Орхон - Енисей ескерткіштерінің зерттелуі

Жоспар:

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім
1. Орхон Енисей ескерткіштерінің зерттелуі
2. Орхон Енисей жазба ерекшеліктері

ІІІ. Қорытынды

IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Орхон-Енисей ескерткіштерінің зерттелуі
Енисей өзені аңғарынан құпия жазуы бар құлпытастар (ескерткіштер) табылғаны туралы алғашқы хабарды Н. К.Видзен, С. У. Ремезов, сондай-ақ Сібірде айдауда жүрген швед офицері И. Т. Страленберг пен немістің белгілі ғалымы Ц. Г. Мессершмидт, т. б. бергенін XVIII ғасырдың бас кезінде жазған мақалалары мен хаттарынан білеміз.
Скандинавия халықтарының тілінде «рунь», яғни «руна» деген сөз казақша аударғанда «сыры ашылмаған», «құпия» деген мағына береді. И. Т. Страленберг өзі тапқан құлпытастардағы бұрын-сонды тарихта белгісіз болып келген, ешкім түсінбейтін жат жазуды өз елінің тілінде руна жазуы деп атаған еді. Бұл тіл білімінің термині ретінде бертін келе кеңінен тарап кетті.
Орыс География қоғамының Шығыс Сібір бөлімі 1889 жылы Монголия арнайы экспедиция ұйымдастырды.
Құлпытастардағы белгісіз жазулардың сырын ашу үшін В. В. Радлов 1891 жылы сонда барып, бірқатар ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді.
Бұл кезде Финляндия археологиялық қоғамыда Енисей өзені бойына, Минусинск қаласына екі мәрте ғылыми экспедиция жасап қайтқан еді.
Сөйтіп, 1892 жылы Петербург пен Гельсингфорста орыс және фин ғалымдары жасаған экспедицияларының жұмыс қорытындысы туралы есептері баспасөз де жарияланады. Ғалымдар ескерткіштегі жазуларды суретке түсіріп, атлас жасаған еді.
Алайда бұл руна жазуының құпиясы кепке дейін ашылмай-ақ қойды. Ескерткіштердегі жазуды ешкім оқи алмады. Ол туралы әр түрлі болжам айтыла бастады. Бұл жазудың түп тамыры ежелгі грек мәдениетіне қатысты деушілерде, оны ежелгі монғол жазуы, фин жазуы, скиф-славян жазуы деп жорамалдаушылар да жазудың сырын ғылыми негізде ашып бере алмады.
Ақыры 1893 жылғы қарашаның 25-і күні Дания корольдік Ғылым академиясының мәжілісінде Вильгельм Томсен ғылыми әлемді дүр сілкіндірген мәлімдеме жасады. Ғалым Орхон мен Енисей өзендері бойынан табылған ескерткіштердегі құпия жазуды оқудың кілтін ашқандығын хабарлады. Сондай-ақ ол бұл ескерткіштер түркі халықтарының тілінде жазылғанын мәлімдеді. Ғалымның ең алдымен оқыған сөздері «тәңірі» және «түрік» деген сөздер екен.
Дәл осы кезде академик В. В. Радлов та өз бетінше ізденіп, руна жазуының он беске жуық әрпін анықтап алған еді. Арада көп уақыт өтпей-ақ, В. В. Радлов Орхон өзені бойынан табылған үлкен тастардағы мәтінді толық оқып, сонан соң оны аударып шықты.
Солтүстік Монғолиядағы Орхон өзені бойынан Н. М. Ядринцев тапқан ескерткіштер Шығыс Түрік қағанатының он жетінші қағаны Білге қаған (алғашқы аты Могилянь) мен қағанның інісі, даңқты әскери қолбасшы Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан құлпытастарға қашап жазылған ұзақ жыр жолдары еді.
Сөйтіп, руна жазуындағы ең үлкен ескерткіштер Орхон мен Енисей өзендері алқабынан табылды. Осыған орай руна жазуының өзін бертін келе «Орхон -Енисей» жазуы деп атап кетті. Бұл жазуды тілі мен сипатына қарай бағалап, оны көне түркі жазуы деп те атай береді.
Белгілі орыс саяхатшысы әрі ғалымы Н. М. Ядринцев көне түркі ескерткіштерін іздестіруді осымен шектеп қойған жоқ. Тағы да іздене түсті. Ақыры 1891 жылы Монғолияның Онгин деген өзен алқабынан тағы бір құлпытасқа бедерлеп жазылған ескерткіш тапты. Бұл кейінірек ғылымда «Онгин ескерткіші» деп аталып кетті. Көп ұзамай-ақ түрколог ғалымдар Онгин жәдігерлігін де оқып шықты. Сөйтсе, әлгі тастағы жазу түрік елінің атақты қағаны Білге қаған мен оның інісі Күлтегіннің әкесі мен шешесіне, яғни Елтеріс қаған мен Елбілге қатынннғна қойылған ескерткіштер екен.
Кейінірек сол маңайдағы Селенга өзеңі аңғарынан түрік елін билеген бірнеше қағанның кеңесшісі болған, данышпан қарт Тоныкөк құрметіне қойылған ескерткіш табылды. Оны тапқан ағалы-інілі Клеменцтер еді. Іле-шала түркологтар Тоныкөк ескерткішін жан-жакты зерттей бастады.
Орхон-Енисей жазба ескерткіштерін оқу, басқа тілдерге аударма іс жасау және ғылыми мәтінін дайындау ісіне В. В. Радлов, В. В. Томсен, Ю. Немет, X. Н. Оркун, т. б. орыс және еуропа ғалымдары қыруар молл үлес қосты. Әсіресе көрнекті ғалым С. Е. Маловтың бұл саладағы еңбегі ерекше зор болды. Ол көне түркі жазуындағы мәтіндердің орыс тіліне дұрыс тәржіма жасалу жағына көбірек назар аударады. С. Е. Малов бірқатар аудармаларға едәуір түзетулер еңгізді. Ен бастысы - осы мәтіндерге тарихи және филологиялық тұрғыдан түсінік-сипаттама берді.
Көне түркі тілі мен әдебиетін зерттеушілер әсіресе Күлтегін, Білге қаған және Тоныкөк ескерткіштеріне көбірек назар аударды. Бұларды бірнеше Еуропа тілдеріне, орыс тіліне, қазіргі түркі тілдеріне тәржіма жасады. Өйткені бұл жәдігерліктер - түркі тектес ежелгі ру-тайпалардың рухани өмірін бейнелеген көркем әдебиет туындылары болып табылады. Осы аталған үш әдеби ескерткішті бүгінгі әдебиеттану ғылымы тұрғысынан зерттеуде кеңес ғалымы И. В. Стеблева еңбегінің аса жемісті болғанын ерекше атап көрсету керек. Ол тұңғыш рет көне түркі тіліндегі жырлардың поэтикасын, өлең құрылысын, ұйқасын, ырғақ пен шумағын, тармақ пен бунағын, т. б. теориялык, тұрғыдан зерттеп, бұл жайында бұрын-сонды айтылған түрлі болжам пікірлерді белгілі бір ғылыми жүйеге келтірді. Әсіресе оның ежелгі түрік сөз зергерлерінің образ жасау әдістері, әдеби-эстетикалық айыптаулары, көріктеу құралдары, тарихи шындык, пен көркем шындық жайындағы концепциялары туралы айтқан ой-пікірлері бүкіл әдебиеттану ғылымына жаңадан қосылған сүбелі үлес болды.
Жуырда Орхон жазба жәдігерліктерін ұзақ жылдар бойы түбегейлі зерттеп келе жатқан білікті ғұламалар Мырзатай Жолдасбек пен Қаржаубай Сартқожаұлының бірлесіп жазған іргелі зерттеуі жарық көрді. «Орхон ескерткіштерінің толық Атласы» деп аталатын кітапта «Еуразия Ұлы Даласына үш ғасыр бойы билік жүргізген, мәңгілік ел орнатуды көксеген, өздерінің тарихын, дүниетанымын, даналығын, ой-санасын, болмысын, жазу өнерін, ел басқару жүйесін, ата дәстүрін өшпестей етіп тасқа қашап кеткен,
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Дала мен қала
2. Н Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті» Атамұра 2005
3. Егемен Қазақстан Республикалық газеті 2007. 02. 21
4. Қазақ совет энцеклопедиясы
        
        Орхон-Енисей    ескерткіштерінің  зерттелуі
Енисей өзені аңғарынан құпия жазуы бар құлпытастар (ескерткіштер)
табылғаны туралы алғашқы ... Н. ... С. У. ... ... ... ... швед ... И. Т. Страленберг пен немістің белгілі
ғалымы Ц. Г. Мессершмидт, т. б. ... XVIII ... бас ... жазған
мақалалары мен хаттарынан білеміз.
Скандинавия халықтарының тілінде «рунь», яғни «руна» деген сөз ... ... ... ... ... ... ... И. Т. Страленберг
өзі тапқан құлпытастардағы бұрын-сонды ... ... ... ... ... жат ... өз елінің тілінде руна жазуы деп атаған еді. Бұл тіл
білімінің термині ретінде бертін келе кеңінен тарап ... ... ... Шығыс Сібір бөлімі 1889 жылы Монголия арнайы
экспедиция ұйымдастырды.
Құлпытастардағы ... ... ... ашу үшін В. В. ... ... ... ... бірқатар ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді.
Бұл кезде Финляндия ... ... ... ... ... ... екі мәрте ғылыми экспедиция жасап қайтқан еді.
Сөйтіп, 1892 жылы ... пен ... орыс және фин ... ... ... қорытындысы туралы есептері баспасөз де
жарияланады. Ғалымдар ескерткіштегі ... ... ... ... ... бұл руна ... құпиясы кепке дейін ашылмай-ақ қойды.
Ескерткіштердегі жазуды ешкім оқи ... Ол ... әр ... болжам айтыла
бастады. Бұл жазудың түп тамыры ежелгі грек ... ... ... ежелгі монғол жазуы, фин жазуы, скиф-славян жазуы деп жорамалдаушылар
да жазудың сырын ғылыми негізде ашып бере алмады.
Ақыры 1893 ... ... 25-і күні ... ... Ғылым
академиясының мәжілісінде Вильгельм Томсен ғылыми әлемді дүр сілкіндірген
мәлімдеме жасады. ... ... мен ... өзендері бойынан табылған
ескерткіштердегі құпия ... ... ... ашқандығын хабарлады. Сондай-ақ
ол бұл ескерткіштер түркі халықтарының ... ... ... ең ... ... ... ... және «түрік» деген сөздер екен.
Дәл осы кезде академик В. В. ... та өз ... ... ... он ... жуық ... ... алған еді. Арада көп уақыт өтпей-ақ,
В. В. Радлов Орхон өзені бойынан табылған ... ... ... ... ... соң оны ... ... Монғолиядағы Орхон өзені бойынан Н. М. Ядринцев тапқан
ескерткіштер Шығыс Түрік қағанатының он жетінші ... ... ... ... ... мен ... інісі, даңқты әскери қолбасшы Күлтегін
қабірлеріне қойылған орасан құлпытастарға қашап жазылған ұзақ жыр ... руна ... ең ... ... Орхон мен Енисей
өзендері алқабынан табылды. Осыған орай руна ... өзін ... ... ... ... деп атап ... Бұл жазуды тілі мен сипатына қарай
бағалап, оны көне түркі жазуы деп те атай ... орыс ... әрі ... Н. М. ... көне ... ... ... шектеп қойған жоқ. Тағы да іздене түсті.
Ақыры 1891 жылы Монғолияның Онгин деген өзен алқабынан тағы бір ... ... ... тапты. Бұл кейінірек ғылымда «Онгин ескерткіші»
деп аталып ... Көп ... ... ... ... ... де
оқып шықты. Сөйтсе, әлгі тастағы жазу түрік елінің атақты ... ... мен оның ... ... әкесі мен шешесіне, яғни Елтеріс қаған мен
Елбілге ... ... ... ... сол ... ... ... аңғарынан түрік елін билеген
бірнеше қағанның кеңесшісі болған, данышпан қарт Тоныкөк құрметіне қойылған
ескерткіш табылды. Оны ... ... ... еді. ... ... ... жан-жакты зерттей бастады.
Орхон-Енисей жазба ескерткіштерін оқу, басқа тілдерге аударма іс жасау
және ғылыми мәтінін дайындау ісіне В. В. Радлов, В. В. ... Ю. ... ... ... т. б. орыс және еуропа ғалымдары қыруар молл үлес қосты. Әсіресе
көрнекті ғалым С. Е. ... бұл ... ... ерекше зор болды. Ол көне
түркі жазуындағы мәтіндердің орыс ... ... ... ... ... назар аударады. С. Е. Малов бірқатар аудармаларға едәуір түзетулер
еңгізді. Ен бастысы - осы мәтіндерге тарихи және ... ... ... түркі тілі мен әдебиетін зерттеушілер әсіресе Күлтегін, Білге
қаған және ... ... ... ... ... ... бірнеше
Еуропа тілдеріне, орыс тіліне, қазіргі түркі ... ... ... бұл ... - ... ... ... ру-тайпалардың рухани
өмірін бейнелеген көркем әдебиет туындылары болып табылады. Осы аталған үш
әдеби ескерткішті бүгінгі әдебиеттану ... ... ... ... И. В. ... ... аса жемісті болғанын ерекше атап көрсету
керек. Ол ... рет көне ... ... ... ... ... ұйқасын, ырғақ пен шумағын, тармақ пен бунағын, т. б. ... ... бұл ... бұрын-сонды айтылған түрлі болжам пікірлерді
белгілі бір ғылыми жүйеге келтірді. ... оның ... ... ... ... жасау әдістері, әдеби-эстетикалық айыптаулары,
көріктеу ... ... ... пен көркем шындық жайындағы
концепциялары туралы айтқан ой-пікірлері ... ... ... ... ... үлес ... ... жазба жәдігерліктерін ұзақ жылдар бойы түбегейлі зерттеп
келе ... ... ... ... ... пен Қаржаубай
Сартқожаұлының бірлесіп жазған іргелі зерттеуі ... ... ... толық Атласы» деп аталатын кітапта «Еуразия Ұлы ... ... бойы ... ... ... ел орнатуды көксеген, өздерінің
тарихын, дүниетанымын, ... ... ... жазу өнерін, ел
басқару жүйесін, ата ... ... етіп ... қашап кеткен, сөйтіп,
өркениетке, адамзат мәдениетіне асыл қазына ... ... ... түгел қамтылған.
Атласта Монғолия-Чехия, Монғолия-Түркия (ТИКА), Моңғолия-Кеңес Одағы
біріккен экпедицияларының материалдары, содай-ақ әлем ... ... ... жүргізген зерттеулерінің қорытындысы пайдаланылған.
Атлас авторлары байырғы түрік мәтіндерін ... ... ... ... ... қателері түзетілген, түпнұсқа мәтінінің жаңа
транскрипциясы, жаңа ... ... жаңа ... ... ... ... ... та тегіс қарастырылып, олардың
археологиялық сипаттамасы, планы, фото, сызба ... ... рет ... ... ... мұндай түбегейлі зерттеу түркология ғылымы
саласында бұрын-соңды ... еді. ... ... ... бірі ... ... Ол 542 жылдан бастап, 558 жылға деиін
түрік елінің қағаны болған.
Композициялық құрылысы.
Орхон ... ... ... ... ... ... ... дәстүріне байланысты болса керек. Біз әңгіме отіп отырған
«Күлтегін» және ... ... өз ... ... бір әдеби
талаптарына сәйкес жазылғаны мәлім.
Тасқа қашап түсірілген бұл жазулардың әрбір ... ... ... ... ... жазуда бір емес, бірнеше сөйлем бар. ... ... етіп ... ... ... ... бір ... өзі - бір ғана ойды білдіруге арналған ... ... яғни ... ... қамтылған сөйлемдерден тұрады. Мұнда автордың оқырманға
айтпақ болған негізгі ойы әдеттегідей бір ... ... ... бір
циклдан екінші циклға беріліп жатады. Бір цикл ... ... ... бір ... ... ... ... (кіші жазу) жыры әрқайсысы өз алдына дербес әрі ... ... ... байланысты сегіз циклдан тұрады. Әрбір ... ... ... ... болып келеді. Оның бірінші циклы - қағанның
өз халқына қарата айтқан ... ... ... қағанаты жерінің
кендігін суреттейді; үшінші цикл түріктердің әскери жорықтарын хикая етеді;
төртінші цикл – ... ... ... ... ... ... ... цикл -табғаштармен қатынасу түріктерге ажал қатерін
төңдіретіні жайында ... ... цикл ... ... көреген емес екенін
өкінішпен жырлауға арналған; жетінші цикл - түркі ... ... ... ... ... ... ... айтылған жыр; сегізінші цикл осы
ескерткіш-жырды жазуға себеп болған жәйттерді баяндауға арналған.
Ежелгі түркі поэзиясына тән дәстүр ... ... ... ... ... ... ... үш элементтен тұратын болған: 1. Оқиғаның басталуы;
2. Сол ... ... ... ... түсуі; 3. Осы циклда айтылуға тиісті
ой-пікірдің түйіні. Мәселен, «Күлтегін» (кіші жазу) жырының екінші циклы ... ... ... ... кең ... ... ... осы екінші топтаманың алғашқы үш жолы оқиғаның басталуы - ... қол ... ... ... ... үндеу сөзі болып келеді:
Тоғыз оғыз бектері, халқы,
Бұл сөзімді мұқият тыңда,
Терең ұқ. (46, 140)
Екінші топтаманың бұдан кейінгі төрт жол ... ... ... ... ... түскені болып табылады. Бұл төрт жол Түрік қағанаты
жерінің кеңдігін суреттеуге арналған:
Ілгері- күн ... ... - күн ... - күн ... ... - түн ... ... топтаманың соңындағы екі жол жыр осы циклдын, түйіні болып
табылады. Мұнда түрік елінің ... көп ... ... ... ... бәрі маған қарайды.
Халықты осыншама көбейттім. (46,40)
Сөйтіп, «Күлтегін»(кіші жазу)жырында сегіз цикл, яғни сегіз хикая бар.
Әрбір циклдың өзі үш ... ... ... ... ... Күлтегін ескерткішінің үлкен ... ... ... ... ... ... Үлкен жазудағы Күлтегін жыры көлемі
жағынан 428 өлең жолынан тұрады. Мұның өзі ... ... ... ... ... 53 қатар жазу болып шығады. Бұл жырдың
ерекшелігі - осы жыр ... ... ... ... алты хикаядан, яғни
алты оқиғадан құралған деуге болады. Бірінші хикая - ... ... ұлы ... ... екінші хикая - түріктерді табғаштардың бағындырып ... ... ... Елтеріс қағанды сипаттауға арналған; төртінші хикая -
Қапаған ... ... ... ... ... қағанды жыр еткен; алтыншы хикая-
Күлтегін туралы жыр. Түрік халқының ... ұлы ... ... ... ... хикая құлпытастағы руналық жазудың ... ... ... ... ... ... төрт циклдан тұрады. Бірінші циклда ... ... ... жүргізу үшін бір кезде Білге қағанның ... ... ... цикл - ... қағанның ата-бабалары жасаған ... ... ... цикл ... ... арғы ... ... жоғары болғаны жайында; төртінші дикл ... ... ... ... ... ... да әрбір цикл өз ішінде міндетті
түрде үш элементті қамтиды. Басталуы ... - ... осы ... ... және ... ... ... бірінші топтамасына талдау
жасап көрейік:
1. Осы ... ... үш жол ... ... ... ... ... және адамның жаралуы туралы әңгіме болады:
Биікте - Көк тәңірі,
Төменде қара жер жаралғанда,
Екеуінің ... адам ... ... (46, ... ... ... ... ... ... ... ... ата-бабасы адам баласы үстіне билік жүргізу үшін отырғаны екі ... ... ... ... ... ... істеміқаған отырған(46,44)
3. Осы циклдың қорытынды бөлімінде - екі жол Білге қағанның ата-
тегінің билік ... ... ... ... үшін ... ... баяңдалады:
Отырып, түркі халқының ел-жүртын
Қалыптастырған, иелікеткен. (46,44)
Бірінші хикаяның алғашқы циклы осымен аяқталады. Бұл хикаяның қалған
екінші, үшінші және төртінші циклдарының ... ... да дәл ... де ... келеді.
Ал енді осы «Күлтегін» (үлкен жазу) жырының ... ... ... ... ... зор ... жасалғаны - алтыншы
хикаясы.
Күлтегін ескерткішінің (үлкен ... ... ... ... ... ... жөнінде жазылған ғажайып жыр-дастан деуге болады.
Алтыншы хикая он үш топтамадан тұрады.
Міне, осы алтыншы хикаяның ... ... ... ... қызметінің
алғашқы сәттері қалай болғанын суреттеуден басталады. Бұл циклдың басталуы
- он ... бала ... ... деген ерлік есім қалай берілгенін төрт
жол жырда баяндап ... ... ... ... ... ... туған жер
үшін жүргізген қанды шайқастары (он жол өлеңде) көрсетіледі. Ал ... ... (бір жол жыр) ... теңдесі жоқ жеңістері ... ... ел ... ... ... ... (46, 50)
Бұдан кейін оқиға желісі ұлғая түсіп, Күлтегін батырдың туған жері
үшін ерлікпен шайқасқаны ... ... ... және ... қан ... шығады. Күлтегін он жасында ер атанады:
Он жаста Үмай текті шешемнің бағына
Інім Күлтегін ер ... (46, ... ... жолдарда Күлтегіннің соғдыларға қарсы күресі, таб-ғаштың
бес мың әскерімен болған соғысы жыр болады. Мұнда ... ... ... деген сөз бар. Ол жауды жеңіп, қаруларын ... ... ... ... ... топтамасында Күлтегіннің туған жер үшін жүргізген
қанды шайқастары ... Ал ... ... бөлімінде Күлтегіннің
тендесі жоқ жеңістері зор мақтанышпен айтылған. Соның нәтижесінде түрік елі
өзінің ... ... ... ... ... қайта ел болды,
Халқымыз қайта халық болды. (46,76)
«Күлтегін» жырының бұдан ... ...... ... ... т. б. ... соғысы. Күлтегіннің тайсалмай сол ... ұлық ... Құшы ... ... ... ... ... арпалысы суреттеледі. Жырда Күлтегін түркі ... ... ... ... ... елде ... ... өмір орнатады.
Күлтегін түркі халқын ... ... ... ... ... ... Жырдың басты идеясы түркі халқын ауыз бірлікке, ... ... ... ... ата-баба жолын берік ... ... ... ... халқы ата-баба дәстүрін берік ұстаған кездерінде ... ... өмір ... ... ... ол жолдан тайып, дүшпаннан
алданған сәттерінде:
Бек ұлдары құл болды,
Пәк ... күң ... ... (46, ... соңында Күлтегін өлгенде бүкіл Түркі халқы ... ... ... ... салтанатына әлемнің төрт бұрышынан көп елшілер,
батырлар, тас қашайтын шеберлер, ... ... ... т. ... ... Күлтегін батырды жерлеуге татабы елінен келгеңдерді Удар-
Сеңгун, табғаш қағанынан -Ісиі-Лікең ... ... Күн ... Соғды,
Бершекер, Бүхар ұлыстарының халқынан- Нең-Сеңгун, Тарханұлы, «он оқ»елі ... ... ... ... және Оғыз ... ... қырғыз Тардуш Чур
Күлтегінді жерлеуге қатысқаны жырда зор шеберлікпен баяндалған.
Орхон жазба жәдігерліктері ішінде «Тоныкөк» жыры ерекше орын ... ... ... ... оныТоныкөктің өзі жазған деген болжам бар.
Әйтсе де бұл жыр ... ... ... ... ... ... ... мазмұны жағынан «Күлтегін» жырына өте-мөте
ұқсас.Әсіресе композициялық құрылымы -топтамал, мен элементтердің атқаратын
қызметі құдды Күлтегін ... ... ... ... ... әрі жаңа ... қорытуға көмектеспек. Бұл
еңбектердің бүгінгі тарихи таным үшін ең негізгі маңызы да осы ... екі ... ... қатысы бар тағы да бір мынадай жағдайды айта
кетелік. Осыдан ғасыр ... ... ... орта ... ... ... жөнінде пікір алысу басталғанда, олардың ... ... ... ғалымдар сенімсіздік танытты. Ол ... ... ... түріктік төркіні дәлелденген бұл жазулардың (сөз
Енисей және Минусинск ... ... – авт.) ... ... ... сәл
алдында ғана ең таңдаулы ... бірі ... тас ... тән ... ... ... деген пікірді білдіре келіп,
кейінірек Моңғолиядағы Орхоннан табылған түрік ескерткіштеріндегі тура ... ... ... ... дат ғалымы В.Томсеннің қытай
жылнамалары ... ... ... ғалымдар қауымдастығы бұл жағдайды
ғылыми факті ретінде мойындауға мәжбүр болғандығын жазады ... ... ... Т. 5. М., 1968, с. 426.). ... ... қытай дерек
көздерінде Түрік қағандығының қайраткерлері Білге Қаған (734 ж. көз ... оның ... ... (731 ж. көз ... ... аталып, қызметі
баяндалғаны мәлім болған соң түрік өркениетіне, оның ... ... ... ... ұшырай бастайды.
Тарих тағылымы тағы алдымыздан шығып отыр. Осы баяндалған үрдіске ұқсас
жағдай енді, міне, ... ... ... ... ... мен б.з. ... ... өмір сүрген Үйсін мемлекеті мен бүгінгі қазақ этносы
арасындағы сабақтастық байланыс ... орай ... ... ... Хань ... ... бетіндегі Орталық Азия кеңістігін
мекен еткен ... ... ... ... ... Алатаудың
солтүстік етегі мен Іле бойына қоныстанған ... ... ... ... ... дейін осы көне халықтың этностық тегі ... ... ... ... ... ... бір ... индоеуропалық иран тілді халықтар тобына жатқызуға бейімділік
танытса, екінші жағындағылары түрік тілді ... жұрт ... ... ... ... Қытай Халық Республикасындағы гуманитарлық ғылымдар саласында
қалыптасқан “үйсінтану” бағытының бүгінгі аяқ ... ... ... ... нүкте қоятын сыңайы бар. Осы ... ... ... ... дейінгі жиынтығы есебінде жарық көрген “Ежелгі
Үйсін елі” кітабында қытай жылнамаларындағы “усун” мен ... ... ... бір ... ... үйсіндердің бір халық, ал ... ... ... ... ... тікелей сабақтастық байланыс бар
екендігі нақты ... ... әрі ... баяндалады.
Енді осы “Орхон атласы” мен “Ежелгі Үйсін еліне” ортақ тағы да мынадай бір
жағдайға тоқталайық. ... ... ... оқу ісінде ұзақ
жылдар бойы еуропалық және ресейлік ғалымдар белсенділік танытып келді. Бұл
ретте біз еуропалық ... ... ... ... ... ... көне
түрік ескерткіштерін оқу және бұл ескерткіштердің ... ... ... алатын орнын байыптау ісінде отандық мамандардың ғылыми
танымдық жаңа сапаға ... ... ... көне ... ескерткіштерді оқу ісіндегі сапалық тұрғыдан жаңа
бұл кезең не үшін керектігін ... ... ... ... ... ... жәдігерліктерін оқуда тыңнан жол салды. Бұл шынымен де
ежелгі ... ... ... ... жоқ ... ерлік болатын. Сонымен
бірге аталмыш ескерткіштерді оқу және ... ... сол ... ... болып табылатын бүгінгі түрік ... ... бұл ... ... ... ... пікір білдіруі қажет-ақ
еді. Өйткені, түрлі тарихи дәуірлерде өмір сүрген бір этносқа тән ... ... ... ... генетикалық жад арқылы берілетін
ішкі тылсым байланыстың болуы ғылымда ... ... ... ескерткіштерге байланысты осы мазмұндағы қатынас Үйсін кезеңіне
тиесілі тарихи мұраларды ... үшін де ... ... ... Өткен ХХ ғ.
80-ші жылдарынан “26 тарих” ... ... ... ... ... қазақ тарихына қатысы бар деректік материалдарды қазақ тіліне аудару
ісі ... ... Оған көне және жаңа ... ... ... ... ... қандас бауырларымыздың кәсіби қалыптасып шығуы негіз
болды. 2006 жылдан бастап “Жұңго тарихнамаларындағы қазаққа ... ... ... ... көп томдық еңбектердің алғашқы екі томы
қазақ тілінде елімізде жарық көрмек.
Жоғарыда Үйсін мемлекеті мен ... ... ... ішкі ... бар ... мәдениеттің түрлі тарихи кітаптарда көрінісі екендігі айтылды.
Олай болса біз ... ... ... ... осы тарихи байланыс қандай
деңгей және мазмұнда көрініс тапқан, енді осы тақырыпқа ... ... ... ... ... ... көзге ұрып тұрған
кейбір қырларына ғана тоқталуды жөн ... Ең ... ... бұл аталған екі қоғамның да шаруашылық негізі бір
болғандығы анық және ол дау ... ... ... ... мал басы 4-5 мың ... ... “Тарихи жазбалар” атты
дерек көзінде: “...Үйсін елі ... еді. ... 4-5 мың ... бар” –
делінеді (Ежелгі Үйсін елі. Қытай деректері мен ... ... ... Ал ... ас берілгенде оның төрт мың жылқысын, қазынасын,
дүние мүлкін таратқан екен. Күлтегін ... ... ... ... дүние-мүлкін, төрт мың жылқысын, (ірі) қарасын (қағанның)
айтуы бойынша Тұйғындар таратты ...”, — ... ... ... ... ... атласы”. “Күлтегін” баспасы,
2005, 191-б.).
Бір ғажабы, арасында сегіз ғасырға жуық мерзім бар бұл екі қоғамда да ... ... ат, ... — байлықтың, ерліктің, сұлулықтың, мәңгіліктің
символы. Хан патшасына үйсіндер қалың малға мың ... ... Ал ... ... ... ... тау ... атайды. Күлтегін жазуында
“Күлтегін Байырқудың ақ ... ... ... ... “Күлтегін боз қасқа ат
мініп шапты” деген ғажап тіркестер кездеседі (“Ежелгі Үйсін елі”, 251-б.;
“Орхон ... ... ... ... ... ... мен ... қағанатының шаруашылықтағы өзара сабақтастығы
олардың материалдық және рухани мәдениетінен де анық ... ... ... ... ... Мыңжанұлы “Ежелгі Үйсін елінде” деген
көлемді мақаласында “Үйсін елінде бүкіл елді ... ... ... деген тұжырым жасап, оның негізгі лауазым атауларын келтіріп,
соңынан алғашқы ... ... ... мол ... ... ... билікте билер әулеті тұр. Би, билеу (властвовать) ұғымы осы үйсіндер
заманында ... ... елін ... ... ... жақсы
басқарған жоғарғы билік иесіне “ел” деген ұғымды тіркеп айту дәстүрі де осы
тарихи мезгілде қалыптасуы әбден ... ... ... ... бидің
(б.з.б. 177 жылдан бұрын) баласын Елжау би (б.з.б. 177-б.з.б. 104 ... ... ... ... ... елі”, 31-б.).
Аталмыш екі қоғамдағы ақсүйектерді жерлеу рәсімінде де ... ... опат ... ақсүйекке Египет пирамидаларын еске
салатын алып обалар тұрғызу салты қалыптасқан. Түрік ... ... ... алып ... қашалып жазылған жазулар (ұстындар) ... ... ... ... ... бір ... жаңа тарихи
сатыдағы көрінісі еді. Сондай-ақ бұл екі ... ... ... ойы да ... ... яғни ... ... жасырған
алып обалар мен мағыналы да астарлы сөздер қашалған алып ұстындар бұл екі
дәуірдегі ... ... ... ... ... ұмтылысын
айғақтауға тиіс болды. Араға мыңдаған жылдар салып біз де бүгін олардың
ішкі сырын осы ... ... Бұл екі ... дүниетанымында да ортақ өзек анық байқалады. Күлтегін
мәтінінде “Күлтегін қой жылы (731 – авт.) тоғызыншы ... он ... ... ... ... ... ... елін (төрін) орнатып, ұша барды”,
“Әкем – қаған ит жылы ... ... ... ... ұша ... ... ... (“Орхон ескерткіштерінің толық атласы”, 190, 191, 257, 261-б.б.).
Кітап авторлары мәтіндерде берілген бұл ... ... ... ... ... түсінігінде адамның тәні Жер-Анада қалып, жаны
ұшып кетеді дегеннің дәлеліне саяды” деген тұжырымға ... ... ... ... мен ... қатысты осы көзқарас үйсіндерде де болғандығы
байқалады. ... біз бұл ... ... ... ... ... Жарық дүниеден қайтқан адаммен бірге оның мінер
атының, жұмсар құлының, киер киім-кешегінің, сәнді бұйымдарының, тіптен ас
ішер ... ... ... ... дәлелді көрінісі болса керек. Адам
өмірден озды, бірақ біржола кеткен жоқ, яғни оның жаны ғана ... ... ... ... Ұшып ... жанның о дүниеде тәнге қайта оралуы әбден
ықтимал. Олай болса, опат болған ... ... ... ... ... ... ... құлы мен қажетті түрлі заттары бірге жерленгені жөн.
4. Бұл екі ... ... ... ... ... ... ... де көрінеді. Мәселен, Орхондағы Бұғыты кешеніндегі
ұстынның бас жағына қасқырды еміп тұрған ... ... ... ... ... ... заманынан, тіптен одан да арғы мезгілден келе
жатқандығы даусыз (сонда, 48,49-б.б.). ... ... ... ... 31 ... мынадай көріністі оқимыз. “Ұлы нүкістер ... ... биді ... ... ... ... ... халқы босып,
ғұндарды паналапты. Жаңа туған нәресте күнбиді аталық Бозоқ ябғұ қалың
шөптің арасына ... ... ... ... оған азық алып ... келсе,
сәбиді көк құртқа емізіп жатыр екен, ал ет тістеген қарғалар оны төңіректеп
ұшып жүр екен” (Ежелгі Үйсін елі, 201-б.).
Көне ... ... ... ... ... ... көздері мен
зерттеушілерінің көрсетуіне сүйеніп 647 жылы Батыс Түрік қағаны ... ... ... ... мүсінін сыйлыққа тартады, ал б.з.б.
31 жылы Хан сарайы өзінің өкілі арқылы үйсіндерге Алтын Адамды ... ... – авт.) ... ... ... ... отырып, “Подобное
изображение найдено в районе города Иссык, Алма-Атинской ... ... ... ... ... — деп тұжырымдайды (Зуев Ю.А.
Ранние тюрки: очерки истории и ... А, 2002, с. 25, ... ... көрсетуіне сүйенсек, Алтын сауытты адам бейнесі негізіне
алынған тарихи тұлға – түрік жұртын ауыр ... ... жоқ ... ... аса ірі ... ... Елжау би. Өйткені, көне түрік ... ... еміп аман ... есейгенде елін қайта жинап, оны жаңа жайлы
қонысқа жеткізген қайраткерлік іс осы ... ... ... атласы” авторлары кезінде С.Г.Кляшторный мен В.А.Лившицтің “соғды
жазуы алғашқы Түрік қағанатының ресми алфавиті болған” деген ... ... ... ... түріктер өздері құрған мемлекет
пен оның тарихи тұлғалары жөнінде мәліметтерді кейінгі ... ... ... ... назар аударады. Сондай-ақ байырғы түрік
жазуы өзге ... тән ... ... емес, қайта байырғы түрік
тілінің фонетикалық ерекшелігін негізге ала отырып жасалынған төлтума
әліпби ... ... ... ... ... ... ... қалыбына салсақ, олар амал мен биліктің тізгінін тең ұстап, бірін-
бірімен үйлестіре білген. Байырғы түрік ... ...... ... ... ... ескерткіштерінің толық атласы”. 30-б.).
Ал осы Орхон ескерткіштеріндегі түрік ... қай ... ... ... сұрауға әзірге жауап жоқ. Дегенмен Атласта берілген Онгин ... ... жазу мен Есік ... ... ... 26 әріптен
тұратын жазудың өзара ұқсас, жақын екендігін аңғару ... қиын ... ... ... ... ... А.Аманжолов: “Бұл жазу, негізінде,
көне ... ... ... көне ... ... жасалды деген
пікірдеміз”, – деп жазады (Аманжолов А. ... ... және жазу ... 1996, ... айтқанда, Есік қорғанындағы жазу Үйсін және Түрік ... ... ... ішкі ... бар ... тағы бір
айғағы.
М.Жолдасбеков пен Қ.Сартқожаұлының “Орхон ескерткіштерінің толық атласы”
ақиқатын әрі асыра ... ... ... ... жаңа ... ... ... мемлекеттік “Мәдени мұра” бағдарламасын орындау
ісіне қосылған үлкен үлес және қоғамда бүгінгі күні ... ... ... ... үрдісіне жағымды ықпал жасайтын құнды дүние.
Сонымен бірге еңбек авторларына мынадай ... өз ... ... жөн ... Орта ...... Азия ... түрлі тайпалық
одақтардың бірін-бірі алмастыру кезеңі болды. Осынау тынымсыз жүрген өте
күрделі ... ... ... және оны түсіндірудің өз ерекшеліктері
және ғылыми әдіс-тәсілдері бар. Егер осы ... ... тән ... ... оқу ісіндегі бастапқы кезеңде басымдылық алдымен
тілші ғалымдарға берілетіндігі түсінікті табиғи құбылыс болса, ал ол ... ... ... ... ... ... ахуалды танып білу,
талдауға алу тарихшы мамандарға тиесілі. Кітапта, мәселен, алты оғыз, сегіз
оғыз, тоғыз оғыз тайпалар одағын ... ... ... жеке ... ... Түрік қағанатын құру және оның тілдік ерекшелігін
анықтауда белгілі бір ... ... және оның ... ... беру
байқалады.
Бұл айтылған пікірлер, әрине, болашақта Атлас сияқты іргелі де кең ауқымды
еңбектерді даярлау ісінде ескерілер деген ... ... ... ... ... атласы” Түрік қағанатының бүгінгі толық құқылы
мұрагерлерінің бірі ... ... оның ... өз ... қорыту
және игеру ісіндегі тамаша ... ... өзің ... ... ... ... ... халық мақалы.
Бұдан 4-5 жыл бұрын Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ... ... ... жазуының мұрағаты ашылды. Мұражай ортасындағы Елтеріс Құтлұғ
қағанның бас мүсіні зерделі көрушіні терең ойға, ... ... ... ... ... құндылық, ұрпақтар сабақтастығы деген ұғымдардың нақты
өмірлік негізі бар екендігіне көз ... ... ... біз де, ... ... мың сан ұрпақ та кешегі Кеңестік заманның
құйтырқы саясатының салдарынан осынау қазақ елінің ондаған ... ... көне ... жете ... ... ... ... қой. Бір
ғасырға жуық уақыт бойы біз өз тарихымыздан айрылып ... Оны тек ... шегі жоқ, алып ... алып ... ... жеріміздің асыл да қасиетті
топырағы, қатпар-қатпар терең қойнаулары сақтаса, ... ... ... ... күні бүгінге дейінгі мирас ... ... ауыз ... ... жырлары мен дастандары, ертегілері
мен мифтері ғана ... ... кең ... ... ... ... ... жол бермей, данышпан, ақылмандығымен, ерлігімен қорғап қалған әз
анамыз Тұмар ханшаны білмей өсті. Елін де, ... де ... оның ... ... өз ... дәл ... арнағандай етіп, тас құлпытастарға мәңгілік
қылып, қашап жазып кеткен Күлтегін, Білге қағандар ... ... ... ... ... болмады. Менің өзімді тағы бір ... ... ... ... ... ... бері құпия сақтап,
белгісіз күйде қозғаусыз жатқан тас қашаулардағы көне жазуларды ... ... ие ... соны өз ... ... ... ... мүмкіндік алғаным деп білем. Бұл істе көптеген білікті
ғалымдарымыз бен ... ... ... ... ... ... ашу жолындағы бірлескен ғылыми еңбегіміздің өз ... ... өте ... біледі, Иманғали інімнің аса алғырлығы мен игі бастамасы ... бір ... ... ... ... алып ... Күлтегін бабамыздың бірегей
ескерткіш құлпытасының көшірмесі кеш те болса, өз елімізге қайтарып алынып,
үлкен мұражайымыздан ... ... орын ... де ... қол ұшын
бергенімді мен өзіме үлкен бақыт деп санаймын.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Дала мен қала
2. Н Келімбетов «Ежелгі ... ... ... 2005
3. Егемен Қазақстан Республикалық газеті 2007. 02. 21
4. Қазақ совет энцеклопедиясы
Жоспар:
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
1. Орхон Енисей ... ... ... ... ... ... Қорытынды
IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орхон- Енисей ескерткіштерінің көркемдік мәні, зерттелуі8 бет
Орхон-Енисей ескерткіштерінің тарихы мен зерттелуі23 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Ескі заман ескерткіштері. орхон-енисей жазу ескерткіштері7 бет
Орхон - Енисей жазба ескерткіштері22 бет
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық ерекшелiктерi232 бет
Қазақ және түрік антропонимдерінің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастығын анықтап, екі тілдегі кісі есімдерінің көне түркі негізін орхон - енисей, талас және т. б. ескерткіштеріндегі жазбалар арқылы тауып, салыстырып, ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту және қолданысқа енгізу52 бет
Жылқы және ту12 бет
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Күлтегін ескерткіші - түркі тектес халықтардың баға жетпес байлығы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь