-гірім
несие де алуға рұқсат ... ... иесі ... ... ... бес ... несиені қолданғаны үшін қарыз ақшаны еш пайызсыз қайтара ... ... ... бір ... ғана өткізіп, қалған қарызды бірнеше айға
созып жабуға болады. Бірақ мұндай ... ... ... ... берілген тұтынушы несиесін беру шарттары, оның ішінде несие
карточкалары банктен банкке, елден елге ... ... ... ... қажет. Және де түрлі несие карточкалары клиенттерге ... ... ... карточкаларын беретін компаниялар тауар мен қызмет ақысын төлеу
үшін ... ... ... ... ... табыс алып отырады. Бұл
ұйымдар несие карталарымен төленген тауарлардың бағасына жеңілдеп жасап,
компанияларға аударады. Жеңілдіктіц ... ... ... ... ... ... Өз ... сауда үйымдары тауар айналымының өсуі мен
сатып алушыларды ... ... ... ... ... мен ... ... жаңа төлем құралы ретінде пайдалануға қызығушылық
танытып отыр. Одан басқа, әлемнің түрлі ... ірі ... ... ... өздерінің жеке несие карточкаларын шығарып жатыр. Осылайша
көптеген несие карточкаларын ішкі және ... ... ... қолдануға болатынын басып айту қажет.
Жалпы несие карточкаларына негізделген ... ... ... тастаған
дәстүрлі несиеден төмендегідей белгілерімен ерекшеленеді деп тұжырымдауға
болады: несиені ... бір рет ... ... ... ... бола тұра шамадан тыс көп қолдануының ... алу ... ... ... болу қауіп бар.[28.13б.]
Карточканың жағымсыз жақтарын қарастыра келіп, екі ... ... жөн: ... ... айналымының қағаз көлемі азаймайды.
Екіншіден, карточканы әкілетсіз қолдану деңгейі тым жоғары және де ... ... ... да ... ... ... орындалған операциялардың өсуі
мен іс-қағаздар көлемі көбеюіне байланысты әкімшілік шығын мен ... ... саны ... Бұл ... шешу ... ... ... электронды операциялар жүргізуді шешіп отыр.
Алаяқтық проблемасы - екінші үлкен ... ... ... басқа біреу қолданбауы үшін осы сынды карточкалардың тізілімі
жасалуда. Карточкасының жоғалғанын байқаған адам ... ... ... тиіс. Банк сол заматта бұл ақпаратты карточканы қабылдайтын барлық
өндірістерге хабарлайды. (Осы тұста Қазақстанда банк пен ... ... ... ... ... атап өту ... Ал шетел банк
тәжірибесінде ... ... ... алғаннан кейін жауапкершілікті
мойнына алудан бас тартқан оқиғалар кездескен).
Қазіргі уақытта несие карточкаларын Қазақстан тұрғындары мен ... ... ... шетел азаматтары үшін бірдей несие карточкаларын
шығарып жатыр. Осыған байланысты, соңғы жылдары банк ... ... ... даму ... Оны ... түсіндіруге болады? Бұл сұраққа
жауап бере отырып, негізгі үш факторды баса көрсету қажет.
Біріншіден, біздің ... ... ... ... ... ... ... әлі де барынша толық емес. Әлемнің
алдыңғы қатарлы ... ... банк ... үшін ... ... ... да отандық банктер нарықтағы орын үшін ғана емес, сонымен
қатар, «пассив» үшін де, клиентердің ... ... үшін де, ... ... ... мен ... пайдалы клиентура үшін ... ... есеп ... дамуының сәйкестендірілетіні үшін
банк үшін шетелдіктермен қоса, кейбір отандық азаматтар да ... ... ... ... төлеу, қолма-қолсыз ақша алу мен басқа да
көптеген операциялар үшін пластикалық ... ... ... ... ... ... елімізге келіп, мұндай жағдайдан бас
тартқылары келмейді. Көптеген Қазақстандық ... үшін де ... ... ... ... шыққанда болсын, бір шамадан ақшаның орнына ... ... ... алып ... ... ... ... Осылайша
халықаралық немесе ішкі пластикалық карточкаға қызмет көрсете отырып, банк
дәл осы бай клиенттердің назарын ... ... ... ... ... ... ... отандық банктер
байланыстарды қалпына келтіріп, шетелдік банктер ... ... ... ... ... ... үшін, әлемдік банк
тәжірибелерінде кабылданған стандарттарды ... тура ... ... ортақ клиенттерге қызмет корсетуде шетелдік банктердің серіктесі
болу үшін біздің банктеріміз ... ... және де ... ... кажет.
Үшіншіден, Батыстың ақшалай-несие саласының даму тәжірибесін ... ... ... жасауға болады. Болашақта біздің еліміз де ... үшін ... ... пайдаланатын болады.
Сонымен қатар, халықаралық жүйедегі пластикалық карталар бар ақшаның
валютамен болатынын болжайды. Олай ... ... ... адам оның
иесі бола алмайды. Ал дәл қазіргі таңда халықаралық карточканы өте аз ... ... ... ... ... қаражаттың болғанын талап
етеді. Ал несиелік ... ... ... валютамен ірі сақтандыру
депозит болу керек. Ең төменгі пайызбен бірнеше мың долларды тоқтатып ... ... келе ... ... жүйесінің пластикалық карталарын енгізуге байланысты
қиындықтар және де Қазақстандағы қағазсыз технологияның ... ... ... банктерден өзіндік жеке карточкаларды көптеп шығаруды талап
етеді. Қазіргі заманғы пластикалық карточкаларды ... ... ... және де ... ... өте аз ... сауда жасау үшін
колданады.
Өз клиенттеріне несие жүйесін ұсынатын карточканың бірнеше түрі бар:
Револьверлі карточка револьверлі несиені ... ... ... ұсынады. Мүлікті немесе ақшаны кепілге қойған жағдайда
беріледі. ... ... үш рет ... ... Карточканың мерзімі кепілдің
мерзіміне байланысты.
Сары карточка револьверлі емес, он бес ... ... ... Бұл ... алу үшін ... ... акшалай кепілдеме салу
қажет. Ол алмақ болған сомадан бес есе көп ... бір жыл ... ... есе ... бір жарым жылға болады.
Күміс карточка револьверлі емес несиені отыз ... ... Бұл ... үшін ... ... төрт есе көп ... ... керек, мерзімі - екі жыл. Немесе үш есе көп болады да, мерзімі – үш
жыл.
Алтын карточка елу ... ... ... емес ... Бүл ... алу үшін алынатын ақшадан үш есе көп қаражатты
кепілге бес жылдык ... қою ... ... екі есе көп ... жеті
жарым жылға қойылады.
Платина карточка револьверлі емес несиені тоқсан пайыздық жеңілдікпен
ұсынады. Ол үшін үш есе ... ... он ... ... ... карточканы алуға тек жеке тұлғалардың ғана құқы бар, және де олар
мүліктік немесе ақшалай келіпдемені сомада немесе валютамен беру ... ... ... ... ... ... ... мен карточкасына байланысты
болып келеді.
Карточка болған жағдайда клиент сатып алған затты несиеге ... ... ... ... алған тауарының ақысын төлеуіне, түрлі
дүкендерден алған ... есеп ... ... ... ... үй,
әуекомпанияларына, мейрамханаларға, туристік агенттіктерге, автомобильді
жалға алуына, май қүю станцияларына, дәрігерлік қызмет ... ... ... ... ... алуға және де ТМД мен әлемнің отыздан
астам елі бойынша кез-келген ... ... ... ... ... ... ... қарастыра келіп, бірнеше
қорытынды жасауға болады.
Біріншіден, банк қызметтері нарығы үлкен өзгерістерді бастан ... және ... ... ... елдердің пластикалық карталарының бар
белгілеріне ие ... Бір ... ... ... ... ... ... жүйесімен жұмыс істеп жатса, екінші жағынан, жоғарғы
технологиялар нарығындағы бірінші болу үшін бәсекелестікке ... ... ... ... ... мен есеп беру ... жүйесі мен
біріккен пластикалық карталар жүйесін жасады. Бұл жерде ... ... ... мен ... ... бір ... ... жүйесіне
біріккенін он қадам екенін айта кеткен жөн.
Екіншіден, отандық пластикалық карталар нарығының маңызды ерекшелігі -
жарнамен төлеудің негізгі элемент банктің ... ... ... ... ... жинау үшін, бір-бірімен белсенді
бәсекелестікке түсуде. Үлкен ... ... мен оны ... ... ... ... ... байқауға болады.
Үшіншіден, пластикалық карталар нарығының инфражүйесінің дамуы (есеп
айырысуға пластикалық карталарды ... ... және ... ... ... есеп ... орталықтар және т.б.)
банктердің пластикалық карталарды шығару жылдамдығынан артта қалуда.
Төртіншіден, ... ... ... ... ... ... экономикалық жағдайлардың ерекшеліктеріне байланысты
(ақшаның қүнсыздануы, ... ... ... ... ... т.б.) дебетті карточкалар айналымына шығарады. Пластикалық карталардың
банк-эмитенттері көп жағдайда елдегі экономикалық жағдайларға байланысты
дебетті карталарды ... Банк ... ... ... ... әр ... картасын берердің алдында несие ... ... ... ... талап етеді. Яғни несие келісіміне күдікпен
қарап, суррогатты ... ... мен ... ... ... айтуына тура
келеді.[29.74 б.]
Бесіншіден, біздің елдегі көптеген карточкалар магнитті болып келеді.
Ол оны ... мен ... ... ... өз ... тым ... ... банктер кымбат тұратын инфражүйені құру үшін үлкен
қаражат салулары ... күні ... ... ... жеке тұлға - клиенттердің
саны 5,9 миллионнан асып отыр - бұл Қазақстандағы ең ... ... ... ... ... қатар Банк 62 мыңға жуық ... жəне орта ... жəне ... аса ірі ... клиентке қызмет көрсетеді.
Банк төлем карточкаларының саны бойынша бұрынғысынша көш бастаушы орнын
сақтап, ... ... ... 2,8 млн ... ... Бүгінгі күні
«Мобильдік банкинг» қызметін пайдаланушылар саны еліміз бойынша 130 ... ... бұл ... ... ... үшін аса қажеттілігін тағы бір
дəлелдеді. Ақша айналымы мен табыстылығы бойынша ... ... ... ... ... ... ... нық
ұстап отыр.
Қазіргі кездегі тәжірибеге сүйенсек, ақшамен есеп айырысуда
банктік карточкалардың көмегімен ...... есеп ... ... ... ... төлем технологиясының дамуы арқасында несиелік және
дебеттік карточкалардың симбиозы – еңбек ... ... ... ... сол Қазақстандық банктер қолданып отырған ... ... кең ... банк ... негізгі айырмашылықтарын
қарастырайық. ... банк ... ... ... ... мен несиенің қызмет көрсетуі үшін
қолданылады. Карточка арқылы негізгі сауда чегі – слип бар ... ... ... ... болады. Несиелік карточкалары ... ақша ... ... ... ... ... емес, сондықтан клиентке ай сайынғы несиелік
лимит қойылған. Лимиттің мөлшері клиенттің төлем қабілеттілігіне байланысты
болып отыр.
- ... ... ... ... ол ... мен қызметтің төлемі
ретінде қолданылады, банкоматтардағы қолма – қол ақшаны алу ... ... банк ... ... ... ... ерекше
орналастырғыш арқылы қол жеткізуге болады.
Сонымен бірге, егер алатын соманың есеп ... ... ... көп ... ... ... аспайды. Дебетті карточкалары
мен жасалған ... ... ... ... ... ... төлеген пайызынан, банкаралық делдалдық қызметке процентпен банкаралық
делдалдық қызметке төлеген төлемнен, басқа ... үшін (ПИН – ... ... және ... ... ... түскен
төлемнен тұрады.
Еңбек ақылық пластикалық карточкалардың ... бар. ... ... белсенділігін арттыру үшін бағытталады. Егер
айына 1 – 2 ... ... ... онда ... ... ... ғана болады. Банктер карточкаларды ... ... үшін ... ... ... Банк ... бағдарламаны қолданғанда, әр ... ... ... ... потенциалын анықтау, сонымен қатар
клиенттерді қатарға тарту,мақсатты ... ... ... ... ... ... ... топтарды жинастыру,
маркетингтік бағдарлама соған бағытталу керек. ... ақы ... ... кәсіпорындар мен ұйымдардың қызметкерлерін қолдау керек. Кәсіпорын
еңбек ақысын төлеуді ... ... ... бере бастаған
жағдайда, пластикалық карточка бөліміне ... ... ... анкета жүргізу керек. Осы ... ... іске ... әкімшілігі тарапынан, оның ... мен ... білу үшін ... ... кезінде маркетингтік барлау жасалуы мүмкін. Оның
мақсаты – ... ... ... ақы туралы жобаларын біліп отыру,
сонымен бірге тариф туралы саясатты ... ... және ... ... Оны орындау үшін маркетингтік жиынтықты анықтау қажет.
Маркетингтік карточкалық тауарлардың мынандай элементтерін білуіміз
керек: ... ... ... ... ... Еңбек ақы карточкалары дебеттік – несиелік болуы мүмкін, банк
бекіткен лимиттер аясында овердрафтың есеп бойынша ... ... ... ... банктер ойластырылмаған үшін міндетті түрде
сақтандыру депозиттерін енгізеді. Маркетингтік жобада карточка ... ... ... ... ... ... ... Кәсіпорынның басшыларына банк халықаралық төлем жүйесінің несиелік
карточкасын беруі мүмкін.
- Еңбек ақы карточкаларын шығарушы эмитент - банк ... бір ... ... ... ресурстарының едәуір бөлігі келіп қосылады. Банктің
пайда табуы тек оның саясатына ... ... ... ... ... ... ... қызмет көрсетуден,
карточка есебінде ... ... ... ... тұрады. 3 – 4 ай еңбек
ақы карточкасына қызмет етсе, онда еңбек ... 15 – 40% ... ... ... несие бөлімі карточкалық есеп үшін, еңбек
ақы жобасын іске асырғаны үшін кәсіпорынға жеңілдетілген ... ... ... ... ... – ол тариф саясатын анықтау. Мысалы:
банкта қалған қалдық ақша талап етілгенге дейін ... ... кем ... ... ... ... Потенциалды
клиенттермен хабарласып тұру оңай іс ... банк ... ... ... ... тәжірибе мен біліммен қатар, адамдар арасындағы
қарым – қатынас, психологияны білу ... ... ... ... Оның ... ... ... Атқаратын
міндеті өте үлкен. Ол ... ... ... ... ... керек, клиентке не керек екенін анықтап, онымен қарым – ... ... ... ... ... – шарт ... ... түрі бар.
Соның бірін қолданса,басқа тәсілдерді пайдалану қажет емес ... ... ... потенциалды клиентпен келісім – шарт орнатылмай да қалады.
Бірақ келісім – шарт ... ... сол ... ... ... болмайды.
Банк жоспар жасағанда, еңбек ақы қоры мен ... ... ... алу ... ... ... банктің орта
табыстылығын да анықтау керек. Шоттағы қалдықты пайдаланудан ... ... ... – қол ақша мен резервтеу қорын жалпы жалақысынан алып
тастағанда түскен орташа қалдыққа пропорционалды ... ... ... ... ... 1992 жылы шығарылған. Ермаков
ферросплавтық заводы қолма – қол ақша ... ... ... жою үшін ... ... жүзеге асыруда инвестор болды. ... бар ... ... қызмет көрсетуге арналған «Иртиш – карт»
деген жүйе енгізді. Сауда және ... ... ... – карт»ты
қабылдау үшін сауда бағдарламалары орнатылды. «Иртыш-карт» иелеріне ақша
Халық банкіндегі арнайы шотқа ... ... ... Халық банкі осындай карточка жүйесін Екібастұз бен
Павлодарда ... ... ... ... есеп – ... ... үшін ... банкінің бірінғай
коммуникациялық торына біріктірілді. Бұл Қазақстандағы аймақтық карточка
жүйесін жасаудағы бірінші жүйе ... ...... ... ... ғана ... Қазақстанның барлық облыстарында есеп айырыса алатын
еді.
Бүгінгі күнде көптеген мекеме мен ұйымдар ... ... ... үшін ... қызметін пайдаланады. Бұл барлық
қатысушыларға: банкке, мекемеге,мекеме ... оң ... ... ... пайда – банктің жаңа бағыттағы жаңа аудандардың
аумағын ... жеке ... ... ... ету, ... қызмет көрсету және жаңа тауарларды сату, ... ... үшін ... комиссиондық табыс және пайыздық түсімдерден түскен
табыс, төлем қабілетсіздік тәуекелдерінің жоқ болуы, жаңа қызмет ... ... ... клиенттер тарту, ... ... ... ... ... ұйым ... ... жақсарту. Қолма – ... ... ... ... ... – қол ақшаны тасымалдау,
инкассациялау, қауіпсіздігін ... ... – қол ... ... ... ... ... пайда – еңбекақыны төлеуге кеткен шығындарды
азайту (соның ішінде инкассациялауға ... ... ... ... банк ... ... несиелендіру ресурстарын алу. ... ... ... ... пластикалық карталарды кәсіпорынға
өтетін рұқсат қағаз ретінде ... ... ... жеңілдету,
кәсіпорынның асханаларында, дүкендерінде есеп – айырысу ... ету. ... ... ... ... ... жалақы төлеуді
кешіктіру болмайды, кәсіпорын қызметкерлеріне еңбекақы төлеу үшін ... ... ... ... ... карточкасын ашу мүмкіндігі
бар. Ол ағымдағы ... ... ... қажет. Олар: әкімшілік
шығындар, кеңсе тауарларын сатып алу. Ақшаны тасымалдау ... ... кез ... ... ... ... бір орталықтан
төлеу мүмкіндігі (бас кеңсе, филиалдар, республика ... ... ...... ұстаушыға тиімділігі. Пластикалық
карточканы қолданудың қолайлығы: жасалған операциялар жайлы тұрақты ... ... ... сақтандыру, материалды пайда, қолма - қол ақшамен
салыстырғанда есеп – айырысу ... ... есеп ... ... ... не басқа қызмет көрсету пунктінде қолма – қол ... ... бар. ... қаржылық жағдайы туралы ақпарат жабық болып
табылады. Карточка ... ақша ... ... ... ... ... ... қосымша карточка алу, тегін ... ... да ... ... ... ... жеңілдіктер алу
мүмкіндігі, жоғалған және ... ... ... нөмірлерді алғанда алдын – ала орын
сақтау). Жалақыны ыңғайлы уақытта әрі клиентке ... ... ... алу ... ... ... ... алу кепілдігі. Қызметкердің
айлық орташа жалақысының 70 %-на дейінгі мөлшерде кредит ... ... бұл ... ... ... ... ... ең төменгі мөлшері 10
500 теңге құрайды.
Бүгінгі таңда Қазақстанда еңбек ақы нарығының пластикалық карточкалары
Халық банкінің қолында. Еңбекақысын ... ала ... ... ... ... ... Бұл бағдарлама Халық банкінен
«ақшаны қарызға ал» деп ... ... ... ... ... банк ... ... артықшылығын түсіндіреді. Соның
нәтижесінде бүгінде ұйым ... ақы ... ... ... үшін жалақы жобасы 2009 жылғы аталған жобамен жалақылық ақша
есептеудің ... 218,8 млрд ... ... ... ... ... ... мекемелер саны ағымдағы жылдың 1 қаңтарында 4 011-
ге жетті, бұл 2009 ... осы ... ... ... ... ... карточкалар 2010 жылғы 1 қаңтардағы жағдайға
сəйкес ... ... ... карточкалар саны 3 570 болды жəне бұл
2009 жылғы дəл осындай кезеңдегі көрсеткіштен 1058-ге ... ... ... ... іске ... ... мол ... – зейнетақы,
жәрдемақы, өтем төлеу (2,5 млн. адамға қызмет көрсетіледі), 1 млн. адам
жалақысын банк ... ... (600 мың ... 400 мың жеке шот). Халық
банкінің карточкалары бойынша Visa және MasterCard дүние жүзілік ... ... ... бар кез ... ... ... ақша
алуға болады. .Жалақылық жоба шеңберінде тарифтерді анықтау жеке ... ... алым ... ... қоры ... ... ... және 10 %-ға дейін белгіленеді).
Кесте 14 – «Қазақстан Халық банк» АҚ – ның пластикалық карточкалардан
2008 -2010жылдары түскен табыстары мен ... |2008 жыл |2009 жыл |2010 жыл ... |529 |433 |1575 ... | | | ... көрсетуден | | | ... ... | | | ... |400 |490 |682 ... | | | ... ... | | | ... ... | | | ... үш ... пластикалық карточкалардан түскен ... 31 ... 2010 ... 31 желтоқсан 2009 жылда түскен
табыс 1142 млн.тг ... ... ... ... шығыстары
көріп отырғанымыздай 192 млн.тг өскен. Өйткені ... ... ... ... ... төлем карточкасы арқылы
бизнесті дамыту үшін барынша жұмылып қызмет істей ... Бұл үшін ... ... ... ... ... ... карточкасын ашса жеткілікті,
әрі қарай ол кедендік төлемдермен айналысатын болады.
Кесте 15 – «Қазақстан Халық банк» АҚ – ның ... ... -2010 ... ... ... |2008 жыл |2009 жыл |2010 жыл ... |1,8 |2,1 |2,51 ... млн. ... | | ... саны |585 |971 |1119 ... |2547 |2851 |3375 ... ... |576 |617 |957 ... | | | ... ... |56,4 |51,2 |52 ... | | | ... ... | | | ... | | | ... үлесі, % | | | ... ... ... ... ... ... Банктегі» негізгі қызметтердің бірі болып табылады. Банк ... ... ... нарығындағы 50% артық алуда.Еңбекақы жобасы
бойынша 2010 жылы ... ... ... карточкалардың қолданушы
жұмыскерлер 1,7 млн. болды, ал 5000 заңды тұлғалар төлем ... ... ... ... ... және ... да ... ендіруді
шетелдегі карточкаларды қолдану тәжірибесін, олардың кемшіліктері ... ... ала ... ... ... ... есеп айырсудың жаңа нысандарын жетілдіру жолдары
3.1 Қолма-қолсыз есеп айырысу сапасын жетілдіру және тиімді банктік
қадағалау жүргізу
Қазақстан Республикасының 1995 ... 31 ... № 2444 ... банк және ... ... ... Заңында және 1997 жылғы
коммерциялық банктерді қадағалаудың ... ... ... ... ... ... комплекстік механизмдерінің
құрамдас бөлігі сияқты банктік реттеу мен қадағалауды тиімді жүзеге асыру
банктің ... есеп ... ... ... ... ... ... банктердің қызметін реттеудің негізгі мақсаттары:
- Бәсекелестік талаптардың гармонизациясы;
- Несиелік ұйымдардың модернизациясы;
- Банктің қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
- Клиенттермен қатынасты ... оның ... ... ... есеп ... ... ... көрсетілген мәселелер
қолма-қолсыз есеп айырысу саясаттың маңыздылығын көрсетеді және банктердегі
қолма-қолсыз есеп процестің методикалық ұйымдастырылуына, ... ... ... ... ... нормалары Орталық банкпен бекітіледі,
оларға:
- Ұйымдарымен қабылданатын тәуекелдің шекті ... ... жабу ... мен ... есеп ... ... ... ететін резервтер
нормасын құру;
- Несиелік ұйымдардың қолма-қолсыз есеп ... ... ... ... ... нақты бағалауына кері әсер
етуіне әкелетін талаптарды орындамауы жатады.[35.]
Несиелік ұйымдардағы есептің айқындылығын Орталық банк бірінші рет
тексергенде, оның ... есеп ... ... қарастырылады, яғни
қолма-қолсыз есеп, алған қарыздың пайда ... ... ... ... қатар ссуда бойынша жоғалтуларға резервтер құрады.
Банктік қадағалау ... ... 1997 ... ... ... стандарттарына сәйкес, банк қызметін тиімді қадағалауына келесі
қағидалар жатады:
- Банк ... мәні ... ... ... ... және банкпен қабылданатын тәуекелдерді басқарудың
мамандырылуын қамтамасыз ету;
- Жекелеген банктер өзіне ... ... ... ... ... органдарының бағалауы;
- Есеп және қадағалау жүйесінің тиімділігіне, ... ... ... ... келетін
тәуекелдерге банк ресурстарының бар болуын қадағалау
органдарымен бекіту;
Банктік қызметке қадағалаудың ... ... ... ... тәуекелдерді шектеуіне бағытталған пруденциалдық нормалар мен
ережелерді қарастырады.
– капиталдың жеткіліктілігі ... ... ... ... ... ... ... тәуекелдерді
тиімді бағалау – 12 қағида);
– несиелік тәуекелдерді басқару (7 – 11 қағида);
– нарықтық тәуекелдерді басқару (12 қағида);
... ... ... ... стандартқа сәйкес қолма-қолсыз есеп айырысу
тәуекелдердін басқару келесі қағидаларды ұсынады:
– Стандартты ... және ... ... (7
қағида);
– Күмәнді қарызды жабу үшін қамтамасыз етудің ... ... ... ... (8 ... ... және ірі тәуекел позицияларын концетрациялау (9
қағида);
– Банкпен байланысты тұлғаларға ... беру ... ... ... және ... ... ... – 10 қағида);
– Мемлекеттік немесе трансферттік тәуекелдер (бұл тәуекелдерді
жабу үшін резервтердің бар болуындағы халықаралық ... ... ... ... трасферттік
және мемлекеттік тәуекелдерді бақылау).
7 қағида. 1997 жылғы Базельдік стандарттың ... ... ... ... ... ... ... негізі болып
табылатындықтан, «несиелендіру мен инвестицияларды орналастырумен және
сонымен қатар займ ... ... ... байланысты банктің
тәжірибесі, бағалау ... ... ... ... ... ... ... банктің
несиелендіруге жақындығы объективті және рационалды болуымен ... ... ... мен ... ... ... ... бірден – бір элементі – несие
бергендегі әкімшілік келісімі және оған сәйкес ... бар, ... ... ... ... ... табылады. Несиелендіру
кепілдеменің пруденциалды стандарттарында негіз ... олар банк ... тиіс және ... ... ... ... жеткізілуі тиіс.
Несие берудегі банктің қолма-қолсыз есеп айырысу шешімі үшінші ... ... мен ... ... ... жүзеге асырылуы тиіс.
1997 жылғы Базельдік комитеттің хатына сәйкес «Банк қолма-қолсыз есеп
айырысу қызметіне тиімді қадағалау қағидаларының базасы» банктерде ... есеп ... ... алушылардың қаржылық жағдайын қосатын несиелік
қатынастардың мониторинг жүйесінің болуы керек».[37.]
Кез келген ... ... ... ... ... ... ... жүйесін және ішкі рейтинг туралы ақпаратты
қосатын, банктің несие қолма-қолсыз есеп айырысу ... ... ... ... ... ... Республикасының тиімді қадағалауы екінші деңгейлі банктердің
болашақтағы өз міндеттерін орындауын анықтау үшін бағытталған және ... ... ... деңгейінің себептерінде айқындалады:
-банктегі бірлескен банк саясатының жоқ болуы;
-негативті жағдайларды жасыру мақсатындағы есеп пен ... ... ... әсер ... және ... қарыздың жоқтығы.
Қорыта келгенде, банктік несиелік портфельдің сапасын ... ... ... ... бақылаудың Базельдік стандарттарымен және
1995 жылдың 31 тамызындағы №2444 “Қазақстан Республикасындағы банктер мен
банктік қызметтер туралы” Қазақстан Республикасының ... ... ... бақылау және Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің және
банктердің өздерінің қаржылық тұрақтылықты ... ету ... ... ... ... қадағалауы ең ... ... ... ... ... ... ... үшін аса жылдамдатылған
кпиртографиялық процессорлық модуль қолданылады. Онда DES пен RSA стандарты
қолданылады. Криптографиялық процессор ... ... ... айналысады. Соның көмегімен Smart City ... ... ақша ... ... жүйе ... ... басталып кетеді. Сол
тұста криптографиялык процессор әрбір берілген ... ... ... Егер де ... ... ... ашып, ондағы ақпаратты оқи
алатын болса, онда Smart City жүйесінде бұзушы тек бір ғана ... ... ... ... кез-келген жүйеде жүйеге ену кілті шифрленіп
беріледі. Ол ... ... ... ... ... ... 4006.]
Соңғы жылдар кезеңінде төлем карточкалары нарығы ... ... ... ... күні ... банктер шығарған айналымдағы
карточкалар саны 3,98 млн. ... ... Осы ... ... 3,81 млн. адамды немесе еліміз халқының экономикалық ... ... ... Демек, қазіргі уақытта республиканың әрбір 4-ші
тұрғыны төлем карточкасына ие болып ... ... 9 айы ... ... ... ... ... қолдану арқылы сомасы 860,7 млрд. теңге болатын саны 47,3
млн. транзакция ... Бұл ... ... ... ... жасалған
барлық операциялар көлемінің 11%-ын қолма-қол ақшасыз ... ... ... 89%-ын ... мен банк ... арқылы төлем
карточкаларын пайдалана отырып қолма-қол ақша ... ... ... Бұл ... әлі де ... халықтың төлем
карточкаларын басым түрде қолма-қол ақша алу ... ... ... көрсетсе керек.
Бөлшек сауда мен қызмет көрсету саласында ... ... ... ... ... ... төлемдердің көлемін арттыру мақсатында
Ұлттық Банк пен ... ... ... ... жаңа ... барған
болатын. Қабылданған шаралардың қатарында елімізде ... ... мен ... үшін есеп ... ... үшін қабылдайтын сауда
ұйымдарының дамыған инфрақұрылымын қалыптастыру ... ... ... ... ... және ... ... ұйымдарының
санаттары бекітілген 2004 жылдың 15 желтоқсанында қабылданған ... ... ... атап ... жөн. Бұл шара ... ... артуы мен төлем карточкаларына ... ... ... ... әсер еткенімен, күткендегідей
нәтижелерге алып келген жоқ.
Көптеген сауда және ... ... ... бұл ... ... ... ... карточкаларын қабылдауға арналған
терминалдарды (құрылғыларды) ... ... ... ... күні Қазақстан
аумағында сауда және қызмет көрсету ... ... ... ... қолма-қол ақшасыз төлемдер жасауға арналған терминалдар
саны 7 985 дананы құрайды. Ал, ... ... ... тауарлары мен
қызметтері үшін төлем құралы ретінде қабылдайтын ... және ... ... саны бар ... 5 мыңға жетіп жығылады. Бұл көрсеткіштер төлем
карточкалары нарығының бұдан әрі ... ... ... ... ... ... ... түрлеріне қарағанда, болашақта төлем карточкалары
нарығы ерекше қарқынмен және жаңа сипатпен дамиды деген ойдамыз, өйткені
төлем карточкалары жеке ... ең ... және ... ... қызмет
түрлерін пайдалануға жол ашатын өте оңтайлы құрал.
Валюталық қаражаттарды пайдалану тиімділігін жоғарылату, инвестициялық
мүмкіншіліктерді кеңейту және валюталық реттеу мен ... ... ... жетілдіру мақсатында, 2003 жылдан бастап ҚР Ұлттық банкі
валюталық режімді ырықтандыру саясатын жүргізіп келеді.
Бұл саясат валюталық шектеулерден біртіндеп бас ... және ... ... артық тосқауылдарды төмендету жолдары бар екі ... ... 14 ... деңгейдегі банктердің 32 филиалымен, оның
ішінде 13 аудандық ... ... ... ... айырбас
операцияларын жүргізуге лицензиясы бар 40 уәкілетті ұйымдармен ... ... ... Қостанай филиалы облыс аумағында орналасқан валюталық
бақылау агенттеріне отызға тарта жоспарлы және ... ... ... ... ... және ... бақылау туралы” жаңа Заңның
қабылдануымен резидент емес ... ... ... валютаны уәкілетті банктер
арқылы шектеусіз сатып алуға мүмкіндіктері бар. Резидент заңды тұлғалардың
шетел валютасын ... алу ... ... шетел валютасын банктік ... алып қою ... ... ... ... қолма-қол түрде жүргізу тек мынадай
жағдайларда ғана қарастырылған: қолма-қол ... ... ... ... және ... ... лицензиясы бар жеке және ... ... ... ... өз ... ... ... аумағында кедендік бақылауда жүргізетін ... емес ... ... ... Республикасы аумағында 4000 айлық есептік
көрсеткішке баламалы теңге сомасына қызметін жүргізетін резидент ... емес ... ... ... ... ... ... тұлғалардың
резидент емес жұмысшыларына еңбекақы төлеу, сондай-ақ резидент емес ... ... және ... емес ... ... төлеу; заңды
тұлғалардың жұмыскерлерді Қазақстан Республикасынан тыс жерге ... ... ... ... ... ... қабылдануымен лицензиялаудың тәртібі өзгерген жоқ.
Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 13 маусымдағы “Валюталық реттеу
және ... ... ... жаңа Заңы ... Республикасындағы 2005-
2007 жылдарға арналған валюталық тәртіпті ырықтандыру ... ... ... ... және 2007 ... ... ұлттық валютаның
толықтай айырбасталу принциптеріне көшуді бекітті. Бұл заң ... ... ... 2007 жылғы 1 қаңтардан бастап жойылатын,
тосқауылдарды нақты анықтайды. Валюталық реттеу және ... ... ... ... және ... ... төлем балансының және сыртқы қарызының жағдайын анық және
уақытында ... және ... ... ... ... капитал
қозғалысымен байланысты валюталық операцияларды және шетелде шот ашуды
тіркеу жөнінде жұмыс жүргізіп ... Заң ... ... уақыттан бастап,
тіркеуге алынған операциялардың саны айтарлықтай қысқарды.
Берілген Заң шегіндегі өзгертулер мен толықтырулар ... ... ... ... ... ... ... және ұлттық валютаны ресми мәлімдеуге және т.б.
қатысты) құқықтық-нормативтік актілерге өз ықпалын ... жаңа ... бас қала ... ... ... ... қала ... айналымдары жылдан-жылға кіріс жағынан әрі шығыс ... ... ... өсе ... ... ... осы көрсеткіштің өсуіне
аймақтың әлеуметтік-экономикалық өрлеу қарқыны себеп болған, ... ... ... да ... ... рөл ... қаласы қолма-қол ақша эмиссиясының деңгейі жоғары аймақтардың
бірі болып табылады. Астанада эмиссияның ... ... ... ... ... орын ... ... қаласының дамуының және
жалақының жоғары деңгейіне қатысты мемлекеттік бағдарламаларды іске асыру
сияқты фактор ықпалын тигізеді. Осы ... ... ... ... ... ... екінші деңгейдегі банктердің касса айналымының өсуіне
себепші болды.
Астана қаласы банктерінің айналым кассасы 2005 жылы 2004 ... ... ... ... ... ... 47,1%-ға өсті. Банктердің
түсімінің негізгі үлесі (бұл ретте ... ... ... ... мен қызмет көрсетуді сату түсімінен болады. 2005 жылғы түсімдердің
өсу қарқыны 2004 ... ... ... ... ... ... ... және қызмет көрсету үшін ақы ... ... сома ... бұл ... өсу ... 29,1% ... ақша ... маңызды орын алатын жағдай — валюта
операциясының және депозиттік ... ... мен ... ... ... 2004 жылы ... ... түсімдері мен оларға берілген сомалар
үлесі бойынша депозиттік шоттан асып ... ... 2005 жылы ... қатарлы шетел валютасының, ең бастысы АҚШ ... ... және ... республиканың банк жүйесіне деген сенімінің арта
түсуімен ... ... Ал ... шоттар түсіміне келетін болсақ,
2006 жылдың 1 ... ... ... жалпы салымдар көлемі өткен
жылдың осындай кезеңімен салыстырғанда 9,5%-ға өсті. ... ... ... ... депозиттер үлесі 17 %-ға көбейіп, ... ... 13,6% орын ... ... ... ... ... тағы бір бабы банкоматтарды қосымша нығайтуға берілетін сомалар
болып табылады. Өткен жылмен салыстырғанда осы бап ... өсу ... ... бұл ... ... пайдаланушылар санының өсуімен және
банкоматтар тораптарының көбеюімен байланысты. 01.01. 2006 ж. ... қала ... 230,0 мың. ... карточкасын шығарды, оларды
ұстаушылар саны 218,7 мың ... ... 1 ... ... ... ... ара ... бойынша неғұрлым қолайлы жағдай ... ... ... бірі ... табылады. Астананың екі тұрғынына
бір төлем карточкасынан келеді.
Қолма-қол ақша берудің жалпы көлемі 2,7 есеге ұлғаюы ... ... ... ... ... кредиттері бойынша қаланың
экономикасына қарыз сомасы 2005 жылдың аяғында ... ... ... ... ... қолма-қол ақша айналымының өсіміне кіріс жағынан да,
сол сияқты шығыс жағынан да ... ... ... ... тауар
айналымының және көрсетілген қызметтің көлемінің 21,4%-ға, ... ... ... ... ... ...... өсуі, осы деңгей
бойынша Астана республика көлемінде ... және ... ... ... орын ... елорданың қолма-қол ақша айналысының өсуі оның экономикасының,
қала халқы санының өсуіне және еңбекақының көтерілуіне ... ... ... ... және ... көрсетуді сату көлемдерінің өсуіне
ықпал етеді. Қолма-қол ақша айналымында ақшаның басқа ... ... орын ... ... рөл атқарады. Алайда, Ұлттық ... ақша ... ... ... ... ... ... ұстана
отырып, Орталық филиал қала экономикасы субъектілерінің қажеттілігін
уақтылы және ... ... ... ... ... мемлекеттің ақша-кредит саясатының
негізгі бағыттарының қатарында – ... ... және ... ... ... ету міндеті белгіленген. Сонымен қатар, инфляцияны
тежеу жауапкершілігі Ұлттық банкпен қатар, алға қойған ... ... ... ... ... ... де ... деп
көрсетілген.
Ұлттық банк 2004 ... 1 ... ... ... ... тұрақтылығын өзінің негізгі мақсаты ... ... ... өту ... ... ... Инфляция деңгейінің
көрсеткіші ретінде тұтынушылық бағалар индексі қолданылады. Ол белгілі бір
тұтынушылық ... мен ... ... ... көрсетеді.
Өтіп бара жатқан жылда Ұлттық банк инфляцияны ... ... ... ... қысқа мерзімді ноталарды ұсыну көлемін ... ... ... ... ... ... оның сыртқы міндеттемелері
бөлігін кеңейтуге өзгерістер ... ... ... ... ... азаюына, демек, инфляцияның төмендеуіне алып келуі тиіс. ... ... ... ... ... қатаңдату жөнінде қолданған
шаралары белгілі бір уақыт өткеннен кейін әсер ететінін ескерген жөн.
Инфляцияға монетарлық ... ... ... ... яғни:
мерзімділік, әкімшілік реттеу, ... ... ... ... ... ... ... дамымауы сияқты факторлар әсер
етеді.
Оңтүстік Қазақстан облысына ... ... ... бағалар
жөнінде Ұлттық банктің Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... мына ... ... ... деңгейінің
өсуінің негізгі себептері болып табылады:
– мерзімділік, көбінесе көкөністер бойынша, себебі, сұранысы мол
жемістердің ... ... ... ... көбі ... ... ... ұсынысы, мерзімге қарамастан, тұрақты болып қалуда.
Өзбекстаннан әкелінген ... ... және ... ... ... ... Үкіметтің қаулысы қабылдағанына қарамастан,
көкөністердің ... ... ... ... ... тауарлар мен қызметтер өндірісінің көлемімен және ... ... ... ... озық ... ... ... несие беру саласындағы белсенділік саясаты.
Тағы бір қарқынды ... келе ... ... бірі ... қорғаныс. Мұнда негізгі үш шешім болуы ... ... ... смарт-карточканың өзі бір немесе бірнеше парольмен
қатыса алады. Қорғаудың ... ... ... ... ... Және ең ... ... сапалы сенімділікті қорғау үшін
аппаратты құралдарды ... ... ... Smart City ... ... ... ... пайдаланылады. СМ4450 құрылғысына микро-
бақылау мен шифрға арналған модуль орнатылған. Онда ақпараттар ... ... ... ... ... Кілтерді аппаратты түрде кришографикалық
процессордың көмегімен жасайды. Кілтті ... ... ... оны ... оқу ... ... Ал жадында сақталған ақпараттар өшіріліп,
немесе қайта қосқан кезде жоғалып кетеді.[39. 3206.]
Бір күнде ... есеп ... ... деректер сатып алушының
смарт-картасында орналасқан кілттің көмегімен ... ... ... Бұл ... ... операциялар кезінде
алаяқтық жасаудың алдын ... Одан ... ... ... ... ... ... төлем жүйесінде жүргізілген операциялар туралы
ақпаратты өңдеу ... ... ... де, бар ... тағы ... колтанбамен жабдықталады. Төлем ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық мәмілесінің
жасанды емесін тексеру үшін тағы да электронды ... ... ... ... ... ... электронды қолтаңбалармен
салыстырады. Әр шаруашылық операцияны нақты карточкалар негізінде тек ... ... ... банк қана ... ... Себебі, олардың өздерінің
кілттері болады. Сонымен қатар, барлық банкоматтар туралы ақпараттар да сол
сияқты қорғалады. Телекоммуникациялық желі ... ... ... ... ... смарт-карталармен тексере алады. Оны жұмыс күні
біткеннен кейін банкке жеткізеді. [40. 9-136.]
Барлық шаруашылық операцияларының POS-терминалда жазылып, ... ... ... немесе жоғалған карточка жоғалған сәтте болған
сома мөлшерімен қайта қалпына ... ... деп ... ... ... ... жүргізіліп,
сақталады. Мұндай тізім күнделікті банкоматтарға жергілікті есептеу желісі
бойынша, ал сату ... ... ... ... ... ... ... арқылы жеткізіледі.
3.1 Банктің қолма-қолсыз есеп айырысу қызметін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... банктері мен
компаниялары пластикалық карталарды ... ... ... есеп ... ... ... Негізінен іске асып жатқан жобалар танымал on-line
технологиясын тірек ... ... ... ... ... ... ... қолма-қолсыз есеп айырысуларды пайдалана
отырып, карталарды қайта өңдеу жобалары да, аз мөлшерде іске ... ... есеп ... ... жүзеге асыру барысында
көптеген тәуекелдермен, оның ішінде несие тәуекелімен ұштасады.
Банктің қолма-қолсыз есеп ... ... ... ... және ... қызметтегі жоғалтуларды жою мақсатында банктік ... ... ... жабу үшін жалпы Резервтік қор құрады.
Банктің резервтік қоры жарғылық қор көлемінде қалыптасады, таза ... ... және ... ... шығындарды жабу
үшін арналады. Банктің шығын есебінен күмәнді және үмітсіз міндеттемелерге
қор қалыптасады, ал ... таза ... ... ... ... ... ... мен шартты міндеттемелердің қоры – нақты активтің құнын
жоғалту, ал ... ... ... ... өз ... барысындағы жоғалтулар болып табылады.
Резервтік қорға аударымдардың көлемі банкпен жүргізілетін несиелік
саясатына және несие портфелінің ... ... ... Аударымдар
көлемі қарыздың абсолютті сомасына пайыз түрінде дифференциацияланған.
Қордың жалпы ... ... ... сомасына байланысты, реттеу
мерзіміндегі валюталық курстың өзгеру нәтижесінде негізгі қарыз сомасының
өзгеру ... және ... ... ... ... жарлығында қарастырылатын қорға аударымдардың жылдық көлемі
таза пайданың 25 % - нан кем болмауы ... [31, 25 ... ... ... ... ... аудиторлық
фирмамен расталады.
Резервтік қордың көлемі банк басқармасының ... ... ... ... ғана ... ... есептік жылдың аяғындағы банктің шығындарын жабу.
- Банктің жарғылық капиталын көбейту.
- Келер жылдың табыс есебінен ... ... ... ... ... жалпы отырысында сәйкес келетін аударымдарды
бекіткеннен ... ғана банк ... ... мақсаттарға резервтік
қорды жұмсай алады.
Банктің резервтік қорын қалыптастыру және олардың қаражаттарын ... ... жабу үшін ... ... ... ... резервтер банктің шығындарына
жатқызылатын аударымдар есебінен қалыптасады және ... ... ... ... жабу үшін ... Банк өз ... ... несиелік тәуекелдердің төмендету шараларын іске асырады. Несие
тәуекелінің деңгейіне байланысты олар бойынша резервтер көлемі ... ... ... ... алушының қолма-қолсыз есеп айырысу ... ... ...... ... ... тәуекелдердің және
міндеттемелерінің орындау перспективаларының талдау қорытындысы ... ... ... мен ... ... провизияларды 2 %
көлемінде қалыптастырады.
Несие тәуекеліне байланысты жоғалтуларға резервтер:
- әрбір несие түріне;
- есептік айдың соңғы жұмыс күнінде ... ... ... ... ... ... сомасынан, оның ішінде
реттеу мерзіміндегі теңге курсының ... ... ... ... тәуекел топтары ай сайын нақтылануы ... ... ... қарыз алушылармен несиелік қарызды өтемеуін жабу үшін ... ... ... ... шешімі бойынша резерв есебінен үмітсіз
қарыз оның балансынан алынады, ал оның ... ... ... ... ... және ... етілмеген қолма-қолсыз есеп айырысу
қатысты уәкілетті ... ... ... ... ... ... расталуы қажет, ол қарыз алушының қаражат есебінен
қарызды жабу мүмкін емес екендігін куәландырылады.
Қарыз алушының ... жоқ ... ... ... ... ... алу ... қарыздың өтелуі болып
табылмайды. Баланстан алынған қарыздар баланстан тыс 5 жыл ... ... ... ... ... ... жағдайын, соттық шешімдердің
бас тартуын қадағалайды. Есептелген пайыздар бойынша және ... ... ... ... ... ... қарыз алушының шотынан хаттамаларды
банк жиі (тоқсан сайын 1 реттен кем емес) жібереді.
Егер ... ... ... қарызы бекітілген тәртіпте құралған
қордың есебінен алу үшін үмітсіз деп ... онда ... ... процесінде Орталық банк пен оның шекаралық мекемелері банкке
несиелік қарызды қайта бағалау туралы талаптарды көрсетуге құқылы, егер ол
банктің ... ... ... ... ... шықса. Қайта
бағалау нәтижесінде банкке резервтерді есептеу туралы және сонымен қатар
қалыптасқан резервтер ... ... ... ... ... ... ... 31 тамызындағы № 2444 «Банктер және ... ... ... 43 ... ... ... банктік қызметті жүзеге асырумен
байланысты шығындарды жабу мақсатында күмәнді және үмітсіз активтерге қарсы
резервтік ... ... ... ... жай акциялар бойынша дивиденттерді төлеуге дейінгі
банктің таза ... ... ... ... ... резервтік
көлемі Ұлттық банкпен бекітіледі
Жүргізілеген операциялардың көлемі мен сипаттамасына байланысты өзінің
қызметінің қолайлылығы мен қадағалау деңгейін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... банкпен
бекітілген шарттарына сәйкес күмәнді және үмітсіз міндеттемелерді ерекшелеу
арқылы берілген ... есеп ... ... және ... ... ... ... [33.]
Банкпен бекітілген төлемеу тәуекелін азайту үшін ... ... ... ... ... ... талаптарының механизмдері
қолданылады:
– резервтік міндеттемелердің нормативі банк алдындағы қолма-
қолсыз есеп ... ... ... ... ... ... ... есептелінеді
және 40 % көлемінен аспауы тиіс.
... ... ... банк ... есеп ... өсірудегі резервтік талаптарды ... ... ... ... нормативін бұзғанда
Ұлттық банкпен Қазақстан Республикасының заңнамасының
көлеміне сәйкес ... ... ... ... міндеттемелердің өзгеруі шешім
қабылдағаннан күннен кейін 1 айдан кем емес ... ... ... тоқтаған кезде Ұлттық банк бір ... ... ... ... ... ... ... Қазкоммерцбанк жатады. Олар өздерінің
алдына on-line мен of-line екі жүйенің кең танымал болған ... ... ... ... пайдалануды мақсат етіп отыр.
Мұндай картаның ... теле ... ... ... ... жолақты
пластикалық карта сияқты бол келеді) пен сақтау микропроцессорлы болады
(Смарт ... ... ... ... ... ... магнит жолақты
карапайым пластикалық карталар мен Смарт ... ... ... дамыған болып есептеледі: алаяқтықтан сапалы да күшті корғануды
қамтамасыз етеді. Немесе қажет болған жағдайда, авторландыру ... ... ... ... ... қатар, кең тараған мультивалюттық және де
электронды портмоне ... ... ... іске ... және ... ... жүйені оқып-біліп, Қазақстан
Республикасы аймағында оны ... ... ... отырып,
Қазкоммерцбанктің мамандары ... ... ... пайдалану
негізінде өзіндік карточкалық жүйені құрудың маңыздылығына келіп тоқтады.
Бұған байланысты, іске асайын деп жатқан жүйенің ... ... ... Card, STB Card және т.б.) ... бірігіп кетуін де қамтамасыз ету
қажет.
Алға қойылған мақсаттың ... жаңа ... мен Union ... ... ... ... ... тұр. Қазіргі таңда
Смарт-карталарды VIZA/ EUROPAY стандарты бойынша жасауда жетілдіруде. ... ... ... ... ... ... ... Card жүйесінде де, сонымен қатар, VIZA International жүйесінде де
қолданыла ... көп ... ... ... ... жүзеге
асуда. Жүйеде қолма-қолсыз қол ақшаны VIZA ... ... ... Union-PLUS, Union-Electron, Euro Card / Master Card
карталарын қайта өңдеу жоспарланып отыр.
Қазкоммерцбанктің пластикалық карталарды қолданып, ... ... ... ... ... ... ... кезеңде техникалық шешімді ... ... ... ... ... ... Онда ... коммуналды және сауда кұрылымын
толығымен автоматтандыруды ойлап отыр. Сонымен қатар, 30 000-нан ... мен жүз ... ... ... ... ... осы уақытқа дейін он жеті филиалы бар Қазкоммерцбанктегі
бөлімшелерін жергілікті ... ... ала ... ... ... техникалық шешімдерді қарастыра келе көбейту. Ең ... ... ... ... ... ... мен жаңа банк
технологиялары баяу жүріп жатқан оңтүстік және солтүстік аймақтары деп
қарастырылып ... ... ... орталығы мен солтүстік пен оңтүстік
аймақтары бойынша басшылық құрылым Алматыда болады деп ... ... ... ... ... мүмкіндігін сақтап қалады.
Ақшасыз есеп айырысу жүйесін енгізе отырып, келесі ... деп ... ... ... ... ... ... қол ақша айналымы және тағы басқалары.
Пластикалық карталарды енгізе ... ... есеп ... ... ... де (қосымша қаражат көлемі), картаның иесі үшін де ... ... ... ... анық. Ақшасыз есеп делдалдары үшін
(мәселен қызметтід қайсыбір түрін ұсынған ... ... ... ... жаңа
клиенттердің назарын аударуда тиімді болып келеді. Инкассация проблемасын
шешеді, яғни, күзетшіден ақша үнемдейді. ... ... ... ... тауардың бағасын төмендетіп, клиенттің сатып алатын қабілеті арта
түседі.
Қазкоммерцбанк сонымен қатар, басқа жүйенің де, соның ішінде ... Card / Master ... ... ... үшін де ақша шығаруды
ойластырып отыр.
Осылайша, Қазақстан Рсспубликасында ... есеп ... ... құру процесі басталды. Алайда, әзірше электронды есеп ... ... құру ... ой болған жоқ. Қазір тек бір банктің айналасында
ғана есеп ... ... ... кұру ... ғана ойластырылды. Бұл
жағдайда Қазақстан ... ... да ... банктері үшін
аталған жүйеде есеп айырысу ... ... ... ... карталардың басты кемшіліктері бәріне де
белгілі. Магнитті карталарды магнит жолақтардан бар ... ... ... қолдан жасауға болады. Жоғалған, ұрланған және де қолдан жасалған
карталарды алаяқтар оңай пайдалана алады. Көптеген шетелдік зерттеулер ... бола ... ... ... ... ... магнитті
карталарға байланысты жоғалған қаржы көлемі сол жылы 3.8 млрд. ... Оның ... 2,6 ... ... ... ... есебінен, яғни,
банкрот пен есебін төлемен адамдар: 864 млн. - ұрланған, ... ... ... ... және 310 млн - ... ... ... жыл бұрын карточканы дұрыс ... ... ... ... 100 000 000 ... құраған.
Ұрланған немесе заңсыз жасалған карточканы қолданудың алдын алу
мақсатында есеп айырысуды ... ... ... ... ... кең ... - сауда-саттық орындарға «жаңа тізімді» тарату, оларда
ұрланған немесе жоғалған карточкалардың ... ... ... әдістердің
оң нәтижесін бере қоймайды. Себебі, тізім кешегі немесе бір апта ... ... Ал ... ... көбінесе, ұрланғаннан кейін, бір-екі
сағаттың ішінде болады. Сонымен қатар, авторландыру, ... ... ... ... қабілеті жайын телефон арқылы білуге болады.
Мұндай жағдайда сатушы авторландыру ... ... ... ... соғуға бірнеше уақытын жоғалуы мүмкін. Ал бұл ... ... ... ... ... тұру үшін көп ... қажет болады. «on-
line» тәртібінде де авторландыру бар. Мұндай жағдайда магнитті карточкамен
сату пунктінде орындалған ... ... ... ... ... ... орталығына жетіп отырады. Мұндай байланысты үнемі ұстап тұру
үшін ірі сауда орталығы ... ... ... бос ... ... ... орталықтың бір уақытта жүздеген телефон қоңырауын қабылдайтын
электронды жүйесі жұмыс істеп тұру керек. Мұндай ... ... ... ... жоқ Қазақстан Республикасында бұл мәселе үлкен
қиындықтар тудырып ... ... ... ... «ақылды» яғни электронды
микросхемалы смарт-карт карточкаларын пайдаланудағы ... ... ... Оны 1974 жылы француз инженері Ролан Морено ойлап
тауып, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасында әлі де аз тараған. Мұнда отандық компьютерлік баспасөзде
микросхемалы карточкалардың ... да ... үшін ... ... ... ... Негізінен картада тек қана есте сақтау
микросхемасы болуы мүмкін. Сондықтан да біз шетелде қалыптасқан ... card» ... ... ... ... ... сөзді қолданатын
боламыз.
Қазақстан Респубдикасында смарт-картты бірінші рет 1992 ... ... ... Содан бері смарт-технологияны колдану жағы
біраз жетістіктерге қол жеткізді. 1993 жылы бірнеше ... мен ... жеке ... ... сөз қозғай бастады. Ал 1994 жылы ... ... ... аса ... ... ... ... оны қолданатын нарыққа қарағанда өте аздығына келіспеуге
болмайды. Алайда, бірінші қадам - ... да өте ... ... саналады.
Смарт-карталар алғаш рет дайындалып жатқанда, олардың сенімділігіне
көп көңіл бөлінді. Смарт-карточкалардың сенімділігі мен ондағы ... үшін ... ... ... ... ... күрделі процесс көшіріп алуға немесе
қолдан жасаудың алдын алады.
Екіншіден, Карточкаларды ... оның ... ... ... Осы кодтың арқасында ақпаратты көшіріп алу мүмкін емес. Оны ... ... ғана ... ... Өндіруші смарт-карточкалардың бір
партиясын белгілі бір ұйымның мекен-жайына жіберіп жатып, кодтарын ... ... ... ... ... ... карталар пайдалануға
жарамсыз болып табылады.
Карточкаларды тапсырып жатқанда, оған бірнеше пароль да ... әр ... тек ... ғана ... ... ... Number). Смарт-карталарды басқа біреу заңсыз қолданбақ
болған ... ... ... ... ... ... ... тоқтатады.
Мәселен, жеке нөмір үш рет қате терілсе, ... ... өшіп ... Картаның
қайтадан жұмыс істеуі үшін, оны шығарған жеріне қайтадан өткізу қажет. ... ... ... ... ... ұрлап алса, оның иесі бірден банкке хабар
беруі керек. Банк оны жарамсыз ... ... ... ... ... ұрланған картаны пайдаланбақ болған кез-келген адам сол
заматта белгілі болады.
ISO 10202 халықаралық стандарт ... ... ... ... көптеген қаржылық жобалар үшін қаржьшық ақпаратты сақтау үшін
одан да ... одан да ... ... ... әдіс ... болады.
Бұл жағдайда қаржы жүйесіндегі қауіпсіздік мәселері смарт-карта ... ... ... сақтауға ғана тіреліп қоймайды, сонымен қатар, оны
басқа да ... ... ... ... Мәселен, сауда орындарында және
де төлем жүйесінде жүргізілген операцпялар туралы ... ... және тағы ... байланысты, мәселен, Smart City ... ... ... ... мүмкін?
Мәскеудің АйТи және Американың Product Technologies Inc.(РТІ)
корпорациясы Gemplus ... мен Verifone (АҚШ) ... ... шығарған Smart City микропроцессорлық карталары негізіндегі
ақшасыз есеп айырысу жүйесінде ... көп акша ... ... ... тең құқылы банктер кейін де жаңа эмитент карточкаларды қоса алады.
Жобаны «Клиент-серсер» архитектурасында іске асырған. Ол деректер базасында
сақталған ... тез ... ... ... ... ... жүргізілген
операциялар туралы ақпаратты өндеу орталығында өте қуатты UNIX-сервер
қондырғысы ... ... ... ... ... туралы
ақпаратты өңдеу орталығының жұмысшы орыны да MS Windows ортасында ... ... ... ... ... аймағын кеңейте алады.
Мәселен, ғимаратқа кіруге ... ... мен ... ... ... ... ... сақталуы. Жобаның негізгі ерекшеліктерінің бірі
басқа да кейбір ... ... ... ... өте жоғары болып келеді.
Smart City жүйесіндегі деректердің кауіпсіздік деңгейін күшейтуге
арналған негізгі технологиялык шешімдерді ... ... ... ... ... ... қарағанда
өте жоғары болып келеді. Smart City жобасындағы ... ... ... ... ... фирмасының микропроцессорлық карталарын
пайдалануына байланысты болып келеді. Оны арнайы қаржылық ... ... ... (Purse Card Operating System) картасы қарапайым стандарттағы
смарт-карталар сияқты болып келеді, оларға ... ... ... де бар. ... карталарды пайдаланғаннан кейін қалған
қаражатты сауда жасалған пункт есептеп береді әрбір шаруашылық мәміле ... есеп ... ... жаңа ... ... есептеп, содан кейін
ғана картаға жазылады. Ал PCOS ... ... ... шығару мен ақша
аудару өзінің микропроцессоры ... ... ... Оның ... ... көмегі тиеді. Картаға ақша аудару немесе одан ақша алу кезінде түрлі
парольдар қолданылады. Және де мұндай карталарда қаржылық ... ... ... Олардың әр қайсысына ену үшін құпия кодтар мен карта
иесінің жеке коды болады. Мұндай ... жағы көп ... ... үшін өте ... болып келеді.
Қорытынды
Жүргізілген зерттеулерге байланысты төмендегідей қорытынды ... Ақша ... ... есеп айырысу фомасындағы ... ... ... ... Қолма-қолсыз есеп айырысу ... ... ... ... ... ақша ... пайдалану есебінен құрылған сома.
- Ақшасыз есеп айырысу төлем қаражат ... ... ... ... формасын пайдалану есебінен құрылған сома.
- Төлем айналымы деп екі форманы да пайдаланып, төлем қаражат қызметін
пайдаланған соманы ... ... ... ... ... есеп ... ... түрде
делдал-банктердің қатысуын және басқа да несиелік мекемелердің қатысуын
талап етеді. Егер клиенттердің әртүрлі банктерде ... ... ... ... сол ... корреспонденттік есеп-шоттары арқылы ... ... ... ... ... ... есеп-
шоттары бойынша банкаралық есеп айырысу ... ... Онда ... ... қатынастар болжайды. Мұндай
жағдайда «ЛОРО» және «НОСТРО» есеп-шоттары ашылады.
- Ұсақ қожалық операциялар үшін көбінесе ... есеп ... ... ... ... санына қарай қолма-қолсыз есеп
айырысу 80-90 пайызды құрайды. Бірақ сомаға шаққанда ақшалай айналымның тек
аз ғана ... ... ... қолма-қолсыз есеп айырысуы және
клиенттерге касса арқылы қызмет көрсетуді жүйелеу осы банк ... ... мен ... кассалық өтініштерінің негізінде
банк мекемесінен бүтіндей құралатын ... ... ... ... жүргізіледі.
- Жалпыға бірдей банктік төлем жүйесін құру ... ... ... ... ... карталар, электронды төлем есеп айырысуда
болатын қожалыктар мен елді-мекендер үшін айналымнан қажетті соманы шығарып
алуларына және де ... ақша ... ... үшін ... негіз болып
табылады.
Әлемдік тарихта ақша айналымы үлкен өзгерістерді бастан кешірді.
Айырбастан бастап курделі көп ... банк ... ... үзак та күрделі
жолдан өтті.
Өмір бойы бұл ілгерімділік ақшалай қаражатты жылдам да жеңіл ... ... Ақша ... даму ... осы мақсатқа жетті де.
Алайда, әлі де ... ... ... ... ... әлі де ... бар. Ақшаның заттай белгісін төлем қаражаты айналымы мен төлем
каражаты сияқты оларды бақылау мен қорғау дәрежесі жақсартылды. Алайда ... ... ... ... алға ... деп айту ... бір ... ілгерушілік өзгерістер де жасалып жатыр. Үнемі
электронды ... ... ... Олар ... корпорацияларда ғана
емес сонымен қатар қарапайым дүкенде де ірі сомамен есеп ... ... ... ... ... жылда Батыста банк жүйесі чек жүйесінен
клирингтік қызмет ... есеп ... ... ... қарқынды қадам
жасады. Дәл сондай процесс Қазақстан Республикасында да бастау алуда.
Қазақстан Республикасының экономикасында әлі де талай ... ... ... ақша саласында алғашқы әрі өте маңызды қадам
жасалды. Елдегі жүргізілген экономикалық ... ... ... ... ... ... ... өміршеңдігі мен
тиімділігінің негізгі функциясы қолма-қолсыз есеп ... - ... банк ... ... жаңа ... ... ... 1995 жылдың 31-тамызындағы № 2444 «Қазақстан
Республикасындағы банктер мен ... ... ... Заңы банктерді
өздерінің клиенттерінің тәжірибелік шаруашылық қызметтерін жасайтын әмбебап
несиелік басқармалар ретінде ... ... ... – қаржылық тәуекелдермен жүргізіледі
және банктердің ... ... ең ... ... ... ... жағдайы, кешенді сипаты ретінде және ... ... ... ... болып табылады.
Нарықтық жағдайларда жеке меншіктер арасында уақытша бос ресурстарды,
қаржы қаражаттарын қайтару, ақылылық және қамтамасыз ... ... бөлу ... экономикалық қатынастарды көрсететін несиенің негізгі
формасын иелену коммерциялық банктер беретін әртүрлі банктік ... мен ... ... ... ... ... ... несиелік
қатынастар субъектісі өздерінің клиенттеріне әртүрлі белгілеріне қарай
топтастырылатын әркелкі несие түрлерін беретін тұлғалар ... және ... ... ... жиынтығы, несие формалары мен несие басқармалары
банктік және басқа да несиелік ... ... ... ... мен ... операцияларды жүзеге асыру әдісімен сипатталатын
қолма-қолсыз есеп айырысу жүйесі түсінігін жасайды.
Қазіргі ... ... есеп ... ... ... ... өндірістің тиімділігін арттыруға, Қазақстан Республикасының
экономикасы мен қаржы-несиелік жүйесін бекіту, инфляциялық процестерді
алыстату және ... ...... тұрақтандыруға бағытталады.
Белгілі бір критерийге құрылымданған, әр берілген уақытқа ... ... банк ... несиелер жиынтығы сапасы банктің қаржылық
тұрақтылығы мен рентабельділігін анықтайтын ... ... ... ... ... ... ... есеп айырысудің жеткіліксіз
тиімділігі мен несиелік тәуекелдің жоғары деңгейін игеретін ... ... ... мен ... ... болып
табылады. Олар мына жағдайларда көрінеді:
несиелерді бір ... ... ... байланысты қарыз алушыларға көп
көлемде беруде;
экономиканың қандай да бір өзгерістерінің әлсіз ортасына ... есеп ... ... ... ... концентрациялау;
төмен сапалы несиелердің көп үлесінде;
банк клиенттері болып табылмайтын ... ... және ... ... ... ... ... банктік портфель берілетін барлық ... ... және оның ... ... ... бөлшектік салмағы жалпы
несиелердің 50 % құраса қанағаттанарлық деп есептеуге болады.
Банк ... ... ... жүргізе отырып не қарыз алушымен
келісім-шартты жүргізу жолымен басқа ... ... ... ... ... ... не оның бір бөлігін сатып ала отырып қарызды бере алады. Банктің
несиелік портфелі барлық ... ... ... ... нақтылы,
мерзімі өтіп кеткен, ... ... ... ... ... ... ... міндеттемелер, әлі пайдаланылмаған ... ... ... ... есеп ... ... үшін ... болып
банктің өзінің ақшалай-несие іс-шараларының жүйесі ретіндегі банктің несие
беруге дейінгі белгілі бір қаржылық нәтижеге жету үшін ... ... ... болып табылады. Банктің несиелік ... ... ... мен ... ... ... және ... саясат түрінде анықтайды. Несиелік саясатты қалыптастыру мен оны
таратудың механизмдерін анықтаумен бірге сапалы несиелік ... ... есеп ... ... қамтамасыз ететін банктік қолма-қолсыз есеп
айырысу ұйымдары банк операцияларын қолма-қолсыз есеп айырысудің әр ... және ... ... ... несие технологияларын қолма-
қолсыз есеп айырысудың әдістері, түрлері тәсілдері ретінде есепке алады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан ... ... ... ... ... // Егемен Қазақстан 2011ж. 28 ақпан 4 ... ... ... Конституциясы туралы» ... 1995 ж. 30 ... ... ... Республикасының Азаматтық кодексі ... ж. 28 ... 293 бап ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің 1999 ж. 16 тамызындағы
«Екінші деңгейлі банктерді несиелендіру бойынша құжаттарды
жүргізу ... ... ... №276 Қаулысы
5. Банк ісі \Сейітқасымов Г., Алматы, 2005ж.-155б.
6. Қаржы. Ақша айналымы. Несие.: ЖОО ... ... / ред. ... ... ... ... Ұлттық Банкінің Жаршысы №47-49, 2005.-57б.
8. «Төлемдер мен ақша ... ... ... Республикасының
заңы, 29 маусым 1998ж., Алматы.
9. Банк ісіне кіріспе: Оқу құралы проф.Г. Асхауэр.-М.: 1997.-6276.
10. Банк ісі\ ... ... ... ... ... банк ісі және ... саясат.М.,Л.,
1999ж. - 236б.
12. Олейник О.М. Банк құқығының ... ... ... Банк ... ... реттеу. Ред. проф. Е.А. Суханова. М.:
«ЮрИнфоР» оқу-кеңестік орталығы, 1997.-776.
14. Қазақстан Республикасының банк құқығы. Оқу ... ... ... 2002ж. ... Ақша ... және ... елдердегі несие. ЖОО арналған
оқулық/ред.Л.Н.Красавина.-М.: «Қаржы», 1977.-3446.
16. Лунц Л.А. Ақша және ... ... ақша ... ... ... ... Республикасы Ұлттық Банкі\\Қазакстан
банктері №1-12 2005 жыл. -43б.
18. «Қазақстан Халық Банк» АҚ қаржылық есебі
19. ... және ... ... ЖОО ... ... ... және ... ЮНИТИ,
1997.-4716.
20. Қазақстан Республикасының 1999 ж. 30 наурыздағы «Ұлттық ... № 2155 ... ... ... бойынша Базельдік комитеттің Хаты «Банктік
қызметті тиімді ... ... 1997 ж. IV ... ... ... ... Флейшиц Е.А. Есеп айырысу және несиелік құқықтық қатынастар.-М.:
1956.-83-846.
23. «Қазақстан Халық Банк» АҚ ... ... ... және банк ... туралы» Қазақстан Республикасы Заңы.
1995 жыл, 31 тамыз, Алматы.
25. Қазақстан Республикасындағы ... мен ... ... ... ж. 31 тамызынан № 2444 Заңы
26. Иванов А.Н. Америкапдық банктердін, төлем қызметтері\\Ақша және
несие.-1997.-№9.-58-64б.
27. Дробозина Л.А., ... О.В. ... ... және ... ... 1976.-3266.
28. Нұрсейіт Н. Банктік несиелуді кеңейту\\Аль Пари №6 ... ... Ф.С. Банк ... ... туралы\\Қазақстан
Республикасының Азаматтық заңнамасы. 10 басылымы.-Алматы: ... ... ... ... 1999 ж. 30 наурыздағы «Ұлттық ... № 2155 ... ... ... ... мен банктік қызмет туралы»
1995 ж. 31 тамызынан № 2444 Заңы
32. Қазақстан Республикасының 1999 ж. 30 ... ... ... № 2155 ... ... ... 1999 ж. 30 наурыздағы «Ұлттық Банкі
туралы» № 2155 Заңы
34. ... Е.А. Есеп ... және ... ... ... ... ... Республикасындағы вексельдік айналым туралы» заңы, 28
сәуір 1997ж., Алматы.
36. «Қазақстан Республикасындағы вексельдік ... ... ... ... 1997ж., ... Банктік қадағалау бойынша Базельдік комитеттің Хаты «Банктік
қызметті тиімді қадағалаудың принциптері» 1997 ж. IV ... ... ... ... ... К.Р., Брю С.Л. Экономикс: Қағидалары, проблемалары
және саясат.-2т.: ... ... ... ... В.М. Қазіргі заманғы коммерциялык банк:басқару және
операциялар.-М.:ИПЦ «Вазар-Ферро», 1994.-3206.
40. Захаров В.С, Коммерциялық ... ... мен ... және ... ... ... есеп айырысу сызбасы
1
5
4
2
3
Төлем тапсырмасы бойынша тауарлар үшін төлемді алдын ала төлеу
барысында есеп айырысу сызбасы
1
5
4 6
8 ... ала ... ... ... аккредитив формасымен есеп
айырысудағы құжат айналымының сызбасы
-----------------------
Банк
Төлеуші
Бенефициар
Аударушы (төлеуші)
Бенефициар
Аударушының банкі
Бенефициар банкі
Сатып алушы
Жабдықтаушы
Сатып алушының банкі
Жабдықтаушының банкі
71%
8%
7%
6%
3
10
11
4
13
12
6
7
5
2
14
1
Эмитент-банк
Эквайер-банк
Процессингтік орталық
Есеп айырысу ... ... ... ... ...

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан халық банкі» акционерлік қоғамы қолма-қолсыз есеп айырысуының ұйымдастырылуына талдау37 бет
Қазақстан Республикасында қолданылатын қолма-қолсыз есеп айырысу нысандарына сипаттама8 бет
Қазақстан Республикасында қолма – қолсыз есеп айырысулардың жағдайын зерттеп, даму перспективаларын анықтау. әлеуметтік – экономикалық процестердегі маңызы мен орнын біліп алудағы теориялық және практикалық жағынан әзірлігін қамтамасыз ету64 бет
Қазақстан Республикасының коммерциялық банктеріндегі қолма-қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру88 бет
Қазақстан Республикасының қолма-қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру тәжірибесін талдау63 бет
Қазақстандағы қолма - қолсыз есеп айырысудың қазіргі даму жағдайы мен даму перспективалары34 бет
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу28 бет
Қолма-қолсыз есеп айырысу34 бет
Қолма-қолсыз есеп айырысу жайлы76 бет
Қолма-қолсыз есеп айырысу туралы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь