Сарыағаш ауданында қызанакты өсірудің интенсивті технологиясы

Нормативтік сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
Белгілер мен қысқартулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
Анықтамалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1 Аналитикалық бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
1.1 Оңтүстік өңіріндегі қызынақ дақылына сипаттама ... ... ... ... ... ... ..10
1.2 Оңтүстік өңіріндегі қызанақ дақылының өсірілу жағдайлары ... ... 13
1.3 Қызанақтың халық шаруашылығындағы маңызы ... ... ... ... ... ... ...14
1.4 Микроэлементтерді көкөніс егістігіне қолдану ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
1.5 Оңтүстік өңіріндегі көкөніс дақылдарын бүлдіретін зиянкестер
және басқа зиянкестердің тудыратын ауруларына ,
арамшөптерге сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
1.6 Оңтүстік өңіріндегі көкөніс дақылдары зиянкестерінің жаппай
көбеюі және оны болжау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
1.7 Тамшылатып суару технологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
1.8 Тамшылатып суарудың негізгі кемшіліктері және оларды
болдырмау жолдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
2 Технологиялық бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.1 Сарыағаш ауданының аймақтық қасиеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.2 Оңтүстік Қазақстан облысының топырақ түрлері ... ... ... ... ... ... ... .30
2.3 ОҚО аумағының климаттық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31
2.4 Қызанақтың биологиялық ерекшелігі мен агротехникасы ... ... ... ... ...33
2.5 Қызанақ сорттарының сипаттамалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
2.6 ОҚО мемлекеттік сортсынау инспектурасыныңСарыағаш кешенінде өсірілген қызанақ сорттарына сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
2.7 Қызанақты өсіруде тамшылатып суарудың негізгі
артықшылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45
2.8 Қызанақ дақылын төменгі қысымды тамшылатқышпен суару ... ... ... 48
2.9 Жоғары өнімді қызанақ сорттарын өсіру . жоғары өнім кепілі ... ..50
3 Тіршілік қауіпсіздігі және еңбекті қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .52
4 Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58
5 Экономика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..63
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...66
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 67
Тақырыптың өзектілігі.Қызанақ құнарлылығымен, өте дәмділігімен және жұғымдылығымен халықтың тағамға көбірек пайдаланатын көкөнісі.
Дәрумендердің көптігіне қарай қызанақты жеңіл (диеталық) тағам ретінде пайдаланады. 1 стакан шырыны А және С витаминдеріне тәуліктік қажеттіліктің жартысын қамтамасыз етеді. Жас қызанақ шырынында ішектегі ашу, шірудің өрістеуін басатын күшті фитонцидтер сақталады және асқазан сөлінің секрециясына әсерін тигізеді, жүрек қызметін жақсартады. Арықтау қажет болғанда алма, асқабақ, лимон (арақатысы 2:4:2) шырындарын қызанақ шырынына араластырып пайдаланады. Езілген мәуесінің күшті бактерицидтік әсері бар болғандықтан іріңді жарақаттарды емдеуге қолданады. Қызанақтан әр түрлі 100-ден астам дәмдеуіш қоспалар жасалынады.
Қазіргі кезде жаңа технологиялардың қарқынды дамуы қызанақты өсіруге үлкен мүмкіндіктер туғызып отыр. Қазіргі таңда ауылшаруашылығы саласына тамшылатып суару жүйесі еніп жатыр. Осы ретте тамшылатып суару технологиясын қызанаққа да пайдаланып, суды үнемдеп, мол өнім алудың жолын ойластырған жөн. Қызанақтың өнімділігін жоғарылатуға себепші бола алатын соңғы жетістіктерді қолдану қажет болып отыр. Бұл тәсілдің нәтижесінде дақылдың өнімділігі мен сапасын дүние жүзілік стандарттарға сәйкес болуын қамтамасыз етуге болады .
1. Жанзақов М.М. Өсімдік шаруашылығы . Қызылорда. «Тұмар» 2007 ж. 127-132 беттер.
2.Қ.К.Әрінов, Қ.М.Мұсынов,А.Қ.Апушев т.б. Өсімдік шаруашылығы –Алматы:ЖШС РПБК «Дәуір»,2011.-632 б.
3. Әметов Ә.Ә., Мырзақұлов П.М. «Жоғарғы сатыдағы өсімідктер систематикасы» – Алматы, 2000 ж.
4. Мұхитдинов Н. М., Бегенов Ә. Б., Айдосова С. С. Өсімдіктерморфологиясы және анатомиясы. Алматы 2001,458- бет
5. Әрінов Қ., Нағымтаев А., Ысқақов М., Серікпаев Н., Жұмағұлов И. Агрономия негіздері: Оқулық. – Астана: Фолиант, 2007, 150- бет
6 .Нұрғасенов. Т.Н.,Сүлейменова С.Е., Каракальчев А.С., Арыстанғұлов С.С. Сорттану тұқым шаруашылығы және тұқымтану. Алматы, 2005
7. Елешов Р., Бекмағанбетов А. – Агрохимия .- Алматы.- 1989
8. Салихов Т.К. Батыс Қазақстан облысы жағдайында картопты отырғызу жиілігі мен тыңайтқыштар қолданудың оның өнімділігі мен сапа көрсеткіштеріне әсері. Жаршы. Алматы, 2005. № 12. 25-26 б.
9. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (с основами статистической обработки результатов исследований) – 5-е изд., доп. и перераб. – М.:Агропромиздат, 1985. С.351, ил.
10. Вавилов П.Пю и др. Практикум по растениеводству (П.П.Вавилов, В.В.Гриценко, В.С.Кузнецов. Под ред. П.П.Вавилова. – М.: Колос, 1983. С. 352 ил.
11. Омбаев Ә.М.,Алдабергенов К.И.,Әбішев И.Ә.,Әлібаев Н.Н.,Сыдық Д.Ә.,Түрбеков С.О.,Паржанов Ж.Ә.,Үмбетаев И.У. Оңтүстік Қазақстан облысы ауыл шаруашылығы өндірісін өркендету жүйесі. Алматы, «Бастау» ЖШС 2006ж.,432 бет.
12.Қ.К.Әрінов, Қ.М.Мұсынов,А.Қ.Апушев т.б. Өсімдік шаруашылығы –Алматы:ЖШС РПБК «Дәуір»,2011.-632 б.
13. Әметов Ә.Ә., Мырзақұлов П.М. «Жоғарғы сатыдағы өсімідктер систематикасы» – Алматы, 2000 ж.
        
        Ф.7.04.-08
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ШЫМКЕНТ УНИВЕРСИТЕТІ
... .
Сарыағаш ауданында қызанакты өсірудің интенсивті технологиясы ... ... ... ... ... 2014 ... ... РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ШЫМКЕНТ УНИВЕРСИТЕТІ
.....кафедрасы

Кафедра меңгерушісі
__________.
"_____"________2014 ж.
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы: Сарыағаш ауданында қызанакты өсірудің интенсивті технологиясы жұмысы
5В080100 мамандығы->
Орындаған ... ... ... ... ... ... ... жұмысы 68 - беттен тұрады.
Диплом жұмысында Сарыағаш ауданы жағдайында қызанақтан жоғары,сапалы өнім алуды қамтамасыз ... су қоры ... ... ... және экономикалык ... ... ... жұмысы кіріспеден, аналитикалык бөлімнен.технологиялық бөлімнен, тіршілік кауіпсіздігі және еңбекті корғау,коршаған ортаны қорғау, экономика, қорытынды бөлімдерінен, 7 ... пен 8 ... , 29 ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
Мазмұны
Нормативтік сілтемелер...................................................................................5
Белгілер мен қысқартулар................................................................................6
Анықтамалар ....................................................................................................7
Кіріспе ...............................................................................................................8
1 Аналитикалық бөлім.............................................................................10
1.1 Оңтүстік өңіріндегі қызынақ дақылына сипаттама..........................10
1.2 Оңтүстік өңіріндегі ... ... ... ... ... ... ... маңызы...........................14
1.4 Микроэлементтерді көкөніс егістігіне қолдану..................................16
1.5 Оңтүстік өңіріндегі көкөніс дақылдарын бүлдіретін зиянкестер
және басқа зиянкестердің ... ... , ... ... Оңтүстік өңіріндегі көкөніс дақылдары зиянкестерінің жаппай
көбеюі және оны ... ... ... ... ... ... ... кемшіліктері және оларды
болдырмау жолдар...................................................................................28
2 Технологиялық бөлім............................................................................30
2.1 Сарыағаш ауданының аймақтық қасиеті............................................30
2.2 Оңтүстік Қазақстан облысының топырақ ... ОҚО ... ... ... ... биологиялық ерекшелігі мен агротехникасы...................33
2.5 Қызанақ сорттарының сипаттамалары..............................................37
2.6 ОҚО ... ... ... ... өсірілген қызанақ сорттарына сипаттама......................................................41
2.7 Қызанақты өсіруде тамшылатып суарудың негізгі
артықшылықтары...........................................................................................45
2.8 Қызанақ ... ... ... ... ... ... Жоғары өнімді қызанақ сорттарын өсіру - жоғары өнім кепілі......50
3 Тіршілік қауіпсіздігі және еңбекті қорғау.............................................52
4 Қоршаған ... ... ... ... ... ... сілтемелер
Осы диплом жұмысында төмендегідей құжаттарға сілтемелер пайдаланылған:
ГОСТ ... . ... алу және ... ... ... күші
ГОСТ -10840-64 Тіршілікке қабілеттілігін анықтау
Анықтамалар
Осы диплом жұмысында төмендегідей терминдерге сәйкес анықтамалар пайдаланылған:
Гербицид - латынның шөп және ... ... сөз. ... - ... және ... арттыру шаралары.
Селекциялық сорт- селекцияның ғылыми әдістеріне негізделген, ғылыми- зерттеу ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық, биологиялық және тұқым қуалау қасиеттерімен шаруашылыққа құнды белгілері бар ... ... ... ... ... үшін күресте көбірек бейімделген организмдердің ұрпақтар бойы сақталуына тірелетін эволюцияның үш негізгі факторлардың біреуі.
Фотосинтез - өсімдік жапырағында Күн ... ... су мен ... ... ... органикалық заттың түзілу процесі.
Минералды қоректену - өсімдіктің топырақтан қажетті минералды ... ... ... ... - ... өңдеу кезінде топпыраққа интенсивті ылғал жасау оның құрылымы мен құрылысының бұзылуына және топырақ құралу процесіне бағытының өзгеру.
Парник - ... ... ... ерте пісетін көкөніс өсіруге арналған жабық құрылыс.
Үстеп қоректендіру - өсімдік өсіп тұрғанда қосымша тыңайтқыш енгізу әдісі.
Тамшылатып суару -- бұл ... ... ... ... ... жаңа ... мен қысқартулар
Осы диплом жұмысында төмендегідей белгілеулер мен қысқартулар пайдаланылған:
ОҚО _ Оңтүстік Қазақстан облысы
ж.ж. - жылдар
ж.т.б. - және тағы ... - тағы ... - 1 ... ... ... ... ... өнім мөлшері
см - сантиметр
% - пайыз
м - метр
ц - ... - 1 куб ... ... есебі
< - кіші
> - үлкен
ҒЗИ - ғылыми-зерттеу институты
млрд. - милиард
P - ... - ... - 1 ... килограмм есебі
ә.е.з. - әсер етуші зат
с.е. - су ерітінді
э.к. - ... ... ... ... өте дәмділігімен және жұғымдылығымен халықтың тағамға көбірек пайдаланатын көкөнісі.
Дәрумендердің көптігіне қарай қызанақты ... ... ... ... ... 1 ... ... А және С витаминдеріне тәуліктік қажеттіліктің жартысын қамтамасыз етеді. Жас ... ... ... ашу, ... ... ... ... фитонцидтер сақталады және асқазан сөлінің секрециясына әсерін тигізеді, жүрек қызметін жақсартады. Арықтау қажет болғанда ... ... ... ... 2:4:2) шырындарын қызанақ шырынына араластырып пайдаланады. Езілген мәуесінің күшті бактерицидтік әсері бар болғандықтан іріңді жарақаттарды емдеуге қолданады. ... әр ... ... ... ... ... жасалынады.
Қазіргі кезде жаңа технологиялардың қарқынды дамуы қызанақты өсіруге үлкен мүмкіндіктер туғызып отыр. ... ... ... саласына тамшылатып суару жүйесі еніп жатыр. Осы ретте тамшылатып суару технологиясын ... да ... суды ... мол өнім ... жолын ойластырған жөн. Қызанақтың өнімділігін жоғарылатуға себепші бола алатын соңғы жетістіктерді қолдану қажет болып отыр. Бұл ... ... ... ... мен ... ... жүзілік стандарттарға сәйкес болуын қамтамасыз етуге болады .
Оңтүстік Қазақстан облысы жағдайында сыртқы ортаның ... ... және ... мен зиянкестерге төзімді сорттарды пайдалану қажет. Сол себепті қызанақтың жаңа сорттарын экологиялық ... ... ... осы ... топырақ-климат жағдайына бейімделуіне назар аударып, тұрақты мол өнім беретін сорттарын ... ... ... ... ... ... тұрғындарын көкөніс дақылдарымен толық қамтамасыз ету үшін жүйелі түрде сорт жаңарту және сорт ... ... ... ... адам ... қалыпты қызмет етіп,колайсыз жағдайдан қорғаныштық қасиетінің арта түсуінде көкөніс дақылдарының орны ерекше.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері.Зерттеудің негізгі ... - ... ... ... ... ... сапалы өнім алуды қамтамасыз ететін, су қоры көздерін үнемдейтін, экологиялық және ... ... ... ... ... ... көкөніс шаруашылығына ұсыну.
Бұл мәселені шешу үшін төмендегідей міндеттер қойылды:
* әдеби мәліметтерге сүйене отырып, ... ... ... ... ... сипаттама беру;
* қызынақтың будан сорт үлгілеріне фенологиялық бақылауы ... ;
* ... ... ... үшін су қоры ... үнемдейтін тамшылатып суарудың экологиялық және экономикалық тиімділігін анықтау.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы:Сарыағаш ауданы жағдайында қызанақ сапасын арттыру үшін су қоры ... ... ... ... ... және ... ... технологиясын көкөніс шаруашылығына ұсыну.
1 Аналитикалық бөлім
1.1 Оңтүстік өңіріндегі қызынақ дақылына сипаттама
Қызанақ
Алқа тұқымдасы -Solanaceae.
Туысы: қызанақ - Lycopersicum ... ... ... - L. ... ... ... ... Еуропаға XVI ғасырда ғана әкелінген. Ең бірінші шыққан отаны -- Оңтүстік және Орталық Американың ыстық аймақтары ... ... ... Ал ... ... ерте заманнан тағамға пайдалана бастаған, онда бұл дақыл біздің дәуірімізге дейінгі V ғасырда белгілі болған. ... ... оған ... -- ... ... ат ... Бұл ... жидек" деген мағына береді. Ертедегі теземдіктер мен үнділер Мексикадан Перуге дейін Америка анықталмай тұрып өсіре бастаған. Қызанақ дақылын Еуропаға бірінші ... ... ... ... әкеліпті, ал италиялықтар жемістерінің сарьшығынан оған "Томато" -- "алтын алма" деп ат ... ... ... ... ... ... ... "поми д* амур" -- "махабат алмасы" деп атаған. ... оны ұзақ ... ... ... ... әдемілігі мен жемісінің қанық қызыл түсінен) бағалаған, немесе дәрі ретінде пайдаланған [1].
Ғылым Академиясының сөздігіндегі мәлімдемесінде К.Кондратович (1790) ... ... ... -- арапша -- алкакенги, соланум ликоперсикум деп атаған. Қазіргі кезде әр халық әр ... ... мен ... -- ... ... -- ... грузиндер - памидоры, орыстар - помидор, болғарлар, молдавандар - томат, ағылшындар -томато, лове аппле, француздар - томаат, поми ... ... - ... ... ... немістер -- томате, голландтар -- томат, даттар -- ... ... -- ... ... -- ... ... венгрлер -- парадиксом, словендер -- раизко иаболко, сербтер -- раикика, ... -- ... ... ... яблоко) -- жұмақ алмасы, поляктар -- қызанақ, иаблко злоте -- ... алма -- ... ... т.б. ... ... ... ат ... алған, біздің халық "сүйер ұлдың аты көп" дейді емес пе?
Швед табиғат зерттеушісі Карл Линней қызанақты латындардың атауында "солянум ликоперсикум" "қасқыр ... ... осы аты ... күнге дейін сақталған, осыған байланысты "улы" деген ұғым да болған. Сондықтан 1840 жылға дейін американдықтар "улы" деп келген, шындығына келгенде ... ... ... улы алколоидтың барлығы, анықталған [2].
Қызанақ - көп жылдық шөп ... ... ... елдегі құбылмалы ауа райына қарай бір жаздық дақыл. Өсіп-өну дәуірінде әрбір жапырақтарының қойынында жанама жас сабақ бұталары ... ... ... ... топыраққа иіліп жабысады да, жаңадан тамырланып көп сабақты жанама бұталарымен ұзарып өсе береді. Одан әрі ... жаюы үшін ... ... шипагерлерді қажет етеді. Орташа, кеш пісетін сортгары ұзақ мезгіл өсіп жетіледі. Егер салқындық болмаған жағдайларда жапырақтары мен сабақтарында қолға жұққыш ... ... ... ... ... және бұлар ылғалды артық буландырудан қорғайды. Тұқымдары көктеп шыққаннан соң, немесе көшеттері отырғызылып ... ... ... 6-11 ... пайда болады да, гүлдей бастайды. Сабақ бұтақшаларының өсуі ұшар басында шоқ гүлдерінің құрылуымен тоқталатын нағыз бұталы түрлері бар. Бұталы түрлерінің ... ... ... ... ... ... салмақтанғанда майысып, топыраққа дейін жеткізеді. Сабақтары көп бұтақтанып, жанама бүйірлік өскіндері ... Ерте ... ... 6-8 ... ал кеш ... 9-11 жапырақтан кейін гүлдейді, осы гүлшоғырларынан кейін ортаңғы сабақ өсуін тоқтатып, негізгі өсу жанама бұтақтарға ауысады.
Ерте пісетін сорттарының жанама сабақтарының ... -- 60-80 см кеш ... ... пісетіндерінің жанама сабақтарында 1-2 жапырақтан кейін гүлшоғырлары мен жемістері калыптасады, ал кеш пісетіндерінде 3-4 жапырақтан ... ... және ... қос ... сары ... ұсақ шашақ гүлшоғына шоқшабас шоғырланған. Қызанақ -- өздігінен ... ... ... ыстық, құрғақ ауа райында жел мен араның көмегімен тозанданады. Гүлдерінің шоғырлары 3 түрге бөлінеді: әдеттегідей -- ... мен ... ... ... бір сабаққа орналасады (1-түрі). Егер гүлдері мен жемістері бір ... ... ... рет ... орналасса -- күрделі түрі (3-түрі). Сабағында 1 түрі мен 3 түрінің орналасулары қайталанатын болса -- оны ... ... ... дейді. Гүлдену түрлері әрбір сорттың өзіне тән ерекшеліктеріне және өсіріп-өндіру жағдайларына бағынышты [3].
Гүл шоғырлары құрылымы жағынан -- ... және ... ... ... Бұндай болуы гүлдер сабағының ұзындығына, орналасуының жиілігіне жене гүлдер сабағының ұзынды-қысқалылығына қарай белгіленеді. Гүлдері жемістерінің саны жағынан аз (7-9) және көп (10-20) одан да көп ... ... ... ... кейін жемістерінің даму кезеңі 2 мерзімге созылады. Өсіп-өнуі ауа райының жағдайларына қарай кішкене жемістері -- 27-32 ... бойы өсіп ... ... бұл ... 12-15 ... ... Осы жағдайда жасыл-көк түстерінен -- ақшыл, боз, қоңырқай, сары болып ... ... бұл -- пісу ... Ол ... ... ... байланысты болады.
Піскен жемістері әртүрлі пішінді -- ... ... ... ... өрік ... ... келеді (1-сурет).Жемістерінің орташа салмағы 80 грамға дейін кішкене, 150 грамға дейінгілері орташа, 150 грамнан асқандары үлкен ... ... ... саны ... жапырақтарының қосындысына да тең болады, алтұқымдық ұялар - 3-тен 20-ға дейін және одан да көп болуы ... ... бір ... бөлінген, ал дұрыс еместері шашыраңқы, әр тарапқа ... ... аз ... ... ... көп, ал көп ұялы ... ... тұқымдар аз болады. Жемістерінің дәмділігі, тәттілігі жағынан аз тұқымдылары артық.
Сурет 1. Қызанақтың жемістері
Жемістерінің қабықшалары неғұрлым жұқа ... ... ... ... әрі ... ... Жұқа қабықшалы жемістер тасымалдауға және сақтауға төзімсіз. Қалың қабықты, тығыз жемістер онша дәмді емес, тәттілігі ... жұқа ... ... ... ... ... ... қабықтылар тасымалдауға, сақтауға төзімді келеді[4].
Қызанақ көп сабақтанып, жанама бұтақтанып өсіп-өнетін дақыл. Сондықтанда жемісті де өте көп береді. Тез ... ... ... өте өсімтал, тұқымдары егілгеннен кейін бірінші болып тамырлары пайда болады. Содан кейін ғана ... ... ... көктеп шығады, ал осы орында өсетін болса тамыр ... ... 150 см ... ... дейін, ал жан-жағына 80-100 см дейін жайылады. Осыған байланысты тұқымдары егіліп ... ... ... ... қарағанда құрғақшылыққа, ылғалдың жетіспеушілігіне төзімді болады. Көшеттермен отырғызылатын болса, тамыржүйелері 80-90 см ... ... 60-70 см ... ене ... ... көшеттерімен отырғызылған егістікке ең кем дегенде жұмасына бір рет 25-30 см терендікке жеткенше су ... ... Осы әр ... 2 ... 10 кг ... ... өнімдерін алуға болады.
1.2 Оңтүстік өңіріндегі қызанақ дақылының өсірілу жағдайлары
Жылуға қатынасы.Қызанақ ыстық, жылы аймақтарында жақсы өсіп-өніп, өте мол өнім ... ... ... ... қою ... ... ... болып келеді. Мың тұқымының салмағы -- 2,7-3,3 ... ... ... топырақтың жылуы 10-12 °С-да 10-12 тәулікте көктеп шыға бастайды. ... дан ... ... 5-6 ... ... өніп ... ... жемістерінің пісуіне ең қолайлы жылылық күндіз 20-25°С, түнде 17-18°С. 16°С-да гүл-денуі кешеуілдейді, 10°С-да өсуін тоқтатады, ал минус ... ... ... ... ... бұл ... өте жоғарғы жылылық 33°С-та өсуін бояулатады, ал 35°С-қа жеткенде өсуі жөне фотосинтезі ... егер осы ... ... ... ... ... ... төмендесе жеміс түйіндері түсе бастайды[7].
Ылғалға қатынасы.Қызанақ топырақтың ылғалдылығын көп қажет ... ... ... ... тамыржүйелерін, жемістерін қалыптастырады. Топырақта ылғал аз болса, қызанақ өсуін тоқтатып, гүлдері мен жаңадан қалыптасқан түйіндерін түсіреді. ... ... ... ... жоғары қарай жиырыла бастайды. Ал, жемістері пісе бастағаңда топырақтың ылғалдығы азайып, тез өзгерсе, онда жемістерінің ... ... ... бастайды. Ауаның ең қолайлы салыстырмалы ылғалдығы 50-60% кем болмауы тиіс. Ылғалдық жоғары болса, ... ... ... ... ... бактериялық қара дақ және басқа да ауруларға және жемістері фитофтораға шалдығады.
Ауадағы ылғалдың тез ... ... ... ... ... күшейтеді. Көктеп шыққаннан жемістенгенге дейін топырақ қабатының ылғалдығы 60-70%, ал жемістері ... ... үшін 75-80% ... ... ... ... ашық күн ... түсетін топырақта жақсы өседі. Күн сәулесі түспейтін келеңкеде қажетті фотосинтез жеткіліксіз болып, сабақтары және ... ... ... ... ... аз болып қалады. Күн сәулесі жетіспесе жапырақтары көмір қышқыл газын сіңіре алмай ұзақ ... ... ... ... ... кейбір сорттары оңтүстік аймақтарда қысқа күндік, ал солтүстікте ұзақ күндік болады. Қызанақты зерттеген кейбір ғалымдар оны "бейтарап ... ... ... ... ... пісіп келе жатқан кезде улаған жемді (1 кг күнжара ... 60 грам ... ... ... ... 100 грам 5,5% ДДТ ... тастау қажет. Сүдігерді күзде міндетті түрде жүргізу керек[8].
Қара дақ. ... ұсақ ... ... ... ... ... ... үлкейіп, қарая түседі. Жапырақ кеуіп, семе бастайды. Осы кезде қарсы күрес жүргізілмесе жемістерінің ... ... ... ... ... сақина тәріздес дақтар пайда бола бастайды. Піскен жемісінде дақтың астындағы ... ... шіри ... ... ... ... зақымданған қызанақ сабақтарының қалдықтарында қыстайды.
1.3 Қызанақтың халық ... ... ... ... көп таралғандардың бірі. Қызанақ құнарлылығымен, өте дәмділігімен және жұғымдылығымен халықтың тағамға көбірек пайдаланатын көкөнісі.
Әбден піскен қызанақтың ... С ... ... ал ... 4 есе көп ... Ол ... ... ерекше бағалы, ал пісіп жетілмеген көк мәуелерінде витаминдер мүлде жоқ. С ... 140-940 мг ... ... - 120 мг дейін болады. Сонымен қатар, қызанақ құрамында 0,39 мг Е, 0,08 мг В,В, 0,04 В2, 11 мг В1, 0,53 мг РР ... бар. ... - 1,2 мг, ... -- 0,53 мг, никотин -0,25 мг, фолий - 11мг, темір, фосфор тұздары, әсіресе, калий көп. ... ... ... ... ... ... ... анықталды. Қант 1,6-6,4% дейін, органикалық қышқылдардан -- лимон қышқылы ... сүт және алма ... бар, ал ... ... ... ... ... аз. Органикалық қышқылдардың болуының арқасында қанның сілтілігі ... ... ... калий мен биязы талшықтар көп болғандықтан адамдардың ... ... зат ... ... ... жүрек-тамыр жүйесінің ауруларына шалдыққандарға ем-дәрі ретінде ұсынады. Құрамында қымыздық қышқылы аз болғандықтан аяқ-қол буындарында сары су, тұз ... ... ... ... ... ... ... (диеталық) тағам ретінде пайдаланады.1 стакан шырыны А және С витаминдеріне тәуліктік қажеттіліктің жартысын қамтамасыз етеді. Жас ... ... ... ашу, ... ... ... күшті фитонцидтер сақталады және асқазан сөлінің секрециясына әсерін тигізеді, жүрек қызметін жақсартады. Арықтау қажет ... ... ... ... ... 2:4:2) шырындарын қызанақ шырыньша араластырып пайдаланады. Езілген мәуесінің күшті бактерицидтік әсері бар болғандықтан іріңді жарақаттарды емдеуге ... ... әр ... 100-ден астам дәмдеуіш қоспалар жасалынады.
Қызанақ жемістерін маринадтау. Алдымен маринадтауға қажетті қоспа ерітінді дайындап алынады. Бір литр қоспа дайындау үшін 1 литр суға 50 ... ... 60 ... тұз ... 5 ... қайнатылғаннан кейін суытылып, дәкемен сүзіледі. Осылай дайындалған ертіндінің үстіне 40 грамм сірке қышқылы, 820 грамм қайнаған су, 80 грамм ... 35 ... тұз, 2 ... қара ... ... 4 ... аскөк, 2 грамм лавр жапырағы, 7 грамм сарымсақ қосады да, шыны ыдысқа құйып араластырады.
Маринадтау үшін жемістердің көлемі біркелкі, қызыл, піскен, ... ... ... ... ... ... ... Жемістерді салқын суға жақсылап жуып, банкілерге еппен қатар-қатар орыналастырады да, әзірлеген маринад ... ... ... ... ... ... ішіне ащы бұрыш жемісінің біреуін, қарабұрыштың үш ... 5 ... ... ... ... ... темір қақпақпен жақсылап жауып, ішінде ыссы суы бар кастрюльге қойып 10-20 минутқа дейін қайнатады.
Қызанақ пюресін ... ... ... жемістердің бүтін, тазаларын таңдап алып, салқын суға әбден жақсылап жуады. Әбден жуынған қызанақ жемістерін ... ... алып ... да ... ... алу үшін ... суға бір батырып алады) еттартқыштан өткізеді де, эмальды ... ... бұрқ ... бір ... ... ... соң ... өткізіп, жұмсақ мәйегінен қабықтары ажыратылады. Жұмсақ мәйегін 45-60 минут қайнатады (қайнатқанда ұдайы ағаш араластырғышпен араластырмаса кастрюльдің түбінде қоюы ... ... де, дәмі ... Дайын болған төпті шыны банкілерге қүйып, аузын бекітіп, ыссы суы бар ... 30 ... ... ... Осылай жасалған қызанақ төбін (пюре) салқын қоймада ұзақ сақтауға болады[10].
Қызанақ жемістерінен ащытұздық дайындау. ... ... ... ... қайнаған сумен тез құймалап алып, салқын сумен жуады да, қабығын сылып, ортасындағы өзегін алып тастайды. Еттартқыштан өткізілген қызанақ ... ... ... ... 10 ... қайнатады. 1 кг ащы тұздық жасау үшін -- 2,5-3 кг ... ... 140 ... ... 20-25 грамм тұз, 1 шай қасық (80%) сірке қышқылы, 5-6 түйір қалампыр немесе 20 ... (1,5-2 ... ... 0,5 грам ... ... қара ... 1 тіс ... алынады.
Дайын болған тұздықты алдын-ала әзірленген банкілерге ыстықтай құяды да қақпағын жауып, ішінде ыссы суы бар ... ... ... жай отта 30-60 ... ... литрлік банкаларды -- 30 минут, литрлік банканы 60 минут) қайнатады.
Қызанақты ... ... ... ... ... балыққа, борщқа тұздық ретінде қолданады. Қызанақтың ішіне ет пен ... қана емес -- ... ... пияз ... ... ... ұсақтап туралған ақжелкен, аскөк жапырақтарын сепсе өте пайдалы, дәмді болады. Ал ... ... ... мен тұқымдарынан шырын жасайды[11].
Қызанақ мәуелерінен -- томат-паста, томат-пюре, кэтчуп, шырын дайындайды, ... ... ... томат морсын дайындайды.
Өндірісте томат-паста, томат-пюре, томат шырынын жасағанда, осылардан қалған қабықшалары мен тұқымдарынан 17-29 % ... ... ... ... ... ... ... (жмых) жасап, мал шаруашылығында пайдаланады.
Қызанақты әбден кептіріп, ұнтақ жасау ... және ... өте ... және ... ... ... шыққан шырындарын қайнатып 2-3 литрлік банкілерге толтырып сатады.
Қызанақты тағамға ең көп пайдаланатын -- гректер. ... бір ... ... -- 42,3 кг, ... - 27,3 кг, ТМД ... ... -- 20 кг, ... -- 13,3 кг, ағылшындар -- 8,7 кгжейді.
Піспеген қызанақтың құрамында "алкалоид ... ... улы зат бар, ... әбден піспеген қызанақты тағамға пайдалануға болмайды, ал тұздағанда қызыл қоңыр піскендерін пайдаланады.
Қызанақ жемістерінің ... ... ... және ... ... байланысты солтүстік аймақтарда -- қышқылдау, оңтүстікте -- ... ... ... кезінде су мөлшерден көп болса, азот тыңайтқышы кебірек сіңіп, соның әсерінен жемістері сулы, дәмсіз болады. Қызанақ гүлдегенде 1 литр суға ... 20 мг ... ... ... ... жемістерінде құрғақ заттар мен қант көбейтеді [12].
1.4 Микроэлементтерді көкөніс егістігіне қолдану
Микроэлементтердің қандайда бір элементті ... ... ... өсуі ... ... ... ... қажетті дәрумендері деп есептеу керек. Адам организміне дәрумендер жеткіліксіз болса, онда ол әр ауруларға дұшар ... ... ... ... ... ... Тура сол ... өсімдіктерге қажетті элементтер жеткіліксіз болса , онда оның вегетативтік және генеративтік мүшелерінің өсуі мен дамуы тежелеледі де , әр ... ... ... ... ұялары ашылады. Са (кальций ) - өсімдіктің биіктеп ... ... ... ... ... ... ... заттар алмасу процесі артады, ферменттердің ( күшейтеді) активтілігі артады. Сu (мыс)тыныс алуды, фотосинтезді, ақуыздың ... ... ... ... ... , ... төзімділігін артады. Fe ( темір) бойлап өсіру биосинтездік ауксиндерді, ... және ... ... алмасуын, тыныс алу, фотосинтезді реттеп отырады. Mn (маргенец)тыныс ... ... ... ... ... ... құрамына енеді және ферменттерді белсендендіреді. Zn (цинк) фосфордың, ... ... ... және ... ... мен ... өсіру затты - ауксиндердіалмасуын реттейді. B ( бор) ақуыз заттарын, көмірсуларын, ұрықтануын, тозаңдануын реттейді. Mo (молибден) ауада ... ... ... ... ... ... фосфордың, көмірсулардың, азоттарды реттейді [21] .
Көкөніс ауыспалы егістері. ... ... мен ... ... үшін 6 ... ... ауыспалы егісін енгізу қажет. Соңғы жылдары көкөніс пен картоптың егіс ... 2 ... ... ... ... ... егіс ... бұзылып, гектар түсімділігі едәуір төмендеді, қалыптасқан жағдай егіншілік жүйесінің бұзылып, шаруа қожалықтарында ... ... ... ... бір танапта немесе масақты отамалы дақылдардан соң орналастырылып келеді. Көкөніс ... ... ... үлес ... 9-17 ... ... ... Өнімділікті арттырудың және сапасын көтерудің ең негізгі факторының бірі ... егіс ... ... және игеру болып табылады.
І нұсқа ІІ ... ... ... ... егісі 6 танапты көкөніс ауыспалы егісі
1.Дәнді дақыл,жоңышқа 1 жыл 1. ... ... 1 ... 2 ... ... 2 жыл
З.Жоңышқа 3 жыл 3. Жоңышка 3 жыл
4.Картоп 4. Бақша дақылдары
5.Картоп 5. Қызанақ (томат)
б.Көкөніс 6. Қияр+басқа да көкөністер
Агроқұрылымдардың мамандануына байланысты және ... ... ... ... орай 3 жылдық жоңышқадан соң қырыққабат, қызанақ, қияр+пияз немесе тамыр ... ... ... ... жүйесін ғылыми негізде жүргізуге болады.
Жекелеген жер көлемі шағын фермерлік шаруашылықтарда екпе өсімдіктерді бір ... ... ... ... ... ... түрі болып есептелінеді. Мұндай жүйе кезінде егістік жерде дәнді дақылдар, отама дақыддар (күздік ... ... ... ... ... дақылдар (шөптер, тамыр жемістер) өзара алмастырылып үнемі өсіріле береді. Ауыспалы егіс ... таза жер ... ... ... бір ... - ... ... жиып болысымен сидералдық дақылды (бөрібұршақ, тасбұршақ пен дәнді дақылдың аралас егісі, түйежоңышқа т.с.с.) ... ... ... ... көк ... ... ... жыртып жіберу қажет. Ол топырақты азот қосылыстарымен және басқа да ... ... ... ... ... үшін ... ... тиімді шара [21-22].
Көкөніс шаруашылығының дамуы мен болашағы. Әрбір өсімдіктің өзінше ерекшелігімен қатар пайдалы жақтары да болады. Сол пайдалы жақтарын пайдаланудың да әр ... ... ... өмір көрсетіп отыр. Сол өсімдіктердің бірі көкөніс дақылдары.
Бұлардың жапырағы мен тамыр жемістері және қауын,қарбыз, ... ... ... шипа ... ... түрлі заттар, витаминдер бар. Медициналық сараптаулардың анықтамасы бойынша күніне организм 300 грамм көкөніс пайдалану керек, оның 55 грамы сәбіз болуға ... ... қай ... ... да, оның ... ... ... бағаланады. Мысалы: көкөніс, бақша дақылдарының жемістері диабет, асқазан, бауыр, өт жолы, нерв жүйелерінің жұмыс істеу жағын, сондай-ақ ... ... ... жұмысын, қуық ауруларына пайдалы екені баршамызға аян. Сондықтан бұлардың сапасы төмендемей, жыл ... ... ... ... ... ғылым ұсынған озық технологияны қолдана отырып, жеткілікті түрде қамтамасыз етуге болады. Осыған орай Оңтүстік Қазақстанда жыл ... 60 мың ... ... ... ... ... егіліп, оның өнімдері халықтың тұтынуына беріліп отыр.
Егістік жердегі көкөніс дақылдарының өнімділігі дер кезіндегі күтіп-баптауға байланысты. Егістік жердегі топырақ ... ауа ... әр ... ... қарай, сол жерде өсетін көкөніс дақылдарының сорттары да әр түрлі болады. ... орай ... ... ... ... ... жолдары, агротехникалық шаралары, түрлі сорттары жайында нақты мысалдар келтірілген [22].
Сәуір айында 50-55 күндік көшеттер отырғызылады. Мұның алдында ... ... ... ... ... обылыстық мемлекеттік сорт сынау инспектурасы,Сарыағаш кешенінің ... ... ... ... кеш ... қызанақ өсіру үшін салқын көшет өндіретін орындарға мамыр айының алғашқы онкүндігінде тұқым сеуіп, көшеттерді маусым айының бірінші жартысында отырғызу тиімді ... ... Бұл ... олар ... ауруларына аз шалдығады және түсімі әр гектарға шаққанда 300-350 центнерге дейін ... ... ... ... және жазғы мерзімдерінің ұштастырылуы өнімнің біркелкі өндірілуіне жағдай жасайды [23].
Ерте пісетін қызанақтар үшін қоректену ауданы - 70 х 25 ... 60 х 35 см, кеш ... үшін - 70 х 70 ... 60 х 60 см ... керек. Әрбір ұяда 2 өсімдіктен орналастырылады.
Өсіп-жетілу кезеңінде (өсу кезеңі) қызанақ әр гектарға 600-700 текше метр есебімен 8-12 рет ... ... ... ... ... бір ... жүргізіледі. Бірінші үстеп қоректендіруде -гектарына 40-50 кг әсерлі зат есебімен аммиак селитрасын, 100-120 кг суперфосфат, 40-60 кг калий ... ... - ... 60-70 кг ... және ... үшіншісінде 70 кг аммиак селитрасын, 50 кгфосфор және калий тыңайтқыштарын енгізу керек. Топырақтың ... ... үшін әр ... 40 т ... көң ... 6 т ... қарашірік (биогумус) енгізутиімді агротехникалық шара болып табылады [24].
Минералдық тыңайтқыштар үстеп коректендіру жолымен 3 мерзімде ... ... ... ... кейін, екіншісі - алғашқысынан кейін 10-15 күн өткен соң, үшіншісі - бас ... ... ... және ... ... қоректендіруде тыңайтқыштар 1 гектарға аммиак селитрасының 100 кг мөлшерімен, ал үшіншісінде аммиак селитрасының сондай мөлшерімен және ... 150 кг, ... ... 100 кг ... енгізіледі[24].
Көкөніс дақылдарының өндірісі мен сапасы тұқым шаруашылығын ұйымдастыруға тікелей байланысты. Соңғы жылдарда облыста сорттық тұқым дайындау көлемі ... ... ... қасы ... ... 80-ші ... бас кезінде облыста тұқым дайындау көлемі 3,5-4 мын центнерге дейін жеткен болатын. Сол ... ... осы ... тек 20 ... ғана ... ... ... пайдаланылып, қалған 80 пайызы сыртқа шығарылатын.
Бұрын сортты тұқым өндіретін 9 шаруашылық Сайрам, Түлкібас, Төлеби аудандарында шоғырланған еді, ... ол ... ... жеке шаруа қожалықтарына, өндірістік кооперативтерге бөлініп, негізгі мамандандырылған бағыттарынан өзгеріп кеткен.
Облыста көкөніс дақылдарының тұқым шаруашылығын ... мен ... ... үшін ... ... ... ... құрған тиімді.
Көктемде ѳсімдік өсе бастаған кезде әр ... 200 кг ... ... селитрасымен үстеп коректендіреді, аурулар мен зиянкестерге қарсы алдын алатын өңдеулер жүргізіледі.
Тұқымдық пияз оның шатыршаларында жекелеген жарық ... ... ... ... ... мерзім ішінде сабақтарын қырқу жолымен жиналады. Қырқылған ... ... үшін ... ... ... ... пияз бастарын үгітіп, сумен шайып, одан кейін кептіреді және тұқым тазартқыш машиналармен тазалайды.
Жабық топырақ. Жалпы көкөніс өсірумен қатар, ... ... ... жыл бойы жас ... ... ... жақсарту маңызды міндеттердің бірі болып саналады. Бұған негізінен жылыжайлардың құрылысы мен пайдалануының ... ... ... ... ... ... көптеген сапалық өзгерістерге ұшыраған жабық жерлердегі көкөніс шаруашылығын кеңейту арқылы жетуге болады[25].
Республикамызда жылыжайлық комбинаттар салуға және көкөністі ... ерте ... ... өсіруге Оңтүстік Қазақстан облысының жағдайлары анағұрлым қолайлы.
Ерте пісетін көкөністер ... ... үшін ... ... қолданудың зор маңызы бар. Ерте пісетінкөкөністерді өсіретін үлкен ... ... ... ... әрі арзан тәсілі - әр түрлі типтегі шағын габаритті пленкалық жаппалар болып табылады.
Ашық күні көп және жоғары интенсивті күн сәулесінің ... бар ... ... ... ... ... наурыздың екінші онкүндігінен бастап, сәуірдің басына дейін пайдалануға болады.
Пленкалардың арасында ең алдымен тұқым себу арқылы ... ақ ... ... ... ... ... ... сондай-ақ қауын, орамжапырақ өсірген тиімді. Бірінші айналымда жылытылған топырақта өсірілген ... үшін ... ... ... және ... қамтамасыз етілген құнары жоғары танаптар таңдап алынады. Топырақ күзден бастап әзірленеді. Алғы дақыл жиналғаннан кейін тың көтеріледі, сонымен бір ... әр ... 40 т ... ... 40-50 т көң ... қопсытудың алдында минералдық тыңайтқыштар: әр гектарға 1,5-2 ц аммиак селитрасы, 4-3 центнер супер-фосфат, 1,0-1,5 центнер хлорлы калий енгізіледі.
Жасыл көкөністер себу және ерте ... ... ... егістікке шығуға мүмкіндік болған бойда, яғни неғұрлым ерте мерзімде жүргізіледі. Жасыл көкөністердің тұқымы (аскөк, ақ сүттіген, ... ... ... ... ... 4-5 ... бар жолақ бойынша себіледі. Қатарларының арасы 10-12 см, ал өзара аралығы 2-4 см болады немесе жолақтық ен ... (50-60 см) ... ... себу ... - ақ ... үшін әр шаршы метрге 1,5-2, шалғам 4-5, аскөк 35-40 г [24-25].
Ерте пісетін орамжапырақ ... ... ... қосымша түрде жылытылған пленкалы жылыжайларда дайындалады. Көшеттер отырғызылмас ... ... ... тартылып, олар суарылады. Пленка астына отырғызу үшін орамжапырақтьщ нөмірі бірінші Дынерская, Золотой гектар, Июньская ранняя секілді ерте ... ... ... ... екі ізді жолақты, жолақтардың арақашықтығы 100 см дейін және ... ... ... 40-50 см ... ... қолайлы температура режимін сақтау бірінші айналымдағы кѳкѳніс дақылдарын күтудің маңызды элементі болып табылады. Ең қолайлы температура - 15-20°С. ... ... ... күні ... ал ашық ... қатты желдетіледі.
Жасыл көкөніс өсіп-жетілу кезеңінде 1-3 рет, ал ерте ... ... 6-8 рет ... Арам шөптерді отау мен қопсыту жұмыстары тұрақты түрде жүргізіледі.
Бірінші айналымдағы дақылдардан пленкалар мен ... ... ... ... ... сияқты жылу сүйгіш дақылдардың егістігін жабуға пайдаланылады.
Екінші айналымда жылу сүйгіш көкөністер өсіретін алаңға ... ... мен ... ... ... ... ... төзгіш дақылдардыкімен бірдей.
Бұрыш, баклажан, қызанақ көшеттерінің қолайсыз жағдайларға төзімділігін арттыру үшін фосфорлы-калийлі тыңайтқыштардың ... ... ... ... Көшеттер культиватормен тартылған арықтарға 20-25 күндік қиярды, 40-45 күндік қызанақты, 60-70 күндік бұрыш пен баклажанды екі ізді ... жүйе ... ... ... 90-100 см, ... ... арасын 30-50 см және қатарлардағы өсімдіктердің арасын 40-30 см етіп отырғызады. Отырғызып болған соң іле-шала алаңға доғалар орнатылып, оларға ... ... ... ... көкөністерді жабу үшін пленканы қайта пайдалану дақылдардың көшетін ашық топыраққа қарағанда 2-3 апта ... ... ... ... ... ... үшін шағын габаритті пленка жаппаларымен қатар пленкалы жылыжайлар кеңінен қолданылады. Облыс жағдайында күн сәулесімен жылытылатын ... ... ... ... ... айына дейін, ал арнайы жылытқышы барлары жыл бойы пайдаланылады.
Ерте пісетін орамжапырақ пленкалы жылыжай топырағында ақпанның бірінші онкүндігінде, ал қызанақ, ... пен ... ... он ... ... Тұқым маркалағыш арқылы қолмен немесе СОП-43, ПРСМ-7 ... ... ... пен ... тұқымдарының себу мөлшері әр текше метрде - 4г, баклажандікі - 6г, бұрыштікі - 8г. Өскіндер пайда болғанша ауа ... ... үшін ... ... үшін - ... ... ... шыққан соң жылыжайда 5-7 күн бойы температура орамжапырақ үшін- 6-8°С, қызанақ үшін -12-15° С, түнде - 8-10°С, баклажан мен ... үшін ... - ... ... ... ... ... Ал одан кейінгі кезеңдердетемпература орамжапырақ үшін - 14-18°С, басқалары үшін ашық күні ... ... күні - ... ... -10-12°С болғаны жөн. Алғашқы нағыз жапырақтар пайда болғанда өскіндерді әр ... ... ... қалдырып сирету керек, одан кейін өскіндер үстеп ... ... ... тұз ... да тиімді. Бұл тұздың құрамына мынадай микроэлементтер (10 л суда) кіреді: 1-2 г бор қышқылы, 0,5-1 тотияйн немесе 0,5-1 г ... ... ... 10 л ... 6-8 ... метр ... ... Алғашқы үстеп қоректендірулердің бірін органикалық тыңайтқыштармен алмастырған жөн, 10 л көң ... 20-30 г ... қосу ... ... ... ... ... өзіндік құны көңді көшетханалардан 50-60 пайыз төмен.
Наурыз айының 1-ші, 3-ші онкүндігінде, сәуірдің I онкүндігінде, ерте пісетін ... ... ... ... ... ... ... топырақта да өсірілетін негізгі дақылдар - қияр мен томат, ал күзгі айналымда сарымсақ ... ... 12/8 ... ... де ... нәтижелер береді [25].
Күзгі айналым көкөніс дақылдарын себу мен отырғызу қыркүйектің аяғында, ал жинау қарашада ... ... ... ... текше метрі 8-10 кг қарашіріндімен байытылады. Негізгі дақыл - қызанақ отырғызу алдында жылыжайларды залалсыздандыру керек. ... ... ... ... ... ... ... қарағанда көшеттерді пленкалы жылыжайларға отырғызудың ең қолайлы мерзімі наурыздың 2-ші онкүндігі болып табылады. Көшеттер өсіруге баса ... ... ... ... егер алдында ас тұзының 5 пайыздық ерітіндісінде өңдеу өскіндердің бітік шығуына, жақсы өсуіне, жетілуіне және өнімнің 11 пайыздан 20 ... ... ... ... ... Көшеттікте тұқым ақпанның бірінші, екінші онкүндігінде себіледі.
Полиэтилен стакандарында өсірілген көшеттердің сапасы жоғары болады. Бұл арада температура режиміне баса назар аудару ... Өсіп - ... ... кезеңінде көшет биіктей бастайды, бұл оның сапасын төмендетеді, отырғызуын қиындатып жібереді. Сондықтан өскіндер пайда болған соң температураны 25-30°С аралығында ... одан ... 4-7 күн бойы ... 15-17 ... дейін, ал түнде 12-16 градусқа дейін төмендету керек.
Бұдан кейін температура ашық күндері 17-19 градусқа дейін көтеріледі. Осындай температура режимі сақталған ... ... ... ... көшет алынады. Қияр көшеттерін 100 х 40; 100 х 35 см үлгісі бойынша әрбір ... ... 4,1 ... ... етіп ... 60 х 40; 60 х 25 см ... ... бойынша отырғызу керек. Алма-Атинский 1(Ғ1) пленкалы жылыжайға отырғызылатын қиярдың ең ... ... ... соң 10-15 күн ... ... ... ... қазықтарға байланады. Күтім жүргізген кезде ескі және сарғайған ... мен өнім ... ... ... керек. Үстеп қоректендіруге, өсімдік тамырларына топырақ үюге, салыстырмалы ... жылы ... дер ... ... ... ... ... үстеп қоректендірулер минералдық тыңайтқыштармен алмастырылып отырылады. Өсімдік гүлдегенше 10 л суға 20 г аммиак селитрасы, 30 г суперфосфат, 1 г ... ... ... 15 - 20 г ... түзы ... 1 шаршы метр жерге 5-6 л ерітінді жұмсалады. Өсімдіктерде ... түп ... ... соң, ... 10-15 күн ... ... ... отыру керек. Бұл жағдайда минералдық тыңайтқыштардың мөлшері 2 есе ... [25].
1.5 ... ... ... ... ... зиянкестер және басқа зиянкестердің тудыратын ауруларына , арамшөптерге сипаттама
Мақта көбелегі. Жұлдыз құрттары пісіп келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... зиянын тигізеді. Қуыршақтары топырақтағы қабаттарында қыстайды.
Күресу шаралары. Тұқымды гранозанмен дәрілеу керек. (1 кг тұқымға 3г). ... ... 1 ... ... ... 500 ... немесе 80 пайыздық цинебтің 0,4 пайздық ертіндісімен (10 л суға 40г) ... ... ... ... 10-12 күн ... ... бірінші жемістенгенге дейін жақсы әсерін тигізеді.
Макроспориоз -- (қоңыр дақтар) грибтік ауру. Қызанақ, картоп, баяндыны ... ... ... ... ... ойдым-ойдым дақтар пайда бола бастайды[16].
Жемістерінде ояң-ойыс қоңыр дақтар ... ... ... ... ... шытынап, жарылып кетеді. Грибтер тұқымда және дақылдың қалдықтарында қыстайды және сақталады.
Күресу шаралары. Тұқымды гранозанмен дәрілеу (3 кг ... 3 ... ... 0,5-1,0 ... ... немесе 1 пайыздық бордос ерітіндісімен 500 л/га Қызанақ дақылын гүлдегеннен бастап жемістенгенге дейін бүркеді.
27-30 см терендікте ... ... ... ... айналымын қадағалау керек.
Бактериялық рак. Буыны қатқан дақылда ауру - бір ... сему мен ... ... ... ... ... және ... сабақтарында кішкене шіріктер пайда болу түрінде көзге түседі. Қызанақ жемісінде сырттай қарағанда аурудың белгілері байқалмауы мүмкін, бірақ жемісінің ішінде ... дами ... ... ... және ... қалдықтарында сақталады.
Куресу шаралары. Тұқымды гранозанмен дәрілеу. Ауырған өсімдікті егістіктен жинап алып, өртеу керек. Ауыспалы егістікті ... ... ... ... ... ... ... қызанаққа көп зиян келтіретіндер - мозайка, стрик және столбур.
Мозайка. ... ... ... ... ... ... түстері мозайкалы түстерінен анық корінеді. Вирустар тұқымда және ауру есімдіктердің шырындарында сақталады.
Стрик. Жапырақтарында бурыл түсті және қоңыр дақтар пайда болады. ... ... және ... сабақшаларында қоңырқай қызғылтым жолақтар, сызықтар пайда болады. Қызанақ жемістерінде қоңырқай сызықтар және ... ... ... ... болады. Ауру өсімдіктер нашар, нәзік, морт сынғыш келеді. Ауру тұқыммен, ауру өсімдіктердің ... ... ... ... ... ашық ... ауырады (ауа райында құрғақшық және шектен тыс ыстық болғанда). Гүлшелері үлкейіп, қоңыраулар тәрізді пішінге айнатады, аналықтары мен аталықтарының формасы ... ... ... ... ... ... ... дәмсіз болып қалады. Столбурдың вирусы шырмауықты, сарқалумен, шашыратқы және басқа да арамшөптерді зақымдайды, солардан барып жәндіктер арқылы ... ... ... ... 1 ... ... калий ерітіндісімен 30 минуттай дәрілейді. Көшеттерді және ашық алаңда тұқымдарымен өсіпкеле жатқан өсімдіктерді 0,05 пайызды ... ... ... ... ... ... ... (арасына 20 күн еткізіп 2-3 рет суарады немесебүркеді). ... ... ... және ... ... ... қаңдалалар және т.б.) жою керек [16].
Маусым айының бірінші онкүндігінен бастап егіс алқапта маршрутты зерттеулер жүргізілді, өйткені тура осы ... ғана ... ... ... алуға болады.
Арамшөптермен күресу тәсілдерін зерттеу кезінде негіз ретінде арамшөптердің түрлік құрамы және биологиялық ерекшеліктері ... және ... ... жаңа ... пайдалану қажеттіліктері анықталды. Зерттеу нәтижесінде арамшөптердің келесі негізгі түрлері анықталды.
Көкөністерді дақылдарын егістікте өсіруде келесі арамшөптермен едәуір ластанады: біржылдықтардан- сары ... ... ақ ... көпжылдықтардан - құмай, шырмауық т.б.
Сары шырмауық паразитті ... Ол ... ... ... ... ... ... тобына жатады. Сары шырмауық көбіне тұқымдарымен және сабақтарының үзілуімен көбейеді, өте сезімтал. Соңғы жылдары оңтүстіктің ... осы ... ... ... ластанған. Олар өсімдікке орналасып, одан құнарлы заттарын пайдаланады. Сөйтіп өсімдікті әлсіретеді, өсіп-дамуын тежейді, ақыр ... ... ... әкеп ... Оңтүстік өңіріндегі көкөніс дақылдары зиянкестерінің жаппай көбеюі және оны болжау
Қияр, қызанақ. Дақылдардың кең тараған, аса зиянды аурулары: фузариозды ... ... ... ... фитофтороз, антрокноз, альтернариоз, бактериоз, аскохитоз, ақ, сұр сабақ шіріктері және вироздар. Қоңыр, қара жапырақ дақтары; зиянкес жәндіктерден биттер, кенелер, ақ ... ... ... ... ал арам ... бір жылдық қос жарнақты және астық тұқымдас шөптер егістікке едәуір нұқсан келтіреді.
Қызанаққа қара теңбіл дақтар түсуіне ... ... ... ... (1 кг ... 8 гр), ал өсімдікті 1пайыздық тотияйын сұйығымен бірнеше рет ... ... ... ... ... ... кейін, ал кейінгілерін әрбір 10-12 күннен соң жүргізеді [17].
Қызанақтың вирустық кеселдерін (столбур, стрик, мозайка) алдын алу үшін егер алдында тұқымды 30 ... бойы ... ... ... 1 пайыздық ерітіндісінде ұстап, содан соң сумен шайып, кептіріп себеді.Кең ... ... бірі - қияр мен ... ... қарсы күрес үшін тек сау жемістерден алынған, ТМТД препаратымен дәріленген тұқым ғана себу 1-кестеде ұсынылады ... ... ... пестицидтермен өңдеу
Пестицидтер
Зиянды организмдер
Шығын
мөлшері, л/га; кг/га
Қолдану
мерзімі
ТМТД, 80% д.ү.
Зендену, бактериоздар, ақшірік
5,0-6,0
Ридомил, 25% ... ... 5% ... ... ... 25% ... және күйе көбелектері, қырыққабат ақ көбелегі, бүрге, биттер
0,3-0,5
20
Золон, 35% э.к. (фозолон)
Бит, бүрге
1,6-2,0
40
Би-58, 40% э.к.
Бит, бүрге
0,8-1,0
Суми-альфа, 5% э.к.
Ақ, түн, күйе көбелектері
0,2
30
Дендробациллин ... ... 100 млрд ... ... ... 24% ... ... астық түқымдас және қос жарнақты арам шөптерге карсы
4,0-6,0
Семерон, 25% д.ү.
Бір жылдық астық тұқымдас және қос жарнақты арам шөптерге карсы
1,6-2,4
Қияр ... ... ... 1,1-2,1 литр дуал және ... егістігін ластайтын бір жылдық қос жарнақты және ... ... ... ... гектарына 1,1-1,4 литр зенкор гербицидін қолдану тиімді нәтиже береді.
Гербицидтер топыраққа дақыл егілер алдында немесе көшет отырғызылғанға дейін сіңіріледі. ... ... ... және ... алқа ... ... де қолдануға болады.
Сәбіз. Дақыл егілетін жерлердің арамшөптеріне ... ... 2-3 кг ... ... (прометрин) немесе3-4 л/га 24 пайыздық трефлан, 3-6 литр стомп, 2-3 литр рейсер гербицидтері ... ... ... тұқым себер алдында тырмаланған алқапқа сіңіріледі. Әр гектарға 200-400 литр ерітінді жұмсалады.
Пияз. Сарымсақ. Бұл дақылдарға барлық жерде едәуір зиян ... ... пияз ... пияз сылдырмақ қоңызы, пиязбұқпа тұмсығы, темекі
бітесі және сабақ нематодасы, сондай дақыл ауруларынан жалған ақұнтақ пен ... ... бір ... ... және ... тұқымдас арамшөптер кең тараған [17].
Асқа арналған көк пиязды улы химикаттармен өңдеуге тиым салынады. Тұқымдық ... ... ... ... ... үшін 1 ... ... сұйығын шашу ұсынылады. Дақылдарды мойын немесе сұр шірік кеселінен
сақтандыру үшін пиязды бүкіл жапырағы ... ... ... ... міндетті түрде далада кептіріп, содан соң жапырақтарын кесіп тастайды. Пиязды ылғалдылығы 70-80 пайыз және температурасы 0-ден 3°С-ге дейінгі жақсы желдетіліп ... ... ... ... (картоп). Ақтүйнекке көбінесе топырақты мекендейтін жәндіктер (сымқұрттар, жалған сымқұрттар,бірқатар түн көбелектерінің жұлдызқұрттары) және сорғыш зиянды ... ... ... ... зиян ... ... ... вирус ауруларын таратушы болып та саналады.
Қырыққабат (капуста, орамжапырақ) күйесі мен ... ... ... ... екі ... жұмыртқа салудың бас кезінде және жұмыртқаны жаппай ... ... ... болады (бір гектарға 40-45 мың жәндік).
Көшетханадағы қырыққабат ... ... ... нұқсан келтіреді. Көшетханаларды бірнеше жыл бойы үздіксіз пайдалану, сондай-ақ көшеттерді тығыз отырғызып, мол ... ... ... ауру ... ... және кеселдің өршуіне әкеліп соғады.
Қырыққабат (орамжапырақ) тұқымы көбінесе тамырлы-талшықты бактериозбен жиі зақымдалады. Осы ... ... үшін ... ... ... сау ... мұқият іріктеп, ауыспалы егіс алқабына - таза жерге орналастыру керек. Қырыққабат пен басқа да ... ... ... ... ... ... 3-5 ... кейін егуге болады.
Ақтүйнекті мейлінше зақымдайтын аса қауіпті зиянкес: Колорада ақтүйнек қоңызы. Шыққан жері - Солтүстік Америка. ... ... ... ... ... ... 1950-60 ... пайда болып, Оңтүстік Қазақстан аймағында 1986 жылдан бері тарала ... ... ... ... басқа қызанақ, баклажан, болгар бұрышы, қызыл бұрыш т.б. алқа тұқымдас дақылдардармен қоректенеді. Зиянкес өте өсімтал, Оңтүстік Қазақстанда жылына 3-4 ... ... ... Қоңыздар мен олардың личинкалары өте қомағай. Ақтүйнектің өнімін әдеттегіден 10 есеге дейін төмендетеді. Сондай-ақ, ... әр ... ... ... ... солу, ризонтониоз, қотыр, фитофтороз, қоңыр теңбілді дақ, түйін құрғақ шірігі, қарасирақ, дөңгелек шірік, кәдімгі қотыр (актиномикоз), ... ... ... ... зиян көреді.
Ақтүйнек егісіндегі суармалы жерде өсетін көп жылдық қос жарнақты арам ... ... бір ... ... арам ... түрі ... өнімді төмендетуге айтарлықтай әсер етеді [17].
Ақтүйнекке залал келтіретін қарасирақтың алдын алу үшін таза тұқымдық материалдар пайдалану, екі-үш ... ... ... ... ... ауру ... отап ... ұсынылады.
Ақтүйнекті отырғызар алдында түйнектерді 1:100 концентрациядағы формалин ерітіндісімен дәрілеген пайдалы. Бұл кезде ТМТД-мен дәрілеудің қажеті жоқ.
Қант қызылшасы мен ... ... ... ... ... - ... тамыр биті, беде және күздік қоңыр көбелектері, ѳрмекші кенелер және тағы ... ... ... аса ... - ... тамыр жегісі, переноспороз, ақұнтақ, ризомания, тамыржеміс шіріктері.
1.7 Тамшылатып ... ... ... ... ... суды арнайы тамшылатқыш қондырғылар арқылы топыраққа тамшылар (тамшы соңынан тамшы) беріліп сіңіріледі. Полиэтилен құбырлары арқылы су қысыммен беріледі де, ... ... ... ... су ... аз ... (0,9-9,1 л/сағ) байланысты топыраққа сіңген су тек өсімдік тамырлары кең тараған қабаттарын ғана ылғалданбайды.
Осыған байланысты, өсімдік тамырлары жоғарғы қабатта орналасады, ... ... ... ... көп болады. Өсімдік тамырлары көп орналасқан жеріне тікелей ерітіліп берілген тыңайтқыштар жақсы ... ... ... ара ... сол жер ... ... және суарылатын дақыл түріне байланысты.
Тамшылатып суарудың басқа суару тәсілдеріне қарағанда артықшылықтары: су 1,5-2,5 есе ... ... ... ... болмайды; топырақтағы ауа және су ара қатынысы қолайлы деңгейде сақталады; жүйек аралық өңдеу азаяды; жер асты суы ... арам ... ... Ал ... ... басқа суару жүйелеріне қарағанда 1,5-2,0 есе қымбат тұрады; күтіп-баптау жұмыстары өте мұқият ... және су өте таза ... ... ... су ... ... 0,5-тен 10 литр шамасында. Тамшылытқыш диаметрі 1-2 мм. Олар арнайы полиэтилен құбырларына ... 20-150 см ... ... Бұл ... ... 200 метрге жетеді. Олар әр жүйек бойымен тартылады. Капилярлық қасиеті жоғары топырақтарда полиэтилен құбырын бір жүйек тастап тартады. Су таратқыш ... ... яғни ... құбырларына көлденең орналастырылады.
Тамшылатып суарудағы суару жүйесінің негізгі элементтері: суды қысыммен беретін насос (2-сурет) ; су көзі; сүзгі; су ... және ... ... ... ... бак; су ... полиэтиленді құбырлар; тамшылатқыштар.
739140147320
Сурет 2. Таратқыш құбырларға суармалы суды тарату
Тамшылатып сурау тәсілі әсіресе Израиль, АҚШ және Қырым, Молдавия суғармалы жерлерінде ... ... ... ... ... мақта, ал Жамбыл, Алматы облыстарында қант қызылшасы ... ... ... ... ... ... ендігі операцияларды құрайды :
1. Тұнбалар арқылы, суды алғашқы тазалау ... ... 2-ші ... суару желісіне өз ағысымен берілмеуі.
1) Суды каналдардан, ... ... суды ... рет ... 2-ші ... ... жүйесіне өз ағысымен берілуі.
2) Судың бетонды тұнба-құдықтарда екінші рет тазалауы.
3) Суды құм мен гравит ірі түйіршіктерінен тазалау өнімділігі - 150 ... 5600 және 5700 ... ... ... ... ... ... Судың фильтрлер жүйесі арқылы өткізілуі.
5) Судың секілді жиналған пластикалық дисктер жинағы арқылы тазалануы.
6) Тазаланған суармалы суға, суару құбырлар арқылы, ... ... ... ... ... ... .
Маусым бойына 1 га алқапқа 200-300 дейін азот беріледі.
Тыңайтқыш ерітіндісі суару басталғаннан кейін 2 ... ... ... ... суару басталған соң 2 сағаттан аспауы керек.
7) Тыңайтқыш ерітіндісі қосылған ... ... ... батареялардан соң су мөлшерінің өлшегіштер және қысымын орнатылған 250 мм-лік ... ... ... су ... ... ... ... су қысымы Н=10 м болғанда, жобалық су мөлшері 1,9-2,1 ... ... ... насос станциясының операторына суару мөлшерімен және суару ұзақтығы тапсырылады. Насос станциясына бекітілген танаптың суаруы 4 ... ... ... цикл ... 1/4 ауданын қарастырады, сонымен қатар гидранттардың 1/4 бөлігі ғана ... ... ... ... ... кемшіліктері және оларды болдырмау жолдары
Тамшылатып суару жүйесін пайдалану техникалы ... ... және ... ... көп шығын жұмсауды талап етеді. Тамшуырларды қосу, құбырлардың жай-күйі үнемі тексеріліп тұруы қажет. Тамшылатып суару ... ... құны 1 ... ... $1-3 мың ... құрайды (ең болмағанда, тамшылатып суару жүйесін енгізген бірінші жылы). Өзіндік құны егілетін дақыл түріне, егіс аумағына, су сапасына және т.б. ... ... ... ... жүйесінің бағасы айтарлықтай жоғары, сондықтан, жүйені пайдалануға беру жұмыстарының барлығы тиянақты түрде дұрыс жоспарлануға тиісті. Егер жоспарлау жұмыстарында қателік ... ... ... жүйені пайдалануға беру кезінде дұрыс қолданбау жағдайлары туындауы мүмкін, одан түсетін табыс ... ... ... ... ... ... қалуы ғажап емес. Тамшылатып суару арқылы көкөніс өсіру қазіргі заманғы үздік технологияларды пайдалануға ... Сол ... ... ... ... барлық агротехникалық іс-шараларды, өсімдіктерді қорғау, тыңайтқыштар беру, күтіп-баптау жұмыстарын міндетті ... ... ... ғана ... ... Тамшылатып суару жүйесі топырақты дұрыс өңдемеу және өсімдіктерді күтіп-баптай алмау сияқты әрекеттерден қорғалмаған, сондықтан барлық жұмыстарды өз уақытында және сапалы ... ... ... стансасының маркасын дұрыс таңдай білу аса маңызды. Ол сумен қамтамасыз ету көзіне тікелей байланысты болмақ. Егер су жинау ашық су ... ... ... су ... бұлақтардан) алынып жеткізілетін болса, онда түйіршік-құмды фильтр пайдаланылады. Бұл судың ... ... ... ... Егер су ... түме құдық ұңғымалары арқылы алынатын болса, онда фильтрлердің дискілі немесе ... ... ... ... ... ... құны түйіршік-құм фильтрлеріне қарағанда анағұрлым арзан. Суды ұңғымалардан алып құю үшін суды пайдаланар алдында зертханада арнайы тексеруден ... ... су ... көп ... тұз ... ... тамшуырлардың бекітіліп қаупі туындайды. Таратушы магистральдық құбыржолдарын, ұштарын реттеп отыратын фильтрлеу стансаларын жөндеуден өткізу жұмыстары көшеттерді ... ... ... ... себілгенге дейін жүргізілуге тиіс. Майысқақ шлангаларды немесе полиэтилен құбырларын және тамшылату құбырларын орналастыру бір ... ... және тек қана ... отырғызғанға дейін немесе тұқым себілгенге дейін жүргізіледі. Тамшылату құбырларын орналастыру жұмыстары механикаландырылған әдістермен қайта жабдықтандырылған ... жер ... ... ... себу ... көмегімен жүргізіледі. Шағын алаңдарда тамшуырларды орналастыру қолмен жүргізіледі. Бұл жұмыстың алдында алаңдарды бөлшектеп алу ... ... ... ... ... алу тамшылатып суару жүйесінің пайдалану мерзіміне тікелей байланысты болмақ. Егер ... ... бір ... үшін бір жыл ғана ... керек болса, онда біршама арзан құбырларды пайдаланған дұрыс. Егер көкөністерді өндіру көп ... ... ... ... ... ... өсіру айналымы бір жылды ғана алатын болса), онда сапасы жақсы, тығыздығы жоғары тамшылатып ... ... ... қаржы салу керек. Тамшылатып суару суарудың ең қымбат тұратын жүйелерінің біріне жатады. ... ... ... ... ... оны ... ... арқылы барынша ұзаққа созуға тырысу керек. Маусым кезінде жабдықтарды дұрыс пайдалану, оларға ... ... және ... ... ... ... ... жұмыс істеу мерзімін біршама ұзарта түседі. Алайда бұл жүйенің негізгі ... бірі ... ... ... және қыс мезгілінде дұрыс сақтау болып табылады. Суару маусымы аяқталған соң барлық элементтерді жөндеп, тазалап, реттеп жинастырып сақтауға беру ... Бір ... ... ... ... пайдаланған жағдайда, бұл құбырлар бөлшектеледі және егіс алаңынан жиналып алынған соң ... ... Егер ... ... ... ... онда оны жуып-тазалап, ондағы пайдалану барысында жиналған микроағзалар мен қабыршақтарды жою қажет. Тамшылатып суару элементтерін судан арылту аса ... ... ... ... ... су ... ... олардың қысқы аязда қатып қалу салдарынан бүлініп, төмен температура кезінде суландыру жүйесінің сынуына әкеп соқтыруы да мүмкін. Тамшылатып ... ... қыз ... ... ... және ... ... ұзақ болуы оның барлық бөлшектерін мұқият тазалап дайындау жұмысына тікелей байланысты болады.
2 Технологиялық бөлім
2.1 Сарыағаш ауданының ... ... ... тақырыбына сәйкес зерттеу жұмыстары Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік сортсынау инспектурасының Сарыағаш ... ... ... ... ... ... ауданы. Ауданның жер көлемі - 7,7мың шаршы км. Ол облыс жерінің 6,6 % қамтиды.2004 жылы ... ... ... саны 2297 мың адамды құрап, 1 шаршы км жерге 30 кісіден келді.
Ауданның орталық басқару орталығы - ... ... 1948 жылы ... ... пен ... ... арасы 110 км.Шаруашылық-климаттық жағынан ыстық және құрғақ шөлді аймақ болып саналады. Жер жағдайы ойлы-қыратты болып келетін далалы ... ... ... ... және ашық-сұрғылт қабатты.Ауданның оңтүстік-шығыс жағынан Келес өзені (241 км) мен оған ... ... ... ағып ... ... ... ... аздап тұздылау ашық-сұрғылт қабаттар басым. Жазы жауын-шашыны аз, құрғақ та ұзақ, ал қысы қысқа болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200-300 мм.
Келес ... ... ... қоры бар. Аз ... азотты-сілтілі ыстықтығы 20-900С су 400-500-ден 2000 метр тереңдікте ... ... орта ... ... ... өте көп. ... су қоры ... жерде демалыс үйі жұмыс істейді.Аудан жерінде кварц құмы,керамзит шикізат қорлары бар.
Аудан құрамыны 1 кенттік, 24 ауылдық әкімшілікке қарайтын 151 елді ... ... ... ... ... облыс көлемінде өндірілетін минералды сулардың басым бөлігін шығарады.
Өзінің географиялық орналасуы мен климаттық қолайлы жағдайларына қарай ауыл ... ... екі ... - мал ... да, ... ... дамыған аудан [18].
2.2 Оңтүстік Қазақстан облысының топырақ түрлері
Жер бедерінің қалыптасуына зор ... ... ... ағын ... мен желдер.Осы күштерге қосымша антропогендік,яғни адамдардың шаруашылық әрекеттері табиғи ортаның,әсіресе жер бедерінің қалыптасуына зор әсерін тигізетіні сөзсіз.
Топырақ жамылғысы табиғаттың зоналық ... ... ... ... биік ... ... ... топырақтардан бастап тау бөктерлеріндегі әртүрлі қоңыр және сұр топырақтарға жалғасып,терістік және терістік-батыс аймақтарындағы жазықтарды ... ... ойыс ... ... және ... ... мен ірі ... алаптар ғылыми-зертттеу жұмыстарының нәтижесінде облыс аумағында 130-ға жуық ... ... мен ... ... ... ... ... облыс жерінің топырағы екі топқа бөлінеді: 1.Тау топырақтары. 2.Тау ... ... ... т.б. биік және ойысты жазықтардың топырақтары.
1. Тау топырақтары. Таулы ... ... ... ... алып ... Осы ... ... бір ерекшелігі биіктігі мұхит деңгейінен 4000метрге жақындайтындықтан топырақ-климаттық зоналардың таралуында биік белдеулік зоналық заңы орын алады, яғни тау ... ... ... ... райы ... түседі. Міне осыған байланысты таудың төменгі етегіндегі шөлді-дала белдеуінен (теңіз деңгейінен 250-350) таудың биіік 3500-4000м деңгейіне ... ... ... ... ... ... ... жамылғылары да, жануарлар дүниесі де әр алуан болып келеді. Сонымен осы таулы белдеуде таудың шалғынды - далалы альпілік, субальпілік, ... ... ... ... ... таулы альпілік таудың күңгірт түсті субальпілік топырақтары ... ... ... ... ... ... 894,4мың гектар жерді алып жатыр, ал облыс жерінің 7,5 пайызы.
2. Тау ... ... тағы ... биік және ... ... топырақтары. Таулы аймақтарға қарғанда бұл топырақтардың түрлері мол.Бұл топтағы топырақтар ішінде осы ... тән ... ... ... ... ... ... 300,9 мың гект ар-2,7 пайыз,сұр топырақтар белдеміндегі құмды топырақтар 1047,1 мың гектар-9,5пайыз болса, шөл ... ... ... ... 2486,1 мың ... пайыз. Мысалы таудың биік альпілік, субаьпілік белдеулері малдың жазғы жайлауы болса, орта және аласа таулы белдеулерде жер бедерлерінің ... ... ... ... жеміс ағаштар, т. б. дақылдар өсіруге болады. Ал аласа таулы аумақтардың етектеріндегі жазықтарда ылғал ... ... бұл ... ... ... егістерге пайдаланылады.Таулардың төменгі етектеріндегі жазықтарда ылғал жеткіліксіз,негізінен суармалы егістіктер үшін ыңғайлы. Бұл ... су ... ... болған жағдайларда мақта дақылы, бау-бақша жемістері, көкөніс, малазғындық шөптер, т.б өсіріледі. Ал өзен ... көне ... шөл ... ... ... аталған дақылдарға қоса күріш,күздік бидай, арпа,сұлы өсірледі [19].
2.3 ОҚО аумағының климаттық сипаттамасы
Облыс аумағының географиялық орнына (яғни атмосфераның ылғалдылықтың ... көзі ... тым ... ... және жер ... ... ... қуаң континенттік климат қалыптасқан. Мұнда
күндізгі және ... ... және ... ... ... ауытқып отырады. Жазы ұзақ, обылыс түстігінде 8айға дейін созылады. Қысы ... ең суық ... ... ... Ең суық ... ... тіркелген (-410С).
Жазы ыстық:шілде айының орташа температурасы 19-29С. Ең ыстық кезең Шардарада тіркелген(470С). ... ... ... биік тауларда 1000мм-ге дейін құбылады. Жауын-шашын негізінен көктем мен күз айларында болады. Қар жамылғысының орташа қалыңдығы 20-40см ... ... 2 ... 5 айға ... ... ... соңы,желтоқсанның басында түсіп, наурыз айында ери бастайды.
Облыс ... ... ... антициклондық ауа райы басым. Сондықтан мұнда шұғылалы ашық ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке қарай 2150 сағаттан 3000сағатқа дейін артады. Жылына 150-ден 260 ... ... күн ... ашық ... ... күндер тиісінше 60 күннен 15-20күнге дейін азаяды. Міне, осылардың нәтижесінде жиынтық радиация мөлшері де ... ... ... ... ... ... ... және солтүстік батыс желі көбірек тұрады. Желдің орташа жылдамдығы 1,9-3,9м/с. ... ... ... ... онда ... ... 5,1м/с-қа жетеді.
Шақпақ пен Арыстанды-Қарабас желдері өте күшті соғады.Облыстың қиыр оңтүстігі жылу ылғалдың жыл бойы ... т.б ... ... ... ... оңтүстік шөл белдем аралығын құрайды. Ерекшелігі-жауын-шашынның негізгі мөлшері (62-67%) наурыз айында түседі,жыл бойына 40күндей қар ... та көп ... тез еріп ... Вегетациялық кезеңнің ұзақтығы 245-260 тәулік, 10С-тан жоғары ауаның орташа тәуліктік температурасының жылдық жиынтық мөлшері 4300-4600С. Жыл ... ... ... ... Қысы ... ... Жазы ұзақ -160-170 күге дейін созылады. Ауыл шаруашылығын қайта құру кезеңінде нарықтық ... көшу ... ... ... ... ... жүйесінде көптеген өзгерістер болды. Мысалы соңғы жылдары масақты дақылдардың егіс көлемі 220-230мың га ... ... ... салыстырғанда 2,0-2,2есе кеміп отыр. Облысымызда негізінен жаздық бидай егіледі, себебі ... ... ... ... бидайға қарағанда 1,5-2есе төмендеу, бірақ, олардың нандық сапасы ... ... ... 1993 жылы егістік жер көлемі 1079,4 мың га болған,1997 жылы 646,9 мың га немесе 40,1% кеміген.
Елімізде жүргізілген ауыл ... ... ... ... оң ... тигізіп, облыс бойынша егіс көлемі 762,6 мың га жетті, бұл ең ... ... ... ... ... га көп. ... жылдары өнімділік те біршама жоғарылап тұрақтала бастағаны ... ... егіс ... ... ... жеткізу үшін суармалы және тәлімі жерлерге мал азғындық дақылдарды өсіруді қолға ... ... ... ... ... мен ... және ... әдістерімен өсіріледі. Парниктерге ақпан айында шыққан кезде қатардағы өсімдіктің аралығында 4-5 см ... ... ал ... ... ... шым қара ... ... төгіледі.
Өсімдіктің тамыр жүйесін жақсы сақтау үшін оны парниктен таңдап ... ... ағаш ... ... ... ... Бұл үшін парникте биоотынға минералдық ... ... 7-8 см ... ағаш ... ... бір ... ағаш ... 3-4 кг аммиак селитрасы, 5-6 кг суперфосфат, 3-4 кг калий тұзы, 0,8-1,0 кгкүкірт қышқыл ... ... Ағаш ... ... 5-6 см ... ... ... Көшетті жұлған кезде ... ... ... және топырақ кесегімен оңай алынады.
Өсу кезеңінде 9-10 суарылып, 2 рет ... ... ... көң ... ерітіндісінің 1:5 қосапысмен және 100 герітіндіге 200 г суперфосфат қосып, екінші -100 лсуға 200 г аммиак селитрасы және 300 г ... ... ... Жұмсау мөлшері-екі рамаға бір сусепкіш жетеді.
Көшет ашық топыраққа сәуірдің аяғында, мамырдың басында отырғызылады. Көшет қатараралығы 75 см жалға отырғызылады және ... ... 50-60 см ... ... ... ... ең таңдаулы схемасы Қазақтың ауыл шаруашылығы институты ұсынған екі жолдық ленталық болып ... ... ... ... 90-100 см, ... ... арасы 40-50 см, қатардағы өсімдіктің арасы 40-50 см, шұқырда 2 өсімдіктен болады. Вегетациялық кезеңінде екі рет: гүлдеу және ... ... ... үстеп қоректендіріледі. Культивация жалға сабақ жайғанша жүргізіледі.
Қызанақ тұқымын өндіру.Тұқым өсіру агротехникасы тауарлық мақсатта өсірілетін дақылдардың агротехникасына ұқсас. Тұқымдық танаптарды ... ... ... ... қажет. Тек элита тұқымын немесе бірінші репродукцияны ғана егу керек. Техникалық пісу кезеңіне жеткенде тұқымдық ... ... ... ... ... бар ... аластарылады.
Көшеттер сәуірдің аяғы мен мамырдың бірінші онкүндігінде отырғызылады. Облыс жағдайларында тұқымдық қызанақты көшет отырғызусыз-ақ, топыраққа тұқым себу ... де ... ... ... ... ... сортсынау бөлімініңСарыағаш кешенімамандары жүргізген тәжірибе нәтижелерінен көруге ... ... ... мықты жетіледі, суық пен құрғақшылықты жақсы көтереді, ауруға аз шалдығады. Себу жолымен өсірілген қызанақ алғашқы өнімін көшетінен отырғызылып өсірілгендерден 10-14 күн кеш ... алу үшін ... ... ... пайдаланған дұрыс, өйткені мұндай қызанақтың тұқымы өміршең келеді.
Тұқым шырынмен бірге ашуы үшін екі-үш күн ыдыстарға ... ... ... кейін су құйылған торлы ыдыста жуылып, суы ағып кеткен соң жұқа етіп ... ... ... ашық ... ... ... ... алу үшінкейбір адамдар жемістердің ең үлкенін келесі жылы сол ... ... ... үлкен жеміс алғанымен кейде бермей қояды. Осыған байланысты тұқым алғысы келгендер егістікті аралап жүргенде ерте пісіп тұрған, ... көп, сол ... ... сай ... түптерді таңдап алып, белгілеу қажет. Жеміс пісе бастаған кезде ... ... және ... ... ... ғана ... жемістерді жинауға болады. Осы жиналған емістердің қызылынан, қоңырқай піскендерінен тұқым алуға болады. Қоңырқайларының екі жұма, ал қызылдарын бір ... ... ... ... ... шай ... алып банкілерге жинайды. Тұқымдар мәйегінен жақсы бөліну үшін 20-22°С жылылықта шырындары ағарып, мәйектері көтеріле бастағанша ... ... тек ... ... таза ... ... Бұл ... артық ұстауға болмайды, тұқымдар өсіп кетіп, пайдасыз болады. Жуылған тұқымды фанердің, ... ... ... ... ... ... ... 1 кг жемістен 3-4 г тұқым шығады (сортына байланысты). 1 грамм тұқым саны -- 250-300 ... ... жылы ... ... ... ... ... аларсыздар.
Қызанақтұқымы ашық жерге сәуірдің үшінші он күндігінде ылғал топыраққа гектарына 2-2,5 мөлшерінде 2-Зсм ... ... Көгі өсіп ... ... ... ал ... 2-3 жұп ... пайда болған кезде сирету және отау жүргізіледі.
Аудандастырылған сорттар: талалихин 186, Колхозный 34, Глория, ... ... жылу ... ... оның ... 12° өнім ... ... жақсы өсіп-өнуі үшін 22-24° жылылық қажет. Өсімдіктің әрбір гектарынан 500 өнім жинау үшін 6000м[3] су жұмсалынады. ... ... ... ... ... аудандастырылған сорттарына: актюбинский 85, белый налив 241, волгоградский 5/96, волгоградский скороспелый 323, колхозный 34, жергілікті малиновка, ... ... 2090, ... 1, ... ... новинка Приднестровья,перемога 165, првосходный 176, подарок, ранний 83, ... ... ... 679, ... ... уроңайный 340, уральский многоплодный және вировский буданы.
Қызанақтан мол өнім жинау үшін ... ... ... ... ... ... ... сұрыптап дәрілейді. Дәрілеу үшін 1 кгтұқымды 3г НИУИФ немесе граназонмен немесе 50% ТМДТ (8 г мөлшерінде) препараттарымен бүркеді. Сонымен ... ... ... ... ... (1 ... ... марганец қышқыл калий (1 литрге 0,05-0,012), 0,001-0,005%тотияйын (0,001-0,05г/л) 0,02-0,05 күкірт қышқылцинк және ... ... ... ... ... ... қышқыламмониймен (0,1-0,5л/га) өндеген жақсы.
Тұқымды микроэлементтердің ерітіндісінде сулау -өнгіштігін арттырады. Ол үшін дәріленген тұқымды (1кг ... 1-1,5 кг ... ... 8 сағат бойы жылы ерітіндінің ішіне салып ұстайды. Тұқымды осы әдіспен өңдегенде қызанақөнімі 15-20% ... ... ... ... қара ... ... қоспаларымен дражирлеу де нәтижелі болмақ. Әсіресе қосапының құрамында 70% қара ... және 30 % шым ... ... және оған 4-5 кг ... пен 0,5-1 кг ... тұзы ... өте ... Қызанақтанмол өнім жинау үшін оны жақсы алғы дақылдардан кейін орналастыру ... ... алғы ... топыраққа түрліше тамыр қалдықтарын қалдырумен қатар, әртүрлі мөлшерде қоректік заттарды алып ... Ол ... ... ... әр алуан әсер етеді. Қызанақты бір жерге ... рет ... ... ... Әсіресе, бактериялық дақтану кеселіне шалдығады.
Қызанақтың өте жақсы алғы дақылдарына: қияр, пияз, сәбіз, ал жақсы алғы дақылдарына ас бұршақ пен ... ... ... және сұр ... жерлерде бедеден кейін, әсіресе беде тыңының аудармасына отырғызса мол өнім жиналады.
Қызанақтыашық топыраққа ... ... үшін ... ... жиналуын қамтамасыз етіп, жақсы өңделген жыртылу қабатын жасау керек. Ал қызанақтыкөшеттен өсірсе, онда көшетті топырақа отырғызар алдында терең ... жөн. ... ... ... (сұр және ... ... топырақты жерлер) топырақты 3-4 жылда бір рет терең етіп (40см) жыртылу қабатының астын копсытып отыру керек. Сонда ... ... ... ... ... қайырмай терең өңдеу үшін арнаулы ПН -4-35 соқасы және культиваторсыдыра ... ... ... ... ... ... алдында, алғы дақылдарды жинап алғаннан кейін (арамшөптермен күрес мақсатында) екі қайтара сыдыра ... ... 5-7 см ... ал ... 7-8 күн өткен соң, 10-12 см тереңдікте жүргізеді. ... ... ... ... ... ... суарады. Ондағы басты мақсат-егістікке төгілген арамшөптердің ұрығының өніп шығыуына жағдай тығызу. Ал ... ... өніп ... ... ... өндеу арқылы және содан кейін жүргізілетін зябь жыртумен жояды. Ерте ... ... ... ал қызанақтұқыммен өсірілетін болса, онда оған қосымша малалау және тапау жұмыстарын ... ... ... үшін оңтүстік аудандарда бороздалар тартылады. Көп жылдық шөптерден кейін жерді күзде терең қайырмалы түреңді ... ... ... ... ... әуелі екі бағытта дискілейді.
Қатараралықты өңдеу жұмыстарының тереңдігі ... ... ... ... және оны ... ... ... Тұқыммен өсірілетін қызанақты қатараралығы енін 70см етіп бірінші рет культивациялау 5-7 және 8-10 см терңдікте ... Егер ... ... жеткілікті мөлшерде қамтамасыз етілген болса, гүлдену жеміс құрау кездерінде топырақты 14-16 см терең ... ... ... ... топырақты терең қопсыту және үю жұмыстарын өсімдік жақсы тамырланған кезде ... ... ... ... ... ... жасайды. Қатараралықтардағы өсімдіктің жапырақтарының басы түскенше 4-5 рет8-12см тереңдікте культивация жүргізіледі.
Қызанақегістігіндегі арамшөптерге қарсы трефлан, солан, тиллам, дифенамил, амибен және ... ... ... ... препаратын бір жылдық қос жарнақты және астық тұқымдас арамшөптерге қарсы ... 1-2 кг ... ... ... ... ... ... Бұл препараттан арамшөптер 90% дейін жойылады.
Астық тұқымдас және кейбір қос жарнақты арамшөптерге қарсы тиллам ... ... 4,5-6 ... ... ... ... ... қолданады бүріккеннен кейін тырмалау арқылы топыраққа сіңіреді. Аса тиімді гербицидке ... ... ... қызанақтың тұқымын топыраққа сепкенше немесе көшетті отырғызғанға дейін гектарына 4-8 кгмөлшерінде жұмсайды. Препаратты гектарына 8 кгмөлшерінде жұмсағанда арамшөптер 90% ... ... Ал ... 10-15 % артады.Көшеті өсіру қызанақтың ерте пісетін ... ... ... қыш ... ... Оны 7 бөлік қара шіріндіге 1 бөлік шым топырағын және оған 4 кг суперфосфат пен 0,5 -1 кг ... ... ... дайындайды.Қызанақ суды көп қажетсінеді. Өсімдіктің бірқалыпты өсіп дамуы үшін топырақтың ылғалдылығы 70-85% ППВ кемімеу керек. Қызанақ суды, әсіресе, жеміс ... ... көп ... ... ... 1 т ... үшін ... ал онтүстік облыстарда 100 м3 су жұмсалады. Өнім ... ... су ... ... төмендейді. Егісті суару мөлшері топырақтың механикалық құрамына, егісті суару алдындағы ... ... ... ... қабатының тереңдігіне және оның су-физикалық қасиеттерінебайланысты.
Қызанақ өнімдерін жинау. Көкөністі ысырап қылмай жинап алудың өзі өте ... ... ... ... жемісі тез піседі жөне өте көп қол ... ... ... ... бір мезгілде піспегендіктен, өнімдерін бірнеше рет жинайды. Осыған байланысты тапсыру мерзімде сапасын төмендетпей жеткізу қажет. Неғұрлым ерте пісіріп, ерте ... ... ... ... ... ... Сондықтан, алыс қалаларға апарылатын болса, жемістің қызарып пісуін күтпей-ақ, қоңырланып пісе бастағанда ... ... ... ... ... орап, жәшіктерге қатар-қатар орналастыру керек. Араларын шахмат тақтасы сияқты етіп бір қатарға оншақты қызарған ... ... ... ... ... ... ... піскіш болады, себебі, қызыл жемістер этилен газын бөліп, пісуін тездетеді. Жылу 20-25°С-та қойманы желдеткішпен ... тұру ... Осы ... ... 10-15 ... ... ... Қоңырқай кезінде сақталу үшін ерте жиналған өнімдер, түпте қалған жемістің толысып, өнімділігін арттыруға көп ... ... ... ... ... ... ... 12°С-тан төмен болса -- пісуі төмендейді, ал 12°С-тан жоғарьшаса шіри бастайды. Сатылатын ... ... ... ... Ал ... ... жинауға және еңбек өнімділігін арттыру үшін ПНСШ-12, 10-15 платформаларды қолданады, я болмаса ПОУ-2 тіркемеде 16 жұмыскер жұмыс жасайды, яғни ... ... ... ... сала ... ... өзі жүріп жинайтын СКТ-2 комбайны қолданылады. Бұл комбайнның ПТ-3,5 тіркемесі, КОН-3,5 көтергіш жөне АВН-0,5 ... ... бар. Бұл ... көк, ... ... жемістердің барлығын бір-ақ жинайды, ал ұсақ, кішкенелері комбайн електерінен сол топырақка түсіп қалады.
Жиналған жемістерді СПТ-15 сұрыптағыш пунктіне түсіргеннен ... 20 ... ... ... ... бөлек-бөлек іріктеп шығарады Қызарып піскендерін консерві комбинатына жібереді-қажет болып жатса қоңырын, көгінде жібереді. Егер ... ... ... қызарғанға дейін үстайды
Осы кезде қоймадағы жылуды 25°С ға дейін көтереді. Егер ауаның салыстырмалы ылғалдығы 80-85 % болса иісуі ... ... ... бір рет ... ... ... жағдайда қоңырқайлары 2-3 тәулікте, ақшылы 4-6, жасылы 7-10 тәулікте қызарады. Қоймаларда ... ... үшін ... ... ... ... жеміс сабағын алып тастайды, Себебі, этилен газы жемістің ішіне сабақ бекіген орыннан кіріп, пісуін тездетеді. Жемістер салынған ... 15-20 кг ... ... ... шахмат тақтасы сияқты орналасуы қажет, ол желдеткенде жақсы өсерін тигізеді және жәшіктерді іріктеп алып қолдануға ... ... ... ... ... аққан жемістердің шірігендерін алып тастап, жәшікті кептіріп қолдануға ... ... ... тоңазытқыштарда сақтағанда жылу 12°С және ауа ылғалдығы 90 ... ... 1-2 ай ... ... ... ... кешіктіруге болмайды. Түнгі жылылық 5-8°С болып тұрғанда жинап алу керек, егер бұл төмендегенде жинап, алып пісіріп ... ... ... шіріп кетеді.
Күзде тез арада суық түсіп, жәшікке жинап алуға қол күші жетпей ... ... ... ... алып жылы қоймаларға әкеліп іліп қоюға болады. Бір бұрыштан екінші бұрышқа дейін темір сымды ... ... ... ... ... ... ауа өтіп тұратындай етіп түптердің тамырларын жоғары қаратып іліп тездетіп пісіруге алады.
2.5 Қызанақ сорттарының сипаттамалары
Сибирский скороспелый. Батыс Сібір көкөніс-картоп ... ... ... ... ... ... шыққаннан, бірінші жемістері қызарып піскенге дейін 79-100 тәулік кетеді. Детерминанты бұталы -- орташа түпті, шоғыр гүлдері шашыраңқы 5-8 ... ... ... -- ... жалпақ, тегіс, қызыл, салмағы 92-103 г, тұқымдық ұясы 3-12 дейін жетеді. Гектарынан -- 40-52 тонна өнім ... ... ... ... облыстарында аудандастырылған.
Превосходный 176. Беларусь ғылыми зерттеу институтының картоп жөне көкөніс, жеміс шаруашылығында шығарылған. Ерте піседі. 80-110 ... Бұта түбі ... ... мен жапырақтануы -- орташа. Гүлденуі қарапайым, 4-6 жеміс береді. ... ... бет ... тегіс, түсі қызыл, орташа салмағы 67-110 г, дәмділік бағасы балауса күйінде -- 4,2 балл, тұздалғанда -- 3,9 ... ... ... ... 44-75 т/га ... өнім ... ... Семей, Шымкент облыстарында жерсіндірілген [ 4-6].
Волгоградский скороспелый 323.ВИР-дің Волгоградтағы тәжірибе ... ... ... 80-120 ... ... ... бұталы, онша үлкен емес. Шоқ гүлдері қарапайым -- 6 жемістен. Жемістері -- домалақ, ... ... ... ... салмағы 90-95 г, сырты тегіс, қызғылт-қызыл түсті. Тұқымдық ұясы -- 5-7. ... ... ... -- 48 ... ... ... Балаусасын өңдеуге пайдалануға болады. Ақтөбе облысында аудандастырылған.
Доходный -- Беларусь ғылыми зерттеу институтының көкөніс, ... және ... ... шығарылған сорт. Ерте піседі. (80-114 тәулікте). Детерминанты бұталы, түптері шағын. Гүл ... ... -- 4 ... ... ... домалақ, қызыл, қызғылт қызыл, салмағы 67-99 г болады. Тұқымдық ұясы -- 4-12. ... ... ... - 50-81 т/га. Өнімдері ерте пісіп I жетілуімен ерекшеленеді, тасымалдауға ... ... ... ... ... ... -- Ақмола, Жезқазған, Өскемен, Қарағанды, Қостанай, Торғай, Павлодар,Петропавл.
Восток -- 36.Өзбектің ғылыми зерттеу институ-тының ... жөне ... І ... ... ... ... ... піседі. 90-107 тәулік. Детерминанты бұталы, ықшам. Гүл шоғыры әдеттегідей, 4-5 ... ... ... -- ... ... қызыл, көп үялы, салмағы -- 90-110 г. ... ... ... -- 59 т/га. ... ... ... ұсынылады. Қызылорда, Шымкент облыстарында жерсіндірілген.
Новинка Приднестровья. Молдаваныңғылыми зерттеу институтының суармалы егістігі мен ... ... ... ... ... ... піседі -- 86-136 тәулік. Индетерминанты бұталы, түбі жоғары деңгейде дамыған. Гүл шоғыры әдеттегідей, 5-6 жемістен келеді. Жемістерінің пішіні ... ... ... ... ... ... -- 46-97 г. Тұқымдық ұясы 2-3. ... ... -- 28-75 т/га. ... ... ... ... құрғақ заттары өте көп. Жемістерін балауса піскенде бүтіндей тағамға, консервілеуге, өңдейтін өнеркәсіптерде -- ... ... ... шырынын жасауға ұсынылады. Алматы, Жамбыл, Қызылорда, Талдықорған, Шымкентоблыстарында жерсіндіріліп, аудандастырылған[6].
Прогрессивный. Өзбектің ғылыми-зерттеуі институтының көкөніс-бақша және картоп дақылдарын өсіретін шаруашылығында ... ... ... (90-135 күн). ... ... орташа жапырақталады. Жапырақтары аз- маз қыртысталған. Гүл шоғыры едеттегідей, 3-4 жемісті. Жемістері домалақ, қызыл, жеміс сабағының түбінде қабырғаланған. Салмағы 75-78 г. ... - ... т/га. ... ... төзімді. Шымкент облысында аудандас-тырылған.
Белый налив 241. Солтүстік-батыс ауыл ... ... ... ... ... Ерте ... (100-115 күн). Түбі сидам, аздап бұтақты, жапырағы қоңыр көк түсті. Жемісі сопақша домалақ және ... ... ... ... түсі ... ... ыңғайлы, орташа салмағы-80-130г. Орташа өнімі -- 40-90 т/га. Біздің облыстардың барлығында аудандастырылған.
Пламя. Қазақтың ғылыми-зерттеу институтының көкөніс-картоп шаруашылығында ... ... ... ... (100-108 күн). ... піскеннен кейін 22-25 күнге дейін сапалы күйінде сақталады. Жемістері алхоры тәрізді, сырты ... ... ... ... ... нық, салмағы -- 66-85 г. Жемістерін бір рет ... ... 45-59 т/га өнім ... ... ... ыстыққа, ауруларға өте төзімді. Павлодар облысына ұсынылған.
Меруерт. Қазақтың ғылыми-зерттеу институтының көкөніс-картоп шаруашылығында ... ... ... мерзімде піседі (103-110 күн). Жемістері алхоры тәрізді, сырты тегіс, ... 58-82 г, ... ... ... ... ... сапасы жоғары.
Комбайнмен өнімдерін жинауға ыңғайлы, 40-42 т/га, өнім береді. Кейде 52-68 т/га өнім жиналады. Жиналғаннан кейін 18-22 ... ... ... ... ... ұсынылған.
Нарттай. Қазақтың ғылыми зерттеу институтының көкөніс-картоп шаруашылығында шығарылған сорт. Орташа піседі (106-116 күн). Жемістері алмұрт тәрізді, ірі, ... ... -- 110-125 гр. ... ... - 54-77 т/га. ... ... ұсынылған.
Самаладай. Қазақтың ғылыми-зерттеу институтының көкөніс-картоп шаруашылығы шығарған сорт.
Жемістері жиналғаннан кейін 25 күн дәмділігі мен ... ... ... -- ... ... орташа салмағы -- 60-76 г, қызыл, комбайнмен жинағанда жарылмайды. Ыстыққа төзімді. Консервілеуге, өндеуге жас балауса күйінде пайдаланылады. ... ... ... ... ... ғылыми -- зерттеу,институтының көкөніс-картоп шаруашылығында шығарылған сорт. Тұқым көктеп ... ... ... ... 110-118 күн ... ... беру ... -- 45-55 күн. Жемістері -- домалақ жоғары қарай үш қабырғалы. Ыстыққа, ауруларға төзімді. Жемістерін ... ... ... ... ... 57-69 т/га. ... Жамбыл, Қызылорда, Шымкент облыстарына ұсынылған.
Тамбовский урожайный 340. И.В.Мичурин атындағы жеміс ... ... ... ... Ерте ... алғашқы тұқымының кектеуі мен толық пісіп жетілуінің ... -- 104-120 күн. ... ... ... ... сопақша домалақ, сырты тегіс,кейде аздап иректелген, ірі, ... ... ... ... ... қолайлы, дегустациялық бағасы жас балауса күйінде және тұздалғанда -- 3,5 балл. Орташа өнімі -- 43-50 т/га. ... ... ... облыстарында аудандастырылған.
Новичок. ВИР-дің Волгоградтағы көкөніс тәжірибе станциясында шығарылған сорт. Ерте піседі. (103-130 күн). Детерминанты ... Гүл ... 3-6 ... ... сопақша, сыртытегіс, түсі қызғылт, салмағы -- 60-80 гр. Тұқым ұясы 3-5, ... -- ... т/га. ... отқа ... ... сабақшаларынан тез айырылады техникамен жинауға ыңғайлы. Алматы, Талдықорғаноблысында аудастырылған.
Колхозный-34ВИР-дің Қырымдағы тәжірибе станциясында шығарылған ... ... ... (100-124 күн). ... ... Бұта түбі ... ... тік, жақсы жапырақтанған. Гүл шоғыры әдеттегідей -- 4-5 ... ... -- ... ... ... ... түсі ... орташа салмағы 78-113 г. Тұқымдық ұясы -- 4-6. Сапалы өнімі -- 45-85 т/га. ... ... ... төзімді. Ақтөбе, Атырау, Жамбыл, Қызылорда, Ақтау, Павлодар, Петропавл, Талдықорған, Орал облыстарында жерсінділіп, аудандастырылған.
Ранний ... ... ... көкөніс және суармалы егістік шаруашылығынан шығарылған сорт. Ерте піседі (98-120). Бұтасы детерминантты, орташа бұтақтанған, гүл шоғыры әдеттегідей, жемістері ... ... ... ... қызыл, салмағы -- 67-78г. Тұқымдық ұясы -- 4-8. Сапалы өнімі 53-65 т/га аралығында. Алматы, Талдықорған, Орал, ... ... ... 165. Беларусь ғылыми-зерттеу институтының жеміс-көкөніс жөне картоп шаруашылығында шығарылған сорт. ... ... (104-120 күн). Бұта түбі ... ... жапырақтанған, жартылай детерминантты. Жапырақтары қоңыр көк, аздап иректенген. Жемістері -- домалақ немесе жалпақты домалақ, ... ... түсі ... ... ... -- 82-123 г. ... ұясы -- 5-6. Дегустациялық бағасы балауса күйінде -- 3,9 балл, тұздағанда -- 4,4 ... Бұл сорт ... ... ... сапалы өнімі -- 56 т/га. Тасымалдауға төзімді. Қостанай, Петропавл, Өскемен облыстарында аудандас-тырылған.
Глория. Молдаваның ғылыми-зерттеу институтының көкөніс және ... ... ... ... Бұта түбі ... ... ... жапырақтанады. Гүл шоғыры әдеттегідей -- 4-5 жемісті. Жемістері домалақ және сопақша ... ... ... ... балаусалы салмағы -- 87-106 г. Тұқымдық ұясы -- 4-6. Сапалы өнімі -- 55-76 т/га. ... ... -- ... ... ... төзімділігі, құрғақ заттың көптігі. Алматы, Жамбыл, Талдықорған ... ... ... ... көкөніс және суармалы егістікшаруашылығында шығарылған сорт. Бұтасыз, орташа түптенген. Гүл шоғыры әдеттегідей, ықшам, 4-5 гүлі бар. Жемістері -- домалақ, ... ... ... ... өте ашық ... ірі, ... -- 90-105 г. ... ұясы -- 5-7, орналасуы дұрыс. Өнімділігі -- 46-88 т/га. Сорт жоғары өнімді, тасуға төзімді, пайдалануы -- ... ... ... ... Молдаваның ғылыми-зерттеу институтының көкөніс жене суармалы егістік шаруашылығында шығарылған ... ... ... ... ... ... мен ... пісіп жетілуінің арасы - 108-120 күн. Түптері детерминантты, ықшам. Бұтасы жартылай күрделі немесе ... 5-6 ... ... ... ... ... ... -- 6-8 ұясымен, салмағы -- 61-67 г. Жемістері гүл сабақшасынан жеңіл айырылады. Бірден жұмыла піседі, ... өте ... ... ... ... ... ... жинауға ыңғайлы консервілеуге пайдаланылады. Алматы, Жамбыл, Талдықорған, Семей, Шымкент облыстарында аудандастырылған.
Советский 679. Симферополь көкөніс-картоп тәжірибе станциясында шығарылған сорт. Орташа және кеш ... (107-130 күн). Түбі ... ... ... ... ірі, қоңыр көк түсті, беті тегіс. Жемістері -- ... ... беті ... түсі ... Гүл ... 4-6 ... ... орташа салмағы -- 62-112 г Тұқымдық ұясы 4-8, дегустациялық бағасы балауса күйінде -- 4,6 ... ал ... -- 4,9 ... ... -- 4,6-6,3 % ... зат бар. ... ... 88-92,4 т/га. Бұл сортты консервілеуге пайдаланады. Алматы, Жамбыл облыстарыңда аудандастырылған.
Волгоградский 5/95. ВИР-дің Волгоградтағы көкөніс тәжірибе станциясында шығарылған сорт. Орташа, кеш ... ... ... мен ... ... ... -- 120-128 күн. Түбі ... орташа жапырақтанған, жапырағы қоңыр, көк түсті, жемістері -- ірі, домалақ, жалпақ домалақ сырты тегіс, ашық ... ... ... ... -- ... ... 4-8 ұя. Дегустациялық бағасы балауса күйінде -- 3,2-4,0 балл, тұздалғаны -- 3,5 балл. Бұл сорт консерві ... ... ... ... -- 50-60т/га. Әмбебап, сапалы, сақталғыш. Алматы, Ақтау, Атырау, Орал, ... ... ... ... ... ... ... шығарылған сорт. Орташа піседі, тұқымының көктеуі мен жемістерінің толық пісіп жетілуінің арасы - 98-105 күн. Түбі ... ... ... ... орташа жапырақтанады, биіктігі 50-70 см. Жапырақтары ашық-көк түсті, ... ... ... ... ... ... 6-7 ... кейін. 1-2 жапырақтан соң келесі гүлденуі жүреді. Жемістері -- домалақ, сырты тегіс, қызғылт-қызыл, тұқымұясы 3-6, салмағы - 106-120 г. ... ... ... ... ... кішіреймейді. Дегустациялық бағасы -- 4,5-5 балл. Сапалы ... -- ... т/га. ... ... ... ... аудандастырылған[6].
Персей. Молдаваның ғылыми-зерттеу институтының көкөніс шаруашылығынан шығарылған сорт.
Ертерек пісетін, түбі детерминанты, жартылайшашыраңқы, көп жапырақты, көп ... ... ... ... қыртысталған. Гүлденуіәдеттегідей. Бірінші гүлі 6-7 жапырақтан кейін,келесілері 1-2 жапырақтан соң шығады. Жемістеріжалпақ ... ... ... бар. ... қоңыр қара дақтары бар, қызыл түстіболады. Жемістерінің жоғарғы жағында аздағанқабыршақты дақтары бар. Жемістерінде тұқым ұясы- 6-10, салмағы- 94-105 г. Дәмділік ... - ... ... ... -- ... т/га. Көкшетау,Өскемен облыстарында аудандастырылған.
2.6 Оңтүстік Қазақстан обылыстық мемлекеттік сорт сынау инспектурасы, Сарыағаш кешенінде өсірілген қызанақ сорттарына сипаттама
Сорт ... ... (BAGIO). Ашық ... ... ... жай ... гибрид, қызанақ өнімдерін қайта өңдеу және бүтін жемісті консервирлеуге бағытталған.Жемісі - орта кешпіседі (109 күн). ... ... ... ... 50-70 см, ... ... орташа. Жапырағы кәдімгі орташа мөлшерлі,жасыл,орта жылтыр,тегіс.Гүлшоғырлануы қарапайым шашақгүл. Бірінші гүлшоғыры 6-7 ... соң ... ... 1-2 ... соң гүлшоғырланады. Жемісінің пішіні жұмыртқа тәрізді (3-сурет), жылтыр,піскен жемісінің түсі қанық қызыл.Тұқымдық ... саны 2-3. ... ... 60-80 г., дәмділігі 4 балл. Өнімділігі 119,5 ц/га.Құбылмалы ауа-райына, ... ... ... ... рак ауруларына және нематодтарға, төзімді.Өнімін қолмен және механикамен жинауға ... ... ... ... ... ... технологиялық сапа,нематодтар мен ауруларға кешенді төзімділік.
Сурет 3. Багио сортының піспеген жемісі
Сорт (гибрид): Саргон (SARGON). Ашық топырақта және пленкалы жабық ... ... ... тип, жай ... ... ... өндеуге және жас балауса күйінде пайдаланылады..Жемісі - орта кешпіседі(112 күн). Өсімдік детерминантты тік ... ... ... 80 см, ... ... ... ... кәдімгі орташа мөлшерлі, жасыл,орта жылтыр,тегіс,орта қыртысталған. Гүлшоғырлануы ... ... ... ... 8-9 ... соң орналасып, келесісі 1-2 жапырақтан соң гүлшоғырланады. Жемісінің пішіні домалақ (4-сурет), жылтыр,піскен жемісінің түсі қанық қызыл.Тұқымдық ... саны 3-4. ... ... 160-180 г., ... 5 балл. Өнімділігі 200 ц/га. Вертицилиоз,фузариоз, бактериальды рак ауруларына және нематодтарға, төзімді.Гибридтің бағалы ... ... және ... ... ... мен ауруларға кешенді төзімділік.Тасымалдауға төзімділігі жоғары.
Сурет 4. Қызынақтың Саргон сортының жемісі
Сорт ... ... (OLIVI). Ашық ... ... ... жай қатараралық гибрид, өнімдерін қайта өңдеу және бүтін жемісті консервирлеуге бағытталған. Жемісі - орта кешпіседі (110 күн). Өсімдік ... ... ... 50-70 см, ... ... ... Жапырағы кәдімгі орташа мөлшерлі,жасыл,орта жылтыр,тегіс. Гүлшоғырлануы қарапайым шашақгүл. Бірінші гүлшоғыры 7-8 жапырақтан соң орналасып, келесісі 1-2 жапырақтан соң ... ... ... ... тәрізді (5-сурет), жылтыр,піскен жемісінің түсі қанық қызыл. Тұқымдық ... саны 3-4. ... ... 70-80 г., дәмділігі 5 балл. Өнімділігі 179,5 ц/га. Вертицилиоз,фузариоз, бактериальды рак ауруларына және нематодтарға, төзімді. ... ... және ... ... ... ... ... бағалы қасиеті: жоғары және тұрақты өнімділік, жоғары тауарлық сапа,нематодтар мен ауруларға кешенді төзімділік.
Сурет 5. Қызынақтың Оливия сортының ... осы ... сорт ... ... ... ... нысаны - қызанақ дақылдарының сорт ... ... ... ... және Оңтүстік Қазақстанның ауа райынатөзімді, жоғары өнім беретін сұрып үлгілерін зерттеп анықтау.
Жұмыс ... - ... ... . ... саласы: ауыл шаруашылығы
Қызанақтың Саргон және Оливия сорттары стандартқа қарағанда тез пісіп ... ... ... ... ... гүлдену, жемістің қалыптасуы, жемістің пісу мерзімдерінде жаңа сорттардың стандартқа қарағанда 2-3 күн болса ерте жүретіні анықталған.
Кесте 2
Қызынақтың сорт ... ... ... ... себу күні - 4 сәуір 2012 ж.)
Дақыл
Сорт түрлері
Шығу күні
Көшет ... ... ... саны
жеке
жаппай
жеке
жаппай
жеке
жаппай
жеке
жаппай
Гүлдің шығуы
Жемістің шығуы.
Пісіп жетілуі.
Қызанақ
1.Багио (St.)
11.04
14.04
4
.05
4.06
8.06
13.06
19.06
210.07
24.07
55
66
101
2.Саргон
11.04
14.04
1.06
4.06
10.06
15.06
18.07
22.07
51
62
99
3.Оливия
10.04
13.04
31.05
3.06
8.06
13.06
17.07
20.07
51
61
98
2.7 Қызанақты өсіруде тамшылатып суарудың негізгі артықшылықтары
Тамшылатып суару -- бұл ауылшаруашылық егістіктерін суарудың ... ... жаңа ... Оның ... түрде бірдей қысыммен су тарататын желісі бар. Бұл қондырғы өсімдіктің нақты суарылу қажеттілігіне қарай үздіксіз суаруды немесе жиі суаруды қамтамасыз ... ... ... топырақтың тек белгілі бір көлемі ғана суланады. Топырақтың беті қатпарланбайды немесе су топырақтың терең қабаттарына филтрленіп түседі [26]. ... ... ... желісінде диаметрі шағын (16-17 мм) полимер құбырлары ұсынылады.Онда эмиттералар (тамшылатқыштар) қондырылады. Суарылатын дақыл түріне ... және егу ... ... тамшылату желілері бір бірінен әртүрлі қашықтықтарда орналасады (0,2 м, 0,3 м, 0,4 м және т.б.), бір ... ... ... ... ... ... 1,3 ... 4 литрге дейін) және олар әр түрлі ұзақтықтағы мерзімдерге жарамды болады (1 жылдан 7 жылға дейін және одан көп). ... ... ... ... қолданылады, олар әртүрлі суару нормасы бар (сағатына 2 литрден 6 литрге ... ... және ... күйде кездеседі.
Топырақ үстінен суару барысында немесе жаңбырлатын суару барысында суару ... тым ... ... ... топырақта кезеңді түрде жергілікті ылғалдану одан әрі құрғап кебуге айналады. Бұл өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... ... тұрақты өмір сүрі қарқынынан және дұрыс дамып жетілуінен айрылады. Тамшылатып ... ... ... ... ... ... ... ұстап тұруға мүмкіндік бар. Бұл жағдайда өсімдік дамып жетілу қарқынын тоқтатпастан, басқа суару жүйелерінде жиі ... ... ... ... қалыпты деңгейде жетіледі. Тамшылатып суару барысында топырақтың ылғалдылығы тамшылату жолдары арқылы жүзеге асырылады. Осының есебінен топырақтың сулы-физикалық ... ... ... ... және ... ... ... ылғалдың жоғалуына жол бермейді, топыраққа терең сіңеді.
Тамшылатып суару технологиясы кәдімгі суару әдістерімен салыстырғанда бірқатар ... ие ... ... ... Топырақ мөлшерден тыс ылғалданбайды. Бұл өсімдіктің өсу кезеңінде тамырлардың интенсивті ... ... ... ... дұрыс тыныс алуы суару кезінде де және одан кейін де үздіксіз ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуіне ықпал етеді.
* Тамыр жүйесі кез келген басқа суару әдістеріне қарағанда ... ... ... ... ... ... тамшылатып суару аймағына жиналады, суару жүйесі топырақты жібітіп ... бұл ... ... ... ... ... жол ашады. Одан суды және нәрлендіргіш тыңайтқыштарды ... ... ... Су ... ... топырақ эрозияға ұшырамайды - осының бәрі ... ... ... азайтады.
* Тыңайтқыштардың еруі суарумен бірге жүзеге асырылып, тамыр жүйесіне тікелей беріледі. Нәрлендіргіш заттарды тез әрі қарқынды ... Бұл ... ... ... тыңайтқыштарды берудің ең тиімді жолы болып табылады.
* Өсімдіктің жапырағы жаңбырлатып ... ... ... ... ... ... шектеледі. Жапырақтардан инсектицидтер мен фунгицидтер шайылып кетпейді.
* Тамшылатып суару топырақты өңдеуге кедергі жасамайды, кез - келген уақытта ... ... ... ... ... ... егістік арасында топырақ учаскелері барлық кезеңде құрғақ күйінде тұрады.
* Тамшылатып суару ... еңіс ... де, ... иын ... ... да ... ... қамтамасыз етеді. Оған арнайы қондырғылар орнатудың немесе топырақты ауыстырудың қажеті ... ... ... ... ... ... бір ... өте көп су берілуі мүмкін. Тағы бір бөлігі ылғал алмай қиналуы мүмкін, нәтижесінде тек үшінші бөлігі ... ... ... ... ... тек су мөлшері ғана реттеліп қоймай, сонымен қатар судағы ерітілген тыңайтқыштар мөлшері де өсімдіктерге біркелкі берілетін болады.
* Суды барынша үнемдеу: ... тек ... ... ғана ... ... егіс аумағының 40 - 60% пайызы су алады. Судың буланып жоғалуын болдырмауға мүмкіндік береді. ... ... ... ... болдырмайды.
* Тамшылатып суаруда топырақтың температурасы жаңбырлатып суару жүйесіне қарағанда анағұрлым ... ... ... ... жинауға ертерек қол жеткізуге болады.
* Тамшылатып суару әдісімен алынған өнімдердің сапасы да ерекше болады.
* Астық жинау мүмкіндігі шамамен үш ... ... ... ... ... жүргізуге кететін еңбек күші азаяды.
* Сор шөптердің тұқымы топыраққа түспейді, сондықтан оларды қолмен жұлудың қажеттілігі туындамайды.
* ... жүйе ... ... әрекет етеді, қажетті жағдайларда бұл жүйе компьютерге қосыла алады. Осының барлығы жұмыс уақытының 60пайызын үнемдеуге мүмкіндік береді.
Кесте ... ... ... сорттарың өнім беруі бойынша салыстырмалы кестесі,т/га


Сорт түрлері мен ... ... ... ... ... ... (3-кесте) бойынша қызанақ сорттарын суару тәсілдеріне қарай сылыстырмалы өнімділік деңгейі анықталды. Тамшылатып суару тәсілінде ең ... ... ... ... 121,0 т/га ... бұл ... ... 53,5 т/га артық өнім алынды, ал арықпен суару тәсілінде бұл көрсеткіш 47,4 т/га ... ... ... 22,1 т/га көп өнім ... ... жаңбырлатып суару тәсілінде ең жоғарғы өнім деңгейі Саргон буданында 51,1т/га жиналды. Демек жаңа будандардың өнім деңгейі суру тәсіліне ... ... ... ... болды.
Яғни, зерттеу нәтижесінің қорытындысынан шығатын тұжырым мынадай:
* Өнім беру 2-3 есеге көбейеді .
* Тауарлық өнімдерді ... 90 ... ... ... ... Жаңбырлатып суарумен салыстырғанда суды және тыңайтқыштарды үнемдеу 50-60% құрайды.
* Өндірістік және ... ... ...
* ... ... ... болдырмайды, яғни топырақтың екінші рет тұздануына жағдай жасалмайды.
2.8 Қызанақ дақылын төменгі қысымды тамшылатқышпен суару
Қазіргі қалыптасқан шаруашылық-экономикалық жағдайда суармалы жерлерді ... және суды ... ... ... ... ... үшін ... техникасын дамыту өте актуальді проблема болып отыр. Осы бағытта тамшылатып суғарудың маңызы зор. ... ... су әр ... ... мөлшерде беріледі, су үнемделеді, топырақ бұзылмайды, жыл сайын жұмсалатын қаржы азаяады, өнім жоғарлайды және қоршаған ортаның ... ... ... ... бұл ... әдісі көп таралмай отыр.Оның себебі мұндай суару жүйесін салу үшін көп қаржы қажет, тамшылатқыштардың тез бекітіліп қалуы, қысымды құбырдың қажеттілігі, ... және су ... ... ... ... ... ... төменгі қысыммен, су сорғышсыз, су сүзгішсіз жұмыс істейтін ташылатқышты алып отырмыз. Бұл тамшылатқыштың су өтімі 1,3 л/сағат.
2011-2012 ... ... ... ... ... екі ... тәжірибе қойылған.
1-вариант арықпен суарау (бақылау), (6-сурет) .
2-вариант тамшылатып суару (7-сурет) .
Сурет 6. ... ... ... 7. ... ... суару тәсілі
Топырақ саз балшықты орта салмақты.Көлемдік массасы 1,39 т/м3, ал ЕСС - 21,1 %. Жер асты суы 8 метр ... ... ... ... 20-29 сәуірде ара қашықтығы 70 см етіп отырғызылды.
Қызанақ арықпен суғарғанда 8 рет ... ... ... әр ... 4500 м3/га су ... ал ... су пайдалану жиынтығы Е=4986 м3/га болды. Ал, тамшылатып суаруда бұл көрсеткіштер тамшылатқыш ... және ... ... ... ылғалдылығына сәйкес өзгеріп отырды.
Тәжірибе нәтижелері бойынша қызанақ ... бір ... ... ... ылғалы 70% ЕСС шамасында ұстап тұру тиімді екені анықталды (33 рет 3070 м3/га ... ... . 1 т ... ... ... ... су мөлшері 92 м3-ке тең.
Тамшылатып суғарғанда жалпы су пайдалану жиынтығын анықтаудың өзінше ерекшелігі бар. ... ... ... ... ... егістік жердің бәрі ылғалданбайды, тек қана өсімдік түбі ғана ылғалданады. Сондықтан да жалпы су пайдалану жиынтығын есептегенде жер ... ... ... ... ... ... ... және тамшылатып суару тәсілдерінде жұмсалатын су мөлшерлерінің көрсеткіштері келтірілген.
Сонымен топырақ ылғалын 70% ЕСС шамасында ұстап, бір тамшылатқышпен ... ... ... өнімі 102,9 т/га болса, арықпен осы жағдайда суарғанда өнім 39,3 т/га ... ал ... ... ... ... ... 55,7 т/га құрады.
Қызанақ сорт үлгілерін суару мөлшері тәсілдеріне байланысты ерекшеленді, көп ... суды ... ... ... 4500м3/га болса, аз мөлшерде тамшылатып суару тәсілінде 3070м3/га, яғни тамшылатып суару тәсілінде 1430м3/га су үнемделді. Ал ... ... ... су ... ... ... ...
Кесте 4
Суару тәсілдерінде пайдаланылатын су мөлшерлерінің көрсеткіштері
Суару тәсілі
Қызанақтың орта тәулік су пайдалануы
Суару мөлшері
1 т қосымша өнімге жұмсалатын су мөлшері
Суару ... ... ... ... ... ... ... м3/га
162 м3/т
39,3
Тамшылатып суару
25-37 м3/га
3070 м3/га
92 м3/т
102,9
Жаңбырлатып суару
36-45м3/га
4250 ... ... ... ... өнімнің көбеюуін өсімдікті тынымсыз сумен қамтамасыз етуден болып отыр. Қарықпен суаруда бір суармен екінші суарымның арасында өсімдік біраз су тапшылығына ... ... ... ... ... кезде өсімдіктің топырақтан су соруы қиындай түседі.Осы кезде жапыраққа су баруы азаяды да,тургор қысымы әлсіреп өнімнің ... ... ... ... ... ... тиімділігі 92 м3/т болса, қарықпен суарғанда бұл көрсеткіш 162 м3/т болып отыр.
2.9 Жоғары өнімді қызанақ сорттарын өсіру - ... өнім ... ... қызанақ өсіру ауданы бірінші орында. 1 килограмм қызанақ жемісінде 10 г ақуыз, 3 г май, 42 г көмірсулар, 35 г ... 8 г ...
4 г ... тұздар, 400 мг С дәрумені, 20 мг каротин, 6,5 мг В1 ... 5 мг РР ... бар. ... ... ... ... мен апельсиннің құрамындағы дәрумендермен пара- пар. Қызанақтың тәуліктік мөлшері цинга ауруынан қорғайды.
Қызанақ жемісінің химиялық құрамы климаттық жағдайға байланысты. ... ... дәмі ... ал ... ... ... ... қант мөлшері көбірек болса, жеміс соғұрлым тәттірек болады.
Гүлдеу кезінде қызанақты 1 литрде 20 мг янтар қышқылы сәйкес концентрациясымен ... ... ... құрамы жоғарлайды [28].
Біздің жұмыстың мақсаты қызанақтың Сарыағаш ауданы топырақ-климаттық ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік сортсынау участогының Сарыағаш кешенінің тәжірибе станциясында 2010-2012 ... ... ... орта ... ... Багио (бақылау),Саргон, Оливия сынақтан өткізілген.
Көшеттерді ашық топыраққа қатар аралығы 70*20 см етіліп, 2010 ж 15 ... 2011 жыл 20 ... 2012 жыл 11 ... ... ... ... ... 8-12 рет суарылып, екі рет шабық және минералды ... ... ... 1,1 ц ... және 3 ц/га ... ... 2010 жылы 13 ... 2011 жылы 19 тамызда,2012 жылы 10 тамызда жүргізілді. Өнімнің соңғы жиын-терімі 2010 жылы 24 ... жылы 23 ... 2012 жылы 17 ... ... ... ... ... 5-кестеде келтірілген.
Кесте 5
Қызанақ жемісінің сортына байланысты өнімділігі мен салмағы
Сорт
1 га өнімділігі
Жемісінің салмағы,г
6жиын-терімге
Вегетация кезеңінде
тамыз
Қыркүйек ... ... ... ... ... ... , ... көрсеткіштері жоғары болды,үлкен жемісті салмақ көрсткен ... ... 168-180 г., ... аз ... ... 73-80 г. ... Тіршілік қауіпсіздігі және еңбекті қорғау
Қазақстан Республикасының қазіргі 22.05.2007ж. еңбек қызметі процесінде қызметкерлерге зиянды және ... ... ... әсерін болғызбайтын іс шаралар кешенімен қамтамасыз етілген қызметкерлердің қорғалу жайы ... ... мен ... берушінің ҚР нормативтік құқықтық актілерінде, жұмыс берушінің актілерінде, еңбек шартында, ұжымдық шартта келісілген міндеттемелері тағайындалған .
Тіршілік ... ... ... ... ... принциптерін бекітеді, өндірістегі бақытсыз жағдайлар мен денсаулыққа келтіретін зияндарды ескерту мақсатымен және өндірістік ... ... ... ... ... азайту үшін және иелік түрінен тәуелсіз барлық шаруашылық іс әрекеттер мен өндірістердің барлық ... ... ... ... бұл, заңды және басқа да нормативті акттер негізіндегі әлеуметтік-экономикалық, ұйымдастырушылық, техникалық, гигеналық және емдік - профилактикалық іс шаралар мен құралдарға ... ... ... жүйе, еңбек процессінде адамның қауіпсіздігін, денсаулығының сақталуын және оның ... ... ... ... етеді. Өндірісте, мекемелерде, кооперативтерде, фермерлік шаруа қожалықтарында және басқа да әр түрлі ... мен ... оның ... ... ... ... мен еңбектік қарым-қатынаста тұратын барлық жұмысшылар еңбекті қорғау құқығына ие; кооператив, орташа ... ... ... ... ... ... мен ... оқудан өткен; әскери қызметпен байланысты емес жұмыстарға ... ... сот ... ... ... өтеп жатқан адамдар, жоғарғы ұйымдар анықтаған өндірістегі жұмыс жасау кезінде және ... мен ... ... үшін ... ... іс шаралар түріне қатысушылар.
3.1 Ауыл шаруашылығында техника ... ... ... ... ... ... ... жарақаттан және басқа жазатайым оқиғалардан өз қауіпсіздігін және айналасындағылардың қауіпсіздігін көздейтін ережелерді ... ... ... ... мен ... қарсы қауіпсіздік шараларын жалпы ұйымдастыру үшін жауапкершілік шаруашылық басшыларына совхоз директорларына және кэсіподақ ү.йымдастыру председательдеріне жүктеледі. Еңбек қорғау жөніндегі шаралардың ... және ... ... ... үшін ... ... бас инженерлер, бригадалар, бригадирлер ал агрегаттарда -трактористер немесе агрегат бастықтары ... Ауыл ... ... жұмыс істейтін барлық адамдар үшін қауіпсіздік техникасы ережелерін орындау міндетті болып табылады. Олардың ... ... Өзі ... шассилерде, машиналарда, тіркемелі және аспалы машиналарда жұмыс істеу олардың құрылысымен таныс және қаушсіздік техникасы бойынша емтихан тапсырған адамдарға рұксат етіледі. ... ... ... ... мүқият байқалады, сақтандырған құндақтардың бар екені және олардың ... ... ... трактор мен шаруашылық машиналарының куәлігі тексеріледі. Техникалық күтім жасағанда және машиналарды тексергенде тексерушілер ... ... ал ... олар ... ... ... ... тиіс. Егер механизмдерде конструкциямен көзделген сақтандырғыш құндақтар болмаса, агрегат механизмдері берік жетілмесе немесе нашар реттелсе, ауыл шаруашылық машиналарда жұмыс істеуге ... ... ... тек ... қағидалық нүсқаларға сәйкес жүргізу рұхсат етіледі. Ауыл шаруашылық машиналарына техникалық күтім жасаудың барлық түрлері олар ... ... ... ... ... ... ажыратылғанда ғана жүргізілуге тиіс. Машина трактордан ажыратылғанда ғана жүмыс органдарын ауыстыру рұқсат етіледі. Өткір аспаптарды немесе үшкір ... ... ... ... ... жағынан алу үшін әперуші өткір бөлігінен ұстауға тиіс. Трактор мен машинаның қосқыш детальдары берік болуға тиіс. Машинаны басқаруды бөгде адамдарға ... ... - ақ ... ... тракторда немесе машиналарда болуына, техникалық күтім жасауға, механизмдерді пайдалануға немесе реттеуге трактор мен машинаның ақауларын жөндеуге тыйым салынады. Агрегат жүріп бара ... бір ... ... ... ... ... ... және бірінші берілістен жоғары беріліспен еңіске қарай жүруге, агрегатты елеусіз беткейлерге көлденең жүргізуге, өткелдің қауіпсіз екеніне көз ... ... ... тас және дала ... ... түнгі уақытта жарығында ақауы бар агрегаттарда жү_мыс істеуге және олармен жүруге тыйым салынады. Бір мезгілде бірнеше агрегат жүріп өткенде олардың ... ... 24м кем ... ... ... өткелде тоқтауға мәжбүр болса, оның тоқтағанын күндіз қызыл ... ... ... ... ... ... істегенде барлық жетек ремендерімен жер сақтандырғыш қалқандарымен және ... ... ... ... істеп түрған агрегатқа кигізуге және одан сыпырып алынуға тыйым салынады. Стационарлы двигателдерді сигнал ... ғана ... ... болады. Тракторист мен жүргізушілер жұмыс істегенде комбензон, ал ... шақ ... - ... көзілдірік киеді. Агрегатта істейтін эйелдер шаданаарына ормал ... алуы ... ... ... бара ... машинаның жұмыс органдарын аяқ басқыш тақтада тұрып арнаулы тазалағышпен тазартуға болады.
3.2 Алғашқы ... ... ... өтпеген, қауіпсіздік техникасы жөнінде иұсқау алмаған, машиналарды ... ... және ... ... ... ... таныс емес, оларды жұмыс істеуге куәлігін алмаған адамдарды тыңайтқыштармен түрлі ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Жүріп бара жатқанда тыңайтқыш аппаратына тыңайтқыш салуға болмайды. Қорапты себелеуіданаерді пайдаланған жағдайда, машина технологиялық процесті атқарып тұрған ... ... ... ... ... ... ... жерде тұруға тыйым салынады. Машинаға белгіленген нормадан ... күш ... ... ... ... ... кілт ... болмайды, өйткені кардандық бірікпе сыну бұрышы 15 ... ... ... күш түскенде жұмыс істей алады. Сұйық азотты тыңайтқыштармен жұмыс істейтін адамдардың сүзгілі газқағары, қорғаныш көзілдірігі, резина қолғабы сияқты қорғаныс құралдары ... ... ... ... ... ... болмайды. Тамақ ішер алдында қолды жуу керек. Тыңайтқыштар толы ... ... от ... ... ... ... келіп тоқтауға рүқсат етілмейді. Сұйық тыңайтқыштарды себелейтіндермен ауыз суды, сұйық жемді, Сары-арқа 27-жағар май материалдарын ... су ... ... ... ... ... ... АБА-0,5 агрегатымен жұмыс істейтін трактордың газ шығару түтігін міндетті түрде, ұшқын ... ... ... ... және егін егу ... ... ... өңдейтін машиналарда істегенде жұмыс органдарын топырақ пен өсімдік қалдықтарынан бұрылыс жолақтарында тазартады. Егер плугтардың корпустары мен культиватор ... ... ... азын - аулақ тығылып қалса, агрегат жүріп бара жатқанда оларды арнаулы қырғыш -тазалағыданаармен тазартуға болады, ал ... ... - ... ... тоқтату қажет. Себу агрегаты жүргенде мыналарға тыйым салынады: тұқым жәшіктерінде отыруға, сеялканың немесе ... ... ... ... ... болуға; сеялкада немесе оның тракторға, тіркемесінде отыруға; агрегаттың ... ... мен ... ... ... сондай - ақ маркердің алдында түрады. Жұмыс істеген кезде тұқым және трактор жәшіктерінің ... ... ... ... ... жауып, ілгектермен бекітеді. Егер жәшіктерді ашу қажет болса, оларды сақтандырғыданаарға қояды. Беріліс ... ... ... бірге болады. Агрегат жүргенде мыналарға тыйым салынады: ... ... ... ... мен ... ... ... бөліктерді майлауға; себуші аппараттарды металл шыбықтармен тазартуға; аударыстыру құралы қосылу болғанда сусымалы емес түдымды қолмен араластыруға жэшіктерге шөптердің сусымалы емес ... ... ... ... тазартуға. Себуші аппараттар қақалып, тұқым себу тоқтағанда агрегатты дереу тоқтатып, ... ... ... ... тек қана ... ... сепкенде шөп тұқымы, сондай - ақ тыңайтқыш жәшіктерінің аударыстыру құралдары ажыратылады. Агрегат кілт бұрылыстарға жақындағанда оның ... ... ... ... себушілер өз орындарына тұрып, тұтас агрегат жұмысқа әзір болғанда аға тұқым себушінің ... себу ... ... ... ... Бір ... ... учаскеге ауысқанда сеялкалардың жүріс ... 1,25 м ... 4,5 км) ... ... мұның өзінде қосылу рычагтарын сыммен байлап қояды, ал қырғыларды тістерін төмен қаратып ... ... ... ... ... шүмек көтергіданаің шамасына кигізуге тыйым салынады. Егер себу ... ... ... болмаса, қажетті жағдайда аға тұқым себуші ысқырықпен белгі беруге тиіс. Загонның аяғындағы ... ... ... бір ... екінші учаскеге ауысқанда маркерлерді көтеріп, оларды көтерілген күйінде берік бекіту, шүмектер мен сіңіргіш қүралдарды көтеру керек. Маркерлерді транспорттық жағдайға қойғанда ... ... ... ... ... жағдайға ауыстырады.
3.4 Өртке қарсы шаралар
Мұнай өнімдері - ауыр және жеңіл сұйық отын, жағылатын майлар - уытты, олар адамның ... ... ... мүмкін. Егер мұнай өнімдері теріге тисе, тітіркендіріп күйдіруі мүмкін. Мұнай өнімдерімен уландырудан қүтылу үшін арнаулы киім және аяқ киім киіп ... ... ... ... ... ... құйған жөн. Ауызбен Сары-арқа 27майды соруға және қоректендіру жүйесінің жекеленген агрегаттарын және двигателдердің майын үрлеп тазартуға тыйым ... ... ... жайларда сақтату керек. Мүнай өнімдерінің буы шоғырлануы мүмкін, жайларда жүмыс ... жеке - дара ... ... пайдалану қажет.
Мүнай жайларды мұқият желдету керек. Этилденген бензинмен ... өте ... ... ... бола ... да ... Егер этилденген бензин теріге тисе, оны керосинмен шайып, соңынан сабындап жылы сумен жуу ... ... ... ... ... жылы ... ... дәрігерге көріну керек. Этилденген бензинді бояйды. Оны жану двигателі үшін отын ретінде ғана пайдаланған орынды. Этилденген бензиннің әсеріне тап ... ... ... үйге әкелуге болмайды, оны алдын ала кемінде екі сағат бойына желдетіп алған жөн. ... ... ... ... жағып жібергенорынды.
Мұнай өнімдерінің қауіптілігі организмді уландырып, тері ауруларын ... ғана ... ... буы оңай тұтанатынына және ауамен белгілі дәрежеде қосылғанда жарылыс қаупін туғызатынында. өрт немесе мұнай өнімдерінің ... ... ... да пайда болуы мүмкін. Жарылыстан немесе өрттен құтылу үшін ... ... ... ... ... ... ... бөшкелердің тығынын металл заттармен соғып ашуға, мұндайда ұшқын пайда болуы мүмкін; тракторға май құйғанда немесе отын ... ... ашық отты ... ... ... ... тракторларға май құятын және олар тұратын орынның маңында от жағуға және темекі тартуға; жұмыстан кейін немесе май құйғаннан ... ... ... ... манайында қалдыруға; май құятын пунктке трактор мен машинаның шығару ... ... ... ... ... мен ... отын ... байқағанда оларда жағармайдың бар - жоғына қарамастан тек электр жарығын пайдаланған жөн. Өнімді жинап, бастырғанда тракторларды сенімді істейтін ұшқын ұстағыштармен ... ... ... ... ... түрде бақылау керек. Мұнай өнімдері тұтанғанда жолында өрт ... ... ... - ақ оған ... құм ... киіз ... басқадай тығыз материал жабу керек. Жанып жатқан мүнай өнімдеріне су құюдың пайдасыз екені былай тұрсын, ал қауіпті де, ... су ... ... өрт ... ... ... Алайда жалынды сумен ұшырып түсіруге және өртене бастаған двигательді немесе тракторды сөндіруге болады.
3.5 Қызанақ жинау кезіндегі тиеу - ... ... ... ... ... ... ең ... технологиялық операциялардың бірі - шөп шабу. Бұл операцияны орындау барысында қауіпсіздік техникасы ережелерін ... ... ... ... немесе мүлдем кесіліп қалуы мүмкін. Тиеу - түсіру жұмыстарын жүргізетін жұмысшыларға бір жауапты адам ... Оның ... ... ... ... ... ... адамның міндеттері:
* жұмыс басталмас бұрын қауіпсіздік аймағын белгілеу;
* қолданылатын техника және жабдықтардың акаусыз болуын қадағалаунемесе ақауы бар техника және ... ... ... тиым салу;
* жүктерді тиеу, ... және ... ... қауіпсіздікережелеріне сәйкестігін қадағалау;
* желдің жылдамдығы 12 м/с - тан ... ... тиеу - ... ... ... ... туған кезде, оларды жайғанға дейін жұмысты тоқтату.Жүктерді, соның ішінде пішен ... ... ... кездетөмендегі жағдайлар қамтамасыз етілуі керек:
* жиналған жүктердің орнықтылығы;
* текшелеп жиналған жерінен ... тиеу - ... ... ... ... ... ... жүк үстінде және оның ... ... ... текшелердің биіктігі 2м- ден аспайтынын.
4 Коршаған ортаны ... ... ... ... проблемалары әлемдік, ұлттық және локальды түрде олардың мәні мен шешімдеріне байланысты қарастырылады.
Әлемдік экологиялық проблемаларга жататындар:
Климаттың өзгеруі. Климаттың өзгеруі ... әсер ... ... бұл ... ... ... киыншылыктар мен коршаған ортаға үлкен потен-циалды кауіп-катер төндіреді. 1995 ж. ... ... ... жөнінде БYenҰ-ң Рамалык конвенциясын ратифицирледі. ал 1999 ж. осы конвенцияға Киото хаттамасьшда кол койылды. Хаттамада көрсетілгендей ратификация жағдайында және ол ... ... ... бастап Қазақстан 1 нұскау жағында болады, онда' ол парникті газдардың калдықтарын азайтуы бойынша сандық жауапкершілікті өз мойнына алады. Қазақстанның Киотолык ... ... ... ... анықтау үшін 2004 жылдың ішінде парникті газдардың калдыктарын ... ... ... ... ... ... ... туралы сұрактары бойынша зерттеулер жүргізілуі керек.
Киото хаттамасын ратификациялаган соң ... ... 2015 ... ... ... ... ... төмендету бағдарламасы жасалды, ол нақты жобалардың, іс-шаралардың жүзеге асуын қарастырады. Сондай-ақ, озон кабатының бұзылуы, ... ... ... айналуы, жердің деградациясы жатады.
Ұлттык не дәстүрлі экологиялық проблемаларга жататындар: экологиялык зардап шеккен ... ... ... су асты ... ... карқынды меңгеруте байланысты киыншылыкта, тарихи ластанулар, әскери-ғарыштык полигонның эсері мен сынак комплекстерінің әсері.
Қашыктык экологиялык проблемаларға жататындар: ауа кеңістігінің ластануы, радиоактивті ... ... ... ... ... өндірістік және түрмыстык калдыктармен ластану.
Урбанизацияның дамуы, өндірістік обьектілердің өсуі және қалалық көлік тығыздығының ... өсіп ... ... газ және ... ластанумен жүреді. Бұл коршаған орта ландшафтынын және жалпы биосфераның (әсіресе жоғары дамыған өндірістік ... ... ... ... ... ... ... кабілетке е болғанымен, олар ауаның жекелеген компоненттерінің өте төмен немесе өте жоғары мөлшеріне өте сезімтал болады. Атмосферада көміркышкыл ... ... 1 ... % өсуі ... зат ... ... ... бұл олардың өсуі мен өнімділігін төмендетеді.
Ауаның ластануынан ең көп ... ... ауыл және ... ... Өндірістік ... ... ... ... мен ... ... артуда. Ластанған ауадан көп мөлшерде зардап шегуі түтін мен газ көздері орналаскан зонада байкалады. Өсімдіктер ауадағы токсинді заттардың өте аз ... өзін ... ... ... ... эсер ету ... мен ... байланысты физиологиялык функциялардың бүзылуы жүреді. Мүнда ауыл шаруашылық және бакша культураларының өнімділігі төмендейді, ... ... ... ... бұл ... ... әсер етеді, сәйкесінше ет-сүт өндірісіне де.
Кәсіпорынның өндірістік зонасы (экологиялық аспектіде) осы кэсіпорынның 10 - 15 км ... ... ... ... ... биіктігіне, қалдык көлеміне, климаттык жағдайларға және т.б. байланысты), оған жататын жер, су, өсімдік ... ... ... тағы 'бір ... ... бірі - су. ... планетамызда өзен, көл, мұхит, мұздык, бүлт және тұман жер асты ... және т.б. ... кең ... ... тірі ағзалардың 65-70 пайызын су күрайды. Су бассейнінің ... ... ... - тазартылмаған ағын суларды өзен-көлдерге жіберу. Бүған жол беретіндері:
-түрғын-үй коммуналдык шаруашылықтар;
-өнеркәсіп орындары;
-ауыл шаруашылығын химияландыру;
-халык шаруашылығының басқа да ... ... ... лас ... да ... ... ... Оларды коспалар (ерімейтін, коллоидты, еритіндер), лас сулар (минералдык, органикалык, бактериалдык, биологиялык) - деп жіктейді.
Лас сулардың ішінде тұрмыстық саркынды ... ... ... 58%, ... ... 42 % -тей ... Өнеркәсіпте пайдаланатын сулар мен синтетикалык жуатан заттармен судың ластануы өте ... Бү_л ... -- ... ... ... Соның ішінде сулы экожүйелердің пестицид, гербицид және басқа да химиялык улы препараттармен ластануы ... кең етек ... ... мақта мен күріш, жеміс-жидек, бау-бақша, зиянкестеріне карсы бүрынғы Кеңес өкіметі кезеңінде өте көп химиялық заттар колданылған. ... су ... ... мен ... және ... ірі хайуанаттар, кұстар зардап шеккен
Жаңа коғам орнатушы Қазакстан азаматтары сан алуан міндеттерді шешумен бірге, табиғатты аялау, коршаған ортаны корғауы керек. Бүл үшін ... ... ... мен ... ... жетістіктер әбден жеткілікті. Соларды әрбір азаматтын білуі, өз ісінде жүзеге асырылып отыруы кажет.
Жердегі судың әлемдік коры орасан зор. Егер гидросферадағы ... суды ... етіп жер ... ... оның ... ... 2,5 км ... еді.Әлемдік мұхит шегінде орташа тереңдік 3.96 км. ал ен терең максималды тереңдік 11022 м .
Дүниежүзілік су ... ... ... ... ... алаңдатып отыр. Бұл мәселен Қазакстанға да тән. Судың ... көп ... әрі ең ... су ... бүлдірумен аякталады..
Қазіргі дүние жүзі бойынша пайдаланылатын судың жалпы мөлшері 4000 км (4 ... м ) ... ... ... ... ... ауыл ... және баска да салаларда колданылады.
Қайтымсыз суды қолдану негізінен суармалы егістікке тэн. Бүл жерде ол 60-70% және одан да ... Бүл ... суды ... ... ... судың максималды булануымен байланысты және ол судың берілген аймактың су ... ... ... ... өзен ағыстарының біртекті болмауы нәтижесінде де орын алады. Оның негізгі көлемі су тасу кезінде байқалады ... ... ... аудандарында - көктемде, тауда - мүздыктардың еруі кезінде, жазда, ... ... - ... кезеңде).
Ағыстың уақытында эртектілігін нейтралдау ушін су қоймаларына су қорын жинайды. Бірақ бүл ... де ... ... ... ... Олар ылғал айналымның бузылуымен, жерлерді алу, су ... ... ... көп ... және т.б. кұбылыстармен байланысты. Олай болса Жердегі түщы су ... көп ... ... адам мен көптеген экожүйе үшін судың жетіспеуі мүмкін. Ол судың жекеленген категорияларының баяу қалпьша келуіне, кеңістікте біртекті емес ... ... ... су ... ... (өзен суы үшін), қайтымсыз пайдалану жнне т.б. күбылыстармен байланысты болады. Уақыт өте келе ... ... ... ... ... ... қорының сандык сарқылуының алдын алуға бағытталған іс-шаралар:
1)суды аз пайдаланатын технологияларды қолдану;
2) өндірістік ... суды ... рет ... ... ... ... ... процесстерде ауыз сута арналып берілетін суды пайдаланбау.Бүл ең алдымен ... ... жер асты ... ... су, ... ... және санитарлык-тұрмыстык мақсаттапайдаланылатын суды ... ... Суды ... ... ... ысырап болмауын және сүды өлшеп беруді қамтамасыз ететінсу таратушы ... ... ... жеткізу кезінде және әкетуде судың ысырап болуынажол бермеу; .
* суға ... ... ... ... ... суды үнемдеуге және кайтадан пайдалануға әкелетіндей.болуы ... ... ... кою суды ... 1,5-2 есе арттырады.
* су коймаларын ... және оның ... ... ... ... ... ... жолы - су ... ... ... мен таяз ... ... ... Ірі ... жазык өзендерде салу тиімсіз;
9) қайтымсыз шығын болатын суды ... ... суды ... ... ... мен жаңа суару әдістерін қолданудың мүмкіндіктері зор.
Сулардың ... ... ... іс ... ең ... ... ... мен суды пайдалану, тазарту эдістерін жетілдірумен байланысты. Суды тазарту әдістерінің ішінде биологиялық әдістер анағұрлым экологиялык және тиімді болып табылады. Олар ... ... ... ... ... кажет: суарылатын танап, сузу танабы, аэрацин станциялары және т.б. Мұндай жағдайда су әр түрлі дакылдар өсірілетін ... ... ... ... басым болігі сіңіріледі де, биологиялык құрылымдарға енеді. Судың бір бөлігі топырақ грунты арқылы өтіп, биологиялык (негізнен ... және ... ... ... ... ... ... биологиялык тазарту процестері ластанган судың үнемі оттегімен және редуцент ағзалармен ... ... ... жүреді.
Суды тазартуға табиғи экожүйелерді де қолдануға болады. Жоғары өнімді табиғи экожүйелерде (мысалы, орман) суды тазарту интенсивтілігі жасанды жүйелермен бара бар.
Судың ... ... ... озондау, ультракүлгін сәулелермен өңдеу, жер асты су қоймаларына орналастыру кеңінен колданылуда. Жер асты қоймалары беттік сулармен толтырылады. Олардың ... ... ... ... ... және ... ... жүргізіледі. Бұл су ластанудан жақсы корғалған және температуралық режимі реттелген болады.
Кез келген табиғи ресурска адамның-әсерін бағалау жан-жакты болуы кажет. Суларды ... ... адам ... осы ресурсқа деген тапшылығын туғызып кана коймай, көптеген ағзалардың ... ету ... жане ... тэн ... ... жасалған болатын. Бірак бүл мэселелер әлі өз шешімін тапкан жоқ.
Егіншілікпен айналысытын аудандарда ауыл шаруашылығы судың ... ... ... табылады. Су топырақтың бұзылу өнімдерімен, тыңайткыштармен, улы химикаттармен, мал шаруашылық кешендерінен шайылған сулармен ластанады. Мұндай кешендердің негізгі ластануы органикалык заттармен және ... ... ... ... ... ... Есептеу бөлімі
Бұл бөлімде коршаған ортаға келтірілмеген зияндылыкты есептеп шығарамыз.
Топыракка тасталынатын ластаушы қатты заттардың экологиялык шығынын келесі формуламен анықтаймыз:
3 = е * Зт* ... § - жер ... ... көрсететін коэффициент (ОҚО үшін 3 тең);
Зт -- топырақка тасталынатын 2,7 ... ... ... ... ... 770 тенге (201 1ж.)
М, - топырақка тасталынатын қалдыктардың массасы;
3 = 3 * 770 * 3,1=7161 тг/жыл
Ауыл ... ... ... типзілетін зияндылык аз деп есептейміз.
4.2 Қоршаған ортаны корғау іс-шаралары
Қазакстанның оңтүстік өңірГнде көкөніс дакылдарының қоректену жүйесіне байланысты өнімдік деңгейдің ... ... мен ... ... ... ... көп ... бөлінеді. Жер бетін дүрыс пайдаланбау, топырак эрозиясына экеліп согады. Қүнарсызданган жерлер кайта қалпына ... 100 мын жыл ... Бұл ... ... үшін ... ... ... егістіктерді айналмалы жүйе бойынша орналастыру;
* жерді топырак түріне сәйкес әдістермен өңдеу;
* топыракта коректік заттар жеткілікті мерзімде егін егу;
* топырактың дымқылдығын ... су ... ... жер ... ... ... ... Сарыағаш ауданында кызанақты өсірудің интенсивті технологиясы.
Зерттеу жұмысын жүргізуге кеткен шығындарды ағымдағы шығындар және ... ... деп ... ... ... кез ... зерттеу жұмысын жүргізгенде туындайды. Олардың құрамына зерттеу жүмысында тәжірибелік зерттеу жұмысын жүргізу үдерісіне кеткен шикізат, материалдар, ... ... ... ... ... ... ... шығындарды есептеу
Ағымдағы шығындардың жалпы сомасын анықтау үшін ... ... ... жұмысын жүргізгендегі ағымдағы шығындардың кұрамымен көрініс табатын жекелеген баптар бойынша есептеледі.
Зерттеу жұмысын жүргізуге ... ... ... және ... ... ... ... ресурстың әр түрі үшін келесі формулаімен анықталады:
мұндағы, - ... ... і-ші ... ... ... ... і-ші түрінің жоспарлы - дайынбағасы, теңге;і-1,2,3, п -материалдық ресурс түрлері
Кесте 6
Материалдар мен энергетикалык ресурстардың жылдык ... ... ... ... ын ... лік ... күны, теңге
1. Шикізат, материалдар, ... ... ... пен ... материалдар
1.Тұкым
кг
5
10 000
50000
2. фосфор
кг
40
45
1800
3.азот
кг
100
:: 50
5000
4. калий
кг
60
30
1800
5. көң
тн
1
15 ... ... ... ... ... ... 00
8000
Жалпы: калдықтарды ... ... ... және ... ... көмекші материалдар
15000
2.Энергетикалық шығындар
5400
А)Электрқуаты
В)Су
м
300
9
2700
барлығы
103300
1. Еңбек ақыға кеткен шығындар
Зерттеу жүргізушінің еңбек ақысына кеткен шығындар айлык стипендия мөлшерін дипломдык ... ... ... ай ... көбейтіп аныктайды:
15000x3= 45000теңге
Дипломдык жұмысты жетекшінің жалакысы бір дипломдык жұмысқа кеткен жұмыс уақытысы мен (22 сағ) және орта ... ... ... ... (400-600 теңге/сағ).
Мысалы:
22x500= 11 ОООтенге
Жерді жырту үшін тракторшының еңбекақысы ... ... ... шығындардың барлығы: 45000+11000+6000=62000теңге Әлеуметтік аударымдар 11% мөлшерінде 62000 х11%=6820теңге
Ғылыми-зерттеу жүргізуге кеткен шыгындар сметасы 7-кестеде көрсетілген.
Кесте 7
Ғылыми -- зерттеу жұмысын ... ... ... сметасы
Шығындардың атауы
Шығындар сомасы, теңге
1. Шикізат, материалдар, тыңайткыштарға кеткен шығындар
100600
2. Энергетикалық шығындар
5400
З.Су
2700
4. Еңбек акы ... ... ... ... 45000 11000 ... ... аударымдар
6820
Барлык зерттеуге кеткен шығындар
177520
Қорытынды
Сарыағаш ауданында кызанақты өсірудің интенсивті технологиясына зерттеу жүргізілді. Зерттеуге кеткен барлық шығындар 177 520 ... ... ... гүлденуі, жемістің қалыптасуы, жемістің пісу мерзімдерінде жаңа сорттардың стандартқа қарағанда 2-3 күн болса ерте ... ... Жаңа ... өнім ... суару тәсіліне байланысты салыстырмалы түрде шамалас болды. Яғни, зерттеу нәтижесінің қорытындысынан шығатын тұжырым мынадай:
* Өнім беру 2-3 есеге көбейеді.
* Тауарлық ... ... 90 ... ... ... ... ... суарумен салыстырғанда суды және тыңайтқыштарды үнемдеу 50-60% құрайды.
* Өндірістік және еңбек ... ...
* ... ... ... ... яғни топырақтың екінші рет тұздануына жағдай жасалмайды.
3. Арықпен суаруға қарағанда тамшылатып суаруда егістік ... бәрі ... тек қана ... түбі ғана ... суаруда өнімнің көбеюуінің себебі өсімдікті тынымсыз сумен қамтамасыз етуден болып отыр.
Тамшылатап суарғанда суармалау нормасының тиімділігі 92 м3/т ... ... ... бұл көрсеткіш 162 м3/т болып отыр. Алынатын өнім ... ... ... ... ... ... жағынан келесі сорттардың Саргон , Оливия көрсеткіштері жоғары болды,үлкен жемісті салмақ көрсткен Саргон сорты 168-180 г., ... аз ... ... 73-80 г. болды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
* Жанзақов М.М. Өсімдік шаруашылығы . Қызылорда. 2007 ж. 127-132 ... ... т.б. ... ... - ... РПБК ,2011.-632 б.
3. Әметов Ә.Ә., Мырзақұлов П.М. - Алматы, 2000 ж.
4. Мұхитдинов Н. М., Бегенов Ә. Б., ... С. С. ... және ... ... ... ... ... Қ., Нағымтаев А., Ысқақов М., Серікпаев Н., ... И. ... ... ... - ... ... 2007, 150- бет
6 .Нұрғасенов. Т.Н.,Сүлейменова С.Е., Каракальчев А.С., Арыстанғұлов С.С. Сорттану тұқым шаруашылығы және ... ... ... ... Р., ... А. - ... .- Алматы.- 1989
8. Салихов Т.К. Батыс Қазақстан облысы жағдайында картопты ... ... мен ... ... оның ... мен сапа ... әсері. Жаршы. Алматы, 2005. № 12. 25-26 ... ... Б.А. ... ... опыта (с основами статистической обработки результатов исследований) - 5-е изд., доп. и перераб. - ... 1985. С.351, ... ... П.Пю и др. ... по растениеводству (П.П.Вавилов, В.В.Гриценко, В.С.Кузнецов. Под ред. ... - М.: ... 1983. С. 352 ... ... ... К.И.,Әбішев И.Ә.,Әлібаев Н.Н.,Сыдық Д.Ә.,Түрбеков С.О.,Паржанов Ж.Ә.,Үмбетаев И.У. Оңтүстік Қазақстан облысы ауыл шаруашылығы өндірісін өркендету жүйесі. ... ЖШС ... ... ... т.б. ... ... - Алматы:ЖШС РПБК ,2011.-632 б.
13. Әметов Ә.Ә., Мырзақұлов П.М. - ... 2000 ... ... А.Г. и др . Огурцы .- Алма-Ата .-1974
15. Интернет Қазақша ... ... ... ... 1994 ж. ... бет.
17. А. А. Асылбеков, О. ... ... 1997ж. ... бет.
18. А. П. ... А. О. ... ... ... , 2007 ж. /32-33/ бет.
19. К. Л. Нұрсейітов, Е. Е. Нұржанов статистикасы. ... 2008ж. /15-17/ ... ... М. ... ... Тыңайтқыш. - А: Қайнар, 1976.
21. Новиков А.Н. Топырақ ... - А: ... ... ... Ж.Х. Химиялық препараттарды ауыл шаруашылығында қолдану. - А.: Қайнар, 1976.
23.Пономарева А.Т., Елешев Р.Е. Система применения удобрений.
Алматы, 1991.
24.Р. ... Т. ... ... 2000 ж. /20-22/ ... их ... и ... ... (под ред. Д.А. Коренькова). Москва, 1982.
26. Атаканов А.Ж. Капельное орошение виноградников на юге Киргизи.Ж:Садоводство и виноградство СССР.№ 7,1990, ... ... ... ... А.О. ... для ... ... (положительное решение Казпетент № 3047/2)
28. С.Е.Петров, Е.П. Петров, Структура рассадного и посевного томата на юге Казахстана.// Вестник с.-х. ... ... ... с.13 - 14.
29. ... Е.П. Петров, Сортоиспытание томата.// Вестник с.-х. науки Казахстана, №7.2006. с.12 - 13.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстан аймағының ауыл шаруашылық факторлары57 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының табиғи – рекреациялық26 бет
Сарыағаш ауданы бойынша шаруашылық жүргізуші субьектілердің қаржы қорларын талдау23 бет
Уыт өсірудің морфологиялық және физико-биохимиялық процесстері жайлы7 бет
Уыт өсірудің морфологиялық және физико-биохимиялық процесстері жайлы ақпарат8 бет
Уыт өсірудің морфологиялық және физико-биохимиялық процестері3 бет
Қазақстандағы тарату жолдарын және жаңадан тарату жолын құрастыру34 бет
Қызанақтың макроспориозы3 бет
Қызанақтың экологиялық – биологиялық ерекшеліктері23 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь