Орта ғасырлық ғылымның дамуы

Мазмұны

Кіріспе

I тарау VI.IX ғасырдағы ғылымның дамуы (мәдениеті, әдебиеті т.б.)
1.1. Тасқа жазылған дастандар. (Оғыз, Күлтегін Тоныкөк )
1.2 Әбу Насыр Әл.Фараби (зерттелуі өмірі жайлы)

II тарау X.XII ғасырдағы әдебиет мәдениет ғылым салалары
2.1 Махмұт Қашқари «Диуани лұғат ат.түрік»
2.2 Жүсіп Баласағұн «Құдатғу білік»
2.3 Ахмет Иүгінеки «Хибатул хакайк»
2.4 Ахмет Яссауи «Диуани хикмет»
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі:
Қолына қалам алып, үмітпен жоқ қуған зерттеушіге, әсіресе, мәдениет тарихы мәселелерінің айдан анық, қалтарыс-бұлтарысы жоқ даңғыл, ұзын-ырғағы жатықө сілтемелерге толы бола бермейтіндігінен де болар, біз соңғы кезге дейін қазаққа тек көшіп-қонып күнелткен, қала мәдениетінен құр алақан ел ретіндеқарап келдік. Оның жартылай отырықшы және отырықшы топтары қалыптастырған заттық және рухани мұрасына көңіл аудара алмадық. Тіптен үш мың жылдан астам тарихы бар халықтың және оның ата-тегін құрғандардың бүкіл дүниежүзілік өркениятқа қосқан үлесі жайында сөз қозғаудың өзі де бізге орынсыз болып көрінетін.
Солай бола тұрса да, күні кешеге дейін бізге белгілі қазаққа қатысты деректердің Х ғасырдан бастап кездесетініне қарамастан (зерттей білсек, онан әрменгі деректер де табылуы мүмкін), қазақ халқының қалыптаса бастаған тұсын XV-XVI ғасырлармен шектеп, ал ол жасаған әдеби мұраны XVIII ғасырдан, Бұқар жырау шығармашылығынан ғана басталады деп келмедік пе? Ортағасырлық ойшылдардан бар-жоғы бес-алты ғана оқымыстыны - Әбу Насыр Әл-Фарабиді, Жүсіп Баласағұнды, Ахмет Яассауиді, Махмұт Қашғариді, Хайдар Дулатты, Қадырғали Жалайырді, онда да олардың соңғы екеуін ғана қазаққа теліп, қалғандарының бүкіл түркі халықтарына жататындығын бетке ұстап қана өзімізге жақындатып келдік.
Зерттелу дәрежесі:
Жұмыс үш бөлімнен: кіріспе, негізгі бөлім және қорытындыдан тұрады.
Негізгі бөлім екі тарауға бөлінген.
- Бірінші тараудың бірінші мәселесі: «Тасқа жазылған (Оғыз, Күлтегін,
Тоныкөк) дастандары» деп аталады. Бұл тарау негізінен VI-IX ғасырды өркендей бастауы яғни адамзат тасты пайдалана отырып өз мәдениеті мен ғылым саласының дамуының іргетасын қалады.
- Бірінші тарау екінші мәселесі: «Әбу Насыр Әл-Фараби» (өмірі
шығармашылығы т.б.) деп аталады. Бұл мәселе яғни VI-IX ғасырдағы ғылымның дамуына ғалымдар арасында ерекше үлес қосқан Әл-Фарабидің шығармалары қамтылады.
Екінші тарауды бірінші мәселесі Махмұд Қашғари «Диуцани лұғат ат-түрік» деп аталады. Бұл тарауда X-XII ғасырдағы әдебиет өкілдері қарастырылады, соның ішінде бірінші мәселеде М. Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік»
Екінші тараудың екінші мәселесі: Жүсіп Баласағұн «Құдатғу білік» жайлы мәлімет.
Үшінші тараудың үшінші мәселесі: Ахмед Жүгенеки «ХҺибатул Хакайк» жайлы мәлімет.
Үшінші тараудың үшінші мәселесі: Ахмед Яссауи «Диуани Хикмат» жайлы мәлмет.

Мақсаты мен міндеті:
Ортағасырлық ғылым адамзат баласының салт-санасының өсуіне және мәдениет, әдебиеттің өркендеуіне әкеп соқты. Ортағасырлық ғылымның осындай жетістіктері көрсету осы жұмыстың мақсаты мен міндеті болып табылады.
Құрылымы :
Жұмыстың құрылымы екі тарау бес бөлімнен және қорытынды сілтемелер сонымен қатар пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
        
        Орта ғасырлық ғылымның дамуы
Мазмұны
Кіріспе
I тарау VI-IX ғасырдағы ғылымның дамуы (мәдениеті,
әдебиеті т.б.)
1.1. Тасқа жазылған ... ... ... ... ... Әбу ... Әл-Фараби (зерттелуі өмірі жайлы)
II тарау X-XII ғасырдағы әдебиет мәдениет ғылым салалары
2.1 Махмұт Қашқари «Диуани лұғат ... ... ... ... ... ... Иүгінеки «Хибатул хакайк»
2.4 Ахмет Яссауи «Диуани хикмет»
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі:
Қолына ... ... ... жоқ ... ... ... мәдениет
тарихы мәселелерінің айдан анық, қалтарыс-бұлтарысы жоқ даңғыл, ұзын-ырғағы
жатықө сілтемелерге толы бола бермейтіндігінен де ... біз ... ... ... тек көшіп-қонып күнелткен, қала мәдениетінен құр ... ... ... Оның ... ... және ... топтары
қалыптастырған заттық және рухани мұрасына ... ... ... ... ... ... ... тарихы бар халықтың және оның ата-тегін құрғандардың бүкіл
дүниежүзілік өркениятқа қосқан ... ... сөз ... өзі де ... ... ... бола ... да, күні кешеге дейін бізге белгілі қазаққа қатысты
деректердің Х ғасырдан бастап кездесетініне қарамастан ... ... ... ... де табылуы мүмкін), қазақ халқының қалыптаса бастаған
тұсын XV-XVI ғасырлармен шектеп, ал ол ... ... ... XVIII ... ... ... ғана басталады деп келмедік пе? Ортағасырлық
ойшылдардан бар-жоғы бес-алты ғана ... - Әбу ... ... ... Ахмет Яассауиді, Махмұт ... ... ... ... онда да олардың соңғы екеуін ғана қазаққа теліп,
қалғандарының бүкіл түркі ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі:
Жұмыс үш бөлімнен: кіріспе, негізгі бөлім және қорытындыдан тұрады.
Негізгі бөлім екі тарауға бөлінген.
- Бірінші тараудың бірінші мәселесі: «Тасқа жазылған (Оғыз, ... ... деп ... Бұл ... ... VI-IX ғасырды
өркендей бастауы яғни адамзат тасты пайдалана отырып өз мәдениеті мен ғылым
саласының дамуының ... ... ... ... ... ... «Әбу Насыр Әл-Фараби» (өмірі
шығармашылығы т.б.) деп аталады. Бұл мәселе яғни VI-IX ғасырдағы ғылымның
дамуына ғалымдар ... ... үлес ... ... ... ... бірінші мәселесі Махмұд Қашғари «Диуцани лұғат ... деп ... Бұл ... X-XII ... әдебиет өкілдері
қарастырылады, соның ... ... ... М. ... ... ... ... тараудың екінші мәселесі: Жүсіп Баласағұн «Құдатғу білік»
жайлы мәлімет.
Үшінші ... ... ... ... ... ... Хакайк»
жайлы мәлімет.
Үшінші тараудың үшінші мәселесі: Ахмед Яссауи «Диуани Хикмат» жайлы мәлмет.
Мақсаты мен міндеті:
Ортағасырлық ғылым ... ... ... өсуіне және
мәдениет, әдебиеттің өркендеуіне әкеп соқты. Ортағасырлық ... ... ... осы ... мақсаты мен міндеті болып табылады.
Құрылымы :
Жұмыстың құрылымы екі тарау бес бөлімнен және ... ... ... пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Тасқа жазылған дастандар
Шамамен VI ... ... ... ... ... ... ... еткен
түрлі ру тайпалар бірігіп, Түрік қағанаты деп ... ... ... жақсы мәлім.
Міне, сол ежелгі түрік дәуірінің қоғамдық, әдеби ... ... ... ... ... бар. ...... «Білге қаған» және
«Тоныкөк» жырлары деп аталады. Бұдан 1250 жыл бұрын үлкен ... ... осы ... ... ... ... ... да, көркемдік
шеберлігі тұрғысынан да күні ... ... ... ... ... руна жазуындағы жәдігерліктер жанры туралысоңғы кезге дейін
әртүрлі пікірлер айтылып жүр. Бұларды біресе ... ... ... ... ... ... депе келеді. Ал кейінгі кезде, әсіресеғ, ... ... И.В. ... «VI-VIII ғасырдағы Түркі поезиясы» /1/ деген
еңбегі басылып шыққаннан ... Руна ... ... ... ... деп ... және Тоныкөк жырлары
Күлтегін (684-731 жылдары өмір сүрген) – ежелгі түркі мемелекетінің
көрнекті ... ... сол ... ... қоғамдық қайраткері
ретінде көне тарихтан жақсы мәлім. Ол Құтлұғ (Елтеріс) қағанның кенже ... ... 716 жылы қаза ... ... ... түркі әскерін басқарады.
Қапаған соғыста өлген соң Күлтегін оның ұрпақтарын да қырып ... өз ... ... Білгі қаған деп атанған) Күллі түрік елінің қағаны
етіп тағайындалады. ... ... ... ... ... өз
қабілетті қолбасшысы ретінде танылады.
Міне, осы Күлтегін батыр, оны ... ... ... және қағанның
кеңесшісі, ақыл гөй ... ... ... VIII ... ... ... ... – жырларды әдебиет тану ғылымы тұрғысынан жан-жақты
зерттеген кісі совет ғалымы И.В. ... ... ... ... ... ... әдебиет тану ғылымында
ежелгі түркі халықтарының көне әдеби үлгілері, ... ... ... ... Орхон ескерткіштерінің жанрлық ескерткіштері
туралы соңғы кезге дейін өзара қарама-қайшы екі ... ... орын ... Бірі – ... ... ... және ... ескерткіштері көркем
әдебиетке, соның ішінде поезияға ешбір қатысы жоқ, ... ... ... ... ... деп ... ... – руна жазуындағы бұл
ескерткіштерде поезиялық ... тән ... ... бар, ежелгі
түркілердің өзіндік әдеби дәстүріне негізделген көркем туынды деп танылды.
Бұл екі түрлі ... ұза ... бойы ... ... т.б. ... ... түрлі пікір таластарын тудырып келді. Ал,
қазір ... ... ... және ... ескерткіштері көркем туынды
екеніне ешкім күдіктенбейді. Орхон ескерткіштерін поезия, ерлік жыры ... ... ... бірі – ... жазушы М. Әуезов болды. Ол руна
жазуындағы ескерткіштердің ... мен ... ... айта келіп былай деп
жазды: «олардың мазмұнында эпостық баяндау сазы басым, ... ... де ... ... ... тоныкөк немесе суджа жазуларында қанша
адам, қанша ерлік бейнеленген десеңші?! Оларда ... ... ... шайқастарының, соғыс суреттерінің, ... ... ... ... сол ... ... Күлтегіннің ежелгі
жырларындағыдай ... ... ... ... баяндалады. Ол
жазуларда хронологиялық тәртіпте бар. Күлтегіннің 16 жастан 47 жэасына
дейін, яғни ... ... ... ... ... баян ... Мұнда
батырлардың жас шағынан бастап, өмірінің ақырына дейінгі ерліктер жырлайтын
батырлық дасандардың ... ... ... бар.»
Бұл жазба жәдігерліктер өзіің мазмүұнымен пішіні ... ... яки ... – үннің жүйелі, мерзімді, мөлшерлі қайталануына
негізделу тұрғысынан да ... ... ие ... ... рет ... ... Стеблева дәлелдеп шықты. Ол Орхон ескерткіштерінің өлшемі - әрі буын,
әрі екпін ... ... пен ... ... пен ... – сол ... ... деген пікір айтты. Мұндай пікірдің теориялық және практикалық
мәні зор еді.
Мәселен, Күлтегін жырының авторы әдеби ... ... ... ... ... ... арқыл әжептеуір ажар беруге болатынын сезген секілді:
Қырғыз, құрықан, отыз татар,
Қытай тататабы – бәрі жау еді.
Әкем қаған осынша
Қырық жеті рет ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштері
композициялық құрылысының өзіндік ерекшеліктері бар. Бұл ерекшеліктері сол
дәуірдің әдеби дәстүріне ... ... ... Біз ... етіп ... «Білге қаған» және «Тоныкөк» жырлары өһз заманының белгілі бір
әдеби талаптарына сәйкес жазылғаны мәлім.
Тасқа қашап түсірілген бұл жазулардың ... ... ... яғни
құлпы тастағы әрбір қатар жазуында бір емес, брнеше сөйлем бар. Дәлірек
айтсақ ... ұзақ етіп ... ... ... жазылған руналық бір жазудың
өзі – бірғана ойды білдіруге ... ... ... (яғни бір циклға
қамтылған сөйлемдерден) тұрады. Мұнда автордың ... ... ... ойы әдеттегідей ір сөйлемнен екіншісіне емес, бір циклдан екінші
циклға беріліп жатады.
Бір цикл көлемі жағынан – ... ... бір ... ... ... (кіші жазу) жыры әрқайсысы өз алдына дербес, әрі ... ... ... байланысты сегіз циклдан тұрады. әрбір цикл –
мазмұны ... ... ... ... келеді. Оның бірінші циклы – ... ... ... ... ... ... цикл – ... қағанаты жерінің
кеңдігін суреттейді, үшінші цикл – түріктердің әскери жорықтарын ... ... цикл – ... ... ... қатынастық әрекеттері
туралы әңгіме, бесінші цикл- ... ... ... ажал ... жайында хикая, алтыншы цикл – түркі халқының көреген емес
екенін өінішпен жырлауға арналған, ... цикл - ... ... даңқын
көкке көтерген қаған екендігі жөнінде айтылған жыр, сегізінші цикл – ...... ... ... ... жәйттерді баяндауға арналған.
«Тоныкөк» жыры да көлемді. Ол 313 өлең жолынан тұрды. Мұның ... 62 ... жзу ... ... тұр. ... өзі ... оқиға желісін
зерттеушілер он төрт циклға, яғни он төрт хикаяға ... ... ... ... мұнда да әрбір цикл үш элементтен: оқиғаның
басталуы, ... ... ... және ... бөлімнен тұрады.
Тоныкөк ескерткіші – ежелгі түркі ... тән ... ... ,
көіктеу құралдары, тілі, композициясы т.б. жағынан зор шеберлікпен жазылған
жыр-дастан болып табылады.
Күлтегін жыры және ... ... ... ... ... ... ... даңқты батыры Күлтегіннің он алты жасынан бастап, қырық жеті
жасына дейін, яғни өлгенге дейінгі ерлік істері ... ... ... ... адам ... да ... ол ... бір аңыз қаһарманындай ешқашан
жеілуді білмейтін батыр ретінде көрсетілген.
Күлтегін скерткіші тарихи фактірлер тізбегі емес, ... ... ... ... ... өмір ... ... тәуелсіздік үшін
ғасырлар бойы жүргізіп келген ерлік күресін, ... ... ... хас батырларын жыр еткен батырлық эпосының алғашқы үлгілері деп
танығанымыз жөн сияқты. /3/
Міне осы ... ... ... ... ... ... ... «Қобыланды» және «Шора батыр» сияқты қазақ эпостарының
да «күлтегін» жыры ... ... ... бар ... ... Бұл туралы
академик Ә. Марғұлан өзінің «Қазақтың ерлік жырындағы ... ... ... ... эпосының халықтық сипаты мен тарихи негіздері
барлығын ерекше атап ... ... ... тарихилығы
Оғыздар Х ғасырдың аяғында орыс княздарымен ... ... ... да жеңеді. «Оғыз қаған» жырындағы Ұрыс (Русь) бекпен достық
қөарым-қатынаста болуы осы оқиғаның ізі болуы ... ... Үрім ... ... т.б. жауларын бағындырып, Қытай ... ... ... ... ... ... өздеріне қаратып, еліне
жеңіспен қайтып ... ... ... дастаны – түркі тектес халықтардың ежелгі шежіресін
генеалогиялық аңыздар негізінде көркем ... ... ... ... Оғыз ... жорықтары VIII-X ғасырдағы Қазақстан жеріндегі ру-
тайпалардың орналасу жүйесінен де хабар береді. ... ... ... ... заманымызға жету жолы, зертелуі
«Оғыз қаған» жыры XIII-XIV ғасырда хатқа түскен. Одан бұрын ... ... ... ... де ... ... жеткен 2 нұсқасы бар.Олар –
ұйғыр, араб нұсқалары деп ... жүр. ... ... түпнұсқасы
жетпей, жеті көшірме нұсқасы жеткен, солардың негізінде түрколог А.Н.
Кононов бір ізге ... ... орыс ... ... ... /4/
Зерттеулі XIX ғ.басталады. Диц неміс тіліне аударылған одан кейін В.В.
Радлов жолма жол аударма жасап ... ... ... ... тарихи
шежіреден қарағанда көркем шығармаға ... Бұл екі ... ... бар, ... негізгі сипаты осы екі нұсқаға ... ... Ф.Р. ... ... сияқты ғалымдар қазақ сахарасында туылған
шығарма деп есептейді.
1.2 Әбу Насыр Әл-Фараби
Отырар (Фараб) ойшылдарының ең ... ең ... топ ... ... ... ұстаз» («Әл-Мұғаллим ас-Сани»), «шығыстың
Аристотелі» атанған ұлы ғұлама Әбу-Насыр әл-Фараби. Оның ... ... ... ... ... бин Мұхаммад бин Тархан бин Узлағ әл-Фараби. Яғни ... өз аты Әбу ... ... әкесініңде ныспасыда Мұхаммад,
бабасының да аты Тархан, арғы ... ... ... ... ... соңына кейде «әт-түркей» деген сөзді қосып, оның ... ... ... ... ... ... қарағанда әл-Фараби 870 жылы Арыс
өзенінің сырға құйар тұсындағы ... ... ... деректерде – оның
тікелей ықпалында болған іргелісі Лассиджде (оқсыз) ... ... ... ... ... «әл-Фараби», яғни «фарабтық» деген атқа ие
болған.
Әл-Фараби алғашқы білімін Отырар медреселерінің бірінде алғанға ... ... ... ... бір деректерге қарағанда, Мәуренахрда
баларда түркі қол өнерімен ғылымға үйрету, баулу, ... ... 5 ... ... болған». /1/
Ол кезінде мұсылман дүниесінің екінші рухани орталығы Месепотания
болғандықтан, жас Әбу ... ... таяу және орта ... елдеріне
сапарға дайындайды. Бірақ Әбу Насыр Бағдатқа ... ... ... Шаш ... Бұхара шаһарларына соғып, білімін толықтырған секілді. әйтседе
Әбудің ... ... ... ... араб ... ... ... Кейін ол
жолай Иран еліндегі Мешһед, Нишапур, Рей ... ... ... ... ... танысады. Содан соң әрі қарай Бағдатқа аттанады.
Атағы әлемге әйгілі Шығыстанушы ғалым В.В. Бартольд ... ... ... ... ... Тигр және ... алхабындағы ескі
мәдени орталықтар болған. Бағдат ... ... ... әсіресе Иран мен
Орта Азияда шыққан әдебиетшілерді ... ... – деп ... ... логика, әуез, астрономия және басқа ғылымдар бойынша көптеген
еңбектер жазған. Ибн Халликан өз еңбегінің тағы бір ... ... «Ол – аса ірі ... ... бірі. Олардың ешқайсысы да
оның деңгейіне жеткен жоқ. Әбу Әли ибн Сина да ... ... жазу ... оның ... пайдаланғанын, сол арқылы
мәшһүрлікке қолы ... еске ... - ... /3/
Әбу Насыр әл-Фараби ғылымының фәлсафа, ... ... ... ... қалаған, әр ғылым саласын жеке пән ретінде ... ... ... олардың мәнін айқындап, мазмұнын ажыратуға тырысқан.
Әл-Фараби өмірінің соңғы ... ... ... ... ... Әбу
Насыр әл-Фараби 950жылы қайтыс болған. «Фараби қазасы ... екі ... ... ... М. ... - ... ғалымдар оны Шамда қайтыс болған
десе, екіншісінде Әбу Насыр қасына бірнеше адам ... ... ... ... жол ... ... ... қаза тапқан.Сайф ад-Даула
қарақшыларды тауып, дарға асқан ».
Әл-Фараби ... ... ... ... ... кейінгі екінші ұстаз «Әл-мұғаллим ас-сани»
атанған Әл-Фарабидің өмірі жете зерттелмей, көп ғасырлар бойы өһзі шыққан
түркі халықтарына ... ... ... ... ... қзақ ... ... А. Машанов, А. Көбесов, Ә. Дербісалиев,
А. Нысаналы сияқы ғалымдар, қаламгерлер үлкен үлес қосты. /2/
Ол туралы Әбу Әли ибн Сина ... XII-XIII ... ... ... Әбу ... әл-Байһаки (1099-1170), Ибн Әби Усайбиға ... Шамс ... ... ... Ибн ... ... Ибн Сайд әл-
Кифти (1167-1248) еңбектерінде мәліметтер беріледі. ... ... ... ... ғалым әл-Байһаки пікір бойынша да Әл-Фараби ерекше тұлға, ол
исламда Әбу Насырға тең түсер адам туған жоқ деп оның ... ... ... келу ... кей ... Египетте сол тұста
әміршілік етуші түркі тектес Мұхаммед Ибн Тұғұн Әл-ихшид ... ... ... кеерк деген пікір айтады. А. Ирисов Братиславия
университетінің ... ... ... жазылған ғылыми еңбегі –
«Өлең кітабын» өзбек тіліне аударып, 1975 жылы жеке ... етіп ... ... ... қазақ тіліне 1971 жылы ақын Аян Нысаналы ... ... ... бар ... ... ... жуық
туындылары бар. Сақталып бізге жеткен. XX ғасырдың 70-90 жылдары солардың
кейбіреулері ... ... ... ... ... орыс-қазақ тілдеріне
аударылып, жарықта көрді. /1/
Әл-Фарабидің ақындығы
Әл-Фараби заманында талантты да ... ақын ... ... ... ... ... көрсетіп отырған.Фарабидің өз заманында аты әлгілі ақын
болғандығы туралы пікір айтушылар болған. М. Райакули ... ... ... ... шыққан кітабында Фарабидің парсы тілінде шығарған
өлеңдерінен мысалдар келтілген. Аталған парсыша үзінділерді өзбек ғалымдары
өз тілдеріне аударып, 1959 жылы Ташкентте жариялады.
Мысыр ... ... ... ... әл ... ... ... Фарабидің ақындығы туралы мәліметер беріп, Фараби шығармаларының
бірнеше шумақтарын ... ... ... ... 1971 ... 4 жолы 10 ... өлең шумақтары қазақ тілінде жарық көрді.
Әл-Фарабидің еске алған орта ғасырлық жазушылар, ақындар оның талантының
жан-жақты, ... ... ... еске алған.Орта ғасыр ... сайф ... ... өнер ... ... ... ... аындар қатысып жыр сайысы қыза түскен шақтарда Әл-Фарабидің
жұрттың бәрінен озып шығып, ... ... ... Сайф ... ... аударып отырғаны жөнінде мәліметтер бар. Кейбір тұтас
шайырлар Әл-Фарабидің араб-парсы ... ең ... ең ... санаған.
Әл-Фарабидің ақындығы жөнінде замандасы атақты ақын Әбу-Фирастың мынадай
сөзі бар: «Поэзия - алтын түйе ... оның басы ... ... -Әбу Нувасқа, иығы Омар Ибн Әбу Рабиға, кеудесі - Әбу Таммаға тиеді,
қалғаны – ішек-қарыны, оны екеуіміз бөлісіп отырамыз»,-депті. ... ... жер – ... ... бір ... ... жарау деген,
Шаршадым мен қанатым талды менің,
Шаңыт жолға ... ... ... ... ... ... ... аты-жөні Махмұд ибн ул-Хусайын ибн Мухаммаддин Қашқари. 1029-38
жылдар шамасында туылған. Деректерде әртүрлі айтылып жүр. М. ... ... ... өмір ... ... кейбір деректерде 1029-1101 жылдары өмір
сүрген делінеді.қазіргі шу ... ... ... ... Қашқарда
өмір сүрген. Әкесі, аталары атақты әскери адамдар болған. әкесі белгілі
Бограханның ... ... ... ... ... ... Баласағұн, Қашқар қалаларына алған. Білім алуды кейін Ора Азиядағы
орталықтары ... ... ... ... ... ... қаласында
толықтырады. Түркі араб-парсы тілдерін игерген. Ол Қашқардан Римге дейінгі
аралықты – түркі ... ... ... жерлерді түгел аралап, саяхатжасай
жүріп, олардың өмірін, мәдениетін, тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін, тілін,
әдебиет үлгілерін зерттеген. ... ... ... ... ... ... ... синтаксисінің қымбат қасиеттері туралы» атты еңбегі соның
негізінде жазылған. Соңғысы бізге жеткен жоқ. ... жазу ... ... бұл ... тіл ... үшін емес, қайта бұл тілдердегі әрбір
кішігірім айырмашылықтарды анықтау үшін істедім. әйтпесе мен ... ... ... адамдарынан, ең үлкен мамандарынан едім»-дейді. «Диуани лұғат ат-
түрік» көркем шығарма емес, ғылыми ... ...... ... ... ... еңбегі 1072-1078 жылдары ... ... бұл ... өмір бойы жазып, толықтырып отырған. Ол туралы өзі
төрт мәрте жазып, ... ... 466 жылы ... ... Халиф әлі
Мұхтариға арнап құрастырған еген дерек бар. Кейбір еректерде көрсетілгендей
бұл еңбекті жазуда ... ... ... ... ... ... лұғат ат-түріктің» зерттелуі, аударылуы
«Диуани лұғат ат-түріктің» ... ... ... ... ... ... ... Оны 1266 жылы бір Сириялық
Әбу Бәкір бин Абдулфатхат деген кісі түпнұсқадан көшіріп ... 1914 ... Әмір ... ... ... Ахмет Рифат баспасынан үш томды кітап түрінде
жарыққа шығарды. Неміс ғалымы ... 1928 жылы ... ... ... сол ... аударып жариялады. Неміс ғалымы Фриц Хаммел
сөздіктегі мақал-мәтелдерді неміс ... ... жеке ... ... Басым Аталай 1939-41 жылы Анкарада 3 том етіп Осман түріктерінің
тіліне ... ... Ол – ... аударма болды. 1960-1963 жылдары ғалым
Салық Муталлибов өзбек тіліне аударып, Ташкентте үш ... етіп ... ... 1981 жылы ұйғыр тіліне аударылды. 1970 жылы ... ... 900 ... ... ... өтілді. А. Егеубай Түрік
сөздігін ... ... 1997 жыл ... 1998 жылы томын «Хант»
баспасынан шығарды. Бұл еңбекті тілдік тұрғыдан ... ... ... ... ғалымдары Ә. Құрышжанов, А. ... М. ... ... ... тілі ұйғыр тіліне жақын десе, Ғ.Мұсабаев ... яғни ... ... ... ... Ер Тұңға өлгені ме,
Әзіз дүние қалғаны ма.
Тағдыр өшін алғаны ма,
Енді жүрек жыртылды
Тағдырып бағып күзетті
Білдірмей тұзаққа түсірді.
2.2 ... ... ... ... Баласағұн шамамен 1015-1016 жылдары Шу өзенінің бойында
Баласағұн қаласында туған. Ол – ... әр ... ...... ... т.б. ... түрлерін, араб, парсы тілдерін,
игерген ғұлама ғалым. Ж. Баласағұнның есімін ... ... ... ... білік» дастаны болды. Бұл шығарманы Баласағұнда бастап, Қашқарға
келіп 18 айда 54 жасында 1070 жылы ... ... ... ... ... ... Қара Боғраханға тарту етеді. Оған хан Хас хаджиб деген атақ
береді. Бұл аристократтық атақ «бас кеңесші» немесе бас уәзір ... ... Бұл ... ... ... өмір сүрген түркі тайпаларының
бәріне түсінікті түркі тілінде жазылған. ... ... ... ... ... – Х ... құрылған мемлекет. XI ғасырдың орта
кезеңінде Қарахан ... ... ... ... жүріп жатады да, ел тыныштығы кетеді. Ел басқаратын адамдар
арсындағы қарым-қатынастар ... толы ... елді ... ... Халықтың тұрмыс жағдайы төмендеді. Осы кезде
солардың шешіміне жауап беретіндей мәндегі ... - ... ... ... ... ... аударыуы
«Құтты біліктің» үш нұсқасы бар. Бірінші – Вена ... ... ... жылы ... ... ... әрпімен Хасан Қара Сейіл деген кісі
көшірген. ... ... ... ... XIX ... бас ... мәлім
болды. Оны алғаш рет Австрияның Стамбулдағы ... ... ... ... Шайхзада деген түріктен ұйғыр әрпімен жазылған
қолжазбасын ... алып Вена ... ... ...... араб ... ... 1896 жылы неміс ғалымы Б.Морис тапқан.
Наманган нұсқасын 1913 жылы ... ... А. ... ... Араб ... бұл ... ... деп есептелінеді. Бұл еңбекті зерттеп, өзбек
тіліне ... ... ... ... ... Каюм ... Венгер түркологы
Вамбери неміс тілінде түркі дастаны туралы ... ... ... жуық
аударылып шықты. Академик В.В. Радлов еңбегінен ... ғана ... ... ... 1911 жылы ... ... ... шыққан Қ. Халидовтың
«Тауарих хамса» атты кітабында «Баласағұн», «Құтты білік» деген сөздердің
мағынасына түсініктемелер ... 1947 жылы ... ... ... ізге ... ... ... шықты. 1970 жылы Ленинградта өткен 4-
түркология конференцияда ... ... ... ... С.Е. ... ... ... рет орыс тіліне аударса, Н.
Гребнев 1971 жылы еркін аудармасын жасап, ол ... болу ... ... жеке ... ... жаияланды. Үш қолжазбаның мәтіндерін сын елегінен
өткізіп, елеулі еңбек еткен ғалым-В.В. Арат. Дастанның толық ... ... С.Н. ... ... ... ... ... атпен шығады. Баласағұн
шығармашылығы, ол туылған дәуірді зерттеуге көптеген ғалымдар өз үлестерін
қосты. Бұл дастанды қазақ ... ... және ... ... ... ... ... болды. 1986 жылы ... жеке ... етіп ... Бұл ... 2007 жылы ... ... шықты.
Ғаымдар А.Егеубаевтың бұл аудармасын түпнұсқаға мейлінше ... деп ... ... аударуымен қазақ тілінде 2005 жылы да жарық ... ... ... ... ... А.Егеубаев «Кісілік кітабы»,
«Құлабыз»,М.Мырзахметов «Абай және Шығыс», атты еңбектерінде ... ... ... адамдарды жаратты, үздік етті,
Оған өнер, білім, ақыл, ой береді.
Көңіл берді әрі тілін сайратты.
Ұят берді: мінезі мен қылығы сынық.
Білім ... адам бұл ... ... ... ... ... арқасында түйін шешіді.
Құдай кімге ақыл, ой, білім берсе,
Мың сан ізгілікке қол созады.
2.3 Ахмет Йүгінеки «Хибатул ... ... Әдиб ... иби ... ... XII ... аяғы мен
XIII ғасырдың басында өмір сүрген ақын. Бұл туралы өз кітабында ... ... ... ... ... туылған. Бартольдтың айтуынша
Жүйнек деген жер ... ... бар. ... ... ... ... бар ... Р. Бердібаев, Х. Сүйіншәлиев, А. Қыраубайқызы, Н.
Келімбетов. Т.б. қазақ ғалымдары ақынды ... ... ... ... өмір ... деп есептейді. Туғаннан зағип соқыр болған.
Шығармасын түркі тілінде жазған. Араб, ... ... ... өз
ортасының білімді, оқыған ақыны болған. Шығармаларын өзі ... ... ... сияқты. Шығармалары халық арасында сол кезде кең ... ... ... Йүгінекидің «Ақиқат сыйы» атты жалғыз еңбегі белгілі.
Дастанның түпнұсқасы бізге жетпеген. XIV-XV ... ... ... ... ... ... үш ... үзінділері бар дейді зерттеушілер.
Шығармашылығының зерттелуі
Қазір бізге бұл шығарманың ... ... ... ... ... ең ... әрі біршама толық сақталғаны – ... ... ... ... ... ... Айя-София кітапханасында сақтаулы. Оны
1444 жылы Самарқан қаласында атақты каллиграф Зейнул –Абидин Джураний деген
кісі ... ... ... ... 1480 жылы ... ... нұсқасын НәжіпАсим осман түріктерінің тіліне аударып, шығарманың
түпнұсқасымен қоса оны 1916 жылы жеке ... етіп ... ... ... ... ... XV ... басында көшірілген. 526 жол. Араб жазуымен
жазылған. Ендігі бір көшірме Ұзын ... ... Әлі ... ... ... ... кеткен. Тағы басқа да нұсқалары
Берлин кітапханасында сақталған. Берлин нұсқаларын салысыры зерттеп, ... ... ... Арат ... 1951 жылы латын ... ... ... ... (1915 ... Нәжип Әсім, В.В. Радлов, Т. Ковалевский т.б.
француз, поляк сияқты ұлт-елғалымдары ... Бұл ... ... ... ... ... ретінде 60-жылдардан бастап қазақ әдебиетінің
тарихында қарастырыла бастады. Қазақ ... ... ... Ә.
Құрысжанов, Б. Сағындықов, Өміралиев, Ш.Сарыбаевтар зерттеді. өзбек ... ... 1972 жылы ... ... «Хибатул хақойық» асари хақида»
деген атпен академиялық нұсқасын және ... ... ... ... ... ... ғалымдары Ә.Құрысжанов,
Б.Сағындықовтар 1985 жылы шығарманың авторлық мәтіні, сөзбе-сөз аудармасын
және ... ... ... ... жеке ... етіп шығарды.
Мысалы:
Бұл кітапты Ыспаһсалар Бек үшін
Шығардым. Дүниеде аты қалсын деп.
Кітабымды көрген, естіген кісі
Шаһымды дұға оқығанда есіне алсын деп.
2.4 Қожа Ахмет ... ... ... Ахмет Иссауи – ақын, ойшыл, ұстаз, бүкіл түркі жұртына имандылық
нұрын шашқан діни ... ... жаңа ... ... ... ... қаласында туып, Йасы қаласында тұрған, сондықтан әлемге ... ... ... ... Аттар «Мантық ат-таир» еңбегінде оны
«Түркістан пірі» деп атаған. Әзиз әкесі – ... ... ... ұстаған
діндар адам болды. Анасы – ... ... ...... ... діни танымының бастауын бала кезінде әкесінен, алғашқы ұстазы
Шихабуддин Испиджабиден үлгі ... ... ... ... баб басқарған
сопылық ұйымға кіреді, талантты ... ... Оның 90 ... ... болған. Шәкірттері ұстазының ілімін Орта Азияға таратып әкеткен.
Иассауидің Ибраһим және Гауһар Шаһназ ... ... ... XIII ғасыр
шамасында жазылған «Насаб нама» кітабында Иассауидің бабасы Ысқақ бабтың
Сайрамда ... ... кісі ... ... ... ... кезінде
кертартпа идеологияны насихаттайтын кітап ... ... ... ... Оның ... ел ... ... үшін ғалымдар
ақынның жалпы адамшылық көзқарасын діннен бөліп қарауға мәжбүр ... ... мен ... ... ... алған зиялылар ақын туралы ... ... да жақ ша ... Осыдайша қазақ халқының үш-төрт буыны
сопылық поэзияның інжу-маржан тундыларн білуден марқұм қалды. Тіпті Ахмет
йасауи кесенесі ... ... ... ... ұлы ойшыл әулиенің есімі
аталмай, көбінесе оның Әзірет Сұлтан деген лақап аты ғана ... ... ... ... алғаш Ясауи тақырбына қалам тартқан белгілі
қоғам қайраткері жазушы ... ... ... Ол ... ... ... «Хазірет Сұлтан» атты мақаласында тек Әзірет Сұлтан жөнінде ... ... ... тарихынан, Түркістанда билік құрған хандар жайында да
келелі сөз қозғады. Орыс шығыстанушыларының Е.Э. Бертельс, А.Н. ... ... Г.Ф. ... ... ... ... кезінде зерттеп
еңбектеріне жариялаған болатын. Кеңес дәуіріндегі Қ.А. ясауи жайындағы
үнсіздікті тек 1957 жыла ғана ... ... ... ... Ол ... дәрежедегі ақын екендігін «Қазақ әдебиетінің қалыптасуы кезеңдері»
деген еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... баға берді. Қ.А. Ясауи Шығыс Ренесанысымен
байланыстыра зерттеу мәселесіне қойған ғалым Ә.Қоңыратбаев болды. ... ... ... ... ... ... ... әдебиетші ғалымдар және ... ... ... ... ... ... ... ат салысуда.
Ғылыми тұрғыдан жан-жақты зерттеп, оған ... ... ... тұрғыдан
түсінік берген ғалым – М.Жармұхамедұлы. К.Х. Тәжікова Ясауидің дүние
танымдық көзқарасын, сопылық ... ... ... етіп ... Ясауитануға
Түркия ғалымдарының сіңірген еңбегі орасан зор . ... ... ... ... ... ... ... сечмелер» атпен Анкарадан
жеке кітап етіп ... ... ... ... ... ... ... В.И.Захидов, М.Хаққұловтар да үлестерін қосты.
А.К.Борвков, ... ... ... – түркологтар «Диуани Хикметтің» тілін
зерттеп, хикметтер XII ғасырдағы оғыз-қыпшақ тілінде ... ... ... ... ... ... иманын алады екен.
Осы жолда пірсіз тақуалық қылғандар
Әуре - ... ... ... ... қалады екен.
Тариқатқа саясатшыл муршид керек.
Ол муршидқа шын сенетін шәкірт керек.
Қызмет етіп, пірдің ризашылығын алу керек.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Салауатты өмір салтының гигиенасы8 бет
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет
20 ғ. Қазақ мектеп ашылу тарихы3 бет
Echinops туысының Echinops Sphaerocephalus l. және E.Chantavicus l. түрлерін фитохимиялық зерттеу4 бет
III - XI ғасырлардағы индияда феодалдық қатынастардың қалыптаса бастауы46 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет
XIX ғасырдағы Ұлыбританияның Қытайды отарлауы23 бет
XIX ғасырдың 60-жылдарындағы қоғамдық педагогикалық қозғалыс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь