Қазақстан топонимиясы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І.бөлім. Қазақстан топонимдерінің даму тарихы
1.1 Қазақстанның жер.су аттарын бастапқы зерттеген орыс ғалымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 ХХ ғ Қазақстандағы топонимикалық зерттеулердің дамуы және ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3 Топонимика пәнінде картографиялық әдістердің қолданылуы және оның дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
1.4 Қазақстанның шығыс, солтүстік.шығыс және орталық өңірлерінде кездесетін славян тілінен енген географиялық атаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21

ІІ.бөлім. Қазақстан топонимиясындағы табиғат компоненттерімен байланысты атаулары
2.1 Геологиялық құрылым және пайдалы қазбаларды бейнелейтін топонимдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2.2 Жер бедерінің топонимдерде бейнелену дәрежесі ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.3 Өзен атауларының топонимиядағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
2.4 Топырақ жамылғысының топонимдерде бейнеленуі ... ... ... ... ... ... ... .40
2.5 Өсімдік және жануарлармен байланысты топонимдер ... ... ... ... ... ... .43
2.6 Шаруашылық салаларымен байланысты топонимдер ... ... ... ... ... ... ..44

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...63
Жұмыстың өзектілігі. Қазақстанның топонимиялық жүйесі-осы аумақты мекендеген халықтардың, соның ішінде қазақ халқының заттық және рухани мәдениетінің ғасырлар бойы жинақталып, сақталып қалған көрінісі. Өткен замандардың реликтілік мұралары ретінде тарихи топонимдер аумақтың табиғат жағдайларын, ондағы мемлекеттер мен халықтардың тарихындағы маңызды оқиғаларды “жадында” сақтап, қаз қалпында бүгінгі күнге жеткізіп отыр. Сондықтан топонимдерді диахрондық бағытта зерттеуге топонимист ғалымдар ерекше маңыз берген. Кез келген қоғамның материалдық негізі қоғамдық қатынастардың тарихи дамуы мен қоғамның рухани келбетін анықтаған. Рухани мәдениеттің ажырамас бөлігі болып табылатын географиялық атаулардың қалыптасуында да тарихи астар бар. Е.М. Поспеловтың бейнелі түрде атап көрсеткеніндей, тарихи география “топонимиканың бесігінің жанында тұрды, ал алғашқы топонимистер тарихи географтар болды”. Зерттеу аумағының көне тарихы географиялық атауларда, яғни топонимдерде сақталған. Адамзат қоғамының дамуы барысындағы қарқынды шаруашылық әрекеттердің табиғи ортаға ықпал етуінің көрінісін топонимдер арқылы анық байқауға болады.
1. Артықбаев Ж.О. Ерманов А.Ж., Дауенов Е.Н. Орта Ертіс өңірінің топонимиялық мәселелері. Павлодар, «Алтын кітап», 2006.-151б.
2. Аметжанова Ф.Р., Әлімхан А.Ә. «Қазақ шығыстарының жер-су аттары», Өскемен: ШҚТУ баспасы,2000-104б.
3. Арысбаев А. Қазақ топонимдерінің кумулятивтік қызметі: Филол. ғыл. канд. дисс...автореф.-Алматы., 2005.-26б.
4. Аманжолов. К. Түркі халықтарының тарихы: Оқу құралы.-Алматы, Білім 1996, 272б.
5. Арғынбаев Х.А. Қазақтың мал шаруашылығы жайныда этнографиялық очерк-Алматы, 1969, 172б.
6. Әбдрахманов А. Қазақстан этнотопонимикасы (зерттеу тарихынан). Алматы, «Ғылым», 1979, 127б.
7. Бияров Б.Н. Топонимикадағы ареалдық (картографиялық) әдіс. Қазақ ономастикасының өзекті мәселелері//Республикалық ғыл. прак. конф. Материалдары.-Астана: «Ақжол баспасы» 2004.-224б.
8. Бейсенова А.С., Каймулдинова К.Д. К топонимо-образующий роли Казахских народных географических терминов // Вестник высшей школы. №2 1998. С.50-56
9. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений: В 5т. Алма-Ата.: Главная редакция казахской советской энциклопедии., 1984.-Т.4.-460с.
10. Достайұлы Ж. Жалпы гидрология. Алматы: «Білім», 1996, 256б.
11. Ж. Достай, К. Мәмбеталиев Қазақтану және топонимия. Қазақтану өрісі: Оқу құралы// ред. Басқ. Ж. Молдабеков.-Алматы:Ғылым, 1959.-154б.
12. Исаченко А.Г. Ландшафттану негізі. (оқу құралы). Алматы: «Мектеп», 1996, 184б.
13. Конкашпаев Т.К. Общие особенности тюрко-язычной географической терминологии Средней Азии и Казахстана// Вопросы географии, Сб., 1970, С.174-179.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.................................................................................................................3
І-бөлім. Қазақстан топонимдерінің даму тарихы
1.1 Қазақстанның жер-су ... ... ... орыс ... ХХ ғ ... топонимикалық зерттеулердің дамуы және ерекшеліктері........................................................................................................9
1.3 Топонимика пәнінде картографиялық әдістердің ... және оның ... ... ... ... және орталық өңірлерінде кездесетін славян тілінен енген географиялық ... ... ... ... ... байланысты атаулары
2.1 Геологиялық құрылым және пайдалы қазбаларды бейнелейтін топонимдер..........................................................................................................25
2.2 Жер бедерінің топонимдерде ... ... Өзен ... ... ... ... жамылғысының топонимдерде бейнеленуі.............................40
2.5 Өсімдік және жануарлармен байланысты топонимдер.........................43
2.6 Шаруашылық салаларымен байланысты топонимдер..........................44
ҚОРЫТЫНДЫ..................................................................................................59
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...........................................63
КІРІСПЕ
Жұмыстың өзектілігі. Қазақстанның топонимиялық ... ... ... ... ... ... ... халқының заттық және рухани мәдениетінің ғасырлар бойы жинақталып, сақталып қалған ... ... ... реликтілік мұралары ретінде тарихи топонимдер аумақтың табиғат жағдайларын, ондағы мемлекеттер мен халықтардың тарихындағы маңызды ... ... ... қаз ... ... күнге жеткізіп отыр. Сондықтан топонимдерді диахрондық бағытта зерттеуге топонимист ғалымдар ерекше маңыз ... Кез ... ... ... ... қоғамдық қатынастардың тарихи дамуы мен қоғамның рухани келбетін анықтаған. Рухани мәдениеттің ажырамас бөлігі болып табылатын географиялық ... ... да ... ... бар. Е.М. ... ... ... атап көрсеткеніндей, тарихи география "топонимиканың бесігінің жанында тұрды, ал алғашқы топонимистер тарихи географтар болды". Зерттеу аумағының көне тарихы географиялық ... яғни ... ... ... ... ... ... қарқынды шаруашылық әрекеттердің табиғи ортаға ықпал етуінің көрінісін топонимдер арқылы анық байқауға болады. Географиялық топонимиканың зерттеу мәселелерінің және ... - ... ... ... табиғи нысандар атауларының физикалық-география тұрғысында топтастырудың жүзеге асырылуы, топонимикалық деректерді география ғылымында ... көзі ... ... ... мәселелерінің негізделуі топонимиканың география ғылымы негізінде қалыптасуы мен дамуына алғышарт бола ... Осы ... ... ... ... ғасырлар бойы табиғат ресурстарын пайдалану барысында жинақтаған тәжірибесі шаруашылықты ... ... ... ... ... географиялық атауларынан толық физикалық-географиялық, геоэкологиялық, оның тұрмыс тіршілігіне септігін тигізетін ақпарлар алуға болады және ол ... тек ... ... ғана тән ... ... ... яғни ... халқының табиғатпен етене байланысын, табиғи нысандарға ат қоюдағы ерекшелігін көреміз. Қазақстанның шығыс, солтүстік-шығыс өңірлерінің ... ... ... ... ... Г.Б.Мадиева,1990, Б.Н:Бияров,2000, А.Әлімхан, 2002), алайда осы аумақтарға қатысты арнайы топонимдер жайлы физикалық-географиялық зерттеулер жүргізілген жоқ. Аумақтардың ... ... ... географиялық атауларды зерттеудің маңыздылығы соңғы жылдары аумақтағы табиғат ресурстарын игеру қарқынының артуына байланысты, оларды тиімді пайдалану және қорғауды ғылыми ... ... ... ... ... ... өзектілігі өңірлердегі табиғи ортаны қорғау, ресурстарды тиімді пайдалану шараларын жүргізу үшін географиялық атауларда (топонимдерде) сақталған табиғатты пайдаланудың ... ... яғни ... қалпына келтіру қажеттілігімен анықталады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ ономастикасының жалпы мәселелеріне ... осы ... ... ... Ә. ... Е. ... Т. ... О. Султаньяев, Е. Керімбаевтардың зерттеулерімен қатар соңғы жылдарда аймақтық топонимика мәселелеріне қатысты қорғалған жұмыстардың орны ерекше. Бұл зерттеулер лингвистикалық сипатта ... атап ... ... ... ... ... сараланған арнайы еңбек ретінде Ғ.К. Қонқашбаевтың (1949) географиялық ... ... ... ... ... атауға болады. Жалпы топонимдердің табиғи ортамен байланысы Э.М.Мурзаев, Ғ.Қоңқашбаев, Б.А. ... Х.Х. ... К. ... Х.Л. Ханмагомедов, С.К. Караев, С.О. Омырзаков, А.П. Горбунов, А.С. бейсенова, Ж.Д. Достай, А.Р.Медеу, т.б. еңбектерінде көрініс тапқан. ... ... ... ... С.А. ... Қ. ... ... топонимдерін жинақтап, Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекеттік каталогтарын жарыққа шығарып, қомақты зерттеулер жүргізіп келеді. Географиялық ғылымдар тұрғысында тұңғыш рет ... ... ... ... ... және ... ... К.Д. Каймулдинованың зерттеулерінде талқыланды. Қазақстанда топонимияның ландшафтар динамикасы және табиғатты қорғау мәселелеріне ... ... ... ... негізінде, географиялық ғылымдар тұрғысында зерттеу С. Омарбекова, Ә.Е. Аяпбекова, А.У. ... З.Қ. ... К.Т. ... Ө.Ж. ... т.б. ... ... ... асырылды. Бұл еңбектердің барлығы топонимика ғылымындағы табиғатты пайдалану және қорғау, экономикалық және ... ... ... ... бағыттарын дамыт уға негіз болды. Дегенмен де, Қазақстанның шығыс, солтүстік-шығыс өң ірлеріндегі топонимдерінің қалыптасуы мен дамуының ... ... ... ... ... мен ... Қазақстанның шығыс, солтүстік-шығыс өңірлерінің топонимиялық кеңістігінің қалыптасуы мен ... ... ... және шығу тегі мен ... ... ... ... жүйелі түрде топонимикалық талдаудан өткізу. Аталған мақсатқа сәйкес, келесі ... шешу ... ... ... ... өңірлері топонимиясының қалыптасуының тарихи-географиялық жағдайларына талдау жасау;
- зерттеу ... кең ... ... ... ... ... жиі ... халықтық географиялық терминдердің мағынасын талдап, таралуы мен қарқындылығын анықтап, бірізділікке келтіру;
- нақты деректер негізінде аймақтағы табиғат жағдайларының географиялық атауларда ... ... ... жасау;
- зерттеу аумағында ландшафттық топонимдерді (флора, фауна) ерекшеліктерін анықтап, зерттеу;
- аймақтың палеоландшафттарын қалпына келтіру және табиғи-антропогендік геожүйелерді қорғау ісіндегі ... ... ... ... ... ... ... өңірлеріндегі географиялық атауларының қазіргі кездегі жағдайларын талдап, бұрмалану себептерін анықтау, қалпына келтіру;
- ... ... ... және ... практикасын зерттеу және талдау, табиғат қорғау шараларының топонимикалық астарларын анықтау;
* ... ... ... ... және оның физикалық-географиялық аймақтар бойынша таралуының географиялық негіздері зерттелді
* Практикалық маңыздылығы
Дипломдық жұмыстың нәтижелері "топонимика" және "Қазақстанның топонимикасы" ... ... ... ... ... ... топонимдерінің қалыптасуы және оның географиялық аймақтар бойынша таралу ерекшеліктері.
* Жұмыстың құрылымы мен ... ... ... екі ... ... тұрады. Жұмыс соңында пайдаланған әдебиеттер саны 26, қолданылған ... ... ... Зерттеу жұмысының маңызын ашу үшін 2 сурет, 2 кесте мен жабдықталған.. Жұмыстың көлемі 63 бет.
І-бөлім. Қазақстан топонимикасының даму ... ... ... ... ... ... орыс ... ғ. Орыс Географиялық қоғамы топонимикалық зерттеулерге назар аудара бастады. Сол кезеңдегі географиялық және ... ... ... ... ... ... ... талдау жасау, жергілікті халықтардың топонимдерінің орыс тіліндегі транскрипциялануына қатысты мәселелер көтерілді. П.П. ... ... Г.Н. ... В.В. Сапожников және басқа ғалымдар жергілікті географиялық атауларды жинақтап, олардың мағыналарын шығу тегін түсіндіруге тырысты[1]. Қазақ ... ... ... ... ... ... көрген П.П. Семеновтың "Россия империясының географиялық статистикалық сөздігінде" көрініс тапқан. Сөздікте топоним құрамындағы географиялық терминдер сызықша арқылы бөлініп ... және ... ... ... мағынасы жақша ішінде берілген. Бұл сөздіктің қазіргі топонимика ғылымы үшін маңызды ... ... ... ... ған ... обьектінің географиялық ерекшеліктерін қысқаша сипаттауымен де құнды[1]. ... өзі ... ... ... ... ... мағынасын жан-жақты талдауға мүмкіндік береді. Осы кезеңде Қазақстан аумағын аралаған саяхатшылар, картаға түсірген ғалымдар жергілікті қазақ атауларының транскрипциясын ... ... ... ... мен карталарда бұрмаланулар орын алды. Бұл бұрмаланулар соңғы 10-15 жыл ... ... ... ... Ал, ... ... көне және ... заманғы түркі топонимиясы зерттеуде В.В. Радловтың, А.Н. Кононовтың және т.б. қосқан үлесі зор болды. Академик В.В. Радлов өзінің (1895-1911) атты ... ... ... топонимикалық және терминологиялық ақпараттарды жинап, өңдеген. В.В. Радлов көптеген түркі терминдері мен ... ... ... А.Н. ... ... бөліктері терминологиясымен айналысты. Өз еңбектерінде ол географиялық терминдегі және аппелятивтеріне семантикалық сипаттама берді. ... үшін ... ... ... ... бағыттарын анықтау әдістеріне қатысты зерттеулерінің де маңызы зор. Орыс ғылымында топонимиканы ... ... екі жүз жыл ... ... Екі ... ішінде орыс топонимдерінің зерттелуі есейіп, үлкен табысқа жетті. Сондықтан мол ... мен ... ... ... бар орыс топонимикасының зерттелуіне қысқаша шолу жасауды жөн көрдік. ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында шыға ... ... ... ... этимологиясы талданды. Осы кезде кейбір журналдарда материалдарда шықты. Мәселен, К.А. Иван Кох славян халықтарының топонимдері жөнінде арнайы мақала жазды, мақала ... ... ... ... ... болды. ХІХ ғасырдың бірінші жартысында орыс тіл білімінде салыстырмалы тарихи әдістің шығуына байланысты топонимика мәселесіне ... да ... ... ... бастады. 1812 жылы Харьков университетінің профессоры Б.О. Рейт алғашқы дәуірдің тілі, мәдениеті туралы айта ... ... ... ... тау ... көне ... көрінісі сақталған деп көрсетті. Бұл ретте Россияда салыстырмалы-тарихи әдістің негізін ... А.Х. ... ... атауға болады. Европада салыстырмалы- тарихи зерттеудің лебі әлі сезілмей тұрғанда, А.Х. Востоков славян тілдерін ... ... олар бір ... ... ... ... келді. Славян тілдері жөнінде үлкен-үлкен ғылыми еңбектер берген А.Х. Востоковтың ең алғаш жазған мақалаларының бірі орыс топонимдеріне арналды. ... ... ол орыс ... ... жақтарына көңіл аударумен қатар, орыстың га, ва, ма,-морфемаларына аяқталған өзен, көл аттарына талдау жасайды. Ол славян тілдерінің туындысын осы ... ... ... ... ... ... зерттеу мәселесі ХІХ ғасырдың 30-шы жылдарынан басталады. ... ... ... ... ... ... ... және этнограф Н.И. Наежнин топонимдерді зерттеу мәселесіне көңіл бөлген. Сол ... К.А. ... де 1853 жылы ХVІ ... ... мен оның ... жөнінде үлкен еңбек жазған. ... ... ... ... ХІХ ... ... ... топонимикалық зерттеулер этимологиялық талдауға, географиялық атауларды жинауға және ұлт топонимдерін орыс тілінде транскрипциялау мәселесіне арналды. П.П. ... ... ... Г.Н. ... В.В. ... А.Н. ... В.Ф. ... т.б. ғалымдар, саяхатшылар топонимдерді жинап қана қойған жоқ, ... ... ... да ... ... ... Ю.М. Шокальскийдің басқаруымен орыстың география қоғамының қасынан географиялық атауларды жазу жөнінде транскрипция комиссиясы құрылды. ... ... ... ... ... сөздіктері шыға бастады. Олардың қатарына В.Ю. Турусманның, Г.Ф.Ганның, Э.М.Житковтың, А.Н. Сергеевтың, А.Орловтың, А.А. ... ... ... болады. Қазан төңкерісіне дейін топонимика жөнінде біраз еңбектер жазылып, көп материалдар жиналды. Бірақ төңкеріске дейін ... ... ... ... ... ... талдауларында тіл факторларына жете көңіл бөлмеу салдарынан кейбір кемістіктер де болды. Топонимикалық зертеулер жүйелі түрде ... ... әр ... ... ... ... жол жөнекей айтылды. Осыған қарамастан төңкеріске дейін топонимдерді жинау, оны пайдалануға керекті құнды жақтары мол ... ... атап өту ... ... ... жұмысы қазан төңкерісінен кейінде қолға алынды. Топонимика мәселелері мен әрбір республикалардағы Ғылым Академиясының ғылыми зерттеу институттары ... ... ... үлкен теориялық мәселелерін көтерген еңбектердің қатарына В.П. Семенов Тянь- ... ... ... И.И. ... ... ... жатқызуға болады. Ұлт аудандарының және шет тілдерінің топонимдерін орыс тілінде транскрипциялау ... ... ... көптен көңіл аударған мәселесі болды. 1813-14 жылдары қазақ жерінар алаған Ф.Назаров облыс аумағындағы кейбір гоеграфиялық нысандары туралы деректер қалдырған. ... ... ... ... 500 тас ... тұрады. Биік жерде орналасқан, қала ішінде бұлақтар көп" деп ... Ал ... ... ... ... жағасында биік жерде тұрғандығын, биік қабырғамен қоршалғанын жазады. Саяхатшының қаладағы "үйлер негізінен күйдірілмеген кірпіштен ... ... ... ... терезелері болмайды" деген ескертпесінің маңызы зор. Ал Сарысу өзеніне қарай жүргенде, саяхатшы суы ... ... ... ... тоқтағандықтарын, осы маңда құландардың үлкен үйірін кездестіргенін жазады. Қазақ жері ... жан- ... ... ... ... 1832 ж ... көрген "Орынбор губерниясының топографиясы" атты еңбегінде берілген. Еңбекте аты аталған географиялық нысандарға қысқаша сипаттама берілген. Ғалым Сарысу өзенінің Сырдарияға ... ... ... ... үшін ... ... бар.
Қазақстанда топонимдердің шығу тегі мен мағынасына қатысты жекелеген мәліметтер ресейлік және отандық тарихшылар мен лингвистердің еңбектерінде кездеседі. Олардың ... ... ... И.А.Касатнье, С.П.Толстов, Ә.Марғұлан, А.Н.Бернштам, С.Г.Кляшторный, К.Ақышев, К.Байпақов, Ә. Абдрахманов, Е.Қойшыбаев, В.Н.Попованың ... ... ... ... атауларының зерттелуі туралы айтсақ қазақстан ... ... ... екі ... сөз ... ... Қазақстанда болған ғалымдар, саяхатшылар, географтар қазақ топонимдерін жазып алып, оларды картаға, ғылыми ... ... Сол ... ... ... ... атауларды орыс тілінде дұрыс жазуға мән бермей, картаға, әдебиетке бұрмалап енгізуі орын алды. Екіншіден географиялық атаулар Орта ... және ... ... ... ... еңбектерінде сөз болды. Мысалы проф. П.Мелиоранскийдің деген еңбегінде бүкіл түрік жүйелі тілдерге қатысы бар ҮІ- ҮІІ ғғ. ... - ... ... ондағы географиялық атаулар да сөз етілді[1].
1.2 ХХ ғ. ... ... ... ... және ... Республикасында топонимика ғылымының дамуындағы қазіргі теориялық мәселелер: Жергілікті жердің табиғаты мен ... ... ... ... ... ... мен қызметінде кеңістіктік бағдар ретінде қызмет атқаратын сол географиялық обьектінің атауы болып тілде сақталады. Осылайша бұл ... ... ... терминология кең қолданылып, табиғат құбылыстары, географиялық обьектінің ерекшеліктері және ландшафтың ерекше белгілері көрініс табады. Географиялық ... ... кез ... тілдің ажырамас элементі болып табылады, сондықтан тілмен бірге дамып келеді. Қоғамның дамуына байланысты бұл ... ... әрі ылғи да ... ... ... ... белгілі-бір физикалық-географиялық жағдайда адамның күнделікті өмірі, тұрмысы, мәдениеті мен тарихына байланысты қалыптасып және ... ... ... ... ... бір тарихи кезеңдердегі адамның шаруашылық әрекетінің ерекшелігін зерттеуде ақпараттық көзі болатынын көптегн зерттеушілер атап өткен. Адамның дәстүрлі шаруашылық әрекетінің ерекшелігін ... ... көзі ... ... ... атап ... ... дәстүрлі шаруашылық әрекетінің қалыптасып, дамуына сол кезеңдегі физикалық-географиялық, тарихи, әлеуметтік жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... көшпелі мал шаруашылығы мен егіншілік сипаты көрініс табатын топонимдердің қатар кездесуі осы шаруашылық салаларының географиялық ... сол ... ... ... ... қорытындылар жасауға мүмкіндік береді. Бұл мәліметтер міндетті түрде нақты деректермен ... ... ... арта ... ... ... үшін ... тірегі болып табылады. Топонимика кез келген ауданның табиғи жағдайлары мен табиғи қорларын, айрықша қорғалатын табиғи аумақтарын зерттеуде маңызды қолданбалы ... ... Бұл ... шешу үшін ... ... ... ... болған тарихи оқиғалар, атаулардың мағыналық жүктемесі және осыған сәйкес алынатын географиялық ақпаратты ескерудің ... зор. ХІХ ғ Орыс ... ... ... ... ... ... бастады. Сол кезеңдегі географиялық және этнологиялық еңбектерде географиялық атауларды жинақтау, оларға этимологиялық талдау жасау, жергілікті халықтардың топонимдерінің орыс ... ... ... ... ... П.П. ... ... Г.Н. Потанин, В.В. Сапожников және басқа ғалымдар жергілікті географиялық атауларды жинақтап, олардың ... шығу ... ... тырысты[1]. Қазақ жеріндегі бірқатар топонимдер 1863-1885 жылдары жарық көрген П.П. Семеновтың "Россия империясының географиялық-статистикалық сөздігінде" көрініс ... ... ... құрамындағы географиялық терминдер сызықша арқылы бөлініп жазылған және терминнің қазақшадан аударғандағымағынасы жақша ішінде берілген. Бұл ... ... ... ... үшін ... атаулардың тізімін, мағынасын беруімен ғана емес, обьектінің географиялық ерекшеліктерін қысқаша сипаттауымен де құнды[1]. Мұның өзі көптеген қазақ топонимдерінің мәнін ... ... ... ... ... ... Осы кезеңде Қазақстан аумағын аралаған саяхатшылар, картаға түсірген ғалымдар жергілікті қазақ атауларының ... ... ... ... әдебиеттер мен карталарда бұрмаланулар орын алды. Бұл бұрмаланулар соңғы 10-15 жыл көлемінде ... ... ... Ал ... аумағындағы көне және қазіргі заманғы түркі топонимиясы зерттеуде В.В. Радловтың, А.Н. ... және т.б. ... ... зор болды. Қазақстан топонимика ғылымы ХХ ғасырдың 40-шы жылдарының соңына қарай дами бастады. Топонимика ғылымының қалыптасу және даму ... ... жеке ... ... мен монографиялар жарық көрді. Олардың қатарында Қазақстан топонимикасының теориялық мәселелеріне арналған А. Әбдірахмановтың, ... ... мен ... ... ... ... дамытқан Ғ.Қ. Қоңқашпаевтың, топонимиканың географиялық ғылымдардағы орнын ... А. ... ... ... ... талдауда түркі тілдес топонимдерге айрықша мән берген географ ғалым Э.М. Мурзаевтың еңбектері айрықша орын ... ... ... ... ... қалаушы Ғ.Қ. Қоңқашпаев өз еңбектерінде қазақтың халықтық географиялық терминологиясын жинақтап, талдады. Ғ.Қ. Қоңқашпаевтың география ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін ... ... осы ... ... топонимика саласында көп сілтеме жасалынатын еңбектің бірі болып табылады. ... ... ... ... ... қалыптастыру заңдылықтарына, терминдердің аймақтық, жергілікті семантикалық ерекшеліктерін зерттеуіне қатысты ... өте ... Ол ... аумағындағы моңғол атауларын, түркі тілді географиялық терминологияның заңдылықтарын қарастырумен бірге, топонимикалық сөздік ... де ... Ғ.Қ. ... ... және ... мәселелеріне арналған ғылыми еңбектері Қазақстан топонимика ғылымының қалыптасып дамуына зор үлесін тигізді. Қазақстан топонимикасын зерттеуде тілтанушы ... А. ... да ... ... атап өткен жөн. Ол өзінің "Қазақстанның жер-су атаулары" деп аталатын ғылыми жұмысында Қазақстандағы 800-ден аса ... және ... ... ... ... жасалған. Ал, "Топонимика және этимология" еңбегінде этимологиялық зерттеулердің әдістері қарастырылып, еліміздің ... ... ... ... ... ... Ғалымның көптеген мақалаларында топонимиканың жалпы проблемалары көрініс тауып, қазақ топонимдеріне этимологиялық талдау берілген. ... ... ... ерекше орынды белгілі географ Э. Мурзаевтың еңбектері алады. Оның топонимикалық еңбектерінде топонимиканың теориялық ... ... ... ... және ... ... ... топоним қалыптастыруына қатысты мәселелер көрініс тапқан. Э.Мурзаев топонимиканы лингвистика, тарих және географияның зерттеу әдістерін ... осы ... ... ... ... ... ... ретінде көрсетті. Ғалым өз еңбектерінде Орта Азия мен Қазақстандағы географиялық атаулардың қалыптасуына, дамуына да айрықша назар ... Э. ... ... ... Ғ.Қ. ... халықтық геогарфиялық терминологияға қатысты зерттеулерін жоғары бағалап, бұл еңбектерге өз ... ... ... ... ... дамуында тілтанушы ғалымдар тобы үлкен еңбек сіңірді. Профессор Т. Жанұзақов қазақ топонимдерінің этимологиясын, қалыптасу әдісін, құрамы мен құрылымдық ... ... ... Оның (1982) ... ... ... ... елеулі үлес қосты. Ғалымның басшылығымен Жезқазған және ... ... ... ... ... 2 сөздігін құрастырылды. Жетісу топонимдерін зерттеген Е. Қойшыбаев та Қазақстанда топонимика мен терминологияның дамуына ... ... ... ... Қазақстан топонимдерінің қысқаша түсіндірме сөздігін құрастырды. Қазақстан ... ... ... да ... ... ретінде Шығыс және Солтүстік Шығыс облысының гидронимдерін зерттелген В.Н. Попованың бірқатар еңбектерін айта ... жөн. ... ... ... ... ... географтар да айналысуда. Аймақтық топонимиканы дамытуда қомақты үлес қосқан ғалымдардың бірі А.У. Маканова[1].
География институтында белгілі ... ... ... ... топ ... ... ... 14 томдық атты жаңа еңбек шығарыла бастады. Басылып шыққан каталогтың 1-ші томы Ақмола облысына қатысты (2002) 5 мыңнан аса ... ... ... 100-ге жуық ... ... қамтылды. Басылымның Топонимика ғылымының жалпы аспектілерін зерттеуге белгілі ғалымдар А.П. Горбуновтың, Ә.С. ... ... ... Бұл ... ең жаңа ғылыми жұмыстың бірі - А.П. Горбуновтың (2006) деп аталатын еңбегі. Мұнда Орталық Азия мен ... ... ... кең ... географиялық атаулар мен терминдер талданған. Географиялық атаулар мен терминдерге этимологиялық талдау ... ... ... ... материалдарымен, сөздіктердегі деректермен толықтырылған. Түркі тілді тайпалардың біздің эрамызға дейінгі V ғасырларда болғандығын дәлелдейді. Қазақстан территориясын мекен еткен ертедегі тайпалар мен ... ... ... ... ... ... ... болып отырған мына бір қорытындыларды айта кетуіміз керек. Зерттеушілердің көпшілігі ... ... ... ала ... Орта Азия мен ... отырықшы және көшплеі тайпалары біздің эрамызға дейінгі І мың жылдықтың басында- ақ Шығыс Иран ... және ... ... деп топшылайды. Бұған қоса Қазақстанның ежелгі тайпалардың ежелгі түркі тілімен біршама ерте таныс болуын жоққа шығаруға болмайды. Орталық және Ішкі ... ... ... ... ... ... халқының арасында біздің эрамызға дейінгі І мың жылдықтың орта шенінде қалыптасқан бұл тілде сөйлейтіндер - ... деп ... ... Сол ... ... ... ... үнемі болып тұрған миграциялары олардың ертедегі Қазақстан халқымен тілдік жағынан қарым- қатынаста ... ... ... ... ... Қазақстан және оған көршілес аймақтарды мекендеген сақ және массагет тайпалары жөніндегі жазба деректер көне грке және парсы ... ... ... ... ... мына ... айтылады: созақ кені және мағынасы , дегенді білдіретіндігі жөніндегі дәлелдер ... бір ... ... айтылғандықтан тоқталмаймыз. Көне тарихи деректерде кең ... ... ... ғұндар. Бұл европалық нұсқаларда сюнну, ал қытай нұсқаларында хунну түрінде кездеседі. Зерттеушілердің ... ... ... түркілердің арғы тегі деп есептейді. Солтүстік Монғолия мен Шығыс Түркістанды мекендеген солтүстік ... ... ... І ... ... мен Орта Азия территориясына жаппай ене бастады. деп ... бүл көшу үш ... ... әр ... ... нөпірі жалпы деген атпен IV ғасырдың бірінші жартысында Шығыс және Орталық Европа далаларына дейін жетті. Осы ғұн ... ... ... ... ... ... ... туралы мәлімет көп, бірақ олардың сол замандарда қалай айтылғанын анықтап беру қиын іс. Бұған көне қытай тілі ... да әлі ... ... Сол сияқты қытай нұсқаларында біздің эрамызға дейінгі ІІ ... ... мен ... ... территориясы туралы да көлемді- көлемді деректер бар, бірақ мұндағы жер- су ... ... ... ... біздің дайындығымыз жетпей отыр, өйткені көне қытай тілі мұндай атауларды өз ... ... ... ... ... ... ... қағанатынан кейін құрылған түркеш қағанаты туралы кездесетін қытай нұсқаларындағы бұрмаланған атаулардан мынадай мысалдар келтіруге болады:
Қытай нұсқасында:
дұрысы: ... ... ... ... ... ... ... гэлу ... ... ... өзенінің атауы осы формада VIII ғасырда қойылған Кюль- Тегин мен Тоньюкук ескерткіштерінде кездеседі. Кюль- Тегин ескерткішінде түркілер ... ... ... ... ... өтіп, түргеш тайпасын жеңгендері баяндалады. ХІ ғасырдағы М. Қашқари еңбагінде бұл атау Эртіш түрінде жазылып, оған ... ... ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақтөбе өңірінің тарихи топонимиясы32 бет
Қазығұрт өңірі топонимиясының этнолингвистикалық сипаты24 бет
Орталық Қазақстан Бұқар жырау ауданы топонимдері70 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы топономиясының физикалық-географиялық астарлары65 бет
Қазақстан жануарлар дүниесінің топонимдердегі көрінісі37 бет
SDH желісінің топологиясы19 бет
Topological router6 бет
Алматы қаласының жаңа шекараларын бекіту мақсатында жүргізілетін топографо-геодезиялық жұмыстар29 бет
Бұхар жырау ауданы топонимі32 бет
Материалдық мәдениетке байланысты калыптасқан этномаркерлі топонимдер40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь