Ортағасырлық Қазақстан жеріндегі қала мәдениетінің өркендеуі

Жоспар

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім

2.1.Ортағасырлық Қазақстан жеріндегі қала мәдениетінің өркендеуі
2.2.Орта ғасыр кезіндегі Шымкент, Түркестан, Тараз, Отырар
қалаларының мәдениеті

ІІІ. Қорытынды

ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Ұлы Жібек жолының қазақстандық бөлігіндегі бірінші бірегей ірі қала Испиджаб болды, ол оған осы облыстың барлық жер-суы — шығыста Талас — Шуға дейін, солтүстік-батыста Сырдарияның орта ағысына дейін ұласып жатты.
Испиджаб жазба деректерде сонау VII ғасырдың бас кезінен белгілі, Сюань — Цяньнің Сапарнамасында ел «Ақ өзендегі қала» деген атаумен еске алынған. Өзге емес, дәл осы Испиджабтың атауының аталу сыры көп кейінірек Махмуд Қашқаридың XI ғасырдағы деректері арқылы айқындала түсті. «Сайрам — деп жазды ол,— Испиджаб аталып жүрген ақ қаланың (Ал — Мединат ал — Байда) атауы. Мұны Сайрам деп те атайды». Испиджаб атауы соғды ішінде «Ақ су» мағынасын береді деген де пікір бар, олай болса «Ақ өзендегі қала»— «Испиджаб» — «Сайрам» деген атауларының түп-төркіні бір екеніне осының өзі айғақ бола алады.
Орта ғасыр дәуіріндегі Испиджаб — Сайрам X ғасыр мен XIII ғасырдың бас кезінде Қазақстанның оңгүстігіндегі ең ірі қалаға айналады.
Испиджаб округі Сырдария бойындағы Кедер, Сығанақ, Сауран мен Янгикент қалаларын; Қаратаудың солтүстік бөктеріндегі Баладж мен Берукей қалаларын; Жетісудың Тараз, Құлан, Мирки (Мерке), Суяб қалаларын қамтыды.
X ғасырдың географы Ибн Хаукаль былай жазады: «Испиджаб — шамамен Бинкеттің үштен екісіне тең қала. Ол мединадан (орталықтан), қамал мен рабадтан (керуен-сарай) тұрады. Қамал күйреген, ал медина мен рабадта тұрғындар тұрады, медина дуалдармен қоршалған рабадты да ұзындығы фарсахқа таяу дуал қабырғасы орап жатыр. Рабадтың өз бағы мен суы бар. Ол тегіс жерде жатытын оны мен ең жақын деген таулар арасы үш фарсахтай (20 км). Мединеннің төрт қақпасы — Нуджкет қақпасы, Фархан қақпасы, Шакван қақпасы және Бұхара қақпасы бар. Оның базарлары медина мен рабатқа, ал басқару үйі, абақты мен бас мешіт мединаға орналасқан. Бұл адамы құжынаған, ауқымды қала, бүкіл Хорасан мен Мавреннахрда осы Испиджабтан басқа харадж (салық) төлемейтін бірде-бір қала жоқ». Испиджаб аса ірі әкімшілік орталығы ғана емес, сонымен бірге өтпелі сауда орталығы ретінде де мәлім. Қалада сауда құрылыстары — керуен сарайлар мен «тимдер» көп болды. Керуен сарайлар (рабаттар) Нахшеб, Бүхара, Самарқант көпестерінің иелігінде еді. Халықаралық сауда Орта Азия мен Шығыс шығарған және Испиджабтың өзінде XI—XII ғасырларда шекілген жергілікті теңгелермен жүргізілді. Испиджабтан басқа жерлерге ақ маталар, қару-жарақ, семсерлер, мыс пен темір жеткізіліп тұрды. Қала құл сату орталығы ретінде де бүкіл Шығысқа әйгілі еді — одан сол кездегі қырқысқан қыруар соғыстарда әр түрлі түркі тайпаларынан қолға түскен тұтқындар сатылып, әкетіліп жатты.
Керуен жолдары бағыты бойынша алғанда оңтүстік беттегі Бұхара қақпасы арқылы қалаға Шығыс елдерінің тауарлары әкелінетін. Шамамен, батыр бетте болған Нуджкет қақпасы Талас аңғарына орналасқан Дех Нуджикет қаласының атауымен аталған болса керек. Бұл шағын қаланың алқаптың тура даламен шектесетін шекарасында тұрды да ет пен мал саудасы сол арқылы жүрді. Солтүстік қақпа арқылы шығатын керуен жолы Сырдария бойында отырған Отырар, Сауран. Дженд пен Янгикент қалаларын аралап өтетін.
Испиджаб төңірегінде көптеген қалалар мен қыстақтар болған, ол туралы X ғасырда ал-Истархи былай жазады: «Оның құрылыстары саз балшықтан жасалған, оның базарлары жеміс-жидекке тұнып тұр, онда түрлі өнім көл-көсір және сан-алуан пайдалы заттар да көп. Оның айналасы толған қалалар мен қыстақтар». Жазба деректер олардың ішінде Манкет (Манкент), Джумишлаг, Газгерт, Харлуг атауларын атайды.
Өз округімен іргелес қалаларды қосып алғанда Испиджаб — Сайрам халқы өте тығыз орналасқан аудандардың бірінен саналатын. Археологтардың есептеулерінше қаланың өзінде және қала маңында 40 мыңға тарта халық тұрған. Қала халқының саны көшпенді жұртшылықтың тұрақты түрде отырықшылана бастауы есебінеп өсіп отырды.
Мұны орта ғасыр авторларының деректері де дәлелдей түседі. Мәселен, Шахмуд Қашқари VI—VIII ғасырларда осы жерге ауысып қоныстанған соғдыларды XI ғасырда түркілер өздеріне сіңіріп алғаны жөнінде жазады.—
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. «Ұлы жібек жолы және орағасырлық Қазақстан» К.Байпаков.,
А.Нұржанов., Алматы 1992 жыл.
2. Мүтәліпов Ж. «Мәдениеттану негіздері» Алматы 2000 ж.32.
3. Ғабитов Т.Х., Өмірбекова М.Ш. «Мәдениеттану негіздері» А - 2003ж.
4. Т. Ғабитов., Ж. Мүтәліпов., Құлсариева А., «Мәдениеттану»
        
        Жоспар
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
2.1.Ортағасырлық Қазақстан жеріндегі қала мәдениетінің өркендеуі
2.2.Орта ғасыр кезіндегі Шымкент, Түркестан, Тараз, Отырар
қалаларының мәдениеті
ІІІ. Қорытынды
ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Ұлы Жібек ... ... ... ... ... ірі ... ... ол оған осы облыстың барлық жер-суы — шығыста Талас — ... ... ... орта ... ... ... жатты.
Испиджаб жазба деректерде сонау VII ғасырдың бас ... ... ...
Цяньнің Сапарнамасында ел «Ақ өзендегі қала» деген атаумен еске алынған.
Өзге ... дәл осы ... ... ... сыры көп ... Махмуд
Қашқаридың XI ғасырдағы деректері арқылы айқындала түсті. «Сайрам — деп
жазды ол,— Испиджаб аталып ... ақ ... (Ал — ... ал — ... Мұны ... деп те ... Испиджаб атауы соғды ішінде «Ақ су»
мағынасын береді деген де ... бар, олай ... «Ақ ... ... — «Сайрам» деген атауларының түп-төркіні бір екеніне ... ... бола ... ... ... ...... X ғасыр мен XIII ғасырдың бас
кезінде ... ... ең ірі ... ... ... Сырдария бойындағы Кедер, Сығанақ, Сауран мен Янгикент
қалаларын; ... ... ... Баладж мен Берукей қалаларын;
Жетісудың Тараз, Құлан, Мирки (Мерке), Суяб қалаларын қамтыды.
X ғасырдың ... Ибн ... ... ... ... — шамамен
Бинкеттің үштен екісіне тең ... Ол ... ... ... ... ... тұрады. Қамал күйреген, ал медина мен ... ... ... ... қоршалған рабадты да ұзындығы фарсахқа
таяу дуал қабырғасы орап жатыр. Рабадтың өз бағы мен суы бар. Ол ... ... оны мен ең ... ... ... ... үш фарсахтай (20 км).
Мединеннің төрт қақпасы — Нуджкет қақпасы, Фархан ... ... ... ... ... бар. Оның базарлары медина мен рабатқа, ал басқару үйі,
абақты мен бас мешіт ... ... Бұл ... ... ... ... Хорасан мен Мавреннахрда осы Испиджабтан басқа ... ... ... қала жоқ». Испиджаб аса ірі әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... ретінде де мәлім. Қалада сауда
құрылыстары — керуен сарайлар мен «тимдер» көп ... ... ... ... ... ... ... иелігінде еді.
Халықаралық сауда Орта Азия мен Шығыс шығарған және Испиджабтың ... ... ... жергілікті теңгелермен жүргізілді. Испиджабтан
басқа жерлерге ақ маталар, қару-жарақ, семсерлер, мыс пен ... ... Қала құл сату ... ... де ... ... әйгілі еді — одан
сол кездегі қырқысқан қыруар соғыстарда әр түрлі ... ... ... ... сатылып, әкетіліп жатты.
Керуен жолдары бағыты бойынша алғанда оңтүстік беттегі Бұхара ... ... ... ... ... ... ... батыр бетте
болған Нуджкет қақпасы Талас аңғарына орналасқан Дех Нуджикет қаласының
атауымен аталған болса ... Бұл ... ... ... тура ... ... тұрды да ет пен мал саудасы сол арқылы жүрді.
Солтүстік қақпа арқылы ... ... жолы ... ... отырған Отырар,
Сауран. Дженд пен Янгикент қалаларын аралап өтетін.
Испиджаб төңірегінде көптеген қалалар мен қыстақтар болған, ол ... ... ... ... ... ... ... саз балшықтан
жасалған, оның базарлары жеміс-жидекке тұнып тұр, онда түрлі өнім көл-көсір
және сан-алуан пайдалы заттар да көп. Оның ... ... ... ... ... деректер олардың ішінде Манкет (Манкент), Джумишлаг,
Газгерт, Харлуг атауларын ... ... ... ... ... ... ... — Сайрам халқы өте
тығыз орналасқан аудандардың ... ... ... ... өзінде және қала ... 40 ... ... ... Қала халқының саны көшпенді жұртшылықтың тұрақты түрде отырықшылана
бастауы есебінеп өсіп ... орта ... ... ... де ... түседі. Мәселен,
Шахмуд Қашқари VI—VIII ғасырларда осы жерге ауысып қоныстанған соғдыларды
XI ғасырда түркілер өздеріне ... ... ... ... ... ... да, ... де сөйлейді. Тараз бен Ақ дала (Мединат ал —
Байда) тұрғындары да сондай».
Осы ... қала ... ... ислам діні кең түрде тарайды. Қаланың
маңызды құрылыстарының бірі мешіт болды. Өлікті жерлеудің ... ... ... араб ... өріс ... Дегенмен, жаңа діннің таралуына
қарамастан, ескі діни ... мен ... да ... ... қала ... Испиджаб буддизмді таратушы орталықтардың бірі болған.
Археологтар «дүниеден баз ... ... ... баспаналаған қала
сыртындағы ғибадатханалар мен үңгірлердің ... ... ... ... ... табынушылар дінінің дәстүрлері ерте ... ... де ... ... ... ... кәсібі жоғары дамыды. IX—X ғасырда Испиджабтың және
Оңтүстік Қазақстанның басқа да ... қыш көзе ... ... дайындауды үйреніп алды. Шыны ыдыстар жасау, ұсташылық, ... ... ... ... шығару өрістей түсті.
Қала суармалы алқаптардағы ірі егіншілік орталығы да болды, егіншілікпен
қала тұрғындарының өздері айна оның ... ... ... тұр, ... өнім ... және ... ... заттар да көп. Оның айналасы
толған ... мен ... ... ... ... ... ... Джуми-шлаг, Газгерт, Харлуг атауларын атайды.
Осы кезде қала жұртшылығы арасында ислам діні кең ... ... ... ... бірі ... болды. Өлікті жерлеудің мұсылманша салт-
дәстүрі таралады, араб жазуы өріс ... ... жаңа ... ... ескі діни ... мен ... да ... арасында
сақталып қала береді.
Ертеректе ... ... ... ... бірі ... ... баз кешкен» буддашыл диуаналар баспаналаған қала
сыртындағы ғибадатханалар мен ... ... ... Буддизмнің,
христиан дінінің, пұтқа табынушылар дінінің дәстүрлері ерте ислам ... де ... ... ... ... ... жоғары дамыды. IX—X ғасырда Испиджабтың және
Оңтүстік ... ... да ... қыш көзе ... ... дайындауды үйреніп алды. Шыны ыдыстар жасау, ұсташылық, дәрігерлік
кәсіптер, зергерлік әшекейлер жасап шыгару өрістей ... ... ... ... ... ... ... қаласы қауырт
өсіп, тез дами бастады да Қазақстанның ... бас қала ролі ... ... ... ... — елді ... ... алғаш рет 1425 жылы Шарафаддин Али
Иаздидің «Зафар — нама» шығармасында ауызға ... ... ... 1366 ... ... берілген сипаттамада Шымкент Сайрам маңындағы
қыстақ ретінде ғана еске алынады2. Алайда, қала ... ... ... ... ... ... ... мәдени өмірдің одан әрі
дамуының кезекті дәуірі, Оңтүстік Қазақстанның барлық ... ... ... елді ... мен ... ... тайпаларымен тығыз байланысты.
Шымкент ... және оның таяу ... ... ... ... ... ... бірқатары осы күнгі құрылысшылар қолымен
қирап та ... ... сулы ... сары ... ... құяр сағасына
қол созым жерде талай ғасырлар бойы ел есінде сақталған әлі қала ... Оның ... ... ... Қазақстанның ортағасырлық қалалары
ішінде айырықша орын алады.
Өмірлеріне ... ... ... көпестерінің ... ... оң ... ... ... ... ... саудасына тәуелді болған Жібек ... ... ... қалаларына қарағанда Отырар даланың малшы
тұрғындары үшін өз ... ... және ... қалды да, оның ... ... ... ... ... әрі ... ... туыстары меп дос-жарандары, өз халқы өмір сүрді.
Түркістан алқабы VIII ғасырда Шавғар олкесі атауымен ... ... ... ... аттас шаһар екен, ал кейінірек аты XII ғасырдан
белгілі Яссы қаласы болғаны мәлім. Орта ... аяқ ... Яссы ... ... Қазақстанның едәуір бөлігін және Талас ... ... ... орта белі мен ... ... ... ... айқаптың орталығына айналған Алқапқа қарасты Икан, Қарашық, Ұйыңқы,
(Иыңқы), Сури қа-лаларының ... ол ... ең ... ... ... ... қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 шақырым жерде
орналасқан Шүйтөбе атты бұзылған көне қала сол ... ... ... ... ... бар. ... ойымызша ол Түркістанның өз территориясында
жатқан Күлтөбе атты көне қала ... ... ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстігін иемдеп алған
хорезмшах Мұхаммед ибн ... дәл осы ... ақша ... ... нақ осы
Яссада соғылып шығарылуының саяси, идеологиялық әр-түрлі себептері бар
болуы әбден ... Аясы — ... ірі ... ... ... ... ... қырдаланың, Орта Азияның, Қытайдың сауда жолдары түйіскен ... ... ... ... ... жерлерінен Андижанга жүретін
жолдарменен Қытайдың шегарасына дейін... Иасыға заттар мен ... ... ... ... ... ... түседі. Бұл (әртүрлі елдердің)
саудагерлері мен жолаушыларыиың аялдайтын ... ... ... ... да ... болған; құдықтың куәліктерде Ходжа-Тұмасы құдығы. Мир-
Қара-Су, Шортаң, Қарабұлаң, Садай-бұлақ, Ақ-тепе, ... Мыш, ... т. б. ... ... ... ... ... Тараз
Қазақстан қалаларының ішіндегі ең ежелгіле-рінің бірі. Жамұқатпен бірге ол
тіпті VI ғ. ... 568— жылы бұл ... ... ... түрк ... ... ставкасында Византия елшісі Земархты қабылдаған1.
629—жылы Тараз ... ... ... ... деп жазады:
«Цзяньцюаньнан батысқа ... 140— 150 ли ... соң, біз ... ... ... ... 8—9 ли. Онда ... елдерден келген көпес-
саудагерлер мен хусилар (согдийлықтар) аралас тұрады. Жері мен ... Оның ... ... 10 ли ... ... 300-ге ... ... қоныстанған. Оңаша тұрған кішігірім қала бар. Қала тұрғындары, Орталық
патшалықтан шыққан адамдар. Бір кезде олар ... ... ... ... келе ... бірігіп, қаланың негізгі тұрғындары ретінде
сол жерде тұрақты мекен тапқан. Киімдері тозған соц, олар туцзюэлер тәрізді
киіне ... ... ... ... ... және ... Қытайдағы
сияқты»2.
VII ғасырда Тараз Ұлы Жібек жолы трассасында маңызды роль атқаратын ... ... Осы ... ... оның ... кең жайыла бастайды. Ол
туралы ... жол ... ... ... ... ... бар. 751 — жылы ... бен Жетісудың оңтүстік-
батыс бөлігі уақытша арабтармен ... ... 766— ... ... ... ... кіреді, ал IX ғ. аяқ ше-нінде ... ... ... ... айтуы бойынша, Исмаил ибн Ахмад Таразға
қарсы соғысқа шығып, көптеген қиыншылықтарды басынан кешіреді. Ақырында
Тараз ... ... бас иіп, ... ... ... Исламды мойындайды.
Оқиғаның өзіне келсек, Исмаил ибн Ахмад «олардың патшасының астанасын басып
алып, оны (патшаны), оның әйелін және 10 000 ... ... ... көбісін ол елтіреді де, қыруар-сансыз ... ... ... ... салт атты мұсылманға олжа бөліскенде 1000 диргем тиген». IX—X
ғ. ғ. Тараз одан ары дами ... Оның ... ... бай ... ... ... Алатауының күміс руднигінің жанында орналасуы
қаланың экономикалық және мәдени өрлеуіне ... ... ... X ... ... деп жазған: «Тараз — бау-бақшалы, қалың елді, оры, төрт
қақпасы және қонысталған ... бар ... ... ... ... ... үлкен өзен аққан, оның арғы жа-гында қаланың бір бөлігі
жатыр, үстінде өткелі бар. Ал-қалы мешіті базарлардың ... XIII ... ... және Орта Азия үшін ... ... ... қарсаңында, Орта Азияда үстемдік ету үшін қарақытайлар,
наймандар, Мухаммет хорезмшах ... ... өріс ала ... ... ... ... ауысқан. 1212 жылы қала, Жетісудың Оңтүстік ... ... және ... Қазақстандағы басқа да орталықтармен қатар,
моңғолдардың қолына түспеу үшін, Мухаммет ... ... XIII ғ. орта ... ... Рубруктың жазуларындағы
деректерге ңарағанда, қала қайта қалпына келген2.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. «Ұлы ... жолы және ... ... ... ... 1992 ... ... Ж. «Мәдениеттану негіздері» Алматы 2000 ж.32.
3. Ғабитов Т.Х., ... М.Ш. ... ... А - 2003ж.
4. Т. Ғабитов., Ж. Мүтәліпов., Құлсариева А., «Мәдениеттану»

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдени даму мен теориялар14 бет
АҚШ пен НАТО: ланкестікпен күрес7 бет
Сұйықтың қозғалысы Сұйықтың ағын сызықтары мен түтіктері4 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Қазақстан теорториясы алғашқы қауымдық құрлысы.4 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті36 бет
Барлық Қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы54 бет
Батыс Еуропадағы ортағасырлық философия9 бет
Дәстүрлі қазақ мәдениетінің тарихы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь