Қазақ жазуы және орфографиясы

I. Ассимиляция құбылысы және диссимиляция
II. Қазақ орфоэпиясының жай . күйі
III. Қазақ жазуы және орфографиясы
IV. Пунктуация мәселелері
Сөз құрамында несесе сөздердің аралығында көршілес келген дыбыстардың бірі екіншісіне ықпал етіп, өзара үндесуі ассимиляция деп аталады. Дауыссыз дыбыстардың бір-біріне ықпалы үш түрде көрінеді:
а) ілгерінді ықпал;
ә) кейінді ықпал;
б) тоғыспалы ықпал
Қазақ тілінде ілгерінді ықпал өте күшті. Бұл заңдылық бойынша алдыңғы сөздің соңғы дауыссыз дыбысы кеінгі қосымшаның басқы дауыссыз дыбысына акустикалық жақтан ықпал етіп игеріп тұрады. Мысалы: білім-ге, еңбек-тің, қаз-дар т.б
1. Б.А Қалиев «Қазақ тілінің фонетикасы» Алматы 2014жыл. (78-81, 92-93 бет)
2. С.Мырзабеков «Қазақ тілінің дыбыс жүйесі» Алматы 1999 жыл (161-162, 175 бет)
3. К.Аханов «Тіл білімінің негіздері» Алматы 2002жыл (350-353 бет)
4. Қазақша ашық энциклопедия
5. Ф.Ш.Оразбаева, Г.Сағидолда, Б.Қасым, А.Қобыланова, Қ.Есенова, Ұ.Исабекова, Қ.Қасабек, Ж.Балтабаева, Қ.Мұхамади, Р.Рахметова, Ж.Көпбаева «Қазіргі қазақ тілі» Алматы 2005жыл (515бет)
        
        Қазақстан Республикасының  Білім және Ғылым министрлігі                                                                                           ... ...  ... ...   ... ...                                                         ... ... ... ... қазақ фонетикасы 
Тақырыбы: Ассимиляция құбылысы және диссимиляция. Қазақ орфоэпиясының жай - ... ... ... және орфографиясы. Пунктуация мәселелері.
Тобы: Фи-503
Орындаған: Сайлауова Н.А
Тексерген: Қалиева С.Е
Семей 2015 ... ... ... және диссимиляция
* Қазақ орфоэпиясының жай - күйі
* Қазақ жазуы және орфографиясы
* Пунктуация мәселелері
Ассимиляция құбылысы және ... ... ... ... аралығында көршілес келген дыбыстардың бірі екіншісіне ықпал етіп, өзара үндесуі ... деп ... ... ... ... ... үш түрде көрінеді:
а) ілгерінді ықпал;
ә) кейінді ықпал;
б) тоғыспалы ықпал
Қазақ тілінде ілгерінді ықпал өте күшті. Бұл заңдылық бойынша алдыңғы сөздің ... ... ... ... қосымшаның басқы дауыссыз дыбысына акустикалық жақтан ықпал етіп игеріп тұрады. Мысалы: білім-ге, ... ... ... ... ықпал заңы бойынша алдыңғы дауыссыз кеінгі дауыссызды дауыстың ... ... ... ... толық тәуелді етіп тұрады. Яғни ілгерінді ықпал деп сөз ішінде немесе сөздер аралығында алғашқы дыбыстың өзінен ... ... әсер етіп ... ... Бұл, ... сөз бен қосымшаның аралығында жақсы сақталады, яғни ... ... ... ... ... ... бағынып тұрады. Ілгерінді ықпал мынадай түрде болады:
- сөздің соңғы дыбысы дауысты, не үнді, не ұяң дауыссыз ... бірі ... ... басталатын қосымшаның бірінші дыбысы не үнді, не ұяң болады. Мысалы: қала-ға, білім-ді, күз-гі, бүгін-гі т.б.
- сөздің соңғы дыбысы қатаң ... оған ... ... ... қосымша жалғанады: жент-ті, ат-қа, бас-пен т.б.
- бунақтағы кейінгі сөздің басқы дыбысы қ, к қатаңдарынан басталса, өзінен бұрынғы сөздің соңындағы үнділердің ... ... ... ... ... ... ... - кітабымғайда, таң қалды - ... тау ... - ... мал қора - ... ... ... сөз соңындағы ұяңдардың ілгерінді ықпалынан кеінгі сөздің басқы қ және к ... ... ... жаз ... - ... қағаз-қалам - қағазғалам, біз келдік - бізгелдік т.б.
- соңы қатаң ш-ға аяқталған сөздерге с дыбысынан ... ... ... с ... ш-ға ... ашса - ... ... - шешше, қашса - қашша, ұшса - ... ... - ... ... ... кешсін - кешшін т.б.
Бунақтарда қатаңдардың кейбір ұяңдарға азды-көпті ілгерінді ықпалы болады. Мәселен:
* ... ... ... ... ... келесі сөз ұяң б, г, ғ дыбыстарынан басталса,онда олар ... ... кеш ... ... ақ бота - ... тас бөгет - таспөгөт, бес бет - беспет, көк бет - көкпет, аш бала - ... ... сд, тд, шд ... ... ... д ... т-ға жуықтайды: тас дәуір - тастәуүр, жат дауыс - ... бес ... - ... т.б:
* қатаң дауыссыздарға аяқталған сөздерден соң де ... ... ... д ... ... кет деді - кеттеді, ақ де - ақте, көк де- көкте, тарақ де - ... ... де - ... т.б.
ә) кейінгі ықпал деп сөз ішінде несес сөздер аралығында кеінгі дыбыстың өзінен бұрынғы дыбысқа әсер етіп өзгертуін айтады.
- сөздің ... ... ... п, қ, к ... ... ... дауыстыдан басталса, олар ұяңданады, кейде п дыбысы у-ға айналадыц: жүрек - жүрегі, білек - ... ... - ... жап - ... теп - ... ... ... соңғы с, з дыбыстарының бірі ш дыбысының алдынан келсе, олар ... ш ... ... ... ... ... - ... жазшы - жашшы, тез шық - теш шық, жүз ... - ... ... ... соңғы дыбысы з болып, одан кейін с, ж дыбыстарының бірі келсе, з дыбысы с дыбысына не ж ... ... ... - ... ... - ... жаз ... - жажжақсы, бізсіз - біссіз, Қыз Жібек - ... ... ... ... дыбысы н болса, жалғанатын қосымшалаор қ, ғ, г, б, п дыбыстарынан басталғанда, н ... ң не м ... ... ... ... түбірі сақталады: жанға - жаңға, жөнге - жөңгө, қанға - ... онға - оңға ... ... тіл алды ... қос ерін м дыбысына айналуы сөз бен сөздің аралығында да байқалады: онбір - омбір, он бес - ом бес, ән мен жыр - ... ... - ... т.б.
-алдыңғы сөз қ, к, п қатаңдарына аяқталып, кейінгі сөз үнді және ұяң д, ж, з ... ... онда сөз ... қ, к, п ... ғ, г, б ... ... ақ жауын - ағжауын, ақ дала - ... көк ... - ... жоқ зат - жоғзат т.б.
Б) тоғыспалы ықпал деп қосымшалар аралығында қатар келген дауыссыздардың алдыңғысының өзінен кейінгі ... ... ... ал ... дыбыстың алдыңғы дыбысқа артикуляциялық жақтан ықпал етуінен алмасуға ұшырауын айтады. Мысалы: он күндік - ... ... ... - ... ... көл - ... тас жол- ... Досжан - Дошшан, Есжан - ... ... ... ... ... ... әрі ілгерінді, әрі кейінді ықпалға бірдей ұшырайды. Бұл құбылыстек сөз бен сөздің аралығында ғана ... ... ... ... - ... ... ... бір түрі ретінде қарастырылады. Ассимиляцияда көрші дыбыстар бір-бірімен үндесіп, ұқсап тұратын ... ... ... сөз ... ... ... ... дыбыстардың біреуі өз орынын ұқсастығы жоқ дыбысқа ... Яғни ... - бір сөз ... ... ... жоқ екі ... одан да көп дыбыстың келуі. Олар бірімен-бірі ... және ... ... дыбыстар салуы мүмкін.
Бұл - әдеби тілде сирек құбылыс, көбіне нормаланбаған тілде (диалект, қарапайым тілде және балалар тілінде)кездеседі. ... ... бұл да ... және ... болады. Орыс тілінде қарапайым сөйлеуде бомба, трамвай сөзін бонба, транвай түрде айту ұшырайды.Яғни б-мен ерін ... ... ... ... ... м дыбысы оның орнын тіл алды и алады. Сондай-ақ коридорды колидор түрде айту бар. ... ... ... ... ... ... айту - ... диссимиляция.
К.Аханов деп қарайды. Молда деп айту араб тілі үшін диссимиляция болар еді, ал ... ... үшін ... ... ... ... ... болса керек.
А.Айғабылов түбір ішінде кездесетін қайталама дыбыстарды атайды. Бұдан гөрі диалектілік айту: маңлай (маңдай), таңлай (таңдай), қарапайым сөйлуде ... ... () ... айланайын (айналайын), балалар тіліндегі қолбақ (қолғап) осы заңға орай жасалған деуге болады.[2.161-162бет] ... ... жай - ... ... ... тілінде айтылудың жалпыға бірдей ортақ және қалыптасқан бірыңғай нормалары болады. Солар ... ... ... ол ... деп ... ... әдеби тілдің орфоепиясы дыбыстар мен дыбыс тіркестерінің дұрыс айтылу ережелерін ғана емес ... ... ... мен ... да ... ... ережелерін қамтиды.
Сөз құрамында дыбыстар немесе сөздердің аралығындағы дыбыстар бір-бірімен өзара ... ... ... ... олардың үндестігін сақтап, нақышына келтіріп айту үшін тілдің дыбыстық жүйесінің ... ... ... әсер ету ... жете білі ... мен сөз ... ... мен айтылуының бір-біріне әрқашан сайма-сай келе беруі шарт емес. Тіл-тілдің әрқайсысында жазылуы мен айтылуының арасында пәлендей ... ... ... де бар ... рас. Бірақ әрқашан бұлай бола бермейді. Мысалы, қанқұрт, сөнбеді деген сөздердің жазылуына ... дәл ... оқу ... ... ... ... еді. ... айтқанда, ол сөздердің ішіндегі дыбыстардың бір-біріне әсер ету, соған орай, өзара үндесу ерекшеліктерін ... ... Бұл ... ... ... ... сөмбеді түрінде айтылады.
Орыс тілінде қатаң дауыссыздарды белгілейтін әріптер ұяң дауыссыздардың алдында келгенде, айтылуыда ұяң дауыссызға айналады. Мысалы: сберкасса (айтылуы: ... ... ... ... ... (айтылуы:зделка), экзамен (айтылуы: эгзамен).
Қазақ тілінің орфоепиялық нормасы бойынша сөздердің аралығында қатар келген екі ... ... ... ... ... ... Мысалы, торы ала ат, бара алмады, келе алмады, бала ісі, бері отыр деген тізбектер ... ... ... ... ... түрінде айтылады.
Орфоэпия мәселелерінің ішіндегі негізгілердің бірі - екпін туралы мәселе. Мұның әсіресе екпіні жылжымалы тілдерде атқаратын қызметі ... ... ... ... ... ... ... әсері екпіні жылжымалы тілдердегідей емес. Алайда екпіні тұрақты тілдерде де екпін сөздер мен сөз тіркестерінің айтылуына әсер етпей қала ... ... ... деген сөздің сөйлеуде Сарарқа болып айтылуы бұл сөздің бірінші сыңарының (сары) дербес екпіннен айырылып ... ... ... ... ... ... бір топ ... айтылуымен байланысты болса, тары ала ат деген сөз тіркесінің айтылуыда торалат болып ықшамдалуы оның сыңарларының әрқайсысының ... ... ие болу ... ... бір екпінге бағынып айтылуымен байланысты.
Әрбір сауатты адам үшін ... ... ... ... жаза білу қаншалық қажетті және міндетті болып саналса, айтылудың ережелерін меңгере білу, сөйлеуде ... ... ... ... ... ... ... ауытқымау да соншалықты қажет және міндетті болып саналады. [3.350-353бет]
Орфоэпиялық сөздік. Орфоэпиялық сөздік - сөздің орфоэпиялық түрін, яғни оның ... ... ... және ... ... ... сөздік. Қазақ тіліндегі сөздердің айтылу нормалары көрсететін ... ... ... Қ. ... ... ... ... сөздігі" 1977 жылы жарық көрді. Сөздікке тәжірибеде жиірек бұзылып айтылып жүрген 15 мыңга жуық ... мен сөз ... ... ... ... ... жазылған сөздерді қалыптасқан әдеби тіл орфоэпиялық нормасына ... оқу, ... ... принцип етіп ұстаған. Қазақ тіліндегі сөздердің айтылу заңдылықтары үндестік зандылықтарына негізделетіндігі айтылған. Яғни сөйлеу процесінде сөз бен сөздің, дыбыс пен ... ... мен ... буын мен ... аралығында болатын құбылыстар сөздікке арқау болған.
1981 жылы М. Дүйсебаеваның "Қазақ тілінің кысқаша ... ... ... ... ... ... өмірде ең жиі қолданылатын бес мыңға жуык, сөздер қамтылган.[4.]
Қазақ жазуы және орфографиясы
Орфография - ... ... ... ... ... ... ... жүйесі және біркелкі жазуды қамтамасыз ететін ережелер жүйесін жасайтын, зерттейтін тіл білімінің саласы. Орфография тілдің белгілі бір даму кезеңіндегі ... ... ... ... ережелер жүйесі:
* дыбыстарды әріптермен беру:
* сөз және оның мағыналы бөлшектерін жазу;
* ... ... ... және ... ... жазу;
* тасымалдау сияқты мәселелерді қамтиды.
Орфографияның негізгі қағидаттары
Бұлардың әрқайсысы белгілі бір ... ... ... ... тұрады.
Орфографиялық қағидат бір сөз екі түрлі не одан да көп түрде жазылатын жағдайда ... ... ... ... ... ... Осы ... негізінде орфографиялық ережелер жасалады. Жазу ережелері ойды дәл жеткізіп, жазылғанды ... ... үшін ... ... ... мыналар жатады:
1.Фонетикалық қағидат бойынша сөз айтылуындай жазылады, яғни әрбір әріп фонеманы ... ... ... Мысалы: жаздыгүні, қыстыгүні, жазса - жасса т.б., яғни ... ... да, ... ... ... ... қағидат - сөздің морфологиялық құрамын ескеріп, сөз бен ... ... ... дыбыс алмасуларды елемей, бастапқы қалпын сақтап жазу. Мысалы: қолбасшы, басшылық, асшы, тұзсыз т.б. сөздердің түбір тұлғасы ... ... ... ... ... қағидат деп те атайды. Мұнда бір фонема ... ... ... ... ... ... әріппен белгіленеді.
3.Дәстүрлік қағидат - сөздің бір кезде жазылып ... ... ... ... ... ... хан, хош, хат, ... халық, мұхит, қаһар, жиһан, жиһаз т.б сөздердегі х, һ әріптерін пайдалануды жатқызуға болады. Дәстүрлік қағидат тілдің қазіргі қалпына қайшы ... де, ... де ... ... саралаушы қағидат - дыбыстық құрамы бірдей сөздерді бір-бірінен орфографияның көмегімен айыру. Бұл қағидат қазақ тіл ... ... ... ... қағидат бойынша: хабар, халық,хал, хош түрінде жазып жүргеніміз, о баста тіліміздегі омонимдерді (қабар, қал, ... қош) ... ... ... ... деп ... ... Қазақ тілінде 2,5мың омоним сөз бар, 10-15 сөзді түрлендіріп жазу арқылы бұл мәселені шешу мүмкін емес. Дифференциялаушы немесе саралаушы ... ... бір ... ... ... ... ... соған орай орфограммасының да өзгеруін айтуға болады: үкімет - өкімет, ауа - әуе, ... - ақы - ет, ... - ... балағат - балиғат, ғылым - ілім, дауа - ... дуа - ... ... - диуана, қазір - әзір, жаңқа - ... ... - ... ... - кәр, хал - әл, ... - мағлұм, уәде - уағда және т.б.
Қазақ орфографиясының негізгі қағидаты - ... ... Осы ... ... ... тілі ... негізгі ережелері жасалған.[1.92-93бет]
Пунктуация мәселелері
Пунктуация (лат. Punktum - нүкте сөзінен) 1) алфавиттен тыс белгілердің графикалық ... ... өзі ... және ... ... ... негізгі құралы болып табылады; 2) тыныс белгілерін қою ережелерінің жиынтығы; 3) тексте тыныс белгілерін орналастыру; 4) тыныс белгілері деген сөз. [2.175 ... ... ... қоя білу - сауаттылықты арттырады әрі синтаксисті жете меңгеруге көиектеседі. Қазақ тілі пунктауциясы - ... ... ... ... ... ... Ол - ... белгілерінің түрлерін және олардың әрқайсысының қызметін қарастырады.
Қазақ тілі пунктуациясы да орыс халқының пунктуациясы сиқты грамматикаға, мағынаға және интонацияға негізделеді, ... ... ... сөйлемнің грамматикалық құрылысына, мағынасына, интонациясына қарап қойылады. Сондықтан да С.Жиенбаев: , -деп ... ... ... ... қоюда басшылыққа алынатын принциптер:
* Грамматикалық принцип. Грамматикалық принцип дегеніміз тыныс белгілерін грамматикалық ережелер негізінде ... ... ... Мағыналық принцип дегеніміз сөйлемнің тыныс белгісін синтаксистік категориялар мен синтаксистік тұлғалардың мағынасына негіздей қою.
* Интонациялық принцип. Интонациялық принцип дегеніміз ... ... ... ... ... мен ... тұлғалардың сазына, нақышына келтіріліп айтылуына және естілуіне қарай қою.[5.515 бет]
Пайдаланылған әдебиеттер:
* Б.А ... ... ... (78-81, 92-93 ... ... ... 1999 жыл ... 175 бет)
* К.Аханов Алматы 2002жыл (350-353 бет)
* Қазақша ашық энциклопедия
* ... ... ... ... Қ.Есенова, Ұ.Исабекова, Қ.Қасабек, Ж.Балтабаева, Қ.Мұхамади, Р.Рахметова, Ж.Көпбаева Алматы 2005жыл (515бет)

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция.Қазақ орфоэпиясының жай-күйі. Қазақ жазуы және орфографиясы. Пунктуация мәселелері14 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы10 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы жайлы7 бет
Бастауыш класс оқушысының оқу іс-әрекетінің құрылысы7 бет
Жазу және жазба тіл 10 бет
Зияты зақымдалған оқушылардың жазуында кездесетін қателер және сауаттылыққа үйрету жолдары51 бет
М. Әуеэов және қазақ әдеби тілі9 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Сауат ашу сабақтарына қойылатын негізгі педагогикалық талаптар. «Әліппе» оқулығының негізгі ерекшеліктері. «Әліппенің» құрылысы мен мазмұны8 бет
ХІХ ғ.екінші жартысынан 1930 жылға дейінгі аралықта орын алған өзгерістер және терминология мәселесі61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь