Ордабасы кездесу және оның маңызы

Кіріспе.

1 тарау. Кездесу қарсаңындағы қазақ жоңғар қатынасы.
1.1 ХVІІІ ғ басындағы қазақ жоңғар қатынасының шиеленісуі.
2 тарау. Ақтабанды шұбырынды жылдарындағы жағдай.

3 тарау. Ордабасы кездесуі.
3.1 Кездесудің өту және ол туралы жазбалар.

Қорытынды.
Ордабасы өңірі!... Ордабасы тауы!... Ордабасы кездесуі!...
Осы атаудың қай қайсысы болсын өте бір жағымды естіліп, сонау бір кездегі халқымыздың бірлігінің күәсіндей көңілімізге ерекше мақтаныш сезімін орнатады! Ерді ерлікке, елді бірлікке шақырған кездесу болған бұл жердегі оқиға халқымыздың тарихында алтын әріппен жазылған.
Ордабасы!...
Иә, халқымыздың қасиетті жерінің бір өңірі.
Расында біз осы бір атауды құрмет тұтамыз, осы бір жерді қанша мақтан етеміз. Еліміз тәуелзіздікте өмір сүріп жатқан бұл күні өткен тарихымызға көз салсақ халқымыз мақтан етер небір жайлар бастан кешірген екен. Халқымыздың тарихында мақтаныш етер қаншама оқиғалар болған екен. Соның бірі Х1Х ғасырдың 20-жылдарындағы қазақ-жоңғар қатынасының шиеленіскен кезіндегі шетелдік басқыншыларға қарсы үш жүздің өкілдерінің басын қосқан Ордабасы тауында болған кездесу екендігінде сөз жоқ.
Ақтабан шұбырындының басы болған 1723 жылдың көктемінде осы өңірге қашаннан көз тіккен жоңғарлар қазақ жеріне бұрынғыларынан да сұрапыл, жойқын шабуыл жасап, бейбіт жатқан халқымыз небір қиындықтарды бастан кешірді. Осындай, ел басына күн туған кезде Ордабасы тауында кездесу өтіп, халқымыздың жоңғарларға қарсы майданға біріктіргені белгілі.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың 1993 жылдың 27-29 мамырында осы Ордабасы тауында өткен жыйында сөйлеген сөзінде: Бас біріктіріп, күш қосқан соң-ақ халқымыздың жалы күдірейіп шыға келді. Дәл сол жылы үш жүздің қолы жаз бойы қаруланып, соғыс өнерін ұштап, салым Сарысу бойындағы Бұланты өзенінің жағасында жоңғар қолын қирата жеңгені тарихтан белгілі. Сол жеңісте елдің» еңсесі көтерілді, өз күшіне сенімін арттырып, бірлікке үндей түсті, - деп атап көрсеткеніндей, бұл кездесу халқымыз үшін қаншама ауыртпалық әкелген шетелдік басқыншыларына қарсы күресте шешуші кезеңнің бастамасы болды.
Дегенмен, Кеңес өкіметі кезінде ХVІІІ ғасырдың жиырмасыншы жылдарындағы Ақтабан-шұбырынды қасіреті кезінде азаттық күрестің басы болған Ордабасы кездесуінің тарихи маңызына мән берілмеді. Тіпті сол кездегі қазақ халқының тарихына байланысты оқиғалар жөнінде сөз бола қалғанның өзінде ол Қазақстанның Ресей өз еркімен қосылуы төңірегінде ғана айтылып, қазақ-жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық қозғалысы көмескіленіп көрінді. Әдебиеттерде халық ішінен шыққан небір дара тұлға, аттары аңызға айналған қолбасшылар мен батырлар, билер мен хандардың есімдері қасақана айтылмады. Өйткені халқымыздың ерлік істерін айту қазақтардың батыл да батыр, жауынгер екендігін, әр уақытта жерінің, халқының бостандығы үшін қаһармандықпен соғыса алатьындығын көрсетіп, бостандыққа деген ойын оятып, кейінгі ұрпаққа рух берер еді. Сондықтан халқымыз ынтымаққа, бірлікке шақырған кезеңдер қасақана қалдырылып, ел ерлігі айтылмады. Ондағы мақсат бұл халық тарихында ешқандай ерлік істер жоқ, ел қорғайтын батырлары болмаған-деп көрсету еді.
Сол бір келеңсіз саясат халқымыздың ата жауы болған жо»№арлармен бір жарым ғасырдан астам уақытқа созылған күрестің тарихын, ХVІІІ ғасырдың 20-жылдарының басты оқиғасы болған Ордабасыдағы кездесудің маңызын шындық тұрғыда терең зерттеуге мүмкіндік бермеді. Оның үстіне жоңғар тарихын жазған кейбір тарихшылар олардың қазақ халқына көрсеткен зорлық зомбылығы, бірлікке шақырған Ордабасы кездесуі мен жоңғарларды талқандаған Аңырақай шайқасы жөнінде ат үсті ғана айтқан. Жоңғар тарихы жөніндегі білгір маман саналатын И.Я.Златкин сынды тарихшы өзінің үлкен зерттеу еңбегінде Ордабасыдағы кездесу түгілі 1723 жылғы «Ақтабан шұбырынды» оқиғасы жөнінде ауыз ашпаған десе болады.
Сол еңбектер ішінде қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайын бүгінгі күні өте сирек кездесетін көптеген материалдарды пайдаланып, аталмыш кездесудің қалай өткендігін, сол төбенің басында үш жүз өкілдерінің бәтуаласып, енді бірлік болсын деп боз биені құрбандыққа шалған, Абылхайырды бас қолбасшы етіп сайлаған, Бөгенбайды және туын көтерткен жер дәл осы Ордабасы төбесінің түбі екендігін жазған А.И.Левшин. Одан кейін “Ақтабан-шұбырынды” оқиғасын терең зерттеп
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
1. Сабри Хизметли, Сабит Жолдасов.
«Қазақ тарихындағы Ордабасы дәуірі». Алматы 2004жыл.
2. Сәбит Жолдасов. «Шежірелі оңтүстік». Алматы 2002жыл.
3. Ысқақов А. «Үш жүздің басын қосқан Ордабасы».
Шымкент 1999 жыл.
4. Тынышбаев «История казахского народа». Алматы 1993жыл.
5. Моисеев В.А. «Джунгарское казахи ХVІІІ в в».
Алма - Ата 1991г
6. Қазак ССР тарихы. Бес томдық. ІІІ том.
7. Маданов Х. Мусин Ч. «Ұлы дала тарихы». Алматы Санат.1994ж.
8.С. Хизметли «Түрік тарихшылары қазақ- жоңғар қатынасы туралы».
Алматы Қаз ақпарат 2001.
9. Исабек Б.К. «ХVІІІ ғ 1 ширегіндегі қазақ - жоңғар қатынастарының кейбір
мәселелері» . Алматы Қаз ақпарат 2001ж.
10. Златкин И.Я. «История Джунгарского ханства». Москва 1983г.
11. Қасымбаев Ж. «Жоңғар-қазақ тартысындағы саяси және әскери
мәселелері» Қазақ тарихы 1992 ж.
12. Подушвин А.Н. «Археологические работы на Ордабасы» Атамұра.
Шымкент 1995 г.
13. Чулочников А.П. «Очерки по истории казахско-киргизского народа».
Оренбург 1924 г.
14. Аспандияров С.Д. «История Казахстана» Алматы, 1935 г.
15. Бердібаев Р. «Ордабасыға шығу оңай емес». Халық кеңесі 1993 – 23
Мамыр.
        
        Ордабасы кездесу және оның маңызы.
Кіріспе.
1 тарау. Кездесу қарсаңындағы қазақ жоңғар қатынасы.
1.1 ХVІІІ ғ басындағы қазақ ... ... ... ... ... шұбырынды жылдарындағы жағдай.
3 тарау. Ордабасы кездесуі.
3.1 Кездесудің өту және ол туралы жазбалар.
Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Ордабасы өңірі!... ... ... ... ... ... қай ... ... өте бір жағымды естіліп, сонау бір кездегі
халқымыздың ... ... ... ... ... ... Ерді ... елді бірлікке шақырған кездесу болған бұл жердегі
оқиға халқымыздың тарихында алтын ... ... ... ... жерінің бір өңірі.
Расында біз осы бір атауды құрмет тұтамыз, осы бір ... ... ... ... ... өмір сүріп жатқан бұл күні өткен тарихымызға
көз ... ... ... етер ... жайлар бастан кешірген екен.
Халқымыздың тарихында мақтаныш етер қаншама ... ... ... ... Х1Х ғасырдың 20-жылдарындағы қазақ-жоңғар ... ... ... ... ... үш ... өкілдерінің басын қосқан
Ордабасы тауында болған кездесу ... сөз ... ... басы ... 1723 ... ... осы өңірге қашаннан
көз тіккен жоңғарлар қазақ жеріне бұрынғыларынан да сұрапыл, жойқын шабуыл
жасап, бейбіт жатқан ... ... ... ... ... ... басына күн туған кезде Ордабасы тауында кездесу ... ... ... ... ... ... ... Президенті Н.Назарбаевтың 1993 жылдың 27-29
мамырында осы Ордабасы тауында ... ... ... ... ... күш ... соң-ақ халқымыздың жалы күдірейіп шыға келді. Дәл
сол жылы үш жүздің қолы жаз бойы ... ... ... ұштап, салым
Сарысу бойындағы Бұланты өзенінің жағасында жоңғар ... ... ... ... Сол ... ... ... көтерілді, өз күшіне сенімін
арттырып, ... ... ... - деп атап ... бұл кездесу
халқымыз үшін қаншама ауыртпалық әкелген шетелдік басқыншыларына қарсы
күресте шешуші ... ... ... Кеңес өкіметі кезінде ХVІІІ ғасырдың жиырмасыншы жылдарындағы
Ақтабан-шұбырынды қасіреті ... ... ... басы ... ... ... ... мән берілмеді. Тіпті сол ... ... ... ... ... жөнінде сөз бола қалғанның өзінде ол
Қазақстанның Ресей өз еркімен қосылуы ... ғана ... ... ... қарсы азаттық қозғалысы көмескіленіп көрінді.
Әдебиеттерде халық ішінен шыққан небір дара ... ... ... ... мен ... билер мен хандардың есімдері қасақана айтылмады.
Өйткені халқымыздың ерлік істерін айту қазақтардың батыл да ... ... әр ... ... ... бостандығы үшін қаһармандықпен
соғыса алатьындығын көрсетіп, бостандыққа деген ойын оятып, кейінгі ұрпаққа
рух берер еді. ... ... ... ... шақырған кезеңдер
қасақана қалдырылып, ел ерлігі айтылмады. Ондағы ... бұл ... ... ... ... жоқ, ел қорғайтын батырлары болмаған-деп көрсету еді.
Сол бір келеңсіз саясат халқымыздың ата жауы болған жо»№арлармен бір
жарым ғасырдан астам ... ... ... тарихын, ХVІІІ ғасырдың 20-
жылдарының басты оқиғасы болған ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бермеді. Оның үстіне ... ... ... ... ... ... халқына көрсеткен зорлық зомбылығы,
бірлікке шақырған Ордабасы кездесуі мен ... ... ... ... ат үсті ғана ... Жоңғар тарихы жөніндегі білгір маман
саналатын ... ... ... ... ... ... еңбегінде
Ордабасыдағы кездесу түгілі 1723 жылғы «Ақтабан шұбырынды» оқиғасы жөнінде
ауыз ашпаған десе болады.
Сол ... ... ... ... ішкі және ... жағдайын
бүгінгі күні өте сирек кездесетін көптеген ... ... ... ... ... сол ... ... үш жүз өкілдерінің
бәтуаласып, енді бірлік болсын деп боз ... ... ... бас ... етіп ... ... және туын ... жер
дәл осы Ордабасы төбесінің түбі ... ... ... Одан кейін
“Ақтабан-шұбырынды” оқиғасын терең зерттеп , сол дәуірдегі ... ... ... дүрбелең кезеңдерін нақты мысалдармен жан-жақты көрсеткен
халқымыздың ағартушы ғалымы Ш.Уалиханов. ХХ ғасырдың басында сол ... ... ... ... ... шұбырынды”,Ордабасы кездесуі
туралы осы өңірдегі көптеген ... мен ... ... ... пайдалана отырып өте бағалы еңбек ... ... ... Ал ... ... ... бұл мәселеге одан әрі көңіл
бөлініп, кеңестік тарихшылар Н.Г.Аполлова мен ... ... ... ... ... ХVІІІ ғасырдың 20-жылдарындағы қазақ - жоңғар
қатынастары және Ақтабан шұбырынды, ... ... ... ... ... ... ... жазды. Сондай-ақ соңғы
кездерде көптеген монографияларда, мақалаларда бұл ... ... ... ... жарық көруде. Ал, Аңырақай шайқасы көптеген тарихшы,
әдебиетші, ... ... түр бұл ... он ... қазақстандық тарихшылар мен журналистерінің сол
кезең туралы көптеген ... ... ... ... ірі-ірі еңбектер
жазды. Ордабасы кездесуі, ... ... мен ... ... маңызы жөнінде мағлұмат материалдарын пайдалана отырып ... ... ... ... ... олар ... ... тиіс ұшан
теңіз жұмыстың бастамасы ғана екендігі сөзсіз.
Кездесу қарсаңындағы қазақ-жоңғар қатынасы
ХVІІІ ғасырдың басындағы қазақ-жоңғар қатынасының шиеленісуі.
ХVІІІ ғ басында ... ... ... ... ... ... Асып, теріскейде Тобылдан, түстігінде Талас пен Сырдарияға дейін алып
жатқан кең-шалқар даласында ... ... ... ... ... Халқымыз
отбасының тыныштығын,елдің амандығын ойласа,батырларымыз шеттен келген
баскыншы жауға қаскқая карсы ... ... ... ... ... ... орай ел билеуші сұлтандар билік жолында
бірін-бірі аңдысып өз күшінен екіншісінің асып ... жол ... ... бір тарихи маңызы бар кездесуге дейін қазақ-жоңғар қатынасына көз
салсақ,оның алдындағы бір ғасырлық ... екі ... ... ... ... ... Бұл ... мемлекетінің құрылуынан кейінгі шиеленісу
болатын.
Ал жоңғарлар немесе ... ... ... ... орналасқан. Екеуі бір халықпа әлде екі халықпа?-деген ... ... ... белгілі. Соған келетін болсақ, жоңғарлар
дегеніміз –тарихтағы “батыс моңғолдар” деп аталатын ... ... ... аты еді. Ойрат моңғолдары төрт тайпадан тұрады. Олар: хошут,
дүрбіт, шорос, ... ... ... ... тілдес ұлттар кезінде
қалмақтар деп атаған.
Ол хандықтың пайда болу тарихына келсек, ... ... ... ... ... ... ... елінің Іле өзенінің басындағы
аңғарларда көшіп-қонып жүрген. Солардың ... ... ... ... ... мен оның солтүстігін, дуүбіттер Ертістің екі жағасын
мекендеген. Олар ... ... ... ... 1640 жылы ... заңы жасалып, одақ құрылғаннан кейін қонтайшының ... ... ... ... бейбіт жатқан қазақ халқының тыныштығын
бұзуы бұрынғыдан да күшейді. Жоңғария әкелі-балалы екі қонтайшы-Батыр және
оның ... ... ... күшейді, әсіресе Батыр қонтайшы билік құрған
кезде екі елдің арасындағы жағдай мейлінше шиеленісіп 1635, 1643-1644, ... ... ... ... ... Ал ... ... ол шиеленіс одан
әрі жалғасты. Қалдан Бошақтұ тұсында да ... ... ... ... белгілі.
Бұл кезде Қазақ хандығының сыртқы жағдайының ... елде ... пен ... ... ... ... ... Өйткені
қазақ хандығы ішіндегі талас-тартысты көрші елдер шебер пайдаланды. Ел
ішіндегі бірліктің ... ... ... ... билігінің күшеюуіне
жағдай жасады.
Осыған байланысты ... ғ ... ... ішкі саяси өмірге
байланысты мәселелерді келісе отырып шешу үшін үш жүз ... ... ... ... өтіп ... Ол жиын кей ... ... Сайрам маңындағы Мәртөбе деген жерде өткен. Бұл маслихатта
әр тайпа мен рулардың қай жерде қыстап, қай ... ... шығу ... ... ... ... ... жаумен қалай соғысу керектігін
келісіп, саяси мәселер бойынша шешімдер ... ... ... ... таққа отырғаннан кейін-ақ Оңтүстіктегі қазақтың
ежелден келе жатқан ірі қалаларына бірнеше рет ... ... ... ... ... ... ... ол жылы оны қазақтардан тартып
ала алмай 1682 жылы Іле өзенінің Алатаудың бергі бетіндегі ... ... 1683 жылы ... ... сол ... жорыққа аттанып, бас қолбасшы
Сеуан Раптан бар күшін аямай төкті. ... ... ... ... Ұлы жүз ... былай қойғанда, сонау жырақтағы Кіші ... мен ... 5000 ... ... ... ... қиян-
кесті соғысқан. Бірақ күші басым болған жоңғарлар 1684 жылы ... ... ... ... сол ... ... ... оңтүстік
қазақтарының жайы не боларын кім білсін, сол ... ... ... Цин империясының арасындағы қарым-қатынастың мейлінше шиеленісуі
жоңғарлардың ... ... ... әкетуге мәжбүр етті. Содан, қазақ халқы
жоңғарлардың шабуылынан біраз уақытқа ұмытқандай болды.
Дегенмен, жоңғарлар қашанда ... ... өз ... ... ... түсті. Атап айтқанда, Орал тауынан бастап Азияның ... ... ... көз ... ... Ресей мен Шығысындағы ата жауы
есептелетін Цин билеушісінің арасындағы ... ... ... арқасында өздеріне қарсы шапқыншылық жасалудың әлі ... ... ... ... тапқан олар орыстармен тиімді қатынас жасап, өздерінде
жасалынбайтын дәрімен атылатын ... ... ... ... ... ... ... түскен тұтқынды пайдаланып зеңбіректер құйғызды.
Тәуке хан болса ХVІІ ғ аяғы мен ... ... ... мен ... бақталасты пайдаланып, орыс әкімшілігіне бет бұрды, сол ... ... ... ... ... ... алу үшін бірнеше рет ... ... олар ... ... ... ... ... жоқ.
Ресей шығыстағы жаңадан орналасып жатқан жерлеріне қауіп төндіріп
отырған жоңғарларды жек ... ... ... ... ... ... ... жатқан үздіксіз шапқыншылығын іштей қолдап отырды.
Тәуке ханның ... ... ... ... ... оранхай
қалмақтарымен бірге батысындағы куба ... ... ... ... ... Олар Еділ бойында ХVІІІ басына дейін
бастарын біріктіріп, Моншақты Аюке хан куба ... 1724 ... ... 54 жыл ... ... Осы ұзақ ... ... билігі кезінде оның
ықпалы тіпті өз хандығымен іргелес жатқан ... ... де ... екен.
Ол кең-байтақ қазақ даласының солтүстік жағы арқылы өтетін, сонау алыста
жатқан бауырларымен байланыс жасап, Жоңғарияның ханы ... ... ... берген соң, жоңғарлық Дарма Бала ханымға үйленіп, өз хандығының
қатынасын Қытай, ... ... де ... ... үлгерді. Бұл
жоңғарлардың қазақ даласының ... ... ... ... ... ... еді. ... ғ басында әз-Тәуке хандықтағы өзара
талас-тартыстарды уақытша тоқтатып, соның ... ... ... ... ... Ол ел ... бұрыннан келе жатқан өзара
бас араздық, ру таласы іштей арбаласу, бірін-бірі ... шалу ... ... күш ... Дегенмен әбден қалыптасып қалған талас -
тартыс толастамады. Бір жерден екінші жерге көшіп- қону жекелеген тайпалар
мен рулардың ... ... ... ... ... ... ... өзара таласып, бір-бірімен бет жыртысты. Қазақ өміріндегі бұл ... ... ... ... қолдап, қоздырып, өршітіп отырды.
Жоңғар феодалдарының жайылым іздеген басқыншылық әрекеті тек батысқа, қазақ
даласына ... ... Олар ... Цин ... жаппай бекіністер салып жатқан Ресеймен қақтығысу өздеріне
абырой әпермейтінін ... ... ... ... ... ... ... кең мал жайылымдармен бірге ондағы түрлі қолөнер және ... ... ... ... ... төрт ... ары ... керуені ағылып өтетін, ежелден аттары әлемге әйгілі болған Сайрам,
Түркістан, Ташкент сияқты мәдениеті гүлденген, саудасы мен қолөнері ... ... ... екен деп ... ... ... күлкіден, түнде
ұйқыдан айрылды. Егер жер жаннаты Жетісуды, гүлденген ... ... ... ... ... ... ... керуен жолдарын
да иеленетін еді.
Алаусыздықтар орын алған қазақтарға жоңғарлар үсті-үстіне соққы ... әр ... ... ... ... алып, кейде түгелдей бір рулар
мен қырып кетіп отырды.
Ақтабан-шұбырынды жылдарындағы жағдай
Сөйтіп, қаншама жылдар халық бірлігін ... үлес ... ... ... көп ... ... ... үшін сұлтандар арасында күрес өсті.
Қытайдағы Белгілі қазақ ... ... ... ... бұл ... ... ... отырған Болат өзінің «төбе хандық»
билігінін жүргізе алмады. Төбе хандық мәртебесінен құр қалған Орта ... ... Кіші ... ханы ... осы ... ... деп ... абырой атағы бар сұлтандар елді бөлшектеуді тереңдете ... әр ... ханы ... ... ... ғана мойындап, шын мәнінде
дербес ... ... ... ... ... қар ... ұлы даланы алапат жұт жалайды. Ел
жағдайын ұдайы бақылап отыратын ... ... ... ... ... ... қонтайшы Сеуан Раптанның ұлы Шона Добанның 70 мыңдық қолы ... ... ... Цин империясына қарсы ұстап ... ... ... ... ... пен Шу ... ... ауылдарының қыстың қиындығынан да аман-есен шыққандарына
шүкіршілік етіп, ... ... ... енді ғана әзірлік жасап жатқан ... ... ... ... ... ... қорғануға шамасы
келмеген бейбіт елді қырып - жойды. Тұтқиылдан ... ... ... ... ... ... ... жылжығаны соншама, кей
жерлерде жаудың келіп ... ... ... ... өзі ... ... қалған қазақтар үйлерін, мал-мүлкін тастап қашты. Бірак оның бірі тірі
қалса, бірі жоңғар қылышына ілініп, енді бірі жау ... ... ... ... ... ... жас ... кемпір-шалдарға да
ешбір аяушылық жасамады.
Сол бір қиын жағдайда не ... ... жан ... ... ... ел еш ... тұрақтай алмады. Еділ бойының қалмақтары,
Жайықтағы орыстармен ... ... ... ұлыстарын талқандап,
адамдарын тұтқындап, малдарын алдарына салып айдап кетті. 1723ж күзі өтіп,
қыс ... соң ... ... ... ... да ... Қашып
барып, баспана іздегенде өзге елдердің қуғын-сүргінін көрген ... ... ... тауы ... қатты қиналды.
1723 жылы шабуылда жоңғарлар оңтүстік өңіріндегі ... ... ... ірі үш ... ... соң Кіші жүз ... ... жасау
қауіпін туғызды. Ұлы жүз қазақтары Жоңғария мемлекетінің қол астында қалды.
Ақтабан шұбырынды ... ... өте ауыр ... алып ... ... ... 1723 жылы қазақтар саны шамамен 3 миллион 330 ... 1726 жылы 2 ... 222 ... ... азайды. Ол 2 жылдың ішінде
шамамен 1миллион 108 мың қазақ басқа жаққа ауып ... ... қаза ... ... ... ... 1726 ... өтуі және ол туралы жазбалар
Сонымен, 1726 жылдың жаймашуақ көктемі. Оңтүстіктің ауа райы бұл жылы
өзгеше. Өзендері суға ... ... ... екі ... ... ағаш
Ордабасы беткейіндегі Шатқалдарға ну ... ... ... сайлар, тастан - тасқа секіріп төмен қарай жарыса сылдырап
аққан бұлақтар осы өңірдегі өсімдіктерге ... нәр ... ... ... бір бұтағынан екінші бұтағына секіріп сайраған небір жан
әнші құстардың жан тербетер ... ... ... ... еске салғандай.
Айналасы сай-салалы Ордабасы тауының маңы өзінің төңірегіне қаншама жасақты
сыйғыза алатын. Шөп те бұл жылы ... ... отыз ... мың атты ... күн
жайуға молынан жететін. Мініс жылқының көптігі сондай, аттардың лап қойып
су ішуінен Бадам өзені сәл уақыт ортайып ... ... ... да ... ... ол ... ... бастауларға толы болыпты. Қазірге
дейін отызға жуық бұлақтардың аттары сақталса, соның ... ... ... ... көп. Бұл ... қос ... ... жарып шығатын. Суы
шипалылығымен танылған. Ал сол бұлақтардың ... ... үшін орны ... ... Онда 1726 ... ... Ордабасы кездесуіне жиналған
қазақ руларының көпшілігінің ... ... ... ... ол таңбалар
жарқабаққа емес жер бетінде жалпағынан ... ... ... жазуы өшіп кеткен.
Шамасы осы жерге әрбір жүздік, әрбір мыңдықтар келіп, әрқайсысы ... бір ... ... алып ... Екі - үш жыл бойы адам мен мал ... шөп баса ... керуен жолдары, қора жолдар, ... ... ... ... ... ... Кейбіреулерінің астында
тұяғымен жер тарпыған тұлпарлар. Жасақтардың ... ... ... ... ... ... ... бірі бұрын үлкен шайқас
көрмеген, бірақ жауға кеткен кегімен ... ... қан ... кез - ... жақсы түсінген азаматтар. Оларда жауды талқандауға
деген құлшыныста шек жоқ. Ал жоңғарлар ... ... ... ... ... Кеше ғана ... тең емес ... жоңғарлар қаруынан
денесіне жара түсіп, беті қайткан жігіттер де дүр ... ... ... ... ... осы ... ... әскерлерінің келмеуі
мүмкін емес еді. Сондықтан жан-жаққа қарауылдар қойылып, күн-түн демей
төңірек ... ... ... ... ... ... биік шоқысының дәл түбінде Қазақ
хандығының төбе ханы Болатқа, Ұлы жүздің ханы ... Орта ... ... Кіші жүздің ханы Әбілхайырға, Төле, Қаздауысты Қазыбек би, Ақсуат
шешенге ақ шатырлар ... Одан ... ... ... ... Бөгенбай, Жәнібек сынды, тағы басқа қол басқарған ... ... ... ... Ордабасы тауын айнала шеп құрды.
Сондай-ақ жоңғарлармен соғысуға келген қарақалпақ, ... ... де ... рух ... ... ... дейін жоңғарларға қарсы
қазақтармен бірлесіп күрескен еді. Осы ... ... да ... билер қатысып ортақ жауға қарсы күресуге дайын ... ... үш ... ... ... тауында жиын өткізуге
жиналды. Ия, халқымыз 1726 жылы ... ... ... ... ... ... жетті. Қазақтың жиындары негізінен көктемде өтетін болса, бұл
жолы да көктемнің жазға ұласар шағында ... ... ... ... жиын дәл ... ... ... заңды. Біздіңше оның жауабы былай болса керек. Қазақ даласын азат
ету Сыр бойынан ... ... ... да ... ... ... бұл жасақ осы жаққа жиналды. Екіншіден, ... ... ... ... ... ... кездесу осы қалаға жақын жерде
өтуі тиіс ... ... ... атап ... жиынды Сайрамның
Мәртөбеде, Ташкент маңындағы Күлтөбеде, Шудың ... ... ... Шаян ... Қарақұмтөбеде өткізу мүмкін ... ... оның бірі жау ... ... екіншісіне жақын жеріне жоңғарлар
өріп жүрді.
Содан, жер жағдайын ... ... ... мен жиын осы ... өтетін болды. Оның үстіне бұл тау ежелден қасиетті жер саналатын.
Тағы бір аңыздарға ... ... ... ... ... ... ғасырдың 20-
жылдарынан бері емес, сонау ХІІ ғасырдан басталады. Осы төбенің басына
шаққан адам ... ... кең ... зер ... ... дәл ... бастап, бір сызықтың бойымен беткейді жағалай ... ... ... байқар еді. Археологтардың қазба жұмысының нәтижелеріне
сүйенсек, бұл молаларда монғол шапқыншылығынан бұрын ... ... ... де ... ... Осы жерді мекендеген ата-бабаларымыз сонау
ерте замандарда-ақ қасиетті деген кісілерін, қолбасшыларын, ру басшыларын
осы ... ... ... ... болса керек. Соған қарағанда жан-жағы сай-
сала, қаншама әскер әкелсең де сыртқа байқалмайтын, суаты мен шөбі мол, ... ... ... аталған бұл жерде кездесуді өткізудің
орны бар.
Осы жерді таңдағанда батырлар оның ... ... ... мән ... ... Егер төбе ... ... оның ұшар биігінен
айнала алақандағыдай жақындап, қырық-елу шақырым жердегіні анық ... ... М. ... осы төбеден сексен шақырымдай жердегі ... ... - деп ... ... Шамасы ауасы таза, түтіні жоқ, шаңы
көтерілмейтін сол ... осы төбе ... ... ... ... ... ... Расында да теріскей жақта көлбеп жатқан биік
шоғырлары анық көрінсе, Түркістан бағыты жазық ... ... жағы ... ... алып жаткан кең жазық.
Сөйтіп, бүкіл қазақтың көптен күткен жиыны басталып, оны Болат хан
ашты. ... ... сөз де, ... те, ... да ... үш ... ... болған деседі. Оған қатысқан Ұлы жүзден Төле би, Орта ... би, Кіші ... ... ... де өз ... ... керек. Ал
Әйтеке биге келсек, Қожаберген ... ... - ... ... ол осы сұрапылдан бір жыл бұрын, 1722 жылы қайтыс болған.
Осы кездесуде бірінші кезекті Ұлы жүздің биі Төле ... үш ... ... ... ... ... Бұл ... 1993 жылғы бас қосқан Ұлы
жиында ҚР Президенті Н.Назарбаев былай деп айтты:
-Уау, Болат ... ... Төле би, ... тапқан ел көрмей, шығын
тапқан ел көріп қабырғам ... ... ... былықсыған еліңнің
бүгінгі шерін тыңдар құлақ барма? Шаңырағың күйреп, аңырауын жиілеп ... ... ... ... ... шыңдар шырақ барма? Тақсыр! Батқан
күнге, туған айға бата қып ... ... ... ... жанын қаралап
алдыңа тізеліп келіп отыр. Тынышын алған ойраттан намысын қайтарар күнді
күтеді... Зар ...... ... ... ... түсіп тұр. Бөліп алып,
таласып жұлмалап әкетпе. Жұмыла кірісіп, кеңесіп шешіп шын иесіне құс ... ... ... ... ... ол- бас ... Үш ... қолын басқарар бір білекті бетке ұстау, қауым боп
қауылдасып, іріленіп ... ... ... ... ... ... де келісіңдер, ағайын!
Кеңестің аяғында Қаз дауысты Қазыбектің ұсынуымен Кіші жүздің ханы
Әбілхайыр үш жүз ... бас ... – қол ... ... ... ... ол Ұлы жүз ханы Жолбарыспен Орта жүз ханы ... ... ... ... ... ... Оның ... қабілеті де бұл екеуімен
салыстырғанда оқ бойы озық еді. ... ... ... ... ... ... қазақтарды қорғап қалуды ұйымдастыруы,
түрікпендердің жорығына тойтарыс беруі үлкен ... еді. Орыс ... ... ... бар ... ... ... шешетін адам екендігі жөнінде
деректер бар екен.
Рас, Тәуке хан исі қазақ елін ... оның ... ... ... ... жасы ... қайраты кеміген шақта билікті бұрынғыдай берік
ұстай алмай қалды. Ханның билігімен қатар сұлтандардың да билігі өсті. ... ... ... мен ... ... жеке билікке ұмтылды.
Шындығына келсек, бұл екеуі тіпті өз- Тәукенің кезінде-ақ өздерін хан ... ... ... ... олар хан болған жоқ. ... ... келе ... ... ... ... ақ киізге салып хан көтерген емес.
Ұлы жүздің ханы Жолбарыстың 1735 ... ... ... ... ... ... саудагері Нұрмахаммедтің хабарлауында бұл туралы:
“Әбілхайыр хандыққа ... ... ... ... ғана ие болды, оған
дейін ол сұлтан болатын деуі де ... ... ... керек”.
1718жылы әз –Тәуке өлгеннен кейн оның көзі ... ... ... да, ... әкесінің атынан азды-көпті билік
жүргізіп, дәмін алған Қайып та хандыққа өтпей қалды. ... ... ... ... та, ... Әбілхайыр да, тіпті Жолбарыс пен Сәмеке ... ... ... қарағанда елді басқаруда да, жауынгерлік қабілеті
де әлде қайда төмен ... хан ... ... біз үшін белгілі. Бұл
алдымен ол- Тәукенің баласы. Кім білсін, сол кездегі хан сайлауына қатысқан
беделді ... бір тобы ... ... ... ... осындай, айтқанмен жүретін, айдауға көнетін, момын адамның хан тағына
отырғанын қаласа керек. Міне, ... ... үш ... ... ... ... өткен жиынға келіп отыр.
А.Левшиннің 1832 жылы жазып ... ... бас ... ... ... ... де, туды арғыннан шыққан Бөгенбай батырға
көтерткен жер де, болашақ жеңіс үшін ... атты ... ... жер де
Ордабасыдағы осы Қарауылтөбенің түбі, билер мен хандардың кездесу өткізген
шатырының алды еді. Үш ... бір ... ... басқыншыларға қарсы
бірлескен майдан құрбандығын жариялаған да, жауға берілетін соқққының жай
жапсарын талқылап ... де осы ... ... ... халқының жоңғарларға қарсы ... ... ... ... Үш ... баласы бір пәтуаға келіп, ата
жауға қарсы бірлесіп аттануға анттасты. Енді найзаны қай ... ... де ... болды.
Егер, сол кездегі бүкіл оқиғаны көз алдыңызға ... ... ... ... ақ ... ... ... отырсаңыз, онда 1726
жылдың көктемі сізді тек Ордабасыға алып келеді. Оның үстіне А.Левшиннің
жоғарыда бірнеше рет атап ... ... ... орд ... ... ... Ұлы жиын ... мейлінше нақты айтып отыр.
Сөйтіп, Ордабасы кездесуінде бір мәмілеге келген жоңғарларға қарсы
азаттық күресін бастады. Бір ... ... ... күш ... ... шегінді. Елі мен жерінен, малы мен жанынан айрылып, тоз-
тозы шыққан ... тез ... ... дәл ... ес жия ... ... өңі ... түсіне кірмеген болатын.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ халқының тарихыңда маңызы ... ... орын ... 1726 ... көктеміндегі кездесу қазақ халқының жоңғар
басқыншыларына қарсы тәуелсіздік үшін ... ... ... жол
ашты. Елдің жау езгісінде қалмай, табанында тапталмай, ... ... ... ... роль ... Оның ең ... маңыздылығы сонда.
Сол бір, Ордабасы кездесуінен кейінгі қиян-кескі шайқастардың
нәтижесінде ғана қазақ Атыраудан ... ... ... ... ... ... ... ие болып отыр бұл күні.
Сол бір ... ... ... ... ... ... өлкесінің қай торабында да, қай ұлысында да әскери батыл
әрекеттермен қоса ... ... да көп мән ... ... болсақ, Әбілмәмбет хан мен ... ... бір ... ... аманатқа ... ... ... орыс ... ... ... Әбілхайыр
да баласын орыс патшасына аманатқа берсе, дәл сол ... ... ... аттандырды. Абылай Петербургке бауырларын, Пекинге ... ... Екі ... ... ... ... елге
осылай етпесе басқаша ... жоқ та ... ... да ... емес
болатын.
Сөйтіп, ХVІІІ ғасырдың ортасына қарай қай тарапта да деңгейлес
халықтармен ... ... ... көбірек күш салғанымен, олардың ар
жағындағы орыс, ... ... ... еріннің ебіне, ақылдың
албырлығына көбірек сүйенген. Батыстағы ұлыс бегіміз ... ... деп ... ... ... ... ... зеңбірек
оғын жаудырсын деп емес, керек-жарағымызды ... ... ... деп
үміттенген. Сондықтан, ел басқарғандардың қай-қайсысы да екі ... екі алып ... ... ... хан ... ... ... алып қалудың, ұрыны келген жерде қапы кетпеудің, әлі жетпеске әлек
болмаудың амалын көбірек қарастырған.
Сол заманда ... ... ... ... ... ... өз есептерін реттеуге бір бағытта ... ... өз ... есе ... ... ... алдында арандамау,
ашуына тимеу, аңысын аңдып, әл жинау. Сол ... ... ... ... ... батыста қалмақ, башқұрт басқыншылығына тойтарыс берілді.
Қазақтармен шекараға 180 мың әскер ... ... 80 мың ... тіккен
Ресей сияқты күшті елдермен келіссөздерде уақыт ... ... ... күту аса ... ... болғанын
бүгінгі өмір ... ... отыр емес пе? Олай ... ... ... ... 1- ... өзі қазақ жерін Орталық Азия
мемлекеттеріне кіретін есік, ... ... деп ... жоқ па.
Олай болса, Орталық Азияға орыстар дәл осы ... жері ... ... ... басында-ақ патша үкіметі Орал тауларынан бері аса Қиыр
Шығысқа дейін жетіп, Корея арқылы Қытайды жаулау, ... ... ... ... ... ... ... жоспарын жасап қойғанын білген Цин
империясы ... ... елші ... бір кезде Шыңғысхан ұрпақтары
билеген ұлан-ғайыр кеңістік даланы ... үшін ... ... ... соғысқа кірісуге азғыра бастағанын ескерсек, аталмыш тұста
қазақ билеушілерінің "орыс факторымен" есептеспеуге еш амалы жоқ ... ... ... ... осындай, алыстан ойлаған терең де, көреген саясат
жүргізу ... ... ... отарлау процесін бір ғасырдай уақытқа
кешеуілдетті. Сол екі ... ... ... ... көпшілігін
қайтадан алып үлгерді. Бірақ батыстан басталған отаршылдықты ешкім ... ... ... ... отарлауын тойтару міндетін саны аз қазақ халқы
түгілі, ... ... ... ... да ... ... ... жоқ-ты.
Ендеше сөз болып отырған кезеңнің тек жауынгерлік жеңістерін ғана
мойындап, мәмлегерлік жеңістерін ... ... ... ... ... жасаған
еді ғой.
Өткен тарихи оқиғаларға кейіннен кез-келгеніміз шамамыздың келгенінше
сын-пікірімізді айта аламыз. Осы түрғыда біз де ... ... ... ел ... ... ... ... орнына жан-жаққа
таратқанын құптай алмаймыз. Егер Ордабасыда ... ... ... ... 30-жылдардың ортасына дейін жалғасқанда жағдай қандай болар еді?
Әрине басқаша болары сөзсіз. Жеңістің ... ... ... бірақ
өкініштісі сол, бұл іс ақырына дейін ... Біз: ... ... үш
жыл емес соңына шейін жалғасқанда қазақ тарихы басқаша сипат алары сөзсіз
еді-ау,- деп ойлаймыз.
Әрине, тарихтың ... ... көп ... ... Соның бірі 1723
жылғы "ақтабан шұбырындыда" қаншама қазақ шапқыншылық құрбаны болды. Бірақ,
ХVІІІ ... ... ... ... ... ... ... жерлердегі болған үш жүз ... ... ... ... ... жоқ. ... ... қазақ халқын елі мен жерін табанына
таптаған ... ... ... ... ... ... да ... қосу қандай жағдайда да ғасырлар бойы өзінің маңызын жоймайды. Осы
тұрғыдан алғанда: Ордабасы - ... ... ... Оның ... ... ... жүріп, адасуға, оның ауасын жұтқан көкіректің ... ... ... ... хақы жоқ, - деу ... да ... жүздің басын қосқан Ордабасы тауына барсаңыз "Ордабасы- Ел жүрегі,
Жер кіндігі" деген жазуды көресіз. ... бұл ... ... ... ... дәл осы жерден басталуы әбден заңды. Азаттық
жолындағы асыл арман, абзал пиғылдардың ... осы ... бата ... де ... ... болса 1726 жылы бүкіл қазақ халқын жоңғар басқыншыларына қарсы
күреске шақырған осы бір маңызы бар ... ... ... жыл өткен
сайын асқақтап, үлгі-өнеге бола беретіні сөзсіз. Еліміз тәуелсіздікке қолы
жеткен бұл күні оның тағылымы мол.
Ордабасы...
Осы бір атау қай ... ... ... қымбат. Өйткені дәл осы жерде
халқымыздың тарихында алтын әріппен жазулы айтулы ... ... ... ... ... ... Сабит Жолдасов.
«Қазақ тарихындағы Ордабасы дәуірі». ... ... ... ... «Шежірелі оңтүстік». Алматы 2002жыл.
3. Ысқақов А. «Үш жүздің ... ... ... 1999 ... Тынышбаев «История казахского народа». Алматы 1993жыл.
5. Моисеев В.А. ... ... ... в ... - Ата ... ... ССР тарихы. Бес томдық. ІІІ том.
7. Маданов Х. Мусин Ч. «Ұлы дала ... ... ... ... «Түрік тарихшылары қазақ- жоңғар қатынасы туралы».
Алматы Қаз ақпарат 2001.
9. Исабек Б.К. «ХVІІІ ғ 1 ширегіндегі қазақ - ... ... ... . Алматы Қаз ақпарат 2001ж.
10. Златкин И.Я. «История Джунгарского ханства». Москва 1983г.
11. Қасымбаев Ж. «Жоңғар-қазақ тартысындағы саяси және ... ... ... 1992 ж.
12. Подушвин А.Н. «Археологические работы на ... ... 1995 ... ... А.П. «Очерки по истории казахско-киргизского народа».
Оренбург 1924 г.
14. Аспандияров С.Д. ... ... ... 1935 ... ... Р. ... шығу оңай ... Халық кеңесі 1993 – 23
Мамыр.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адвокатура мен адвокаттық қызметтің түсінігі мен маңызы95 бет
Оңтүстік Балқаш маңы аумағының шөлдену мәселелері70 бет
Іскерлік жиналыстар мен келіссөздер өткізу3 бет
Бауыржан Момышұлы2 бет
Ордабасы қой тұқымының өсіп-жетілуі ерекшеліктері_33 бет
Тәрбие жоспары және қойылатын талаптар6 бет
Қазақстан Республикасы мен Америка Құрамы Штаттары арасындағы қатынастар5 бет
Қожаберген және Қазақ тарихы15 бет
Іскерлік кездесулер9 бет
Мемлекет басшысы Н. Назарбаев Қазақстан Республикасында тіркелген шетелдік дипломатиялық корпуспен кездесу өткізді..4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь