Қазақстан топонимиясы


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І.бөлім. Қазақстан топонимдерінің даму тарихы
1.1 Қазақстанның жер.су аттарын бастапқы зерттеген орыс ғалымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 ХХ ғ Қазақстандағы топонимикалық зерттеулердің дамуы және ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3 Топонимика пәнінде картографиялық әдістердің қолданылуы және оның дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
1.4 Қазақстанның шығыс, солтүстік.шығыс және орталық өңірлерінде кездесетін славян тілінен енген географиялық атаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21

ІІ.бөлім. Қазақстан топонимиясындағы табиғат компоненттерімен байланысты атаулары
2.1 Геологиялық құрылым және пайдалы қазбаларды бейнелейтін топонимдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2.2 Жер бедерінің топонимдерде бейнелену дәрежесі ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.3 Өзен атауларының топонимиядағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
2.4 Топырақ жамылғысының топонимдерде бейнеленуі ... ... ... ... ... ... ... .40
2.5 Өсімдік және жануарлармен байланысты топонимдер ... ... ... ... ... ... .43
2.6 Шаруашылық салаларымен байланысты топонимдер ... ... ... ... ... ... ..44

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...63
1. Артықбаев Ж.О. Ерманов А.Ж., Дауенов Е.Н. Орта Ертіс өңірінің топонимиялық мәселелері. Павлодар, «Алтын кітап», 2006.-151б.
2. Аметжанова Ф.Р., Әлімхан А.Ә. «Қазақ шығыстарының жер-су аттары», Өскемен: ШҚТУ баспасы,2000-104б.
3. Арысбаев А. Қазақ топонимдерінің кумулятивтік қызметі: Филол. ғыл. канд. дисс...автореф.-Алматы., 2005.-26б.
4. Аманжолов. К. Түркі халықтарының тарихы: Оқу құралы.-Алматы, Білім 1996, 272б.
5. Арғынбаев Х.А. Қазақтың мал шаруашылығы жайныда этнографиялық очерк-Алматы, 1969, 172б.
6. Әбдрахманов А. Қазақстан этнотопонимикасы (зерттеу тарихынан). Алматы, «Ғылым», 1979, 127б.
7. Бияров Б.Н. Топонимикадағы ареалдық (картографиялық) әдіс. Қазақ ономастикасының өзекті мәселелері//Республикалық ғыл. прак. конф. Материалдары.-Астана: «Ақжол баспасы» 2004.-224б.
8. Бейсенова А.С., Каймулдинова К.Д. К топонимо-образующий роли Казахских народных географических терминов // Вестник высшей школы. №2 1998. С.50-56
9. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений: В 5т. Алма-Ата.: Главная редакция казахской советской энциклопедии., 1984.-Т.4.-460с.
10. Достайұлы Ж. Жалпы гидрология. Алматы: «Білім», 1996, 256б.
11. Ж. Достай, К. Мәмбеталиев Қазақтану және топонимия. Қазақтану өрісі: Оқу құралы// ред. Басқ. Ж. Молдабеков.-Алматы:Ғылым, 1959.-154б.
12. Исаченко А.Г. Ландшафттану негізі. (оқу құралы). Алматы: «Мектеп», 1996, 184б.
13. Конкашпаев Т.К. Общие особенности тюрко-язычной географической терминологии Средней Азии и Казахстана// Вопросы географии, Сб., 1970, С.174-179.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ.................................................................................................................3

І-бөлім. Қазақстан топонимдерінің даму тарихы
1.1 Қазақстанның жер-су аттарын бастапқы зерттеген орыс ғалымдары.............................................................................................................6
1.2 ХХ ғ Қазақстандағы топонимикалық зерттеулердің дамуы және ерекшеліктері........................................................................................................9
1.3 Топонимика пәнінде картографиялық әдістердің қолданылуы және оның дамуы....................................................................................................................17
1.4 Қазақстанның шығыс, солтүстік-шығыс және орталық өңірлерінде кездесетін славян тілінен енген географиялық атаулар...................................................................................................................21
ІІ-бөлім. Қазақстан топонимиясындағы табиғат компоненттерімен байланысты атаулары
2.1 Геологиялық құрылым және пайдалы қазбаларды бейнелейтін топонимдер..........................................................................................................25
2.2 Жер бедерінің топонимдерде бейнелену дәрежесі...............................29
2.3 Өзен атауларының топонимиядағы орны..................................................35
2.4 Топырақ жамылғысының топонимдерде бейнеленуі.............................40
2.5 Өсімдік және жануарлармен байланысты топонимдер.........................43
2.6 Шаруашылық салаларымен байланысты топонимдер..........................44

ҚОРЫТЫНДЫ..................................................................................................59
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...........................................63
КІРІСПЕ
Жұмыстың өзектілігі. Қазақстанның топонимиялық жүйесі-осы аумақты мекендеген халықтардың, соның ішінде қазақ халқының заттық және рухани мәдениетінің ғасырлар бойы жинақталып, сақталып қалған көрінісі. Өткен замандардың реликтілік мұралары ретінде тарихи топонимдер аумақтың табиғат жағдайларын, ондағы мемлекеттер мен халықтардың тарихындағы маңызды оқиғаларды "жадында" сақтап, қаз қалпында бүгінгі күнге жеткізіп отыр. Сондықтан топонимдерді диахрондық бағытта зерттеуге топонимист ғалымдар ерекше маңыз берген. Кез келген қоғамның материалдық негізі қоғамдық қатынастардың тарихи дамуы мен қоғамның рухани келбетін анықтаған. Рухани мәдениеттің ажырамас бөлігі болып табылатын географиялық атаулардың қалыптасуында да тарихи астар бар. Е.М. Поспеловтың бейнелі түрде атап көрсеткеніндей, тарихи география "топонимиканың бесігінің жанында тұрды, ал алғашқы топонимистер тарихи географтар болды". Зерттеу аумағының көне тарихы географиялық атауларда, яғни топонимдерде сақталған. Адамзат қоғамының дамуы барысындағы қарқынды шаруашылық әрекеттердің табиғи ортаға ықпал етуінің көрінісін топонимдер арқылы анық байқауға болады. Географиялық топонимиканың зерттеу мәселелерінің және теориялық - әдіснамалық негіздерінің зерттелуі, табиғи нысандар атауларының физикалық-география тұрғысында топтастырудың жүзеге асырылуы, топонимикалық деректерді география ғылымында ақпарат көзі ретінде пайдаланудың қолданбалы мәселелерінің негізделуі топонимиканың география ғылымы негізінде қалыптасуы мен дамуына алғышарт бола алады. Осы тұрғыдан алғанда қазақ халқының ғасырлар бойы табиғат ресурстарын пайдалану барысында жинақтаған тәжірибесі шаруашылықты тиімді ұйымдастыруға негіз болды. Қазақстан географиялық атауларынан толық физикалық-географиялық, геоэкологиялық, оның тұрмыс тіршілігіне септігін тигізетін ақпарлар алуға болады және ол ақпараттан тек қазақ халқына ғана тән ерекшелікті көруге болады, яғни қазақ халқының табиғатпен етене байланысын, табиғи нысандарға ат қоюдағы ерекшелігін көреміз. Қазақстанның шығыс, солтүстік-шығыс өңірлерінің топонимиясы тілдік тұрғыдан арнайы зерттелгенімен(В.В.Попова,1966, Г.Б.Мадиева,1990, Б.Н:Бияров,2000, А.Әлімхан, 2002), алайда осы аумақтарға қатысты арнайы топонимдер жайлы физикалық-географиялық зерттеулер жүргізілген жоқ. Аумақтардың ландшафт ерекшеліктерін бейнелейтін географиялық атауларды зерттеудің маңыздылығы соңғы жылдары аумақтағы табиғат ресурстарын игеру қарқынының артуына байланысты, оларды тиімді пайдалану және қорғауды ғылыми тұрғыда негіздеу қажеттілігінен туындайды. Зерттеу тақырыбының өзектілігі өңірлердегі табиғи ортаны қорғау, ресурстарды тиімді пайдалану шараларын жүргізу үшін географиялық атауларда (топонимдерде) сақталған табиғатты пайдаланудың халықтық тәжірибесін, яғни геожүйелерін қалпына келтіру қажеттілігімен анықталады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ ономастикасының жалпы мәселелеріне қатысты осы саланың негізін қалаушы Ә. Абдрахманов, Е. Қойшыбаев, Т. Жанұзақов, О. Султаньяев, Е. Керімбаевтардың зерттеулерімен қатар соңғы жылдарда аймақтық топонимика мәселелеріне қатысты қорғалған жұмыстардың орны ерекше. Бұл зерттеулер лингвистикалық сипатта болғандығын атап көрсеткен орынды. География ғылымдары тұрғысынан сараланған арнайы еңбек ретінде Ғ.К. Қонқашбаевтың (1949) географиялық терминология мәселелеріне арналған диссертациясын айрықша атауға болады. Жалпы топонимдердің табиғи ортамен байланысы Э.М.Мурзаев, Ғ.Қоңқашбаев, Б.А. Будагов, Х.Х. Хасанов, К. Конкобаев, Х.Л. Ханмагомедов, С.К. Караев, С.О. Омырзаков, А.П. Горбунов, А.С. бейсенова, Ж.Д. Достай, А.Р.Медеу, т.б. еңбектерінде көрініс тапқан. География институтының топонимист мамандары С.А. Әбдрахманов, Қ. Базарбаев Қазақстан топонимдерін жинақтап, Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекеттік каталогтарын жарыққа шығарып, қомақты зерттеулер жүргізіп келеді. Географиялық ғылымдар тұрғысында тұңғыш рет қазақ топонимдерінің ақпараттық жүктемесінің этноэкологиялық және физикалық-географиялық негіздері К.Д. Каймулдинованың зерттеулерінде талқыланды. Қазақстанда топонимияның ландшафтар динамикасы және табиғатты қорғау мәселелеріне қатысты қырларын қазақ топонимдері негізінде, географиялық ғылымдар тұрғысында зерттеу С. Омарбекова, Ә.Е. Аяпбекова, А.У. Мақанова, З.Қ. Мырзалиева, К.Т. Мәмбеталиев, Ө.Ж. Сағымбай т.б. ғылыми туындыларында жүзеге асырылды. Бұл еңбектердің барлығы топонимика ғылымындағы табиғатты пайдалану және қорғау, экономикалық және әлеуметтік, физикалық география, геоэкология бағыттарын дамыт уға негіз болды. Дегенмен де, Қазақстанның шығыс, солтүстік-шығыс өң ірлеріндегі топонимдерінің қалыптасуы мен дамуының физикалық-географиялық, геоэкологиялық негіздері зерттелмеген.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Қазақстанның шығыс, солтүстік-шығыс өңірлерінің топонимиялық кеңістігінің қалыптасуы мен дамуы заңдылықтарын зерттеу және шығу тегі мен мағыналық жүктемесінің географиялық негіздерін жүйелі түрде топонимикалық талдаудан өткізу. Аталған мақсатқа сәйкес, келесі міндеттерді шешу жүзеге асырылды:
-Қазақстанның шығыс, солтүстік-шығыс өңірлері топонимиясының қалыптасуының тарихи-географиялық жағдайларына талдау жасау;
- зерттеу аумағында кең қолданыста жүрген, географиялық атаулар құрамында жиі кездесетін халықтық географиялық терминдердің мағынасын талдап, таралуы мен қарқындылығын анықтап, бірізділікке келтіру;
- нақты деректер негізінде аймақтағы табиғат жағдайларының географиялық атауларда бейнелеу заңдылықтарына талдау жасау;
- зерттеу аумағында ландшафттық топонимдерді (флора, фауна) ерекшеліктерін анықтап, зерттеу;
- аймақтың палеоландшафттарын қалпына келтіру және табиғи-антропогендік геожүйелерді қорғау ісіндегі топонимиялық деректерге талдау жасау;
- Қазақстанның шығыс, солтүстік-шығыс өңірлеріндегі географиялық атауларының қазіргі кездегі жағдайларын талдап, бұрмалану себептерін анықтау, қалпына келтіру;
- өңірлердегі табиғат пайдалану және қорғау практикасын зерттеу және талдау, табиғат қорғау шараларының топонимикалық астарларын анықтау;
1. Ғылыми жаңашылдығы
Қазақстан топонимдерінің қалыптасуы және оның физикалық-географиялық аймақтар бойынша таралуының географиялық негіздері зерттелді
2. Практикалық маңыздылығы
Дипломдық жұмыстың нәтижелері "топонимика" және "Қазақстанның топонимикасы" пәндері бойынша пайдалануға болады.
3. Зерттеу обьектісі
Қазақстан топонимдерінің қалыптасуы және оның географиялық аймақтар бойынша таралу ерекшеліктері.
4. Жұмыстың құрылымы мен көлемі
Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан тұрады. Жұмыс соңында пайдаланған әдебиеттер саны 26, қолданылған әдебиеттер тізімі берілді. Зерттеу жұмысының маңызын ашу үшін 2 сурет, 2 кесте мен жабдықталған.. Жұмыстың көлемі 63 бет.
І-бөлім. Қазақстан топонимикасының даму тарихы.
1.1 Қазақстан жер-су аттарын бастапқы зерттеген орыс ғалымдары.
ХІХ ғ. Орыс Географиялық қоғамы топонимикалық зерттеулерге назар аудара бастады. Сол кезеңдегі географиялық және этнологиялық еңбектерде географиялық атауларды жинақтау, оларға этимологиялық талдау жасау, жергілікті халықтардың топонимдерінің орыс тіліндегі транскрипциялануына қатысты мәселелер көтерілді. П.П. Семенов Тянь-Шанский, Г.Н. Потанин, В.В. Сапожников және басқа ғалымдар жергілікті географиялық атауларды жинақтап, олардың мағыналарын шығу тегін түсіндіруге тырысты[1]. Қазақ жеріндегі бірқатар топонимдер 1863-1885 жылдары жарық көрген П.П. Семеновтың "Россия империясының географиялық статистикалық сөздігінде" көрініс тапқан. Сөздікте топоним құрамындағы географиялық терминдер сызықша арқылы бөлініп жазылған және терминнің қазақшаға аударғандағы мағынасы жақша ішінде берілген. Бұл сөздіктің қазіргі топонимика ғылымы үшін маңызды атаулардың тізімін, мағынасын беруімен ған емес, обьектінің географиялық ерекшеліктерін қысқаша сипаттауымен де құнды[1]. Мұның өзі көптеген қазақ топонимдерінің мәнін түсінуге, мағынасын жан-жақты талдауға мүмкіндік береді. Осы кезеңде Қазақстан аумағын аралаған саяхатшылар, картаға түсірген ғалымдар жергілікті қазақ атауларының транскрипциясын дұрыс бермегендіктен, географиялық әдебиеттер мен карталарда бұрмаланулар орын алды. Бұл бұрмаланулар соңғы 10-15 жыл көлемінде қайта қаралып, өзгертілуде. Ал, Қазақстан аумағында көне және қазіргі заманғы түркі топонимиясы зерттеуде В.В. Радловтың, А.Н. Кононовтың және т.б. қосқан үлесі зор болды. Академик В.В. Радлов өзінің (1895-1911) атты кітабында түркі лекциясындағы топонимикалық және терминологиялық ақпараттарды жинап, өңдеген. В.В. Радлов көптеген түркі терминдері мен топонимдеріне түсінік берген. А.Н. Кононов дүние бөліктері терминологиясымен айналысты. Өз еңбектерінде ол географиялық терминдегі және аппелятивтеріне семантикалық сипаттама берді. Топонимика үшін ғалымның түркі халықтарының көкжиек бағыттарын анықтау әдістеріне қатысты зерттеулерінің де маңызы зор. Орыс ғылымында топонимиканы зерттеу осыдан екі жүз жыл бұрын басталуы. Екі ғасыр ішінде орыс топонимдерінің зерттелуі есейіп, үлкен табысқа жетті. Сондықтан мол тәжірибесі мен өнеге қөрсетер үлгісі бар орыс топонимикасының зерттелуіне қысқаша шолу жасауды жөн көрдік. ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында шыға бастаған сөздіктерде кейбір топонимдердің этимологиясы талданды. Осы кезде кейбір журналдарда материалдарда шықты. Мәселен, К.А. Иван Кох славян халықтарының топонимдері жөнінде арнайы мақала жазды, мақала славян топонимдері жөніндегі алғашқы зерттеу болды. ХІХ ғасырдың бірінші жартысында орыс тіл білімінде салыстырмалы тарихи әдістің шығуына байланысты топонимика мәселесіне бұрынғыдан да көбірек көңіл аударыла бастады. 1812 жылы Харьков университетінің профессоры Б.О. Рейт алғашқы дәуірдің тілі, мәдениеті туралы айта келіп, оңтүстік Европаның өзен, тау атауларында көне тілдің көрінісі сақталған деп көрсетті. Бұл ретте Россияда салыстырмалы-тарихи әдістің негізін салушы А.Х. Востоковтың еңбектерін атауға болады. Европада салыстырмалы- тарихи зерттеудің лебі әлі сезілмей тұрғанда, А.Х. Востоков славян тілдерін салыстыра зерттеп, олар бір тілден тараған деген қорытындыға келді. Славян тілдері жөнінде үлкен-үлкен ғылыми еңбектер берген А.Х. Востоковтың ең алғаш жазған мақалаларының бірі орыс топонимдеріне арналды. деген мақаласында ол орыс топонимикасының жалпы жақтарына көңіл аударумен қатар, орыстың га, ва, ма,-морфемаларына аяқталған өзен, көл аттарына талдау жасайды. Ол славян тілдерінің туындысын осы попонимикалық материалдар арқылы дәлелдеуге тырысады. Топонимдердің зерттеу мәселесі ХІХ ғасырдың 30-шы жылдарынан басталады. Географиялық қоғамның этнография бөлімін басқарушы, атақты сыншы және этнограф Н.И. Наежнин топонимдерді зерттеу мәселесіне көңіл бөлген. Сол сияқты К.А. Неволин де 1853 жылы ХVІ ғасырда новгороджазуы мен оның тарихы жөнінде үлкен еңбек жазған. Орыстың география қоғамы зерттеді. ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы топонимикалық зерттеулер этимологиялық талдауға, географиялық атауларды жинауға және ұлт топонимдерін орыс тілінде транскрипциялау мәселесіне арналды. П.П. Семенов Тянь- Шанский, Г.Н. Потанин, В.В. Сапожников, А.Н. Весонов, В.Ф. Ошанин т.б. ғалымдар, саяхатшылар топонимдерді жинап қана қойған жоқ, олрдың этимологиясы туралы да пікір айтты. Проф. Ю.М. Шокальскийдің басқаруымен орыстың география қоғамының қасынан географиялық атауларды жазу жөнінде транскрипция комиссиясы құрылды. Кейінгі кезде географиялық атаулардың этимологиялық сөздіктері шыға бастады. Олардың қатарына В.Ю. Турусманның, Г.Ф.Ганның, Э.М.Житковтың, А.Н. Сергеевтың, А.Орловтың, А.А. Ивановскийдің сөздіктерін жатқзуға болады. Қазан төңкерісіне дейін топонимика жөнінде біраз еңбектер жазылып, көп материалдар жиналды. Бірақ төңкеріске дейін география, тарих ғылым өкілдерінің жасаған этимологиялық талдауларында тіл факторларына жете көңіл бөлмеу салдарынан кейбір кемістіктер де болды. Топонимикалық зертеулер жүйелі түрде болмады. Көбіне әр түрлі ғылым өкілдерінің еңбектерінде жол жөнекей айтылды. Осыған қарамастан төңкеріске дейін топонимдерді жинау, оны пайдалануға керекті құнды жақтары мол екенін ерекшк атап өту керек. Топонимиканы зерттеу жұмысы қазан төңкерісінен кейінде қолға алынды. Топонимика мәселелері мен әрбір республикалардағы Ғылым Академиясының ғылыми зерттеу институттары шұғылданып отыр. Топониммканың үлкен теориялық мәселелерін көтерген еңбектердің қатарына В.П. Семенов Тянь- Шанскийдің, А.М.Селищевтің, Э.М.Мурзаевтің, И.И. Шишкиннің, Б.А.Серебрнниковтың жұмыстарын жатқызуға болады. Ұлт аудандарының және шет тілдерінің топонимдерін орыс тілінде транскрипциялау мәселесі бүкіл жұртшылықтың көптен көңіл аударған мәселесі болды. 1813-14 жылдары қазақ жерінар алаған Ф.Назаров облыс аумағындағы кейбір гоеграфиялық нысандары туралы деректер қалдырған. Созақ туралы саяхатшы "Созақ 500 тас үйден тұрады. Биік жерде орналасқан, қала ішінде бұлақтар көп" деп жазған. Ал Шымкенттің Бодам (Бадам) өзені жағасында биік ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақтөбе өңірінің тарихи топонимиясы32 бет
Мақтаарал ауданының топонимиясына тарихи — лингвистикалық және сөзжасамдық сипаттамасын, тілдік ерекшеліктері50 бет
Сарыағаш атауының топонимиясы және ауданның физикалық-географиялық ерекшеліктері35 бет
Қазығұрт өңірі топонимиясының этнолингвистикалық сипаты24 бет
Орталық Қазақстан Бұқар жырау ауданы топонимдері70 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы топономиясының физикалық-географиялық астарлары65 бет
Қазақ дүниетанымының ономастикалық концептілердің дүниенің тілдік бейнесінің этномәдени ерекшеліктерін айқындау104 бет
Қазақ тіліндегі жалқы есімдер65 бет
Қазақстан жануарлар дүниесінің топонимдердегі көрінісі37 бет
SDH желісінің топологиясы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь