Ортағасырлық Қазақстан жеріндегі қала мәдениетінің өркендеуі


Жоспар

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім

2.1.Ортағасырлық Қазақстан жеріндегі қала мәдениетінің өркендеуі
2.2.Орта ғасыр кезіндегі Шымкент, Түркестан, Тараз, Отырар
қалаларының мәдениеті

ІІІ. Қорытынды

ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Ұлы Жібек жолының қазақстандық бөлігіндегі бірінші бірегей ірі қала Испиджаб болды, ол оған осы облыстың барлық жер-суы — шығыста Талас — Шуға дейін, солтүстік-батыста Сырдарияның орта ағысына дейін ұласып жатты.
Испиджаб жазба деректерде сонау VII ғасырдың бас кезінен белгілі, Сюань — Цяньнің Сапарнамасында ел «Ақ өзендегі қала» деген атаумен еске алынған. Өзге емес, дәл осы Испиджабтың атауының аталу сыры көп кейінірек Махмуд Қашқаридың XI ғасырдағы деректері арқылы айқындала түсті. «Сайрам — деп жазды ол,— Испиджаб аталып жүрген ақ қаланың (Ал — Мединат ал — Байда) атауы. Мұны Сайрам деп те атайды». Испиджаб атауы соғды ішінде «Ақ су» мағынасын береді деген де пікір бар, олай болса «Ақ өзендегі қала»— «Испиджаб» — «Сайрам» деген атауларының түп-төркіні бір екеніне осының өзі айғақ бола алады.
Орта ғасыр дәуіріндегі Испиджаб — Сайрам X ғасыр мен XIII ғасырдың бас кезінде Қазақстанның оңгүстігіндегі ең ірі қалаға айналады.
Испиджаб округі Сырдария бойындағы Кедер, Сығанақ, Сауран мен Янгикент қалаларын; Қаратаудың солтүстік бөктеріндегі Баладж мен Берукей қалаларын; Жетісудың Тараз, Құлан, Мирки (Мерке), Суяб қалаларын қамтыды.
X ғасырдың географы Ибн Хаукаль былай жазады: «Испиджаб — шамамен Бинкеттің үштен екісіне тең қала. Ол мединадан (орталықтан), қамал мен рабадтан (керуен-сарай) тұрады. Қамал күйреген, ал медина мен рабадта тұрғындар тұрады, медина дуалдармен қоршалған рабадты да ұзындығы фарсахқа таяу дуал қабырғасы орап жатыр. Рабадтың өз бағы мен суы бар. Ол тегіс жерде жатытын оны мен ең жақын деген таулар арасы үш фарсахтай (20 км). Мединеннің төрт қақпасы — Нуджкет қақпасы, Фархан қақпасы, Шакван қақпасы және Бұхара қақпасы бар. Оның базарлары медина мен рабатқа, ал басқару үйі, абақты мен бас мешіт мединаға орналасқан. Бұл адамы құжынаған, ауқымды қала, бүкіл Хорасан мен Мавреннахрда осы Испиджабтан басқа харадж (салық) төлемейтін бірде-бір қала жоқ». Испиджаб аса ірі әкімшілік орталығы ғана емес, сонымен бірге өтпелі сауда орталығы ретінде де мәлім. Қалада сауда құрылыстары — керуен сарайлар мен «тимдер» көп болды. Керуен сарайлар (рабаттар) Нахшеб, Бүхара, Самарқант көпестерінің иелігінде еді. Халықаралық сауда Орта Азия мен Шығыс шығарған және Испиджабтың өзінде XI—XII ғасырларда шекілген жергілікті теңгелермен жүргізілді. Испиджабтан басқа жерлерге ақ маталар, қару-жарақ, семсерлер, мыс пен темір жеткізіліп тұрды. Қала құл сату орталығы ретінде де бүкіл Шығысқа әйгілі еді — одан сол кездегі қырқысқан қыруар соғыстарда әр түрлі түркі тайпаларынан қолға түскен тұтқындар сатылып, әкетіліп жатты.
Керуен жолдары бағыты бойынша алғанда оңтүстік беттегі Бұхара қақпасы арқылы қалаға Шығыс елдерінің тауарлары әкелінетін. Шамамен, батыр бетте болған Нуджкет қақпасы Талас аңғарына орналасқан Дех Нуджикет қаласының атауымен аталған болса керек. Бұл шағын қаланың алқаптың тура даламен шектесетін шекарасында тұрды да ет пен мал саудасы сол арқылы жүрді. Солтүстік қақпа арқылы шығатын керуен жолы Сырдария бойында отырған Отырар, Сауран. Дженд пен Янгикент қалаларын аралап өтетін.
Испиджаб төңірегінде көптеген қалалар мен қыстақтар болған, ол туралы X ғасырда ал-Истархи былай жазады: «Оның құрылыстары саз балшықтан жасалған, оның базарлары жеміс-жидекке тұнып тұр, онда түрлі өнім көл-көсір және сан-алуан пайдалы заттар да көп. Оның айналасы толған қалалар мен қыстақтар». Жазба деректер олардың ішінде Манкет (Манкент), Джумишлаг, Газгерт, Харлуг атауларын атайды.
Өз округімен іргелес қалаларды қосып алғанда Испиджаб — Сайрам халқы өте тығыз орналасқан аудандардың бірінен саналатын. Археологтардың есептеулерінше қаланың өзінде және қала маңында 40 мыңға тарта халық тұрған. Қала халқының саны көшпенді жұртшылықтың тұрақты түрде отырықшылана бастауы есебінеп өсіп отырды.
Мұны орта ғасыр авторларының деректері де дәлелдей түседі. Мәселен, Шахмуд Қашқари VI—VIII ғасырларда осы жерге ауысып қоныстанған соғдыларды XI ғасырда түркілер өздеріне сіңіріп алғаны жөнінде жазады.—
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. «Ұлы жібек жолы және орағасырлық Қазақстан» К.Байпаков.,
А.Нұржанов., Алматы 1992 жыл.
2. Мүтәліпов Ж. «Мәдениеттану негіздері» Алматы 2000 ж.32.
3. Ғабитов Т.Х., Өмірбекова М.Ш. «Мәдениеттану негіздері» А - 2003ж.
4. Т. Ғабитов., Ж. Мүтәліпов., Құлсариева А., «Мәдениеттану»

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Жоспар
І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім

2.1.Ортағасырлық Қазақстан жеріндегі қала мәдениетінің өркендеуі
2.2.Орта ғасыр кезіндегі Шымкент, Түркестан, Тараз, Отырар
қалаларының мәдениеті

ІІІ. Қорытынды
ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Кіріспе
Ұлы Жібек жолының қазақстандық бөлігіндегі бірінші бірегей ірі қала
Испиджаб болды, ол оған осы облыстың барлық жер-суы — шығыста Талас — Шуға
дейін, солтүстік-батыста Сырдарияның орта ағысына дейін ұласып жатты.
Испиджаб жазба деректерде сонау VII ғасырдың бас кезінен белгілі, Сюань —
Цяньнің Сапарнамасында ел Ақ өзендегі қала деген атаумен еске алынған.
Өзге емес, дәл осы Испиджабтың атауының аталу сыры көп кейінірек Махмуд
Қашқаридың XI ғасырдағы деректері арқылы айқындала түсті. Сайрам — деп
жазды ол,— Испиджаб аталып жүрген ақ қаланың (Ал — Мединат ал — Байда)
атауы. Мұны Сайрам деп те атайды. Испиджаб атауы соғды ішінде Ақ су
мағынасын береді деген де пікір бар, олай болса Ақ өзендегі қала—
Испиджаб — Сайрам деген атауларының түп-төркіні бір екеніне осының
өзі айғақ бола алады.
Орта ғасыр дәуіріндегі Испиджаб — Сайрам X ғасыр мен XIII ғасырдың бас
кезінде Қазақстанның оңгүстігіндегі ең ірі қалаға айналады.
Испиджаб округі Сырдария бойындағы Кедер, Сығанақ, Сауран мен Янгикент
қалаларын; Қаратаудың солтүстік бөктеріндегі Баладж мен Берукей қалаларын;
Жетісудың Тараз, Құлан, Мирки (Мерке), Суяб қалаларын қамтыды.
X ғасырдың географы Ибн Хаукаль былай жазады: Испиджаб — шамамен
Бинкеттің үштен екісіне тең қала. Ол мединадан (орталықтан), қамал мен
рабадтан (керуен-сарай) тұрады. Қамал күйреген, ал медина мен рабадта
тұрғындар тұрады, медина дуалдармен қоршалған рабадты да ұзындығы фарсахқа
таяу дуал қабырғасы орап жатыр. Рабадтың өз бағы мен суы бар. Ол тегіс
жерде жатытын оны мен ең жақын деген таулар арасы үш фарсахтай (20 км).
Мединеннің төрт қақпасы — Нуджкет қақпасы, Фархан қақпасы, Шакван қақпасы
және Бұхара қақпасы бар. Оның базарлары медина мен рабатқа, ал басқару үйі,
абақты мен бас мешіт мединаға орналасқан. Бұл адамы құжынаған, ауқымды
қала, бүкіл Хорасан мен Мавреннахрда осы Испиджабтан басқа харадж (салық)
төлемейтін бірде-бір қала жоқ. Испиджаб аса ірі әкімшілік орталығы ғана
емес, сонымен бірге өтпелі сауда орталығы ретінде де мәлім. Қалада сауда
құрылыстары — керуен сарайлар мен тимдер көп болды. Керуен сарайлар
(рабаттар) Нахшеб, Бүхара, Самарқант көпестерінің иелігінде еді.
Халықаралық сауда Орта Азия мен Шығыс шығарған және Испиджабтың өзінде
XI—XII ғасырларда шекілген жергілікті теңгелермен жүргізілді. Испиджабтан
басқа жерлерге ақ маталар, қару-жарақ, семсерлер, мыс пен темір жеткізіліп
тұрды. Қала құл сату орталығы ретінде де бүкіл Шығысқа әйгілі еді — одан
сол кездегі қырқысқан қыруар соғыстарда әр түрлі түркі тайпаларынан қолға
түскен тұтқындар сатылып, әкетіліп жатты.
Керуен жолдары бағыты бойынша алғанда оңтүстік беттегі Бұхара қақпасы
арқылы қалаға Шығыс елдерінің тауарлары әкелінетін. Шамамен, батыр бетте
болған Нуджкет қақпасы Талас аңғарына орналасқан Дех Нуджикет қаласының
атауымен аталған болса керек. Бұл шағын қаланың алқаптың тура даламен
шектесетін шекарасында тұрды да ет пен мал саудасы сол арқылы жүрді.
Солтүстік қақпа арқылы шығатын керуен жолы Сырдария бойында отырған Отырар,
Сауран. Дженд пен Янгикент қалаларын аралап өтетін.
Испиджаб төңірегінде көптеген қалалар мен қыстақтар болған, ол туралы X
ғасырда ал-Истархи былай жазады: Оның құрылыстары саз балшықтан
жасалған, оның базарлары жеміс-жидекке тұнып тұр, онда түрлі өнім көл-көсір
және сан-алуан пайдалы заттар да көп. Оның айналасы толған қалалар мен
қыстақтар. Жазба деректер олардың ішінде Манкет (Манкент), Джумишлаг,
Газгерт, Харлуг атауларын атайды.
Өз округімен іргелес қалаларды қосып алғанда Испиджаб — Сайрам халқы өте
тығыз орналасқан аудандардың бірінен саналатын. Археологтардың
есептеулерінше қаланың өзінде және қала маңында 40 мыңға тарта халық
тұрған. Қала халқының саны көшпенді жұртшылықтың тұрақты түрде отырықшылана
бастауы есебінеп өсіп отырды.
Мұны орта ғасыр авторларының деректері де дәлелдей түседі. Мәселен,
Шахмуд Қашқари VI—VIII ғасырларда осы жерге ауысып қоныстанған соғдыларды
XI ғасырда түркілер өздеріне сіңіріп алғаны жөнінде жазады.— Баласағұн
тұрғындары соғдыша да, түркіше де сөйлейді. Тараз бен Ақ дала (Мединат ал —
Байда) тұрғындары да сондай.
Осы кезде қала жұртшылығы арасында ислам діні кең түрде тарайды. Қаланың
маңызды құрылыстарының бірі мешіт болды. Өлікті жерлеудің мұсылманша салт-
дәстүрі таралады, араб жазуы өріс алады. Дегенмен, жаңа діннің таралуына
қарамастан, ескі діни рәсімдер мен табынушылықтар да жұртшылық арасында
сақталып қала береді.
Ертеректе Испиджаб буддизмді таратушы орталықтардың бірі болған.
Археологтар дүниеден баз кешкен буддашыл диуаналар баспаналаған қала
сыртындағы ғибадатханалар мен үңгірлердің қалдықтарын тапты. Буддизмнің,
христиан дінінің, пұтқа табынушылар дінінің дәстүрлері ерте ислам діні
дәуірінде де сақталған болуы керек.
Қалада қолонер кәсібі жоғары дамыды. IX—X ғасырда Испиджабтың және
Оңтүстік Қазақстанның басқа да қалаларының қыш көзе жасаушылары құйма
керамика дайындауды үйреніп алды. Шыны ыдыстар жасау, ұсташылық, дәрігерлік
кәсіптер, зергерлік әшекейлер жасап шығару өрістей түсті.
Қала суармалы алқаптардағы ірі егіншілік орталығы да болды, егіншілікпен
қала тұрғындарының өздері айна оның базарлары жеміс-жидекке тұнып тұр, онда
түрлі өнім көл-көсір және сан-алуан пайдалы заттар да көп. Оның айналасы
толған қалалар мен қыстақтар. Жазба деректер олардың ішінде Манкет
(Манкент), Джуми-шлаг, Газгерт, Харлуг атауларын атайды.
Осы кезде қала жұртшылығы арасында ислам діні кең түрде тарайды. Қаланың
маңызды құрылыстарының бірі мешіт болды. Өлікті жерлеудің мұсылманша салт-
дәстүрі таралады, араб жазуы өріс алады. Дегенмен, жаңа діннің таралуына
қарамастан, ескі діни рәсімдер мен табынушылықтар да жұртшылық арасында
сақталып қала береді.
Ертеректе Испиджаб буддизмді таратушы орталықтардың бірі болған;,
Археологтар дүниеден баз кешкен буддашыл диуаналар баспаналаған қала
сыртындағы ғибадатханалар мен үңгірлердің қалдықтарын тапты. Буддизмнің,
христиан дінінің, пұтқа табынушылар дінінің дәстүрлері ерте ислам діні
дәуірінде де сақталған болүы керек.
Қалада қолонер кәсібі жоғары дамыды. IX—X ғасырда Испиджабтың және
Оңтүстік Қазақстанның басқа да қалаларының қыш көзе жасаушылары құйма
керамика дайындауды үйреніп алды. Шыны ыдыстар жасау, ұсташылық, дәрігерлік
кәсіптер, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер
Қазақстан жеріндегі тас ғасыры
Қазақстан жеріндегі эпиграфикалық ескерткіштер
Қазақстан жеріндегі алғашқы қауымдық құрылыс
Қазақстан жеріндегі сақ дәуірі ескерткіштері
Қазақстан жеріндегі тайпалар
Қазақстан мәдениетінің дамуы
Қала мәдениеті тарихын оқыту
Қазақстан жеріндегі дәстүрлі шаруашылық-мәдени типтер
Қазақстан территориясындағы ортағасырлық мемлекеттер (ҮІІ – ХІІ ғғ.)
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь