Экономиканың инновациялық дамыту

КІРІСПЕ

1 ЭКОНОМИКАНЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ДАМЫТУДЫҢ ҒЫЛЫМИ.ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
1.1 Экономикалық жүйенің инновациялық дамуын мемлекеттік қаржылық реттеу негіздері
1.2. Қазіргі кезеңде экономиканы қаржылық реттеу түрлері мен әдістері
1.3. Нарық жағдайында аграрлық өндірісті инновациялық дамытудың қаржылық негіздерін қалыптастыру

2 АГРОӨНЕРКӘСІП КЕШЕНІН ИННОВАЦИЯЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ
2.1 Оңтүстік Қазақстан облысының әлеуметтік.экономикалық даму басымдықтары бойынша инвестициялық жобалар жасау
2.2 Құрылымдық.инновациялық басымдықтарды агроөнеркәсіп кешенінде қолдау механизмдері

3 АГРОӨНЕРКӘСІП ҚҰРЫЛЫМДАРЫНЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕ ДАМЫТУДЫҢ БАСЫМДЫ БАҒЫТТАРЫ
3.1 «Қазақстан . 2050» экономикалық стратегиясы және агроөнеркәсіп кешеніндегі ұдайы өндірістің инновациялық дамытудың қаржылық ерекшеліктері
3.2 Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру кезеңінде ауыл шаруашылығы өндірісін қаржылық қолдау
3.3 Агроөнеркәсіп кешенін инновациялық дамытудың перспективалары

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Егеменді еліміздің ауыл шаруашылығындағы дағдарысты жағдай терең экономикалық реформалардың жүзеге асуына қажеттілік туғызды. Экономикалық реформаларды тереңдету және нарықтық қатынастарды қалыптастыру үдерісінде ауыл шаруашылығы өндірісін басқару жүйесін құруға бағытталған жаңа әдістерді әзірлеудің анықтаушы рөлі күшейді.
Бұл жөнінде Елбасы Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына Жолдауында былай деді: «Кеңестiк экономиканың кембағалдығынан зардап шеккен де нақ сол ауыл шаруашылығы, ең алдымен дәл сол ауыл еңбеккерлерi, нарыққа көшу кезеңiнде оның залалын жон терiсiмен сезiнген де солар.»[1].
Осыған байланысты, экономикалық реформа ауыл шаруашылығын индустриалды-инновациялық дамытуға арналған қаржылық басқару механизмін қайта құруды қамтиды. Реформаның басты ерекшелігі – оның негізгі өндірістен бөлек емес, керісінше нарықтық қатынастардың даму жағдайында шаруашылық механизмді жетілдіру үдерісімен бірге және бір уақытта жүзеге асырылатынында.
1 Н.Ә.Назарбаев. «Iшкi және сыртқы саясаттың 2003 жылғы негiзгi бағыттары туралы» Қазақстан халқына Жолдауы, Астана – 2003 ж.
2 Государственная программа по форсированному индустриально-инновационному развитию Республики Казахстан на 2010 - 2014 годы. Указ Президента Республики Казахстан от 19 марта 2010 года № 958
3 «О Стратегии индустриально-инновационнного развития Республики Казахстан на 2003-2015 годы». Указ Президента РК от 17 мая 2003 года №1096// САПП РК.- 2003.- № 23-24.- С. 217.
4 Указ Президента РК «О дальнейших мерах по реализации стратегии развития Казахстана до 2030 года» от 15 августа 2003 года №1165.
5 Попов Г.Х. Управление экономикой. – Москва, 1982. - С. 164-168.
6 Заводский И.С. Управление сельскохозяйственным производством.- Киев. Высшая школа, 1984. - С.18-20.
7 Шахмалов Ф. Основы теории государственного управления. – Москва: Экономика, 2003. - С. 18-20.
8 Варга В. Роль государства в рыночном хозяйстве // МЭ и МО. – 1992. - № 11. - С. 131-138.
9 Ковалев А.Е. и другие. Научные основы формирования и развития агрорынка Казахстана. – Алматы: КазГОСИНТИ, 1993. - С.15-18.
10 Кэмпбелл Р., Стэнли Л.Брю. Экономикс. Принципы, проблемы и политика. Т.1. – Баку: Азербайджан, 1992. - С. 21.
11 Абалкин Л. Размышления о стратегии и тактике экономической реформы // Вопросы экономики. - 1993.- № 4. - С. 5.
12 Регмен Д.Дж., Мескон М.Х., Бауви К.А., Тилл Д. // Современный бизнес. – М. 1995. - С. 43-45.
13 Иванов В.Н., Иванов А.В., Доронин А.О. Управленческая парадигма ХХI века, Т.1. – МТИУ, 2002. - С. 48.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 ЭКОНОМИКАНЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ДАМЫТУДЫҢ ҒЫЛЫМИ-ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
1.1 Экономикалық жүйенің инновациялық дамуын мемлекеттік қаржылық реттеу
негіздері
1.2. ... ... ... ... реттеу түрлері мен әдістері
1.3. Нарық жағдайында аграрлық ... ... ... ... ... АГРОӨНЕРКӘСІП КЕШЕНІН ИННОВАЦИЯЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ
2.1 Оңтүстік Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық даму басымдықтары
бойынша инвестициялық ... ... ... ... агроөнеркәсіп кешенінде қолдау
механизмдері
3 АГРОӨНЕРКӘСІП ҚҰРЫЛЫМДАРЫНЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕ ДАМЫТУДЫҢ БАСЫМДЫ
БАҒЫТТАРЫ
3.1 ... – 2050» ... ... және ... ... ... ... дамытудың қаржылық ерекшеліктері
3.2 Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру кезеңінде ауыл шаруашылығы өндірісін
қаржылық қолдау
3.3 ... ... ... ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Егеменді еліміздің ... ... ... ... ... реформалардың жүзеге
асуына қажеттілік туғызды. ... ... ... ... қатынастарды қалыптастыру үдерісінде ауыл ... ... ... құруға бағытталған жаңа әдістерді әзірлеудің анықтаушы рөлі
күшейді.
Бұл жөнінде ... ... ... халқына Жолдауында былай
деді: «Кеңестiк экономиканың ... ... ... де нақ сол ... ең ... дәл сол ауыл ... нарыққа көшу кезеңiнде
оның залалын жон терiсiмен сезiнген де солар.»[1].
Осыған байланысты, ... ... ауыл ... ... ... ... ... механизмін
қайта құруды қамтиды. Реформаның басты ерекшелігі – оның негізгі өндірістен
бөлек емес, керісінше ... ... даму ... ... ... үдерісімен бірге және бір уақытта жүзеге
асырылатынында.
Ауыл шаруашылығында тиімді ... ... құру ... пайдалану
негізінде экономикалық қатынастарды қаржалақ ... ... және ... ... ... жаңа кезеңін
болжамдайтын қоғамның тұрақты даму деңгейіне қол ... ... ... ... ... айналып келеді.
Бүгінде қазақстандық экономиканың өлшемдеріне сай келетін, ауыл
шаруашылығының ерекшеліктерін ескеретін, аграрлық ... ... және ... ... арттыратын, экономикалық тұрғыдан
пайдалы шарттарды қалыптастыруға қабілетті, нарықтық үдерістерді басқарудың
ықпалды қаржылық механизмін құруға қажеттілік туындап отыр.
Индустриалды-инновациялық дамуды ... ... ... мен ... ... ... арақатынасын қамтамасыз еткенде ғана қоғам
өмірінің және халықтың ... ... ... ... ... бағытталған мемлекеттік шығындарды ақтауға және ... ... ... іске ... ... ... шаруашылығындағы нарықтық қатынастардың индустриалды-инновациялық
дамуын қаржылық басқарудың осы және өзге де мәселелері зерттеу тақырыбының
өзектілігі мен оның ... және ... ... айқындайды.
Ғылыми зерттелу деңгейі. Ауылдық жерлерде шаруашылық жүргізудің
нарықтық механизмін ... және ... ... ... ХХ ... 20-30 жж. ... Н.Л.Макаров, А.В.Чаянов,
А.Н.Челинцев сынды аграрлық ғалымдардың ... ... ... жж. соңы мен 90 жж. ... ауыл шаруашылығын нарықтық қатынастарға
көшіруге, оның ішінде жаңа жер ... ... ... ... және мемлекет меншігінен алуға, шаруашылық ... ... ... қалыптастыруға, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын ұйымдық-
экономикалық қайта құруға, т.б. арналған жаңа ғылыми ... ... ... ... ... ... ... Т.А.Есіркепов, С.С.Еспаев, ... ... ... ... Р.Ю.Куватов, Ш.К.Купешов,
Н.К.Мамыров, А.Б.Молдашев, Б.С.Мырзалиев, Т.Я.Нұрымбетов, ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде қолға алынды.
Әйтсе де, осы ғылыми зерттеулерде ауыл шаруашылығында ... ... мен ... жағдайында экономиканың индустриалды-
инновациялық дамуын ... ... ... және ... ... ... айта ... жөн. Сонымен қатар, тез
құбылмалы экономикалық жағдайда нарықтық реформалар мен өзгерістерді ... ... ... де ... ... ашып көрсетілмеді. Ауыл
шаруашылығы саласындағы инвестициялық ... ... мен ... ... ... ... ... басқарушылық рөлін
жетілдіру мәселелері де жан-жақты зерттеулерді талап ... ... де, ... қаржыландыру көздерінен де бөлінетін ақшалай
ресурстарды шоғырландыру мен тиімді пайдаланудың экономикалық механизмінің
индустриалды-инновациялық ... ... ... мәселелері де оң шешімін
күтуде.
Қолдағы бар ғылыми әзірлемелерде бұл мәселелер әзірге мүдделерді бір
жақты қанағаттандыру тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы өнімдеріне деген
конъюнктуралық сұраныс пен ұсыныста ... ... ... мән береді. Ал, қаржы саласы арқылы басқару мәселелерін шешуге
ұмтылатын ғалымдар болса, қаржылық, ... ... және ... ... ... ... шарттар мен стимулдарды қамтамасыз етуге
бағдарланады. Қай ... ... да, ... ... ... ... ... оның ішінде аграрлық реформаның даму барысын жеделдету,
экономиканы ... ... ... ... жою, ауылдық
жерлердегі нарықтық механизмді реттеуге мемлекеттің белсенді араласуын
ынталандыру, ауыл ... ... ... қаржылық қолдау
көрсету, т.б. туралы тұжырым-дамалар мен ... ... ... мәселелердің өзектілігі мен жеткілікті түрде зерттелмеуі осы
зерттеу жұмысын жүргізуге негіз болып, ... ... ... ... ... ... мен мнідеттері. Дипломдық жұмыстың мақсаты –
агроөнеркәсіп кешеніндегі ... ... ... ... ... ... басқару механизмін тиімді
пайдалану мен жұмыс ... ... ... сондай-ақ
ауыл шаруашылығы саласының тиімділігін арттыруға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... және нарыққа
қатысушылардың ауыл шаруашылығы экономикасын құрудың жаңа ... ... ... ... ... ... ... ұсыныстар дайындау
болып табылады.
Зерттеу мақсатына төмендегі міндеттерді шешу арқылы қол ... ... ... ауыл шаруашылығының индустриалды-инновациялық
дамуын қаржылық басқарудың теориялық және ... ... ... шаруашылығының индустриалды-инновациялық дамуын қаржылық басқару
түрлері мен әдістерін қарастыру және ... ... ... ... ... әділ ... дамуды тиімді қаржылық ... ... ... даму ... ... ... іс-шаралар жүйесі
ретінде аграрлық кәсіпорындардағы шаруашылық жүргізудің экономикалық
механизмін жетілдіру;
ауыл ... ... үшін ... ... қалыптастырудың
экономикалық механизмін әзірлеу;
ауыл шаруашылығы несиелерін басқару және ұйымдастыру жөніндегі экономикалық
тұрғыдан тиімді ... ... ... нарықтық шарттарға бейімделген әртүрлі ұйымдық-құқықтық
түрдегі және шаруашылық құрылыстағы аграрлық құрылымдар және олардың жұмысы
барысында пайда болатын ұйымдық-экономикалық қатынастар болып табылады.
Зерттеу ... ... ... құру және ... ... ... ... реттеу үрдісінде туындайтын ұйымдық ... ... ... және ... ... жұмыстың
теориялық-әдістемелік негізін экономикалық теория саласындағы классиктердің
еңбектерімен қоса, отандық және шетелдік ... ... ... оның ... ауыл ... ... қаржылық басқару мәселелеріне қатысты еңбектері құрайды.
Зерттеу жұмысының экономикалық, саяси және құқықтық негізін ... ... және ... ... Қазақстан Республикасы
Президентінің Жарлықтары, Қазақстан Республикасы Үкіметінің аграрлық азық-
түлік ... ... ... мен ... ... Қазақстан халқына Жолдауы және аграрлық реформалар мен
қайта құру ... ... ... да ... құжаттар
құрайды. Ақпараттық база ретінде Қазақстан ... ... ... ... статистика басқармаларының және Ауыл
шаруашылығы министрлігінің материалдары, жекелеген мемлекеттік, ... ... ... ... ... қолданылды.
Дипломдық зерттеу жұмысының барысында сандық және сапалық зерттеу,
ғылыми ... ... ... таңдамалы зерттеу әдістері,
т.б. пайдаланылды.
Зерттеудің теориялық және практикалық ... ... ... ... мен ұсыныстар ауыл шаруашылығы өнімдерінің нарығындағы
күшті бәсекелестік жағдайында ... ... ... ... ... ... басқару мәселелерін одан әрі теориялық
тұрғыдан шешу үшін; ал, ауыл ... ... ... ... мәселелеріне қатысты ұсыныстар болса, экономикалық даму
стратегиясын, оның ... ... ... ... ... барысында
мемлекеттік басқару органдары тарапынан пайдаланылуы мүмкін.
Дипломдық жұмыста қарастырылған негізгі ережелер мен ғылыми дәйекті
нәтижелер Қазақстан ... Ауыл ... ... Оңтүстік
Қазақстан облысы бойынша аумақтық басқармасы, Оңтүстік Қазақстан облысы
бойынша Экономика және ... ... ... ҚР Ауыл
шаруашылығы министрлігінің «Агроинновация» АҚ және «Оңтүстік-Батыс мал және
өсімдік шаруашылығы ғылыми зерттеу институты» ЖШС ... ... ... мемлекеттік басқару тиімділігін дәйектеуде, ауыл
шаруашылығын және ауылдық елді мекендерді ... ... ... ... ... ... әзірлеуде пайдаланылу
мүмкіндіктері бар.
Дипломдық жұмыстың көлемі және ... ... ... ... ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ЭКОНОМИКАНЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ДАМЫТУДЫҢ ҒЫЛЫМИ-ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
1. Экономикалық ... ... ... ... ... негіздері
Қазақстандық аграрлық инновациялық жүйе жалпы ... ... ... ... ... шағын ауыл шаруашылығы
кәсіпорындарының жұмысын ... ... ... ... ... икемділігінің жеткіліксіздігі, жұмыс ... ... және ... ... һәм ... технологияларын
жаңартуға бағытталған стимулдардың жоқтығы инновацияларды тиімді енгізуге
мүмкіндік бермеуде. Осының салдарынан ... ... ... ... ... ал кәсіпкерлік салада шағын инновациялық
кәсіпкерліктің рөлі ... ... ... ... едәуір төмен
болуда. Бұл инновациялық жүйенің икемділігі мен бейімділігіне кері ... ... тән ... ... үрдісі
қаражатты көп қажет ететін үрдіс болғандықтан, инвестициялық ... ... Ал, ... ... ... ... ... дәстүрлі көздерден тарту мүмкіндіктерін шектейтін қаржылық және
кәсіпкерлік ... ... ... ... ... кешенінің жоғары ғылыми-техникалық әлеуеті мен
өндірістің ... және ... ... ... ... ... қарама-қайшылық аса маңызды ғылыми
мәселені – қазақстандық ... ... ... инновациялық дамыту
механизмдерін басқарудың теориялық және ... ... ... етеді.
Аграрлық саланың дамуын экономикалық тұрғыдан ынталандыру және оның
инвестициялық ... ... үшін ... ... ... Республикасының үдемелі индустриалды-инновациялық даму
Мемлекеттік бағдарламасы» ауыл шаруашылығы ... ... мен ... ... ... ... [2].
Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы ... № 1096 ... ... «Қазақстан Республикасының
Индустриалды-инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарға ... ... ... ... маңызды міндеттерінің бірі
мақсатты инвестициялық және ... ... іске ... ... ... мен ынталандыру болып табылады, бұл
индустриялық-инновациялық дамудың қазіргі ... ... ... ... және ... бір ... қайта құруды қажет етеді.
Мемлекеттік инвестициялық саясаттың индустриялық-инновациялық дамуға
қатысты мақсаты қаржыландыру көзін, жеке сектордың мемлекеттің араласуынсыз
шамасы келмейтін ... ... ... мен ... тиісті
тетіктерін айқындау болып табылады» [3].
«Тиiсiнше, бизнес ... ... құны ... ... ... ... мемлекет басымдықтарына сәйкес келген жоқ.
Бұл ... даму ... ... ... екiншi деңгейдегi
банктердiң инвестициялық жобаларының тиiстi портфелiнде көрiндi. Бұл ұлттық
бизнестiң қалыптасуының ... ... ... ... ... ... жаңа ... және инновациялық өнiмдердi iздетедi.
Қазақстанның дағдарыстан ... ... ... ... ... жатады.» [2].
«Қазақстанның 2030 жылға дейінгі Даму стратегиясын іске ... одан арғы ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің
2003 жылғы 15 ... № 1165 ... ... Қазақстан
Республикасы Үкіметінің бағдарламасында «Мемлекеттiк басқару функцияларын
тиiмдi iске асыруды қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... дамытуға жәрдемдесу, ... ... ... ... [4] деп атап ... әдебиеттерге сай «…басқару – өндірістік қатынастарға
қатысушылардың мүдделері мен шынайы экономикалық заңдарды ескере ... ... ... ықпал ету арқылы жұмысшылардың еңбек тәртібін ... ... ... ... ... ... ... 164-бет].
Біздің ойымызша, бұл анықтама басқарудың жүйелік, жағдайлық және
әлеуметтік әдістер тұрғысынан феноменін ашып ... және оның ... ... ... ... ... ... басым бөлігі
секілді біршама шартты сипатта болады да, ... ... ... ... ... ... басқару қатынастары әлеуметтік қатынастардың бір түрі ретінде
әр түрлі субъектілердің қоғамдағы ... және ... ... ... ... ... байланысын сипаттайды. Бұл қоғамдық еңбек
үрдісіне қатысушылардың мүдделері мен мінез-құлықтарын түзеуге және ... ... әсер ... ... береді.
Олай болса, басқару қатынастары себеп-салдарлық сипатқа ... пен ... ... ... ... ... [6, 18-бет].
Басқару қатынастарында белгілі бір мақсаттың болуы қажет. «Мақсат ... ... мен ... өзара қарым-қатынасын белгілейтін
бастапқы нүкте.» [7, ...... ... ... ... ынталандырушы және
бақылаушы қызметтерін атқаратын бастапқы элементі. Өндірістік қатынастарды
бастапқы негізгі әлеуметтік үрдіс ретінде еңбекке едәуір ... ... ... деп ... ... қатынастар әр түрлі объектілер (өндіріс, айырбас, бөлініс)
бойынша көрініс табады. Басқару ... ... ... ... ... осы қатынастарға қатысушылардың жүріс-тұрыстарын сипаттап,
субъектілер туралы пікір қорытуға ... ... ... өндірістік
қатынастар болғанда ғана басқару қатынастары анықталады. ... ... ... қатынастары координациялық немесе инновациялық сипатқа ие
бола отырып, ... ... ... негізгі көздерінің бірін
құрайды.
Қаржылық басқару қатынастары мүдделері ... ... ... ... ... ... нәтижесінде пайда болады. ... ... ... ... оның ... де ... аударылады. Басқару қатынастарының түрлерін мынадай үш
топқа жіктеуге болады: ынтымақтастық – ... ... ... ... ... бірдей болады; бәсеке (бақталастық ...... ... әр ... ... ... ... болады; келісім (ымара) – қатысушылардың қатынастары бір-біріне жол
беруге бағытталады.
Мемлекеттің рөлі туралы пікірлердің ... даму ... ... ... ... мен ... туралы зерттеу» еңбегін
жатқызуға болады. Ол өз еңбегінде «нарықтық күштердің еркін ... ... ... атап өтті [8, ... ... анықтамасы төңірегінде әлі күнге дейін пікірталас
толастар емес. Біздің ойымызша, нарықтың біршама толық анықтамасы ... мына ... ... ... ...... тауар өндірушілер арасындағы байланыстар жүйесіне ... мен ... ... ... арқылы олардың экономикалық
мүдделерін анықтауға негізделетін, ерекше механизмі ... ... ... бәсеке) бар күрделі құрылым» [9, 15-бет].
Қазіргі таңда шаруашылық жүргізудің ... ... құру ... ... принциптері туралы нақты көзқарас та қалыптаспаған.
Кемпбелл Р.Макконелл және Стенли Л.Брю нарықтық механизм ... ... ... ... әрекет ететін экономикалық үлгілердің
өзі...». Әрине, осындай бұлыңғыр ... ... ... ... ... ашып бере алмасы анық [10].
А.Абалкин шаруашылық ... ... ... жағдайында
экономиканы дамытудың келесі аспектілерін атап көрсетеді: ... ... ... және ... ... мен ... ерекшеліктерін ескеретін сан алуан формалар мен ... ... ... ... ... ... үлкен маңызға ие болса да, ол
шаруашылық жүргізу үлгісінің толық сипаттамасын бере алмайды» ... ... ... әрекет ету аясының кең екені баға
белгілеу ... ... ... ... ... құралдарының және
капитал салымдарының айналымын ... ... ... және ... қағаздар
нарығын ұйымдастыруда, нарықтық қатынастарды және нарық пен ... ... және ... ... байланыстарды реттейтін және
оларға қызмет көрсететін ... ... ... ... ... қаржыландыратын қайта үлестіру қорларын қамтамасыз
етуші салық төлемдері бар. Осы ... ... ... ... ... рөлі мен ... елеулі маңыз беріле бастады.
Бұл мемлекеттік ... ... және ... ... өмірін
мемлекеттің тікелей реттеу аясының кеңеюімен көрініс тауып отыр. Өндіріс
құралдарын қоғамдастыру үрдісінің ... ... ... ... ... ... туындайды. Сондықтан, мемлекет ел
экономикасын басқару міндетін атқаратын ұйымға ... ... ролі оның ... ... мына қызметтерді
орындау арқылы іске асады:
- кеңейтілген ұдайы өндіріс үрдісін реттеу;
- материалдық өндірістің, капитал салымдарының және ... ... мен ... ... стратегиялық және индикативтік жоспарлау;
- экономика салаларының даму бағыттары мен өсу ... ... ... мен ... ... ұйымдастыру;
- ұлттық табысты мемлекеттік бюджет арқылы бөлу, қайта бөлу және
пайдалану;
- елдің ... ... ... оның ішінде
экономикалық бірігу үрдістеріне қатынасуын қамтамасыз ету;
- сыртқы сауда мен валюталық қатынастарды және ... баж ... ... кадр ... ... және ... күші нарығын реттеу;
- еңбек, технологиялық және келісімшарт тәртіптерінің ... [12, ... ... ... ... механизмге тән
жетілмегендік пен кемшіліктер өзіндік ықпалын тигізеді.
Басқару, бірінші кезекте, ... бар ... ғана ... ... ... жекелеген тұлғалар, әлеуметтік институттар, ұйымдар, ... ... ... т.б. ... ... алады.
Экономикалық жүйеде басқару субъектілерінің келесі басты топтары атап
өтіледі: мемлекеттік органдар, жергілікті өзін өзі ... ... ... ұйымдар. Ғылыми әдебиеттерде мемлекеттік басқару объектілері мен
субъектілері ... ... ... ... ... ... ... қатынастардың өзгеруі басқару субъектілерінің өзгеруіне алып
келеді. Сондықтан, мемлекеттік басқару заңдары мен әдістерін мүлдем ... ... ... ... ... негізгі заңдарын басқарудың ... ... ... заңы ... адам және ... ресурстарының
шығынын азайту) және әлеуметтік мақсаттардың пропорционалдылық заңы (қоғам
мүшелерінің өмір сүру сапасы мен әл-ауқаттылық ... ... ... ... мен ... жақсарту, өмір сүру салтын ... ... ... ең бай және ең ... ... ... 10 ... дейін өсуіне жол бермейді. Объективті себептердің
салдарынан халықтың тек қана 10%-ы ғана кедейлік ... өмір ... Бұл ... дамыған елдер үшін маңызды көрсеткіш. Егер бұл
көрсеткіштің мәні белгіленген шектеп асып ... онда ... ... ... ... ... ... болады. Мұндай жағдайда елдің дамуы,
оның ішінде экономикалық дамуы мүлдем қиынға соғады [14].
Мемлекеттік әлеуметтік және қаржылық ... ... ... ... оларға жетуде қолданылатын құралдардан басым болу
(жоғары тұру) заңы жатады. Себебі, кез ... ... ... ... біртұтас ағзаны құрайтын экономикалық, саяси, техникалық, ұйымдық,
әлеуметтік, діни, ... ... ... ... ... ... ... біртұтастылығын сақтап қалу үшін ... ... әр бір ... ... ... тұру қажет.
Қаржылық басқару субъектісі ретінде мемлекеттің рөлі адамдардың жеке
өздері толығымен немесе ... ... ... алмайтын
қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталады, яғни ол осы ... [15, ... ... ... ... ... мақсаттары әркелкі
болып келеді. Атап айтқанда, оларға нарықтық жүйенің тиімді ... ... ... ... база мен ... ... қалыптастыру; бәсекені
қорғау; ұлттық өнімнің құрылымын өзгерту мақсатында ресурстардың бөлінісін
реттеу; экономиканы ... яғни ... ... ... пен ... ... ... экономикалық
өсімді ынталандыру жатады.
Қаржылық басқару аясына кіретін қоғамдық құбылыстардың ... ... ... ... бар ... жету үшін қоғамның күшін жұмылдыру
және қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыру дәрежесі ... ... ... ... өте ... (құрамы мен
байланысы бойынша) және көп жақты (қызметтері бойынша) қоғамдық құбылыс
бола отырып, ... ... ... ... ... ... ... органдары басқару үрдісіне қатынасу арқылы ... ... сай ... етушілікті, ұтымдылықты ... ... ... әдіс мемлекеттік басқарудың қызметін ұғынуға мүмкіндік береді.
Қарапайым түрдегі мемлекеттік басқару жүйесі басқарушы және ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі көзқарастар бар.
Олардың ішіндегі ең ...... ... ... басқару объектісі деп қараған көзқарасы. [17, 49-бет].
Л.А.Петрущенко келесі анықтаманы ұсынады: ... ... ... ... ... болса да ауытқуы әрдайым жүйені бастапқы
берілген жағдайында ұстап тұруға бағытталған жаңа ... көзі ... ... ... ... бар жағдайды әділ бағалау, басқару
теориясы мен практикасының арақатынасын сақтау, ... ... ... ... ... және ... ... еңбек етуге және өмір
сүруге ... ... ... ... және тиімділігін арттыру,
орталықтандыру және орталықсыздандыру принциптері ... ... ... қоғам қызметінің өзін өзі басқару
мәселесі бойынша ... ... ... ... айта кеткен жөн.
Қоғамдық өмірдің өзін өзі реттеуі «…әлеуметтік, экономикалық және ... ... тән өзін өзі ... ... түрі және ... болып
табылады». [19].
Әлеуметтік басқару теориясындағы бұл жағдай «шектеулі шындық» ... ... [20, 158-165 ... экономиканы салықтар, шығындар және тікелей заңдар арқылы
бақылайды. Ол мынадай төрт ... ... ... ... жағымсыз әсерлерін әлсіретеді, табыстар мен ресурстарды қайта
үлестіреді, экономикалық циклді ... және ұзақ ... ... ... ... арналған макро-экономикалық
тұрақтандыру саясатын әзірлейді, халықаралық ... ... ... ... баға ... өнім ... өнім ... әдістері мен көлемін анықтауға қатысты шешімдерін
бақылау үшін қолданатын нарықтық стимулдарды ... ... ... ... шығару арқылы жүзеге асырылады.
Мемлекеттік реттеу әдістеріне салықтық, ақшалай-несиелік, ... ... ... ... ... ортаны қорғау және
қалпына келтіру; ... ... ... кіреді.
Мемлекеттік реттеу мақсаттары экономиканың жалпы даму деңгейі, оның
құрылымы, халықаралық еңбек бөлінісіне ену ... ... ... ... ... ... жағдайындағы мемлекеттік реттеу қызметтерінің
қолданысы мен теориялық шешімдерін сараптай келе Ж.Ж.Роза мынадай ... ... ... ... ... әлі ... ... ғылыми
тұрғыдан нақтыланбаған және бұл мәселенің жалпыға ... ... жоқ» [21, ... ... ... ... күші жетпейтін мәселелерді үнемі сәтті
шеше бермейді. «Олай болса, кез келген қоғам өз экономикасының ... ... ... ... ... отырып, оны барынша оңтайландыруға
талпыну қажет» [22, 67-бет].
Мемлекеттің экономикаға араласу деңгейі қоғам ... әр бір ... ... үшін ... ... сай ... Осы ... түрлері мен әдістері де нақтыланады. Мемлекет қоғамның ... ... ... ... отырып, қаржы, баға және ... ... ... ... ... және ... ... ету түрлері мен әдістерінің кешені қоғамды жедел әрі
стратегиялық тұрғыдан дамыту мақсаттары мен міндеттеріне сай ... ... ... ... ... жүзеге асыру үшін
«тиімді мемлекетті құру қажет» [23].
Бірқатар ресейлік ғалымдардың ойынша, «мемлекеттік ... ... ... ұғымдарының арасында айырмашылық бар [24].
Дәлірек айтқанда, мемлекеттік сектор мемлекеттік кәсіпорындардың
мүлкін иеленуге, ... және ... ... ... ... реттелетін акционерлік қоғамды басқару ісіне ... ... ... ... ... қатынастарын
болжамдайды. Сонымен қатар, мемлекеттік ... ... ... ... де ... ... мемлекеттік сектордың ішкі
бөліктері мен ауқымын өзгерту тәсілдерінің бірі ... ... ... ... әр ... ... араласады, яғни жиынтық
сұранысқа тікелей атсалысады [25].
Сол себептен, реттеу әдістерін ... және ... емес ... бөлу ... ... емес ... ... әр түрлі бірлестіктердің
қызметіне, сату нарықтары мен бағалар туралы келісімдерге, ... ... қор ... ... ... сауда орталықтарына, валюталық
аукциондарға, ақпараттық жүйелерге қатысты. Маркетинг ... де ... ... ... ... ету үшін ... (ғылыми-техникалық,
әлеуметтік, ақпараттық және басқа да бағдарламалар); қаржылық-экономикалық
(салықтар, несие бойынша пайыздар, бағалар, т.б.); мемлекеттік ... және ... ... ... әр ... құқықтық формаларды
қолдануы мүмкін.
Экономиканы мемлекеттік қаржылық басқару ... ... ... ... ... ... экономикалық құрылымдарды реттеу, салықтық-бюджеттік реттеу,
баланстық, нормативтік реттеу, ғылыми-техникалық дамыту, әлеуметтік ... және өмір ... ... ... ... әдісі әлеуметтік-экономикалық даму
тұжырымдамасы мен бағдарламалық ... ... ... ... ... ... ... жұмыссыздықты реттеу –
еңбек ресурстарын дамытудың негізгі бағыттары мен ... ... ... реттеу – мемлекеттік сектор мен меншікті, табиғи
монополияларды, кәсіпкерлік пен ... ... ... ... ... пен ... жүйесін; баланстық реттеу – макроэкономикалық
көрсеткіштер жүйесін, ұлттық шоттар жүйесінің әдістемесін және салааралық
балансты; нормативтік реттеу – ... ... ... т.б.
қолданысын; ғылыми-техникалық дамыту – инновациялардың ... ... ... жүйесін; әлеуметтік саланы дамыту және өмір
сапасын жақсарту – осы салаға қатысты көрсеткіштер жүйесін ... ... ... ... ... нормативтерді, кірістер ... ... ... мәселелердің бірі – салық жүктемесін (ауыртпалығын) бөлудегі
әділеттілік. ЖІӨ (салық базасы) икемділігі де ... ... ие. ... тыс ... ... 1% азайғанда ЖІӨ құны ем кемі 1% өссе (яғни,
мөлшерлеме (ставка) ... ... ... С1 ... онда салық базасының өскеніне қарамастан салық
көлемінің азаюы бюджет кірістерінің кемуіне алып ... Мұны ... ... ... ... сызығынан көруге болады [26].
Салық жүктемесін азайту тәсілдері мен ... ... және ... ... ... әсер ... ... жеке тұлғалардың қолындағы қаражатқа қарағанда мемлекеттік
құрылымдардың бақылауындағы қаражаттың едәуір жоғары ... ... ... ... ... ... 50%-на ... салық түрінде (міндетті және салық төлемдерінің барлық түрлерін,
оның ішінде әлеуметтік сақтандыру жарналарын қосқанда) ұсталса; кей ... ... ... ... ал ... 19%-ын ... ЖІӨ-дегі үлесі Данияда 51%, Швейцарияда – 42, Германияда –
40, Францияда – 45, ... – 46, ... – 47, ... ... ... ... – 22, ... – 22%-ға тең [27].
Субвенциялық реттеу жекелеген салалар яки кәсіпорындар бойынша
мемлекеттік ... ... ... ... ... Әдетте, оларға қоғамдық капиталды құру үшін қажетті ... ... ... ... ... ... ... даярлауға,
әлеуметтік бағдарламаларды жүзеге асыруға) бағдарланған салалар жатады.
Дамыған елдерде субвенциялардың ЖІӨ-дегі үлесі 5-10 ... ... ... бөлу және ... ... ... ... бөлінісіне өзгерістер енгізе отырып, субсидиямен қамтамасыз
етілетін салаларға нарықтық бағалар ... өтей ... ... ... береді.
Мемлекет ұдайы өндірісті реттеудің экономикалық әдістерін әлемдік
экономика ... ... ... ... әлемдік шаруашылық жүйесіне
неғұрлым терең енген сайын, аталмыш ... ... мен ... ... ... ... сыртқы сауда саясаты, экспорт ағындарын лицензиялау,
кедендік салық салу, импортты шектеудің тарифтік емес әдістері, ... ... ... ... үрдісіне директивті ықпал ету мемлекеттік басқарудың
бір түрі болып табылады. Экономиканы реттеудің әкімшіл ... ... ... ... ... ... яғни қызмет көрсету
бағасы мен сапасын ... ... ... ... ... нарықтық
билігінен қорғау әдісін атап өткен жөн.
Мемлекеттің қызметтері өңірлер мен орталық құрылымдар ... ... ... ... ... ... мән ... шаруашылықтың қазіргі даму кезеңінде қаржылық басқарудың
жаһандану қарқыны объективті ... ... ... үдей ... ... ... ортаны қорғау, тиімділікке басымдық ... ... ... ... даму ... ... ... жұмысты ұйымдастырудың жаңа жүйелерін дамыту, дәстүрлі
кадр саясатынан адам ресурстарын басқару ... көшу ... ... байқала бастады.
Қаржылық реттеу жеңілдікті немесе үдемелі салық ... ... ... ... ... бөлу және несие беру, банк ... ... ... ... сақтандыру мақсатындағы төлемдерді көбейту
арқылы жүзеге асырылады. ... ... ең ... ... банктік
пайыздарды белгілеу болып табылады.
Олай болса, зерттеулер нәтижелерінен ... ... ... орын ... ... саны және мөлшері шектеулі болады;
- қоғам қолдағы бар табиғи, еңбек және ... ... ... қажет.
Экономикалық механизм мемлекеттің экономикалық қызметіне айрықша ... ... ... пен экономикалық тактикадан тұрады.
1.2. Қазіргі кезеңде экономиканы қаржылық реттеу түрлері мен әдістері
Мемлекеттік қаржылық реттеудің басты ... ... ... ... экономикалық және әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз ету,
ел ішінде қалыптасқан құрылысты нығайту және оның ... ... ... ... Нарықтық экономикада мемлекеттік реттеу
нарықтық ... ... ... ... ... ... мен салаларының тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге тиіс.
Экономикалық пікірлер тарихын саралай келе, қазіргі ... ... ... ... ... ... ... бағыттарын ажыратып көрсетуге болады.
Либеральдық бағыттың негізін қалаушы Адам Смит болып есептеледі. Ол
нарық ... өз ... ... ... ... және ... ... жүргізетін нарық субъектілерінен құралған өзін өзі
реттеуші жүйе ретінде қарастырады.
А.Смит нарыққа қатысушылардың ... ... жеке ... отырып... көбіне қоғам мүддесі үшін елеулі ... ... ... – деген тоқтамға келеді.
Консервативтік бағыттың өкілі ретінде А.Пигу А.Смиттің қоғамның барлық
мүшелерінің әл-ауқаттылығы бәсекенің көмегімен ... ... ... ... ... Ол ... ... жоқ бірқатар «қоғамдық
игіліктерді» (ауа, су, т.б.) кәсіпкерлердің тек қана өз мақсаттары ... ... ... ... қалпына келтіру үшін қаражат жұмсауға
еш ұмтылмайтынына айрықша назар аударды.
А.Пигудің пікірінше, жеке адамдардың санасындағы ашкөздік ... ... ... жалпы қоғамның мүддесіне кері әсерін тигізуі мүмкін.
Сол себептен, А.Пигу айтқандай, ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін «мәжбүрлеу сипатындағы құқықтық механизм
қажет». Ол бұл ... ... деп ... ... ... құқықтық
механизм жұмысының ең көрнекті үлгісіне кейбір ... ... ... ... ... қойылатын шектеулер (мәселен, Баварияда орман
иелеріне өз иеліктерінен туристерді қуып шығаруға ... ... ... және ... ... өз үйлерін өртеу құқығын шектейтін
ереже, т.б.) жатады.» [29, 196-бет]. ... ... ... аталған
идеялардың АҚШ-тың және нарықтық экономикасы бар ... да ... ... ... орын алғаны байқалады. Бұл ... ... ... ... ... дейді: «Меншікті құрайтын құқықтар
жиынтығы абсолютті емес. Ол кез келген адамның өз меншігіндегі ... ... ... ... ... меншігіне қауіп төндіретіндей яки
жалпы қоғамның әл-ауқаттылық деңгейіне зиян келтіретіндей етіп ... ... Бұл ... Американың жеке құқығында айқын
көрсетілген» [30, 49-бет].
Сондай-ақ, ... ... ... кедергісіз пайдалану
нәтижесінде ресурстардың ... ... ... үшін ... ... сондықтан мемлекеттің ... ... алға ... [29, ... ... Б.Селигман А.Пигу туралы былай деп жазады: «Ол
мемлекеттің экономикалық өмірге ... ... ... ... өте ... ... [31, ... экономикаға араласу керектігі жөніндегі пікір одан әрі
Д.М.Кейнстің ғылыми ... ... ... ... ... ... ... төңкеріс» деп атады. Б.Селигман
Кейнстің негізгі ... ... ... және ... «Халықтар байлығы»
атты еңбектері деңгейінде жазылғанын ... [31, ... ... ... ... ... ... былайша
тұжырымдады: «Тарихта теориялық экономия секілді түсінілуі қиын болған
ғылымға қоғамның елеулі ... ... ... өте ... ... ... ... ғылымдардың ең жарқын екі мысалына... Смиттің
көрінбейтін қол теориясы мен ... ... құн ... жатқызуға
болады» [31, 493-бет].
Б.Селигманның пікірінше, Кейнстің басты ... ... ... ... ... ... ... үшін экономикаға ықпал
етуге бағытталған белгілі бір үкіметтік ... болу ... ... ... нарықтық экономика мемлекеттің араласуынсыз,
яғни мемлекеттің белсенді түрдегі реттеуінсіз сәтті дами алмайды.
Атақты америкалық ... ... мен ... ... ... мазмұнын былайша сипаттады: «Кейнс теориясының ... ... ... жүйе экономикалық өсімді қамтамасыз етуге қажетті өзін өзі
реттеу қасиетіне ие емес» [32, ... ... ... ... ... ... ... тұжырымын ұсынды: «Кейнс ілімін оқып шығып,
оның дәлелдерінің әр бір жеке ... ... ... ... ... ... күмән келтіруге болады. Бірақ еркін ... ... ... ... қамтамасыз етуге қабілетті
екеніне сену мүмкін емес... Не болса да кейнстік төңкеріс ... ... ... ... [33, ... ... деп ... «Қос автордың (Маркс және Кейнс)
еңбектерінің керемет ұқсастығы – ... де ... ішкі ... ... және «...капитализмді өздігінен реттеу мүмкін
еместігін алға тартады» [31, 503-бет]. Одан әрі мынадай ... ... ... теориясын теріске шығару және экономикада автоматизмнің
жоқтығына сүйену секілді Кейнске тән сипаттамалар ... ... ... ... ... ... іргесін шайқап, оның әрі қарай өмір
сүруіне ... ... ... жылдардағы әлемдік ... ... ... ретінде пайда болды. Дағдарысты жағдайдың
себептерін сараптай келе Кейнс ... ... ... ... ... кемші тұстары мен ақауларының бар екенін анықтады. Ол «Біз
өмір сүріп жатқан экономикалық қауымдастықтың ең ... ... бірі ... жұмысбастылықты қамтамасыз етуге қабілетсіз және байлықтар мен
табыстарды бөлуде ерікті ... ... [34, ... – деп ... ... ... даму ... инвестициялық қызметтегі
мемлекеттің рөлін одан әрі күшейтумен байланыстырды. Бұл туралы ол былай
деп жазды: ... ... ... ... ... өте ... ... соншалықты, оларды пайыз мөлшеріне тиісті
өзгерістерді енгізу арқылы жеткілікті ... ... ... ... емес…
Осыған сүйене отырып, мен ағымдық инвестиция көлемін реттеуді жеке
тұлғалардың ... ... ... деп ... [34, 392-393-беттер].
Бұдан мемлекеттік капитал ... ... ... ... ... Ал, бұл мемлекеттік капитал салымдарын қоғамдық
мүдделер үшін едәуір тиімді қолдануға ... ... ... «Мен ... ... ... пайда үшін капиталдық игіліктердің шектеулі
тиімділігін салыстырып, бағамдай алатын ... ... ... бар ... өз ... ... деп ... [8, 229-
бет] – деп жазады. Ол мемлекеттің экономикаға араласуын қызу қолдағаны
соншалықты, тіпті ... ... ... ... де бәрібір экономикаға араласу керек деген пікірді ұстанады. ... ... ... ... ... ... ... келе, былай
деді: «Тұтыну бейімділігін үйлестіруге және ... ... ... үкіметтік қызметтердің кеңеюі ХІХ ғасырдың
публицистіне немесе қазіргі заманның америкалық ... ... ... ... ... фактор болып көрінсе де, мен, керісінше
бұл ... бар ... ... ... ... ... құрал әрі жеке бастаманың табысты жұмыс істеуінің ұтымды шарты
ретінде қолдаймын…» [34, 455-бет].
Әлеуметтік бағдарлы экономика ... ... ... ... ... ... ету және ... мемлекеттік
секторын құру; салық көмегімен жеке табыстарды қайта бөлу арқылы ... ... ... қажеттіліктерінің кешенін жеткілікті деңгейде
қанағаттандыру үшін мемлекет тарапынан тиісті шарттарды ... ... ... ... ... деп ... ... халықтың 70-80%-ын
құрайтын және қоғамның әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз ... ... ... ... қолдау жатады. Әлеуметтік бағдарлы экономиканың
қол жеткізген жетістіктері мен нәтижелерін бағалау үшін БҰҰ-да жалпылама
көрсеткіш – адами даму ... ... Бұл ... әр елде жан ... ... ішкі өнім ... 25 және одан жоғары жастағы адамдардың
білім деңгейі және күтілетін өмір сүру ... ... үш ... ... ... ... ... монетаристердің тұжырымдарына сүйене
отырып, Ресейде нарықтық экономиканы қалыптастыру және ... ... ... ... ... ... ... тоқырауға жетеледі.
Академик Л.Абалкин айтып өткендей, «мемлекеттің таза монетарлық әдістермен
экономиканы тұрақтандыруға ... ... ... ... ... ... [35, ... экономикаға өту кезеңінде Ресейде монетарлық әдістердің
қолданылуына және мемлекеттің ... ... ... ... ... ... сыйлығының лауреаты Дж. Тобин мынадай баға
береді: «Кәсіпкерлік күш ... және ... ... ... алу кейпінде жүзеге асуы мүмкін. Өкінішке орай, қазір ... ... түрі ... келе ... ... ... ... белең алуы және мемлекеттің бұған қауқарсыз қарауы ... кері ... ... кетпегені анық. Мемлекет араласпаса,
барлық нәрсе ойдағыдай болады деп пайымдау – анархиялық ... ... [36, ... таңда қазақстандық экономикалық ғылымда да кәсіпкерлік
экономиканың мемлекеттік реттеусіз ... ... ... ... бұл ... ... ... пен Ж.Ихданов былай дейді: «…бұдан
20 жыл бұрын экономикалық әдебиетте мемлекеттік реттеудің ... ... ... жіте ... ... ... ... сыңға
алып, толық экономикалық либерализмді қолдаған ғылыми көзқарастар пайда
болды. Алайда, бұл көзқарастар нарықтық ... ... ... ... ... де шаруашылық өмірінде іс жүзінде дәлелденбеді. Ендеше,
бұл тәжірибе соңғы онжылдықтарда шаруашылық жүргізудің мейлі бір ... ... ... ... ... ... ... либерализм
үлгісін болсын қолданудың кез келген кемшіліктерін ашып беруге бағытталған
теориялық көзқарастардың сәтсіздікпен аяқталатынын тағы бір рет ... ... ... ... ... ... орнықты
шарттарын қалыптастыру үшін мемлекеттік реттеуді ... ... ... ... құру, дағдарысты жағдайдан шығу, экономиканың тиімділігі
мен бәсекеге қабілеттілігін көтеру мемлекеттің құрастырушы және бағыттаушы
қызметімен ... [38, ... ... ... ... ... ... Е.Б.Байбараков
пен профессор М.И.Сигарев мынадай тұжырымға ... ... және оның ... ... ... ... нағыз әрекет
етуші нарықтық механизмін құру үрдісін ... баға ... ... қаржы-несие механизмін пайдалану, ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес» [39, 39-бет].
Аграрлық ғылым саласындағы кейбір экономистер келесі пікірді алға
тартады: ... өзге ... ... ... секторда
классикалық нарықтық механизмдер баяу жүреді және сұраныс-ұсыныс, еркін
бәсеке, ... ... ... ... ... аса ... Бұған
топырақтың құнарсыздығы, ауа-райы шарттарының қолайсыздығы, өндірістің
маусымдылығы, өндірілетін өнімнің биологиялық құрамының ... ... ... ... ... алшақтығы, азық-түлік тауарларына
сұраныстың икемсіздігі секілді факторлар кері ... ... ... ... саясат нарықтық экономиканың ... ... ... қолдау шараларының қажетті көлемін анықтау және оны
орындаудың оңтайлы ... ... үшін ... ... ... ... бағытталу қажет» [40, 91-92 бб.].
Дегенмен, ХХ ғасырдың 70-80 жылдары жаңа әлемдік ... ... ... Қай ... ... ...... (кейнстік) пе
әлде нарықтық (неоконсерваторлық) па ... ... ... туындады. Қос
механизм арасындағы алшақтық пен ... ... ... синтез» мектебі жеңіп шықты. Ол ... ... ... ... ... мен жеке ... жедел
өзгеретін, сан алуан қажеттіліктерін қанағаттандыруға қажетті ... ... ... ... ... үйлестіретін аралас экономика
теориясын жасап шығарды.
Агроөнеркәсіп кешенін реттеу жүйесіне арналған және ауыл ... ... ... ... ... мән ... құқықтық негіздер
«Агроөнеркәсіп кешенінің және ауылдық аумақтардың дамуын мемлекеттік реттеу
туралы» ҚР Заңында ... ж.) ... ... ... кешенін мемлекеттік реттеу бағыттарына ауыл ... ... және ... бюджеттерден тікелей қолдау, сондай-
ақ ауыл шаруашылығы өнімдері, ауыл шаруашылығы шикізаттары және азық-түлік
тауарлары нарықтарының ... ... ету ... ... ... т.б. міндеттер жатқызылып, маңызды ережелер қабылданған.
Жоғырыда айтылғандарға сүйене отырып, аграрлық секторды мемлекеттік
реттеудің негізгі ... ... ... ... ... факторларды жатқызуға болады.
Сараптама көрсеткендей, нарықтық экономика жағдайында ауыл шаруашылығы
өндірісін мемлекеттік реттеудің мазмұны, түрлері және ... ... ... пікір айырмашылығының болғанына қарамастан,
либеральдық және ... ... ... бәрі дерлік
кәсіпкерлік қызметтің ұйымдық-құқықтық түрлері мемлекет тарапынан реттелуге
тиіс ... ... ... ұстанады.
Қазіргі экономикалық ғылымда кәсіпкерлік экономиканың мемлекеттік
реттеусіз ... ... ... ... мойындалған. Бүгінде адам «ең жақсы
реттейтін мемлекет – бұл ең аз ... ... ... ... [41, 183-бет]
Нарықтық экономика жағдайында кәсіпкерлік қызметтің ... мен ... ... ... ... қажеттілігін әр
түрлі экономистер әркелкі түсіндіреді.
Атақты ғалым Ф.Котлер кәсіпкерлік қызметті реттеуге (яғни, мемлекеттік
реттеуге) арналған заңдар мен ... ... ... ... атап өтеді:
- фирмаларды бір-бірінен қорғау және әділетсіз бәсекенің ... ... ... әділетсіз кәсіпкерлік қызметтен (іскерлік тәжірибеден)
қорғау қажеттілігі. Котлердің пайымдауынша, ... ... ... ... ... сапасыз өндіруге, өтірік жарнамалауға, көз жауын
алатын қаптамаларға орау және ... ... ... ... өнімдерді
сатуға бейімделе бастауы мүмкін». Сондықтан, ол тұтынушы құқықтарын
қорғайтын әр бір жаңа ... ... бір ... ... ... ... ... жағынан – «осы консюмеризм (тұтынушы құқығын қорғау)
соңғы 20 ... ... ... ең ... ... ... алға тартады
[42, 130-бет].
- «қоғамның биік ... ... ... ... ... [42, 130-бет]. Осы ережені түсіндіре келе Котлер кәсіпкерлік
қызметтің әрдайым өмір сапасын жақсартуға жағдай жасай ... ... ... ... нашарлаған сайын оны тиісті заңнамалармен қатаң
реттеу керектігіне назар аударады.
К.Р.Макконелл мен С.Л.Брюдің пікірінше, бәсекелестік жүйе мен ... ... ... ... ... ете алмайды, ал бұл «байлар
үшін болмашы ... ... және ... ... ... алып ... [43, ... Осы
пікірді Р.Хейлбронер мен Л.Туроу былайша тұжырымдайды: ... ... ... жүйе ... ... ... онда адамдардың аштан
өлері ақиқат» [44, 211-бет]. ... ... да ... ... ... ... немесе долларлардың мысы басым болған
жерлерге бағытталады. ... ... ... ... ... ... үшін қажетті сүт байдың итіне берілуі мүмкін», [41, 59-бет] – деп
жазады.
Бәсекеге негізделген ... жүйе ... ... ... ... ... ... жүйенің кесірінен сатылмай қалған
немесе қадірі жіте бағаланбаған» [17, 56-бет] тауарлар мен ... ... бас ... ... тауарларға деген қажеттіліктерді
қанағаттандыру міндетін мемлекет өз ... ... ... «Қоғамдық
игіліктермен қамтамасыз ету ... ... ... ... [18, 217-бет].
Сонымен қатар, батыстың белгілі экономистерінің пайымдауынша, нарықтық
механизм едәуір тиімді ғылыми-техникалық шешімдерді ... ... ... бола ... Бұл ... ... мен Брю ... деп жазады:
«Таза бәселестік бар сала көпшілікке танымал өндірістік техникалардың ең
жақсысын қолдануға және техникалық ... ... ... кедергі
келтіруі мүмкін. Себебі, таза бәсекелестік жағдайында ... да бір ... ... жаңа ... ... ... фирманың пайдасына қалған
бәселес фирмалар да уақыт өте келе ... яғни оның ... ... ... ... жаңа техникасын оңтайлы пайдаланып, осы фирманың техникалық
дамуға деген бұдан былайғы ұмтылысын әлсіретуі немесе мүлдем жоюы ... ... ... да ... ... кей ... техникалық
дамуды тежейтінін мына сөзі арқылы аңғартады: «Кейде ... ... өнім ... ... ... ... ... білімді құпия сақтай отырып
та қол жеткізуге ... [41, ... ... ... жоғарыда
баяндалған ерекшеліктері экономистерді мемлекеттің реттеуші және түзетуші
іс-әрекеттерінің қажеттігін ... ... ... ... ... олар «ащы ... ... ашты: еркін кәсіпкерліктің
артықшылықтары барлық реттеуші және ... ... ... ... өз ... ... [41, 55-бет].
Осыған байланысты Дж.М.Кейнс мынадай пікір білдіреді: «...тұтыну
бейімділігін үйлестіруге және инвестициялау ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың публицистіне немесе
қазіргі заманның америкалық қаржыгеріне индивидуализм негіздеріне ... ... ... ... ... де, мен, ... бұл ... бар
экономикалық формалардың тұтастай жойылуынан ... ... ... жеке ... табысты жұмыс істеуінің ұтымды шарты ретінде
қолдаймын…» [34, 430-бет].
Дамыған ... ... ... отырып, П.Самуэльсон:
«демократиялық елдерді еркін нарықтық жүйенің Не, Қалай және Кім үшін деген
үш сұраққа беретін ... ... ... жүйе ... ... ... ... жариялауға мәжбүрлесе, базбіреулерін
өлшеусіз табыс пен таусылмас байлыққа кенелтеді. Сондықтан, мемлекет кейбір
адамдардың нақты немесе ... ... ... отырып, өз қаражаты
арқылы көмекке келеді…», [41, ... – деп ... ... ... ... ... ... күші туралы
мынадай мәлімдеме жасайды: «Егер нарықтық күштерге толық билікті ... ... таза ... және ... ... де оған ... онда ... (хаос) пайда болып, әлемдік капитализм жүйесі
құлдырауға бет ... ... [45, ... ... ... ... ... және саяси жүйелерді
тұрақтандыру мақсатында мемлекеттің экономикаға араласуын қолдайтын ... ... ... алып ... ... орай, нарықтық экономиканың
шведтік үлгісін жасаған К.Эклунд ... күні ... ... ... ... нарықтың ешбір елде жоқ екенін және ешқашан ... тиек ... [46, ... Ал, ... ... ... Пол ... осы
пікірді қуаттап, былай деді: “Мемлекет жалпыға ортақ, ерекше мәжбүрлеу
құқығына ие» [47, 446-бет].
Қазіргі ... ТМД ... ... экономика жағдайындағы
«экономиканы мемлекеттік реттеу» ұғымын түсіндіру ... ... ... Мысалы, ресейлік экономист В.Орешин: «Экономиканы
мемлекеттік реттеу – бұл қолданыстағы әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... тұрақтандыру
және дамыту мақсатында өкілетті мемлекеттік мекемелер мен қоғамдық ұйымдар
тарапынан атқарылатын мемлекеттің заң ... ... және ... ... ... ... ... [48, 26-бет] – деп жазады.
Қазақстандық экономист ғалымдар Н.К.Мамыров пен ... ... ... реттеу «…әлеуметтік-экономикалық үрдістердің
тиімділігін, теңгерімділігін және макроэкономикалық тұрақтылығын қамтамасыз
ету мақсатында мемлекеттің осы ... ... ... ... ... ... ... [37, 8-бет]. Ал,
келесі бір қазақстандық экономист И.А.Бибатырова «…экономиканы мемлекеттік
реттеудің осы күрделі де ... ... ... ... әрі
теңгерімді дамуын және өзгермелі ішкі һәм сыртқы ... ... ету ... ... ... мен ... құрылымдардың жүріс-тұрысына мемлекеттік басқарушы органдар
арқылы ... және ... ... ... ... ... ... [49, 20-бет] – деп есептейді.
Біздің ойымызша, экономиканы мемлекеттік реттеу – ... ... ... ... болып жатқан ... ... мен ... басқарушы құрылымдардың ... ... ... етуі. Осы тұрғыдан біз ... ... ... «Экономиканы мемлекеттік реттеу – бұл экономикалық
өсімді ынталандыру, дағдарысты инфляциялық үрдістердің күшін әлсірету және
халықты әлеуметтік ... ... ... ... ... және басқа да тетіктер көмегімен шаруашылық өмірге араласу арқылы
ұлттық шаруашылыққа макро-экономикалық тұрғыдан әсер етуі» [50, ... ... ... ... төлемдер мен аударымдар, мемлекеттік
инвестициялар, субсидиялар, мемлекеттік әлеуметтік және ... ... ... ... ... және ... секілді мемлекеттік реттеудің сан алуан түрлерін қамтитын
қаржы-несие тетіктері арқылы экономикаға ... ... ... ... ... бірін салықтық
реттеу құрайды. Бұл ... ... пен ... ... ... жүзеге асырылатын салық салу ... ... ... ... және дифференциациялау, салықтан босату ... ... ... ... мен салықтардың да реттеуші
қызметтерінен пайдалануға ...... ... ... ... көзі. Бұған мемлекеттің
заң негізінде бекітетін және шаруашылық субъектілері мен халық тарапынан
төленетін міндетті және ... ... ... Ал, ... мен ... ... олардың төлену тәртібін, т.б. бекітуде
пайдаланатын іс-шаралары кешені салық саясаты деп аталады.
Салықтар ... ... ... ретінде мынадай үш қызмет
атқарады: 1) фискальдық (мемлекеттік ... ... ету); ... ... ... ... басымдықтарға қарай кейбір
халық топтарының пайдасы үшін қайта бөлу); 3) ... ... ... салықтар арқылы ұдайы өндірістің қарқынын үдету немесе тежеу,
төлем қабілетті сұранысты кеңейту ... ... ... ... ... ... жаңа технологияның және заманауи ... ... ... ... т.б. арқылы ұдайы өндіріс үрдісіне
ықпал ... ... ... ... және ... қажеттілік
туындаса, онда мемлекет салықтарды жаппай ... ... ... «қызып кетуіне» жол бермеу үшін салықтардың ... ... ... аясын одан әрі кеңейту үшін салық
мөлшерлемелерін дифференциациялауға мән ... ... ... ... ... бөлігіне
бюджеттік қаражат есебінен қаржыландыру жатады.
Антициклдік реттеу теориясына ... ... ... ... кезеңінде сұранысты ынталандыру үшін арттырылуға, ал
экономикалық өсу ... ... ... кетуін» болдырмау үшін
азайтылуға тиіс. Мемлекеттік шығындар үкіметтік сатып алулар, субсидиялар,
субвенциялар түрінде жүзеге ... ... ... алулар (мемлекеттік
тапсырыстар) кезінде мемлекет тапсырыстарды беру үшін әр түрлі конкурстар
(тендерлер) өткізеді. ... ... алу ... ... ... ғана
тиесілі бірқатар тауарлар мен қызметтер кездеседі.
Мемлекеттік реттеудің ... және ... ... ... ... ... ... болып табылады. Мұнда
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі маңызды рөл атқарады. Оның ... ақша ... ... ... және ... ... ... қабілеттілігін қамтамасыз ету, несие тәуекелдерінен жеткілікті түрде
кепілдендіру, дағдарысқа қарсы реттеуде ақша-несие тетіктерін ... ... ... ... банк ақша шығаруға құқылы жалғыз мекеме
қызметін ... ... ... ... ... ... қорлардың
мөлшерін белгілеумен және өзгертумен, ... ... ... мәмілелерді жүргізумен және ... ... ... ... ... қайта құруға бағытталған нарық
саясаты 1992 ... бері ... іске ... ... Оның ... ... күллі салаларын – бағаларды, шаруашылық басқару
жүйесін, сыртқы экономикалық ... ... ... ... ... ... ... тұрақтандыру және инфляцияны басып-жаншу
мақсатында ... ... және ... саясаты қолданылды. Осының
арқасында экономикалық өсімге жаңа талпыныс беріліп, пайыздық мөлшерлеменің
азаюына, ... ... ... мен сауда-саттық саласынан
өндіріс саласына көшуіне, шетелге шығарылған капиталдың қайтарылуына және
шетелдік инвестициялардың ағылып ... ... ... деп ... ... ... ғана ... өсімнің қамтамасыз
етілетіні де баса айтылды.
Мемлекеттік ... ... мен ... емес ... қолданысы инвестициялардың экономикалық ... және ... ... ... сыбайлас жемқорлықтың
күшеюіне алып келеді. Осындай кері нәтижелер сыртқы саудада ... ... да ... табады. Ал, отандық және шетелдік капитал
үшін барынша еркін жағдайды жасау өте ... ... ... ... ... және ... ... әлсіз әрі
тиімсіз элементтерді жойып, экономиканы құрылымдық қайта ... ... ... ... ... пікірінше, мемлекет өндіріс саласынан
шегініп, бар күшін нарықтық күштердің ... үшін ... ... (заңнамалық базаны нығайтуға, монополияға қарсы саясатты
жетілдіруге, ... ақша ... ... т.б.) жұмылдыру қажет.
Ендеше, жоғарыда айтылғандарға сүйене келе, мемлекет ... ... бас ... ... ... және ақшалай-
несиелік реттеу саласында белсенді саясат ... ... беру ... ... ... ... қауқарсыз қалатындықтан, өндірістің
құлдырауын тоқтату және ... ... ... үшін ... ... ... несиелер беру, тікелей мемлекеттік инвестицияларды
жүзеге асыру, халықтың ... ... т.б.) ... саласында пайдаға салынатын салық пен ҚҚС мөлшерін азайту және
мұнымен бір қатарда табиғи ... ... ... ... бюджеттік
кірістерді арттыру ұсынылады. Монополияның басымдығы ... ... ... ... отын-энергетика кешені) өнім бағаларын
қатаң бақылау, делдалдар (аралық ... үшін баға ... ... ... ... инвестицияларға жұмсалатын кірістерге үдемелі салық салу
әдісін қолдану дұрыс ... ... ... «локомотив» рөлін атқаратын және оң
құрылымдық өзгерістердің қарқынын жеделдететін ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, мемлекет
әлеуметтік-экономикалық шығындарды барынша азайта ... ... ... ... ... ... ... жүргізу қажет.
Монополияға қарсы саясат саласында ... ... ... ... ... Мұнда нарық шаруашылығының тірегі ретінде қаржы-
өнеркәсіп топтарын дамытуға үлкен мән ... ... ... ... аграрлық өндірісті инновациялық дамытудың
қаржылық негіздерін қалыптастыру
Агроөнеркәсіп кешені экономиканың ауыл және ... ... ... ... ... және ... ... мен оларды заманауи техникамен, технологиялық құрал-жабдықтармен,
қаржылық, ақпараттық және өзге де ... ... ... және ... ... ... ... ғылыми
негіздерін әзірлеуге және мамандарын даярлауға бағытталған ... мен ... ... ... білдіреді.
Қазақстан бай табиғи ресурстарымен, өндірістік қуатымен және ... ... ... Сол ... ... ... ... дамыту мақсатында әр бір өңірдің әлеуеттік мүмкіндіктерін
бағалау жүйесін жетілдіру еліміздің аса маңызды ... ... ... ... ... қандай да бір саладағы мүмкіншіліктер мен
құрадардың ... ... Бұл ұғым тек қана анық ... ... ... жасырын тұрған және келешекте ... ... ... ... ықтимал мүмкіншіліктерді де қамтиды. «Әлеует» ұғымының
кең мағынадағы анықтамасы мынадай: «әлеует – қандай да бір ... ... ... бір ... жету үшін іске ... және ... ... қорлардың көзі; жеке адамдардың, қоғамның,
мемлекеттің белгілі бір саладағы мүмкіншіліктері» [51].
Әлеует – бірге әрекет ... ... пен ... ... ... ... динамикалық жүйе. Бұл байланыстар әлеуеттің әр түрлі
формада ... ... ... ... ... өткенді қорытынды-лайды
(ол жүйенің жұмыс істеуін қамтамасыз ететін және жүйе ... ... ие ... «ресурс» ретінде қызмет
атқарады). Екіншіден, әлеует бүгінгі күнді, яғни шынайы қолданылатын немесе
қолданылмайтын мүмкіншіктерді ... ... ... ... жақын).
Үшіншіден, әлеует келешекке бағытталады, яғни ұдайы өзгереді, ... ... мен ... ... ... елдің өткен әлеуметтік-экономикалық әлеуеті экономикалық
әдебиетте ұлттық байлыққа теңестіріледі [53].
Ұлттық байлық – ұлттық ... даму ... бойы ... ... ... ... ... қорытындысы. Бұл – уақыттың
белгілі бір мезетінде елдің иелігінде болатын және ... ... ... адам ... ... материалдық игіліктердің жиынтығы [54].
Ұлттық байлық қоғамдық өнімнің ... және оның ... ... ... Ол, ... ... бір жыл ішіндегі қоғамдық өнім
есебінен, яғни өндірілген қоғамдық өнімнің ағымдық ... ... ... ... ... ... көзін кеңейтілген ұдайы өндірісте өндірілетін
қоғамдық өнім құрайды.
Экономикалық әдебиетте ұлттық байлықтың екі түрлі анықтамасы ... Тар ... ... байлық – адам еңбегімен өндірілген және
сандық ... ... ... ... ... ... ... келесі
элементтері айқындалады: негізгі өндірістік қорлар, айналымдағы ... ... ... мен ... ... емес қорлар,
азаматтардың жеке мүліктері, ... ... ... ... ... адам еңбегімен жасалған материалдық
игіліктермен қоса, ел иелігіндегі халық, табиғи ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір өңір аумағындағы ұлттық байлықты оның бастапқы
нақты әлеуметтік-экономикалық әлеуеті ретінде қарастыруға болады.
Соңғы уақытта өңірлердің «экономикалық немесе әлеуметтік-экономикалық
әлеуеті» ... ... жиі ... ... ... ... мен
публикацияларда бұл ұғымның нақты мазмұны көбіне әр түрлі және ... ... ... бір өңір ... ... ... пен
әлеуметтік даму үрдісіне тартылған ресурстармен ... ... ... ... тұрақтылықты нығайту, халықтың өмір сүру сапасы
мен деңгейін жақсарту үшін ... ... ... ... ... ... және адами ресурстардың (құралдар, ... ... [56, ... ... ... әлеуеті деп
есептейді.
Д.Д.Галданованың анықтамасы бойынша, өңірдің әлеуметтік-экономикалық
әлеуеті осы ... ... ... өзгермелі шарттарда тұрақты
даму мүмкіндіктерін белгілейтін ... мен ... ... ... ... өңірдің әлеуметтік-экономикалық әлеуетінің мәнін оның
сыртқы өзгермелі шарттарда өңір экономикасының тұрақты әрі ... ... ... яғни ... ... ... ... материалдық емес ресурстардың жиынтығы ретінде түсінілуінен аңғаруға
болады.
Экономикалық қуаттылықты ... ... ... екі ... ... ... көрсеткіштер мен тәуекелді бағалау
көрсеткіштерін пайдаланған дұрыс. ... ... ... ... ... тобы және олардың нормативтік мәндері 1кестеде
көрсетілді.
1-кесте – ... ... ... қаржылық қуаттылығын
талдау үрдісінде қолданылатын көрсеткіштердің ... ... ... ... ... ... нормативтік |
| ... ... | ... | |
| |В.В. |А.Д. |М.З. Бор |В.И. ... |
| ... ... ... ... ... |
| |і | | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |- |0,5 |0,5 |0,5-0,6 |0,7 ... | | | | | ... |- |1 |0,5-1 |- |0,8 ... | | | | | ... ... | | | | | ... айналым |0,5 |- |0,25 |- |0,5 ... ... | | | | | ... | | | | | ... |- |0,5 |0,4-0,6 |- |0,6 ... | | | | | ... ... | | | | | ... |- |0,6-0,8 |- |- |0,7 ... ... | | | | | ... | | | | | ... |- |0,5 |- |- |0,6 ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... |- |- |- |35 ... да ... талдау үшін кәсіпорынның төлем қабілеттілігін
сипаттайтын ...... ... міндеттемелерді жабу
көрсеткіштері есептеледі. Олардың нормативтік ... ... ... ... ... абсолютті өтімділік (ликвидтілік) көрсеткіші 0,05 пен ... ... және ... жабу ... – 0,7 мен 3,0 ... ... талдау нәтижелері кәсіпорынның жағдайы туралы
жалпы қорытынды шығаруға мүмкіндік бермеуі ... ол тек қана ... ... ... және ... ... жекелей бағалауға
көмектеседі.
Көрсеткіштік талдау кәсіпорынның қаржылық-шаруашылық ... ... ... кезеңдерінің бірінен саналады.
Кәсіпорынның экономикалық қуаттылығы оның ... ... ... ... болатынына байланысты.
Кәсіпорынның мүлік ахуалын сипаттайтын негізгі техникалық-экономикалық
көрсеткіштерге өндірілген және сатылған өнім ... ... ... ... ... құны және ... ... салалық
ерекшеліктерін ескеретін тиімділік көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... анықталмайды.
Салалық техникалық-экономикалық көрсеткіштер мен ... ... ... бірін-бірі толықтыратынын айта кеткен жөн. Егер
кәсіпорынның экономикалық тұрақтылығының көрсеткіштері тиімсіз болғанымен,
өнім ... мен сату ... ... ... қарқын сақталса, онда
бұл кәсіпорынның қиын жағдайдан шығуға ... бар. Ал, егер ... ... және ... ... ... ... мұндай кәсіпорын банкрот есігінде тұр деген сөз.
Көрсеткіштердің нормативтік мәндерінің шегінен шығып кеткен ... ... даму ... ... ішкі және сыртқы нарықтардағы
бәсекеге қабілеттілігі ... һәм ... ... ... ... жемқорлық пен қылмыстың шырмауына ілігеді
[62, с.446].
Ұйымның экономикалық қауіпсіздігіне қауіп ... ... ... және ... осы ... ... ... іс-шаралар
жүйесін құру қажет. Экономикалық қауіпсіздіктің сандық бағамын жүргізу
ұйымның әлсіз жақтарын айқындап, оны әрі ... ... ... ... ... ... ... жасау керек. Әсіресе,
ұйымның қызмет ету саласына тән көрсеткіштерді диагностикалау және ... ... ... ... ... ... аса маңызды.
Шектік мәндер – бұл мәндері дұрыс сақталмаған жағдайда, ұдайы ... ... ... ... ... және ... ... теріс тенденциялардың қалыптасуына алып келетін, яғни
ұйым қызметінің қауіпсіз екенін немесе қауіпсіз еместігін көрсететін мәндер
[63, 20-бет].
М.А.Бедников «Дағдарысты даму ... ... ... ... атты ... ... келесі
көрсеткіштеріне ерекше тоқталады:
- өндіріс динамикасының кезеңдері – өсу, құлдырау, тұрақты жағдайға
жету, өзгеру;
- ... ... ... іске ... деңгейі, жалпы жұмыс
көлеміндегі ҒЗТКЖ-дың үлесі, жалпы ҒЗТКЖ ... ... ... ... ... ... жаңару қарқыны, өндіріс үрдісінің
тұрақтылығы;
- ... ... – бар ... ... және ... үшін ... ... инвестициялар көлемі;
- инновациялық белсенділік деңгейі (жаңа нәрсені ... ... ... көлемі), өндірістің рентабельділік деңгейі, т.б.;
- әлеуметтік көрсеткіштер – өнеркәсіптегі немесе жалпы экономикадағы
орташа ... ... ... ... жалақы бойынша қарыз
деңгейі, жұмыс уақытындағы ысырап көлемі, кадр әлеуетінің құрылымы ... ... және ... ... көрсеткіштер негізінде ұйымның ахуалы туралы және оның
экономикалық қауіпсіздігіне әсер ететін ықтимал қауіп-қатерлер мен ... ... ... үшін атқарылатын іс-шаралар жайлы тұжырым жасауға
болады. Егер көрсеткіш тұрақты әрі оның мәні жақсы болса, онда оның ... ... да ... сол деңгейде қалатынын үлкен сенімділікпен айтуға
болады.
Ұйымның экономикалық ахуалы елдің саяси және экономикалық ... ... ... ... ... қай ... ... қандай адамдар тобының
отырғаны, олардың қандай саясат жүргізетіні, экономика өсуде ме ... ... ма – ... ... бәрі дерлік ұйымның экономикалық
ахуалына өзіндік ықпалын тигізеді.
Әсіресе, бұл ... ... ... ... мен ... ... қатысты.
Сонымен, қандай да бір саладағы жетекші ұйымдардың өткен кезеңдерге
тиесілі көрсеткіштерін ... ... біз осы ... және тіпті, кейбір
өңірлердің даму тенденциялары туралы пікір қорыта аламыз.
Мәселен, өнеркәсіпте негізгі өндірістік ... тозу ... ... ... ... ... ... жақсы бағытқа қарай өзгерту
үшін осы салаға инвестцияларды белсенді ... ... де, бұл ... дау ... ... ... мол ... басым көпшілігі дотациялық екені белгілі.
Сондықтан, өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымдарды ... ... ... өңірлерге инвестиция тарту есебінен
реттеу қажет.
Ұйымдар мен кәсіпорындар құны әр түрлі өнімдер шығарумен шұғылданады,
әр түрлі салықтар төлейді және әр ... ... ... ... Сол себептен, оларды өзара салыстыру дұрыс болмайды, яғни бұдан
ұйымның ахуалы жайлы нақты әрі сенімді нәтижелер алынбайды.
Кәсіпорын қызметінің ... ... ... ... ... ... саны, еңбекақы мөлшері, материалдық шығындар ... ... ... ... өндірістік құралдар мен айналым
құралдарының құны жатады.
Сандық көрсеткіштер ұйымның экономикалық ... ... ... мен ... ... оның ... даму ... әлеуетін және экономикалық ахуалын көрсетеді.
Тұрақты жұмыс істейтін ұйым едәуір білікті ... ... ... ... техникалық жабдықталуын жақсарту және т.б.
бірқатар іс-шараларды атқару арқылы экономикалық ... ... ... ... ... дәл ... үшін сапалық
көрсеткіштерді де қолданған жөн.
Ұйымның экономикалық қауіпсіздік ... ... ... ... ... анықтайтын ғылыми дәйекті өлшемдер мен көрсеткіштерді
пайдалану қажет. Олар ұйымның ... ... ... ... ... ... және ... мен тәуекелдерді болжамдауға
мүмкіндік береді.
Ұйымның ағымдық ахуалын едәуір толығырақ талдау үшін оның экономикалық
қауіпсіздігінің сапалық ... ... осы ... ... динамикасын қадағалау керек. Мұндай өлшемдерге ұйымның
кеңейтілген ... ... ... ... ... ... ұйым ... жабдықтаушылардан және сатып алушылардан тәуелділігі,
басқа шаруашылық ... ... ... ету ... және келешектегі
ықтимал жағдайы жатады.
Ұйымның экономикалық ... ... ... сапалық
өлшемдерді ескеру өте қиын. Сондықтан, біз ... мына ... ... қауіпсіздікті қамтамасыз етудің басты бағыттары
мен өлшемдерін қызметтік (функционалдық), қаржылық, ... ... ... ... және ... ... деп бөлу керек» [65].
Жоғарыда келтірілген қызметтік бағыттар мен өлшемдерді ... ... ... дер ... ... оның ... кері әсер ... ықтимал қауіп-қатерлерді анықтауға және
сәйкесінше, дәл қазір атқарылуға тиісті ... ... ... ... саласында көпқырлы экономика қалыптасты. ... ... оның ... – меншік түрлерін, олардың өзара
әрекеттесу принциптерін, экономикалық ... ... ... жіте
түсінуді талап етті.
В.П.Колесовтың пікірінше, «…ел экономикасын «өтпелі» деп есептеуге
болады, десек те ... ... ... және ... те
көпқырлы екенін естен шығармаған жөн» [66].
Өтпелі экономиканың сипаттары әр түрлі жағдайда және әр ... ... ... ... Мысалы, постиндустриализм ерекшеліктері жоғары
деңгейде дамыған өнеркәсібі бар елдерде айқын ... ТМД ... ... ... ... ... ... және оның орнына нарықтық
экономиканың орнығуына байланысты өзіне тән басқаша сипатта ... ... ... ... ... дәл ... өтпелілікке, әсіресе
белгілі бір экономикалық жүйенің құлдырауы және жаңа ... өзге ... ... орын ... ... айрықша назар аударылады.
В.В.Радаев бірнеше кезеңдерді атап өтеді: «…жүйенің аяққа тұру
(қалыптасу) ... оның ... мен ... ... орындалатын кәміл
жағдайға жету кезеңі, жүйенің қалыпты жұмыс істеу ... ... ... ... [67].
Нарықтық экономиканың қалыптасу мәселесі аграрлық ... ... ... ... ... және ... ... үрдісін қамтитынын айта кету керек.
Сен-Симонның ойынша, заман органикалық (жүйенің қалыпты жұмыс ... ... ... деп ... ... ... ... қоғамда болып жатқан үрдістердің және олардың ... мен ... ... ... істеу заңдылықтарының
теориялық бағасын беру өте маңызды.
Қазақстан экономикасын қалыптастыру ... ... ... ... ... Ең алдымен, мұнда әр түрлі елдердегі үрдістерді
– экономиканың тұрақсыздық өлшемдерін, даму ... ... ... ... ... ... ... ерекшелітерді анықтау қажет.
Қазақстанда қолданылып жатқан үлгі әлемдік экономикалық ... ... ... ... ... болады. Сондықтан,
жоспарлы экономиканың экономикалық үлгісінен нарықтық ... өту ... ... ... ... ... ... шаруашылық механизмінің теориялық дәйектемесі бойынша оның
Қазақстанның шарттарына ... ... ... ... жүргізудің мүлдем жаңа бизнес үлгісін қарастыратын, жоспарлы
экономикадан нарықтық қатынастарға ... ... ... әзірлеу;
меншік қатынастарын өзгерту; елдің экономикалық әлеуетін ескере отырып,
қалыптасқан сұраныс пен ... ... ... ... ... нарықтарын құру; тауар өндірушілерді мемлекеттік ... ... ... ... ... ... жатады.
Дегенмен, өтпелі кезеңде көптеген тауарлар мен қызметтердің созылмалы
тапшылығы заңдылыққа айналғаны мәлім.
С.М.Никитин тапшылықты экономиканың келесі басты ерекшеліктерін ... ... ... орын ... ... ... ... ресурстар мен жұмыс күшінің толық пайдаланылмауы, нарықтан тыс
бақылаудың тұрақсыздығы, директивті жоспарлауға маңыз ... ... ... жүргізілуі, рентабельділік көрсеткішіне қарамастан
капитал салымдарының таратылуы, ... ... және ... несие
сұранысын реттемеуі» [69].
Қазақстан экономикасының аграрлық секторында қалыптасқан жағдай
мынадай басты міндеттердің шешімін ... ... ... ... тұрақтандыру;
- көпқырлы экономиканы құру;
- ауыл шаруашылығы мен ... ... ... ... қол ... ауылдың нарықтық инфрақұрылымын қалыптастыру, т.б.
Өндіріс құралдарына және, бірінші кезекте, еңбек құралына меншік
қоғамдағы ... ... ... ... және ... ... ... пайдалану және еңбек үрдісін жүргізу формасын
айқындайды.
К.Маркс айтып өткендей, ... ... ... (формалары),
жұмыс күштері және өндіріс құралдары қандай болмасын, бұлар әрдайым
өндірістің ... ... қала ... олар ... ... тұрған жағдайда тек қана
мүмкіншіліктеріне қарай шектеулі жұмыс атқарады. Ал, ... ... және өнім ... үшін олар бірігу қажет.
Осы бірігудің ерекше сипаты мен орындалу тәсілі заманның талабына ... ... ... ... ... дегеніміз «…өндіріс шарттарына
өзінікі секілді ... және ... ... өзі ... ... ... ... де, аталмыш мәселенің теориялық, әдістемелік және практикалық
мәселелері әлі күнге ... ... ... ал оның ... ... ... ... К.И.Панкованың меншік туралы мына түсінігі ... ...... иеленуге бағытталған қатынастар мен жеке
және заңды тұлғалардың иелігіне заң жүзінде берілетін ... [72, ... ... ... ... ... құру және ... бағыттау
үрдістері – меншік иелерінің санын көбейтумен, олардың құқықтық ... ... ... ... ғана ... ... әрі ... құбылыс.
Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер телімдері Қазақстан Республикасының
азаматтарына шаруа (фермер) ... ... үшін жеке ... ал ... емес ... ... ауыл шаруашылығы тауарларын
өндіру үшін ақылы негізде ... ... ... ... ... ... ... ішінде, жер) объективті сипаты олардың адам қызметіне салыстырмалы
түрде ... ... және ... бір ... ... асатынын, сондай-
ақ өндірістің субъективті факторларынан гөрі ұзақ уақыт бойына өзгеріске аз
ұшырайтынын білдіреді.
ам жер телімдерін игеруге ... ... ... Жер ... үздіксіз пайдаланылады және қалыпты жағдайын сақтау үшін белгілі
бір мөлшерде шығын жұмсалуын талап етеді, ... ... рөлі ... қорларға жақындайды.
Жерге белгілі бір көлемде еңбек күші жұмсалатындықтан, оның құны ... ... ... өту ... жер ... ... ұдайы өндіріс үрдісінің өзгеруіне, әр түрлі меншік
формаларының дамуына және ... ... ... ... ... маңызға ие болып отыр.
Ендеше, осының аясында ренталық қатынастар саласы да ... ... ... абсолюттік рентаның және монополиялық
рентаның ауқымы кеңейеді.
Бір формадағы емес, әр ... ... ... да, ... жеке
капитал мен қоғамдық капитал да бірігуі (аралас кәсіпорын құрылуы) мүмкін.
Бұл жағдайда жаңа ... ... ... ... ... иелерінің
әрқайсысы өз капиталына иелік ете отырып, оның өсуін қамтамасыз ... А. ... және И. ... ... ... ... ... санаймыз: «..ауыл шаруашылығын фермерлік ... ... ... өзі ... па» [74, ... экономикасы дамыған барлық елдердегідей Қазақстанда да шаруа
(фермердік) қожалықтары өз табиғаты бойынша ... өзі мен ... ... ғана ... ... кәсіпорындар болып табылады.
Ал, бүгінгі шарттарда, әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ... ... жету үшін ірі ... ... саны ... ... белгіленетін және еңбекті
ауыстыру мүмкіншілігі бар ... ... ... ... үшін едәуір
тұрақты қызмет түрі деп есептеледі.
Өндірісті ұйымдастырудың мұндай ... ... ... ... ... және бос ... жұмысшы жалдау мүмкіндіктері болғанда
жүзеге асады.
Зерттеулерге сүйенсек, ... ... ... ... ... ... ауыл ... өндірістік
кооперативтерінің, серіктестіктердің, шаруа (фермер) қожалықтарының және
олардың бірлестіктерінің, жеке ... ... ... ... саласындағы ұжымдық және акционерлік кәсіпорындардың, өңдеуші және
дайындаушы салалардың үйлесімді әрі тең құқылы ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы өндірісінің нарыққа өтуі жағдайында өндіріс
құралдарына және жерге деген меншіктің барлық ... сан ... ... ... ... ... ... шаруашылығындағы меншік түрлерінің өзгеруіне ... ... өнім ... ... де ... ауыл шаруашылығы кәсіпорындары 1995 жылы жалпы ... ... ... ... 2011 ж. – ... оның ... шаруашылығы – 60,3%-ын және мал шаруашылығы – 34,3%-ын; шаруа
(фермер) қожалықтары – тиісінше 3,2 және ... оның ... ... – 3,6 және 41,4%-ын, мал шаруашылығы – 2,3 және 4,6%-ын; халық
шаруашылықтары – 46 және 49,1%, 36,1 және 24,9%, 64,9 және ... ... ... ... ауыл шаруашылығы үшін тиімсіз
екенін немесе оларды шағын әрі ықшамды шаруашылықтардың, сондай-ақ бірыңғай
соңғы ... ... ... мал шаруашылық-тарының кешені негізінде
құруға ... алға ... ... ... ... ... бір-бірімен байланысы жоқ
ондаған дербес өндірістік құрылымдардан құралған және ... ... ірі ауыл ... ... негізінде акционерлік
қоғамдарды ұйымдастыру да тиімсіз деп есептеледі [75].
Біздің ойымызша, аграрлық ... ... ... ... мал ... кешендері, жылыжай-парник шаруашылықтары
секілді ... ... ірі ... ... ... және ... мүмкін.
Ірі ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының негізінде холдинг түріндегі
акционерлік ... да ... ... барлық өндіріс құралдарының ұжымдық ... иесі ... ... осы ... ... ... еншілес шаруашылық
қоғамдар түрінде шаруашылық есептегі жекелеген ... ... ... Мұндай бөлімшелердің жарғылық капиталының 51%-дан
астам ... ... ... ... тиесілі болады. Бұған, мәселен,
бөлімдер немесе тіпті бригадалар, ... ... ... ... шеберханалары, ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеу цехтары, сауда
орындары, т.б. жатады. Холдинг түріндегі акционерлік ... ... ... ... ... етеді.
Мұнда әр бір құрылымдық бөлім дербес жұмыс істейді және шаруашылық
ішінде ... есеп ... ... ... ... ... қоғамдар құқықтық дербестілікке ие бола отырып,
құру (құрылтайшы) шартында ... ... сай ... ... ... ... ... қоғамның стратегиялық шешімдерін
басшылыққа алады.
Қазіргі таңдағы ауыл шаруашылығы акционерлік қоғамдары қайта құрылуға
және «Акционерлік қоғамдар туралы» ... ... ... ... ... іс ... ... қоғамдардың басым көпшілігі қағаз түріндегі
акцияларды шығару былай тұрсын, арнайы шоттағы ... ... ... өзін ... ... ... акционерлік қоғамдарында көбіне акционерлерді арнайы
кітапшаларда тіркеу және осы ... ... беру ... ... ... секторындағы жекелеген жеке меншік кәсіпорындардың
арасында шаруа ... ... ... ... Олар ... пайда
принцибіне сай жүргізілетін еркін кәсіпкерліктің бір түрін сипаттайды.
Шаруа (фермер) қожалықтарының мүшелерін шаруашылықты бірге жүргізетін
еңбекке қабілетті отбасы мүшелері мен өзге ... ... ... жұмыс істейтін ... ... ... ... ... ауыл ... ... аумағы, мал басы,
өндіріс қуаты, т.б.) ... ... орта және ірі деп үш ... бөлуге
болады.
Жоғарыда айтып өтілгендей, бәсеке ... ... ... ... ... де, кез ... кәсіпорынның жалғыз өзі бәсекелестік күреске
төтеп беруі өте ... ... ... ... ... ... ... (холдингтерді, корпорацияларды, т.б.) құру арқылы
бірігуге талпынады.
Олар өндіру және сату ... ... ... ... ету
үшін нарықтан, бағалардан, сату ... ... мен ... ... ... бір ... үлес ... өзара келіседі.
Мұндай бірлестіктердің пайда ... жол ... ... мемлекеттік реттеу қажет. Монополиялардың ... ... ... ... ХІХ ... ... ... Мысалы, АҚШ-та Шерманның бастамасымен антитрестік заңқабылданды.
Бұл заңда ... ... және ... ... ... және шарттар жарамсыз деп танылды. Нарықтағы сату көлемінің
50%-дан астамына ие кез келген фирма ... ... ... ... ... тұлғаларға бір жылға дейін бас бостандығынан
айыру жазасы қолданылды ... ... ... ... салынды.
1914 жылы АҚШ-та тағы бір антитресттік Клейтон заңы қабылданды.
Аталмыш заңда ... ... ... ... алып ... мен ... ... алуға тыйым салынды [77].
1986 жылы Францияда ... ... ... ... ... Бұл қаулыда тұтынушының өнім сатып алуына мүмкіндік бермейтін ең
төменгі баға шегін белгілеу жөнінде ортақ ... ... ... кез ... түрін құруға қатаң тыйым салынды [78].
Аграрлық нарық – бірыңғай нарық ... ... ... оның ... ... бағдарлану, өндірушіні еркін таңдау,
қарым-қатынастарды бәсекелі ... ... жеке ... ... таныту
секілді нарық шаруашылығының жалпы принциптеріне негізделеді.
Сонымен қатар, аграрлық нарықты дамытудың ... ... ... ... қажет: халық табысын ынталандыру, ... және ... ... ... сауда-саттықты күшейту, көтерме
және бөлшек сауданың инфрақұрылымын жақсарту, сыртқы сауданы реттеу.
Басқаша айтқанда, ... ... ауыл ... өнімдері мен азық-
түлік тауарларын сатып алу және сату ... ... және ... ... ... ... жылға әлемдік нарыққа белсене еніп келеді.
Еліміздің ауыл шаруашылығы экспортының ... ... ... ... еті ... Осы ... өндірісі азық-түлік қауіпсіздігі
деңгейіндегі ішкі ... асып ... ... ... ... ... ... қатты сортты бидай
Қазақстанның ауыл ... ... ... ... ... айта ... В.Шедяков агроөнеркәсіп кешеніндегі бәсекені қарастыра келе «әр
түрлі меншік және ... ... ... бәсекені» атап өтеді
[79].
Біздің ойымызша, аграрлық сектордағы нарықтық қатынастардың қазіргі
даму кезеңінде бәсекенің аталмыш ... мен ... ... мен ... ... құру және ... кәсіпорындарды
жекешелендіру әр бір тауар өндірушінің жеке меншігіне ... бір ... және жер ... ... алып ... бұл ... жеке секторын
дамытуға мүмкіндік берді.
Сондай-ақ, қазақстандық ... ... және ... де танылады, тіпті «…барлық ... ... ... бірдей
қорғалады» [80].
Сонымен, И.Ворст, В.М.Галперин, Ю.А.Львов, ... және ... ... ... ... ... ... келісе
отырып, олардың барлығы тауар өндірушілер арасындағы бірыңғай ... ... тиіс деп ... ... ... ... қабілеттілік – қандай да бір елдің
немесе тауар өндірушінің экономикалық, әлеуметтік және ... ... ішкі және ... нарықтардағы орны» [85].
М.Портер: «…елдің бәсекеге қабілеттілік концепциясы бір ғана нәрсеге
сүйенеді, ол – ... ... ... [86] – деп, атап ... шаруашылығы агроөнеркәсіп кешенінің негізгі саласы ... ... ... ... ... мына ... ұсынуға болады:
«Мемлекетті кімнен болса да тәуелсіз ететін бірден-бір құрал – бұл ... бар ... ... ... да, егер ... ештеңеңіз
болмаса – сіз басқаларға тәуелдісіз... Сауда байлықты туғызады, ал ауыл
шаруашылығы ... ... ... [87, 18-бет].
Нарықтық шаруашылық жағдайында жоспарлау мазмұны едәуір өзгеріске
ұшырап, бірінші кезекте, ... елді ... ... ... стратегиялық мақсаттарын орындауға, аграрлық өндірістегі
құрылымдық сәйкессіздік пен үйлесімсіздікті жоюға бағытталады.
Экономикалық әдебиетте ... ... ... ... я ... ... ... бірдей жалпы қызметті әркелкі
атқарады [88,89].
Нарықтық шаруашылыққа пара-пар жаңа құралдарды құруға іс ... ... ... ол ... ... ... айтарлықтай қаралмады.
Дегенмен, шаруашылық жүргізудің нарықтық жүйесі жоспарлауға ... ... ... таңда экономикалық жоспарлаудың мазмұнын,
құрылымын және әдістемесін қарастыратын көптеген жарияланымдар кездеседі
[90,91].
Экономикалық ... ... ... ... ... әр түрлі өлшемдері мен ...... ... ... ... т.б. ... ... болып табылады.
А.Ф.Серков агроөнеркәсіп кешеніндегі ... ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуын болжамдау,
кірістер мен шығыстарды үйлестірудің қажетті ... ... ... ... ... ... ... жайлы құлақдар ету» [92, 16-
бет].
Әлемдік тәжірибеде жоспарлаудың барлық уақытқа және бүкіл экономикалық
жүйелерге жарамды ... ... ... ... ... тұтынушы аграрлық нарықтың қалыптасу үрдісін
болжамдауға арналған және, біздің ойымызша, ... ... ... ... пен ... болжамын, нарыққа өтудің экономикалық және
ұйымдық шарттарының болжамын, ... пен ... ... болжамын және тұтынушы аграрлық нарықтың жұмыс істеу болжамын»
қамтиды [93, ... ... ... ... ... ... ... асыру, қоғамдық институттар жүйесін қорғау, экологиялық
саясатты ... ... ... құру және жүргізу, ұзақ мерзімді
құрылымдық-инвестициялық саясатты іске асыру ... ... ... ... ... ... және басымдықтар топтамасы мен оларды
жүзеге асырудың маңызды бағыттарын білдіреді. ... ... ... ... ... механизм
құрайды.
Экономикалық әдебиетте индикативтік жоспарлау қызметінің ... ... ... әр ... әдістер қолданылады:
- кәсіпорынның дербестілігігі жағдайында макрожоспарлау;
- жеке кәсіпорындарды мемлекет тарапынан қойылатын міндеттерді
орындауға ... ... пен ... өзге субъектілері арасындағы іс-әрекеттер
мен мүдделердің үйлесімділігін қамтамасыз етуші механизм ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
саясатына сәйкес келеді.
2 АГРОӨНЕРКӘСІП КЕШЕНІН ИННОВАЦИЯЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық даму
басымдықтары бойынша инвестициялық жобалар жасау
Оңтүстік ... ... ... ... ... жобаның сәйкес келу көрсеткіші ()
инвестициялық ... іске ... ... Оңтүстік Қазақстан
облысының атқарушы билік органы (салалық ... ... ... 2
кестеде көрсетілген критерийлер ... ... ... ... анықталады.
2 кесте – Оңтүстік Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық даму
басымдықтарына инновациялық жобаның сәйкес келу көрсеткіштері
|Бағалау критерийі ... |
| ... ... жоба ... Қазақстан облысының |1 ... даму ... ... ... | ... | ... жоба ... ... ... |0,5 ... даму ... ... | ... ... | ... жоба ... ... облысының |0 ... даму ... ... ... ... жоба ... Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық
даму басымдықтарына толық сәйкес келеді және:
- Оңтүстік Қазақстан ... 2015 ... ... даму ... ... және ... ... бағдарламаларды жүзеге асыру;
- Қазақстан Республикасының өзге де нормативті-құқықтық актілерін
орындау мақсатында әзірленді.
Әлеуметтік сипаттағы ... ... ... ... ... ... іске ... келіп шығатын бюджеттік
тиімділік есебі мен эксплуатациялық ... ... ... ... тиімділік сомасы мен ... ... ... ... ... іске асырудан келіп шығатын бюджеттік
тиімділікті анықтау ... ... ... ... ... бюджеттік тиімділікті есептеу кезінде есепке алынатын
көрсеткіштерді таңдау арқылы жүзеге асырылады
Инвестициялық жобаның бюджеттік ... мына ... ... ... ... инвестициялық жобаны іске асырудан өлкелік бюджетке келіп
түсетін кірістер;
- бюджеттік ... ... ... ... ... ... іске асыру нәтижесінде азаюына байланысты
бюджеттік қаражаттың үнемделген мөлшері;
- инвестициялық ... іске ... бас ... ... ... ... ... жоюға өлкелік бюджеттен бөлінетін
ықтимал шығындардың орын алмауына байланысты ... ... ... ... ... іске ... өлкелік бюджеттен жұмсалған
шығындар;
r – дисконттау көрсеткіші.
Тиісті кезеңдегі дисконттау көрсеткіші r бюджеттік тиімділікті есептеу
кезінде мына формула бойынша анықталады:
r = 100 / (100 + ... СЦБ – ... ... қолданыста болған ҚР Ұлттық банкісінің
есептік мөлшерлемесі.
Өлкелік бюджеттен қаржыландырылатын әлеуметтік емес ... ... ... ... ... тиімділігі келесі формуламен
есептеледі:
,
мұндағы: E – инвестициялық жобаның жиынтық (бюджеттік және әлеуметтік)
тиімділігі;
EB – ... ... іске ... ... ... бюджеттік
тиімділік;
- инвестициялық жобаның әлеуметтік тиімділік көрсеткіші;
- Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... ... ... келу ... ... инвестициялық жобаның әлеуметтік тиімділік көрсеткіші ()
төмендегі формула бойынша есептеледі:
,
мұндағы: - ... ... ... қолдау
(қаржыландыру) үшін өтініш беруші тарапынан сұралатын қаржы көлемі;
- инвестициялық жобаны іске ... ... ... ... ... ... таңдау кезінде қарауға алынған барлық
жобалар бойынша мемлекеттік қолдау (қаржыландыру) үшін сұралатын қаржы
көлемі;
- ... ... ... ... ... алынған барлық
жобаларды іске асырудан келіп шығатын ... ... ... ... даму ... құру және іске ... тиімділік бағалау тәсілі ретінде көпфакторлы бағалаудың кешенді
әдістемесін пайдалануды ұсынамыз. Бұл ... ... ... ... міндеттер мен іс-шаралардың уақытылы атқарылуы (X1 );
стратегияны іске ... ... ... ... ... (Х2);
инвестициялық даму стратегиясындағы мақсаттардың орындалуы (Х3) ... ... ... ... бұл ... ... даму ... кезеңінде де, оны іске асыру барысында да қолданылады. ... даму ... ... мен ... ... ... көрсеткішіне ұқсайды (Х1):
мұндағы: – инвестициялық даму жоспарына сай ... і-ші ... ... және ... ...... стратегиядағы жоба саны.
Бұл көрсеткіштің экономикалық мәні мынада: ол стратегиялық даму
жоспарындағы ... ... ... ... ... жалпы
сызықтық (желілік) ұзақтығымен салыстырғанда асып кетуін білдіреді. Егер ... ... ... онда ... Х1 мәні ... ... стратегияның
орындалу нәтижелілігі төмендейді және жобаларды басқару тиімділігі азаяды.
Іс-шараларды атқару кезеңі нормативті мерзімнен ... есе асып ... ... ... ... ... Х1 1-ден аз мәнге ие болады.
Стратегияны іске асыруға бағытталған іс-шаралар бюджетінің сақталуы
(Х2) былайша бағаланады:
мұндағы: – ... ... і-ші ... ... реалды және нормативті шығындар;
n – инвестициялық стратегиядағы жоба саны.
Бұл көрсеткіштің экономикалық мәні мынада: ол даму ... іске ... ... ... ... ... жобаларға кететін
шығындардың жалпы сомасымен салыстырғанда асып кетуін бағалайды. Егер
стратегия бюджеті сақталса, онда ... даму ... ... орындалуы (Х3) есептелген
орташа көрсеткіш ретінде бағаланады:
мұндағы: – инвестициялық стратегиядағы j-ші ... ... және ... ...... дамытудағы j-ші мақсаттың (міндеттің) салмағы;
W – ұйымның инновациялық даму жоспарындағы мақсат (міндет) саны.
Бұл көрсеткіштің мәні ... ол ... ... үшін ... ... ... ... мақсаттардың қаншалықты орындалғанын
интегралдық тұрғыдан бағалайды. Егер барлық мақсаттар орындалса, онда
Х3 = 1. ... ... ... ... ... ... ... даму жоспарының жоғарыда аталған көрсеткіштер мәнінде, яғни үш
өлшемді векторда (Х1; Х2; Х3) іске асуын қамтамасыз ... осы ... даму ... ... үрдісінде
басымдықты жобаларды басқару тиімділігінің жоспарланған ... ... ... ... ... басқару мерзімін, мақсаттарын және ... ... ... ... да ауытқулар орын алады немесе мақсатты
өлшемдердің ықтимал диапазоны беріледі. ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын критерийлер мен
формулалар бойынша бағаланады. Алайда формулалардағы нақты мәндер ... ... ...... ... ... қаржылық басқаруды жетілдіру»
инновациялық жобасын бағалау нәтижелері
|Көрсеткіштер ... ... ... ... ... тиімділік ... ... |% |20 ... табыс |мың ... |2 ... ... ... |мың ... |2 072 ... ... жай мерзімі |жыл |2,8 ... ... ... ... |жыл |3,16 ... ішкі ... |% |46,6 ... ... | |9,7 ... ... ... ... |% |20 ... ... таза ... табысы |мың теңге |842 970 |
|Аумақтық бюджеттің таза келтірілген табысы |мың ... |675 307 ... ... ... |мың ... |240 000 |
|Әлеуметтік тиімділік ... ... ... |35 ... ... ... |35 ... келу ... ... |бірлік |1 ... ... ... ... E |мың теңге |696 000 |
Сынақтан өткізу (апробация) объектісі ретінде ... ... ... ... атты ... жоба ... жүзеге асырылатын
«Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын басқаруды жетілдіру» ... ... ... ... үлгі ... ... жинағына түзетулер енгізу
және жаңа ... ... ... ... осы ... ... ... нәтижелерге қол жеткізілді (3 кесте).
Тікелей үнемделген ақшалай қаражат сомасы жылына 6 098 мың теңгені, ал
жоба мерзімі бойы (8 ... – 487 872 мың ... ... ... ... экономикалық, бюджеттік және әлеуметтік
тиімділік көрсеткіштері жоғары болғандықтан, оны батыл іске ... ... әрі ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық даму стратегиясын құру және
іске асыру ... ... ... ... ретінде көпфакторлы
бағалаудың кешенді әдістемесін пайдалануды ұсынамыз. Бұл әдістеме ... даму ... ... мен ... ... ... іске ... бағытталған іс-шаралар бюджетінің
сақталуы және ... даму ... ... орындалуы
секілді көрсеткіштерді қамтиды.
Инновациялық жобалардың тиімділігін бағалаудың ұсынылған сценарийлі-
имитациялық үлгісі ... ... ... ... ... және
жобаны іске асырудың ең оңтайлы сценарийін дайындауға мүмкіндік береді. Бұл
сценарий тиімділіктің ... ... ... қол жеткізуге және
бюджеттік қаражатты үлестірудің ... сай ... ... елеулі
септігін тигізеді.
Сынақ нәтижелері көрсеткендей, ұсынылған әдістер мен үлгілер өңірдің
әлеуметтік-экономикалық даму үрдісіндегі басымдықты инвестициялық жобаларды
бағалаудың ... ... ... ... бұл ... жобалардың тиімділік көрсеткіш-терінің бір-біріне ықпал ету
деңгейін ... және ... ... ... мен бағалау
процедурасына ұтымды әзірлемелерді енгізуге, ... ... ... есебінен қаржыландыруға және халықтың өмір сүру деңгейін көтеруге
алып келеді.
2.2 ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында инновациялық ұдайы өндіріс
негізінде ұлттық экономикаларға сапалы ғылыми-техникалық жаңалықтар мен
озық ... ... ... және ... жүйелерді
кеңінен пайдалануға айрықша көңіл аударыла бастады. Сондай-ақ, Қазақстанның
дамуындағы оң өзгерістерді және оның ... ... ... әлемдік
елдермен ынтымақтасу тәжірибесін ескере отырып, бірыңғай экономикалық
кеңістікті құру ... ... ... ... ... ... ... Интеграциялық факторлардың өзара
жүйелі әрекеттестігі ұлттық экономикаларды ... ... ... тұрғыдан дәйектеуге, олардың әлемдік
нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін күшейтуге және теңгерімді даму өлшемдері
бойынша бірін-бірі ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Сондықтан, экономикалық өсімнің ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз
етудің стратегиялық басымдықтарын іске асырудың тиімді жолдарын анықтау ... ... ... ... ... мен ... ... табу, бірінші кезекте, ТМД кеңестігінде экономикалық интеграцияны
кеңейту мен тереңдету жағдайында инновациялық стратегияларға жаңа ... ... ... ... қажет етеді.
Нарық жағдайында агроөнеркәсіп кешенінің құрылымы, оның инновациялық
және ... ... ... ... ... Оның үстіне, ұдайы
өндіріс теориясы мен практикасындағы бірыңғай ... ... ... және ... да ... ... ... басқару және шаруашылық жүргізу түрлері мен
әдістерін ... және ... ... ... келеді. Мұндай тәсіл
аграрлық ұдайы өндіріс үрдісі мен ... ... құру мен іске ... стратегиясына, тактикасына және
практикасына ... ... ... ... ... ... саясатты қайта құрудың алғашқы кезеңінде универсализм,
радикалды либерализм, монетаризм ... мен өзге де ... ... пайдалануды жою негізінде әлемдік нарыққа ену үшін
теңгерімді әлеуметтік-құрылымдық нарықты ... мен ... ... ... ортақтығын қамтамасыз ету маңызды. Осы
күрделі мәселелерді шешу үшін, әрине, аграрлық ... ... ... ... және ... таңдағы шынайы ахуалды талдау арқылы
зерттеу жұмыстарын жүргізу қажет. Ауыл ... ... ... ... тиімділігі және оның инвестициялық әрі қаржылық
қамтамасыз етілуі әлеуметтік ... ... және ... өмір ... ... елеулі септігін тигізеді.
Мемлекеттік индустриалды-инновациялық саясаттың мемлекет тарапынан
басқарылуын жетілдіру мақсатында «Қазақстан даму ... АҚ, ... ... АҚ, ... ... қор» АҚ, ... ... қоры» АҚ, «Экспорттық несиелер мен инвестицияларды сақтандыру
жөніндегі мемлекеттік ... ... АҚ және ... ... ... орталығы» АҚ, ... ... АҚ ... ... даму ... құрылды.
Олардың негізгі міндеті – Стратегия шеңберінде жобаларды таңдау және
қаржыландыру болып ... ... ... ... ... саясатының негізі болуға тиіс деп көрсетілгенімен, Стратегияны
іске асыру ... ... ... ... ... ... ... өте кеш көңіл бөлінді.
Мәселен, Қазақстан Республикасының ұлттық инновациялық жүйесін
қалыптастыру және дамыту ... ... ... ... ... ... ... бекітілсе, «Инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау
туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 2006 жылы 23 ... ... және ... ... ... ... мақсатында
әзірленген бағдарламалар көбіне я мүлдем жүзеге асырылмауда, я болмаса ... ... іске ... бірінші кезеңінде инновациялық жүйенің
инфрақұрылымын – инновациялық қызметтің ... ... атап ... ... және ... ... бизнес-
инкубаторларды және инновациялық қорларды техникалық жарақтандыруға ... ... баса ... аударылды. Қабылданған қағаз жүзіндегі нормативтік
құжаттарға сүйенсек, аталмыш технопарктер ... ... ... ... қалған мәселелерін шешуге тиіс еді. Бірақ,
менеджменттің ... ... және ... ... ... ... алу, тендер өткізу, ... ... ... бұл ... ... аспады. Бұл аздай, инновациялық
жобаларды іске ... ... ... ... ... ... ... ету, отандық ғылымды дамыту және зияткерлік ... ... ... ... де маңыздылығын күшейтіп отыр.
Осының бәрі қазіргі таңда ... ... ... және
бизнес-инкубаторларды дамытуға бөлінген қаражатты игеру деңгейінің төмен
екендігін көрсетуде.
Қазақстан Республикасы Статистика жөніндегі агенттігінің ... ... ... ... ... 10392 ... ... статистикалық бақылау жүргізілді. Оның ішінде небәрі
352 ... ... ... ғана аяқталған технологиялық
инновацияларға ие болды. Өнеркәсіп кәсіпорындарында шығарылған инновациялық
өнімдердің арасында белгілі бір ... ... ... ...... ... ендірілген немесе ауқымды технологиялық
өзгерістерге ұшыраған өнімдер 36,7%-ды және өзге де ... ... ... құрады. Инновациялық жобалардың 65,5%-ы – кәсіпорындардың меншікті
қаражатынан, 22,3%-ы – ... ... 8%-ы – ... 4%-ы – даму институттарының қаржысынан және 0,2%-ы – ... ... ... ... инвестиция салынатын басым салаларды
таңдау жөнінде маңызды ұсыныстар жасауға тиіс деп ... ... ... ... ... мемлекет бизнес қауымдастықтарға
бағытталған инвестициялық мүмкіншіліктерді анықтау мақсатында маркетингтік
зерттеулерді жүргізу үшін ... бөлу ... өз ... ... ... дейін еліміздің шикізаттық емес саласы, негізінен, сонау
кеңестік ... ... ... не ... ... қайта
бағдарлануы есебінен дамып келді. Бүгінде бүкіл қорлар түгесілгендіктен,
олардың әрі ... ... тек қана ... мен ... ... сапалы
деңгейде біртіндеп өзгертуге бағытталған жаңа жобаларды жүзеге ... ... ... ... ... стратегиялық міндеттерді орындау ... ... ... ... ... ... Республикасының үдемелі
индустриалды-инновациялық даму ... ... ... Республикасы Президентінің 2010 ... 19 ...... ... Бағдарламаның міндеттеріне сәйкес «агроөнеркәсіп ... ... ... ... ... жобаларды
іске асыру және су ресурстарын бірлесе басқару қағидаларын енгізу арқылы
қол ... ... ... ең кемі 20 ірі ... жүзеге асыру,
оның ішінде 8 мал шаруашылығы кешенін, 2 құс ... 3 ... 3 ... фермасын, 1 ет комбинатын, нан-тоқаш өнімдерін өндіретін 1 зауыт және
мақтаның ... ... ... 1 зауыт салу қарастырылуда.
Аграрлық салаға қомақты инвестиция тарту үшін оңтайлы шарттарды
қалыптастыру және қаржы институттары мен мемлекеттің ... ... ... жобаларды жүзеге асыру барысында кәсіпкерлер,
қаржы институттары, ... ... және ... үшін АӨК-нің басым бағыттарындағы, әсіресе астық және астық
өнімдерінің, ет және ет ... ... ... ... ... ... сүт және сүт ... жүн және жүн өнімдерінің
өндірісі мен ... ... және қант ... ақ қант ... озық ... ... бағдарға айналу керек» [2 ].
Индустриалды-инновациялық үрдіс ауыл шаруашылығы экономика-сының
жағдайын сипаттайтын маңызды факторлардың бірі ... ... ... ... ... ... үрдіске ықпал ететін өлшемдердің
саналуандылығымен ерекшеленеді. Ал, бұл өңірдің ... ... ... ... беретін тиімді құралдарды жасап
шығаруда шынайы қиындық туғызады. ... ел ... ... және
салалық басымдықтарын нақты айқындап, зерттеу объектісі ретінде басымдықты
инновациялық жобаның анықтамасын дұрыс жасап алу ... ... ... ... сүйене отырып, ресурстарды (қаржы, материалдық,
әкімшілік, ақпараттық, т.б.) салуға негізделген және сапалы оң ... ... ... кешенін «басымдықты инновациялық жоба» деп
сипаттайды.
Біз инновациялық жобаларды ауыл шаруашылығындағы басым ... бөлу ... ... ... жіктемесін ұсынамыз. Қазақстанда іске
асырылып жатқан ... ... ... келе, автор
әлеуметтік, инфрақұрылымдық, ақпараттық, ғылыми-зерттеу, ... мен ... ... ... атап ... Осы ... ... әр бір жобаның мақсаты ... ... ... ... игі ... бағытталатын болады.
Жалпы, тиімділікті бағалау күрделілігі екі ... ... ... ... тиімділік сандық көрсеткіштермен, ал
әлеуметтік тиімділік әдетте сапалық көрсеткіштермен анықталатындықтан,
тиімділікті бағалау ... ... ... да, ... мен
манипулициялау орын алады. Бұдан қоғамдық тиімділікті ... ... ... дайындауға қажеттілік туындайды. Екіншіден, ... ... ... аз ғана немесе белгілі уақыттан кейін ... ... ... ... көбіне ұзақ уақыттан кейін ... ... ... ... ... ... салаларының маңыздылығын
ескермей кетуге болмайды.
Басымдықты инновациялық ... ... ... ... анық ... ... ие ... да, инвестициялық үрдістің
жалпыға ортақ қағидаларына бағынады. Аталмыш ... ... ... және ... ... ... ... мен
үлгілерінің жетерлік теориялық дәйектемесі мен практикалық қолданысы
болмағандықтан, біз ... ... ... ... ... ... ... қатысушылар үшін әкелетін маңызын анықтауға
және басымдықты жобалардың сапалық сипаттарын ... ... ... ... ... ... әдіс ... инвестициялық үрдісті экономикалық жүйелер
шеңберінде көрінетін біртұтас үрдіс ретінде қарастыруға болады. ... ... ... үрдістің жалпы мәні 1 суретте көрсетілді.
Инновациялық жоба экономикалық ұғым ... оның ... ... ... мен ... ... ... ресурстарды
қалыптастырудан және пайдаланудан келіп шығатын қатынастарды сипаттайды.
Инновациялық үрдіс тиімділігін бағалау үлгісі кіріс және ... ... ... ... ... ... Инновациялық
үрдістің тиімділігін бағалау әдістемесінде мұндай үлгі бастапқы ... мен ... ... қатынастардың сипаттамасын көрсетеді.
Үлгіні құрастыру модельдеудің мынадай негізгі кезеңдері бойынша жүзеге
асырылды:
– мәселенің экономикалық мән-мағынасын ашу;
– ЭЕМ-да мәселені ... ... ... шешу ... ... ... ... мәселенің бағдарламалық әзірлемесін немесе көпшілік қолданатын
бағдарламалар жинағын таңдаудың экономикалық дәйектемесін жасау;
– экономикалық-математикалық ... ... ... ... ... ... шешімін алу мақсатында шартты немесе
шынайы сандық ... ... ... ... ... тексеру;
– модельдеуден алынған нәтижелерді талдау және ... ... ... ... және ... мәліметтеріне өзгерістер
енгізу.
1-сурет – Жүйелік әдіс тұрғысынан ... ... ... ... жүзінде кез келген инновациялық жоба ... ... және ... ... ... берілетін бірқатар өлшемдерге
(параметрлерге) тәуелді болады және бұл имитациялық модельдеу ... ... ... тигізеді. Жалпы түрдегі инвестициялық жоба IP
былайша сипатталады:
IP = (Ij, ... Ij - j-ші ... ... j= 1, 2, …, ...... ... k-ші ... кірісі (шығысы), k = 1, 2, …, m;
t – жоба ... ...... мөлшерлемесі.
Әзірлеменің мақсаты инновациялық жобалардың әр түрлі ... ... ... ... ... Бұл үлгіні немесе модельді
экономистер, сарапшылар, риск-менеджерлер, өңірлік және мунипалдық билік
органдары, консалтингтік компаниялар, ... ... ... ... ... кез ... ... субъектілері
пайдаланады (2 сурет).
2 сурет – Инновациялық үрдістің концептуалдық үлгісі
Алға қойылған мақсатқа сәйкес осы үлгінің келесі блоктары ... ... ... ... ... ... енгізу); Өндіру және сату
көлемдерін модельдеу (9-сурет); Инвестицияларды (капиталды ... ... ... ... Айналым капиталын модельдеу;
Жобаның қаржыландыру тәртібін модельдеу; Сценарийлік талдауды модельдеу.
Үлгінің барлық блоктары бір-бірімен байланысты болады және ... ... ... ... ... ... ДАМЫТУДЫҢ БАСЫМДЫ
БАҒЫТТАРЫ
3.1 «Қазақстан – 2050» экономикалық стратегиясы және агроөнеркәсіп
кешеніндегі ұдайы өндірістің инновациялық дамытудың қаржылық ерекшеліктері
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... пен өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру, өндірісті оңтайландыру,
қызмет көрсетуші агроөнеркәсіп құрылымын ... ... үшін ... ... және ... жағдайы мен топырақ-ауа-
райы шарттарын ескере отырып, егістік ... ... ... ... ... технологияларға сүйену, жеп-шөп қорын құру,
негізгі тамақ өнімдерінің өндірісін арттыру, ... оның ... ... ... ... ... егістік алқаптардың құрылымын есептеу үшін 2006-2010 жылдарға
арналған Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіп ... ... ... және ел ... дамытуға қатысты басқа да болжамдарды
пайдаландық. Әр түрлі экономикалық әдістерді, бірінші кезекте, ... және ... ... ... ... ... ... шықтық.
Бұл аграрлық сала мен ... ... ... және ... азық-түлік қауіпсіздігінің қамтамасыз етілуіне жауап ... ... ... анықтауға мүмкіндік берді.
Мәселен, 2011 жылмен салыстырғанда 2015 жылы егістік ... ... ... үлес ... ... 70%-ға дейін
қысқарады, оның ішінде бидай – 68,6%-дан 53,2%-ға дейін ... арпа – ... ... сұлы – ... ... дәндік жүгері – 0,6%-дан 1,1%-ға;
қарақұмық – 0,4%-дан 0,6%-ға; майлы дақылдар – 3,6%-дан ... ... ... ... рапс – ... ... ... дақылдар – 12,9%-дан
15,5%-ға дейін ұлғаяды.
Дәнді дақылдардың егістік алқабы 8,1%-ға, оның ішінде бидай – ... ... ... – 3,6 есе, арпа – 71,2%, сұлы – 2,2 есе, ... – 2 есе, ... – 44,5%, ... дақылдар – 88,1%,
техникалық дақылдар – 2 есе, оның ішінде қант ... – 71,45; ... – 2,4 есе, оның ... күнбағыс – 27,5%, рапс – 14,5%, соя – ... ... ... – 22,3% артады.
Жем-шөп өндірісі бойынша егістік алқаптардың құрылымында пішенге
арналған көпжылдық шөптердің үлес ... ... (4 ... ... ... 2015 жылы ... ... бойынша егістік алқабы
53,3%-ды құрайды, оның ішінде дәнді дақылдар – 58,6%, мақта – 1,8 есе, ... – 69%, ... ... – 26,3% ... ... ... минералды тыңайтқыштар мен өнімділігі
жоғары әрі сапалы тұқым түрлерін себу көлемін арттыру және өзге де ... ауыл ... ... ... ... ... кесте – Қазақстан бойынша өсімдік шаруашылығы өнімдерінің өндірісі
| |2011 ж. ... ... |2015 ж. ... мәлімет) |
|Дақыл түрі | | |
| ... ... ... ... ... |
| ... |ц/га ... |ц/га ... | | |, мың | | |мың |
| | | ... | | ... |
|1. Дәнді | | | | | | ... – |14810 |10,0 |14810 |13710 |16,1 |22057 ... | | | | | | ... ішінде: | | | | | | ... |12648 |9,5 |12016 |10000 |14,0 |14000 ... |34 |7,9 |27 |120 |15,5 |186 ... |1577 |10,5 |1656 |2700 |20 |5400 ... |144 |11,8 |170 |310 |18 |558 ... ... |41,6 |433 |210 |70 |1470 ... |85 |5,6 |48 |90 |12,6 |113 ... |83 |5,7 |39 |120 |12 |144 ... |86 |33,5 |288 |90 |49 |441 ... |10,4 |33 |60 |15,0 |90 ... | | | | | | ... ... | | | | | ... – |899 |х |х |1833 |х |х ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... |7,6 |х |х |8 |х |х ... |204 |23,1 |471 |210 |30 |630 ... | | | | | | ... |17,5 |209,2 |366 |30 |350 |1050 ... ... | | | | | | ... – |670 |х |х |1585 |х |х ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... |129 |6,0 |77 |140 |10,2 |143 ... |455 |6,3 |287 |580 |10 |580 ... |42 |7,9 |33 |600 |12,5 |750 ... |38 |16,4 |62 |250 |25 |625 ... ... |168 |150 |252 |170 |180 |306 ... ... |154 |159 |245 |120 |230 |276 ... ... |43 |131 |56 |45 |200 |90 ... | | | | | | ... |2381 |х |х |2912 |х |х ... | | | | | | ... | | | | | | ... |18445 |х |х |18780 |х |х ... | | | | | | ... ... ... 2015 жылы ... ... себу
көлемі әр бір ауыл шаруашылығы ... ... ... сай 600 мың ... оның ... ... ... – 241
мың тоннаны (40,2%), фосфорлы – 327 мың тоннаны (54,5%) және ... – 32 ... (5,3%) ... ... га егістікке шаққанда 1990 жылы 17 кг, 2005 жылы 18,2 кг минералдық
тыңайтқыш себілсе, 2015 жылы бұл ... 32 кг ... ... ... және ... да іс-шаралардың
нәтижесінде 2005 ... ... 2015 жылы ауыл ... шығымдылығы дәнді дақылдарда – 61%, дәндік жүгеріде – ... – 46,2%, қант ... – 67,3%, ... ...... – 26,6%, ... – 58,2%, т.б. ... қорын құру, мамандану және шоғырлану, мал ... ... ... ендіру агроөнеркәсіп кешенінің өндірісін дамытуда
елеулі маңызға ие болады.
Жем-жөп дақылдарымен қамтамасыз ету және далалық ... ... асыл ... мал ... үлес ... көбейту, халықтың мал
шаруашылығы өнімдеріне деген ... ... және ... да ... іс-шараларды атқару арқылы 2005 жылға қарағанда 2015 жылы ... мен ... ... өнім ... ... ... жылға қарай барлық мал түрлері бойынша мал басы (шартты түрде
есептегенде) – 1,8 есе, қой – 2,2 есе, ... – 1,5 есе, ... – 1,6 ... – 1,7 есе және құс – 1,8 есе көбейіп, мал басы құрылымы өзгеріске
ұшырайды. 2005 жылы ... мал басы ... ... ірі қара ... ... ... қой – 18,1%, доңыз – 5%, жылқы – 14,7%, түйе – 1,6% және
құс – 6,8%-ды ... 2015 жылы бұл ... ... 53,6%, ... 12,4%, 1,6% және 6%-ды ... мал ... ... 2011 жылы 2,4 центнер жем-шөп бірлігі
өндірілсе, 2015 жылы – 3,4 ц ... ... ... ... ... ... өндірісінің өнімдерімен қамтамасыз ету деңгейі 41,2%-ға
өседі.
Нәтижеде мал ... ... 2015 жылы ... есеппен әр сиырдан 2950
кг сүт сауылады (2005 жылмен салыстырғанда 38,7%-ға көп), әр ...... ... ... ... көп), мал ... 95,5 кг-ға дейін ет
өндіріледі (18,5%-ға ... ... ... ... мен мал өнімділігін арттыру
және мал басы санын көбейту ауыл шаруашылығы өнімдері ... ... ... Осылайша, 2002-2015 жж. аралығында ауыл ... ... ... жылдық өсім қарқыны шитті мақтада 3,5%-ды,
картопта – 2,1%, қант қызылшасында – 33,8%, ... – 21,6%, ... ... – 18,2%, ... – 24,2 және ... – 22%-ды ... ... бойынша ауыл шаруашылығы өнімдерінің өндірісі 2005
жылмен салыстырғанда 2015 жылы 3,2 есе және ... ... өсім ... ... ... ... шаруашылығы – тиісінше 2,2 есе және 20%, ... – 4,4 есе және 44% ... және ... ... ... ... ауыл ... салыстырғанда, өнім көлемінің өсімі 92,2% өндіріс көлемін
арттырудан және 7,8% ... ... ... қамтамасыз етілетіні
аңғарылады. Бұл көрсеткіштер тиісінше өсімдік шаруашылығы ... ... және 2,2%; мал ... өнімдерінде – 90 және 10% деңгейінде
көрінеді.
Ауыл ... ... ... мен ... ... озық ... пайдаланбастан, шағын жеке өндіріске бағдарлану басқарудың
едәуір тиімді ұйымдық құрылымдарын ... кері ... ... ... ауыл шаруашылығын тауарларын өндірушілер мен
өңдеушілер ... ... ... ... және ... ... мен ... негізінде дамытудың
перспективті бағыттарына кооперативтер, агроөнеркәсіп кәсіпорындары мен
олардың ... ... ... ... мен қызметтер сапасын бағалаудың халықаралық жүйесіне сәйкес
келетін ... ... ... ... стандарттау жүйесіне
қажеттілік туындайды.
Экономиканы кластерлік дамыту үшін ... ... құру ... атап
айтқанда, өндірістік инфрақұрылымға ... және ... ... ... ... өндірісті дамыту керек. Бұл үшін
экономикалық өсім сапасы мен қарқынына инвестициялық ... ... ... ... ... ғылым сыйымды және қосылған құны
жоғары өндірістерді іске қосу керек.
2002-2005 және 2006-2010 ... ... ... ... ... құны ... ... тиісінше 55,3% және 40,1%, көкөніс – 32,1 ... ... – 100,1 және 41,5%; ... – 54,3 және 26,5%; ... – 52,1 және 27,3%; ... – 111,8 және 46%; мүйізді ірі қара мал
еті – 80 және 29,9%; ... еті – 32,0 және 10,8%; қой еті – 23,2 ... ... еті – 57 және 18,7%; түйе еті – 25,0 және 10,3%; сүт – ... 21,6%; ... – 24,8 және 14,1%; жүн – 30,6 және 26,1% ... ... сату ... да өсіп, 2002-2005 және 2006-2010 жылдарға
қарағанда 2011-2015 жылдары астық бағасы орташа есеппен ... 70,2% ... ... – 51,7 және 43%; ... – 119,9 және 50,6%; ... – 67,7
және 33,3%; қант қызылшасы – 69,5 және 14,6%; мақта – 156,6 және ... ірі қара мал еті – 66,8 және 26%; қой еті – 33,2 және 20,4%; ... – 73,9 және 24,9%; құс еті – 39,8 және 18%; түйе еті – 28,6 және ... – 60,4 және 23,3%; ... – 38,2 және 18,9%; жүн – 39,6 және ... ... ... өнімдері бағасының өсу қарқыны өзіндік құнның ... ... ... ... ақталуына (рентабельділік деңгейінің
көтерілуіне) мүмкіндік береді. Осылайша, 2015 жылы рентабельділік ... ... ... ... – 38,6%; ... – 39,2%; ... ... қант қызылшасында – 24,8%; мақтада – 41,6%; мүйізді ірі қара мал
етінде – 24,3%; доңыз етінде – 23,9%; қой ... – 23,4%; ... ... ... құс ... – 20,1%; түйе етінде – 19,1%; сүтте – 33,2%; ... ... және ... – 8,9% ... ... ... ұйымына кіру кезеңінде ауыл шаруашылығы өндірісін
қаржылық қолдау
Отандық ауыл шаруашылығы өнімдері мен ... ... ... халықаралық стандарттарға сәйкес келмейді, ал сату бағалары
көптеген ... ... ... ... ... толық жаппайды.
Сондықтан, ауыл ... ... ... ... көп ... немесе болмашы пайдаға қол жеткізеді, әрине, бұл кеңейтілген ... ... ... ... ... Сонымен қатар, олар
айналым құралдарының жоқтығынан, қаржы ресурстарының жетіспеушілігінен,
электр энергиясы мен жанар-жағар май ... тым ... ... ... өнім ... төмендетуге және өзіндік құнды ... ... ... ... ... үшін кәсіпорындарға еліміздің
агроөнеркәсіп кешенінде жаңа технлогиялар мен құрал-жабдықтардың қолданысын
ұйымдастыруы және игеруі үшін ... ... ... ... ... ... ... көлемін арттыру, жаңа технологиялық құрал-
жабдықтар мен ... ... алу ... ... механизмді
жетілдіру қажет.
Мал шаруашылығы өнімдерінің бәсекеге ... ... ... бірден арттыруға елеулі септігін тигізеді. Осы ... ... ... мен ... ерекшеліктерін ескере отырып, дамыту
керек. Біздің ... ... ... ... ... өзінен-ақ едәуір арзан (18-20%) ... ... ... ... ... болады, сөзсіз, бұл отандық мал ... ... ... ... Мал шаруашылығының тиімділігін көтеру
үшін Республикадағы орта және ірі ... ... ... ... ... ... бағдарламаны әзірлеп, тиісті мөлшерде қаржылай
қолдау көрсету қажет.
Өңдеу өнеркәсібі өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру бүгінгі
күннің ... ... ... ... Елдегі тамақ өнеркәсібінің
бар әлеуеті ... ... мен ... ... ... ... ет ... өнімдеріне деген қажеттіліктерін толық қанағаттандыруға жеткілікті
болып табылады.
Соңғы жылдары негізгі тамақ ... ... мен ... ... ... өнім ... ... және өнім түрлерінің
көбейгені байқалуда. ... де, ... ... ... АӨК ... ... өзара есеп айырысу жүйесінің
жетілмеуі, энергия ресустары бағасының және ... ... ... ... өсуі ... ... ... отыр. Осының бәрі жалпы
өндіріс көлеміндегі ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеу үлесінің азайюына алып
келді. ... ... АӨК ... оның ішінде өндірушілер,
өңдеушілер және сауда ұйымдары арасындағы өзара экономикалық байланыстардың
дамымауы, серіктестік құру үшін ... ... ... баға ... ...... бағаның ауыл
шаруашылығы тауарларын ... үшін ... ... жабуға қажетті
деңгейден төмен, ал өңдеушілер үшін ... ... ... ... ... жоғары болуы кері әсерін тигізуде.
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу көлемінің өте төмен болуы ... ... ... өнім ... ... түрде аз болуынан,
яғни шикізаттың барынша терең өңделмеуінен ... ... ... майы ... ... 25%, арнайы мамандандырылған зауыттарда – 40-
45%, ал алма ...... 56-60 және 90% ... ... ... ... дамыту үшін ауыл шаруашылығы шикізатын терең
өңдеуге баса мән бере отырып, мұнда ... ... ... ... ... құны ... ... өндірісіне басымдық таныту қажет.
ДСҰ-на кіруіне байланысты Қазақстанның ТМД мемлекеттерімен және ... ... ... ... одан әрі ... ... ... бойынша, ауыл шаруашылығы тауарларының өндірісінде
экспорттың үлесі ұлғайып, азық-түлік ... ... ... ... ... бұл ... ... асуы не аспауы отандық нарықтың
қорғалу деңгейіне байланысты болады.
Әлемдік тәжірибе негізінде ... ... ... ... ... немесе оның экспортын ынталандыратын құралдарды пайдалану қажет.
Біз сары май ... ... ... ... ... ... ... теңге және кедендік салықты 30% көлемінде бекітуді ... ... ... ... ішкі ... кіру ... БҰҰ ... бағалау нәтижелері бойынша, өз нарығын ... ... ... елдерге қарағанда 2-4 есе жоғары екенін айта
кету керек.
Ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеуді салық-несие, бюджет және ... ... ... ... ... тапсырыстар мен
бағдарламаларды әзірлеу, еңбек шарттары мен қатынастарын және еңбекақы
төлеу ... ... ... ... ... және қалпына келтіру,
мемлекеттік немесе муниципалдық меншіктегі ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... әр ... ... бойынша жүзеге
асыру қажет.
Ауыл шаруашылығы экспортын кеңейту – сұранысты арттыру есебінен ауыл
шаруашылығы тауарларын өндірушілерді ... ... ауыл ... тиімділігі мен инвестициялық тартымдылығын көтеруге бағытталған
тәсілдердің бірі болып табылады.
Экспорттаушыларды мемлекеттік ынталандыруға, ... ... ... ...... ... ... әлемдік
стандарттарға сай өнімді сертификаттау процедураларын жүргізу, өнімнің
әлемдік нарыққа шығуына ... ... ... ... ... ... талаптарына сәйкес, Қазақстан импорттық кедендік алымдарды асыруға
болмайтын ең жоғарғы тарифтік мөлшерлеме шегін және имплементациялық ... қол ... ... ... ... ... ДСҰ-на кіру жөніндегі көліссөздер барысында жасаған
алғашқы ... ... ... ... ... ... ... 48%, ал соңғы деңгейін 37% мөлшерінде бекіту көзделді. ... ... ... тарифтерден асып түсетіндіктен, дәйекті деп
есептелді. ДСҰ-на мүше елдермен салыстырғанда кедендік ... ... оның ... ... ... ... дейін көтеруге тырысады.
Осындай тактиканы ұстана отырып, Қазақстанның осы елдермен шамалас кедендік
қорғау ... қол ... ... ... ... ... ... азайтуға болатын барынша ықтимал шектерін анықтау
кезінде дифференцияланған әдістерді пайдаланғаны дұрыс. Яғни, ... ... ... аз, ... ... ... қысқартуға кетеді. Икемсіз тауар
топтарына тірі жануарлар, малдан шығатын өнімдер, өсімдік шырындары мен
қоспалары, ... ... ... мен өнімдер жатады. Ал, ет және
қосалқы тағамдық ет ... ... ... ... ... ... ... икемді тауар топтарында кедендік тарифтер барынша аз мөлшерде
төмендетіледі.
Жиынтық қолдау шараларының ... ... және ... ... өте ... ... ДСҰ талабы бойынша ауыл шаруашылығы
тауарларын өндірушілерге көрсетілетін қолдау ... бәрі ... ... сай ... ақша ... ... және үш жылдық ... ... ... ... шектеп, өндірісті ынталандыруға
бағытталған іс-шаралар ... ... асып ... ... онда ... кіруге үміткер елдер олардың ауқымын белгіленген мерзімде, әдетте, ... ... ... жыл ... ... ... сұранысты кеңейту үшін өндірушілердің ... ... ... ... яғни экспорттаушыларды қолдайтын іс-шараларды да
атқару қажет. Мәселен, экспорттық несиелерді ... ... ... стандарттарға сәйкестендіру, экспорттық субсидияларды
ескере отырып, өнімнің сатылымына мемлекеттік қолдау көрсету керек.
Өндірушілердің шығындарын азайтуға бағытталған іс-шаралар да нарықтық
қатынастарды ... ... ... ... Осы ... ... қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылығын несиелендіру жүйесін
жетілдіру керек. Мұнда несие бөлу ... ... ... ... ликвидті (өтімді) мүлікті кепілге алу арқылы несие беруге ... ... ... ... мемлекеттің қатысуынсыз пайыздық
мөлшерлемені субсидияландыру ... ... ... ... көлемін ұлғайту үшін барлық аудандарда ... ... ... ... ... ... үшін
корпорацияның жарғылық капиталын арттыруға бюджеттен қосымша қаражат тарту,
ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілердің ... ... ... қорғау
үшін өзара сақтандыру қоғамдарының жүйесін құру керек.
Лизингтік қор қаржысы ... ... қоса қор ... да
ұсынатын тауар өндірушілер арасында үлестірілу ... Бұл ... ... ... ... ... ... жақсарту үшін макро-экономикалық
тұрақтылық пен валюта бағамының тұрақтылығын қамтамасыз ету, меншік құқығын
айқын көрсететін және қорғайтын ... ... ... ... мен астық жазбалары жүйесін енгізу қажет.
Мемлекеттің аграрлық ... ... ... ... әсіресе инфрақұрылымды – жол, су және ... ... және ... ... ... ... ... нарықтық ақпаратқа қолжетімділігін арттыруға, АӨК-нің барлық
салаларында инвестиция үшін ... ... ... және ... ... өсімін қамтамасыз етуге де едәуір көңіл бөліну керек.
Сондай-ақ, фермерлердің материалды-техникалық жабдықталу ... ... ауыл ... ... ... және өнім ... ... жетістіктерді ендіруге бағытталған ... кең ... ... бұл шаралар мемлекеттің нарыққа тікелей араласуын азайтып
қана қоймай, өндірістің тиімділігін ... оң ... ... ... ... ауыл шаруашылығынан тыс салалар бойынша
да жұмыспен қамту мәселелерін шешу ... ... ... күні шамамен
барлық кәсіпорындарда жұмысшы күшінің артықтығы анық байқалады, әрине бұл
еңбек өнімділігінің азаюына алып келеді.
Елдегі басты ... бірі – ... ... ... ашық
еместігі. Бюджеттік жіктеме бөлімдері жүзеге ... ... сай ... және ... ... көрсетуі керек. Сәйкесінше
бюджеттік жіктеуіштерді жан-жақты айқындау және бюджеттің ашықтығын күшейту
қажет. Әсіресе, бұны ауыл ... ... ... көрсетуге
бағытталған өңірлік бюджеттерге қатысты қолданған жөн. Кедендік ... ... ... қамтамасыз ету сомасы төлеуге жататын кедендік
төлемдер мен ... ... ... болмау керек. Кедендік органдар
кедендік төлемдер мен салықтардың төленуін ... ету ... ... қабылдайды.
Жекелеген өнім түрлері бойынша отандық азық-түлік нарығын қорғау ... ... ... ... ... үшін ... ... сары май нарығын қорғау көрсеткішін (коэффициентін) бірден кем
(0,94) етіп ... бұл ... ... көрсетеді;
- қолданыстағы кедендік алым мөлшерін 20% етіп бекіту;
- тарифтік квотаны белгілеу, яғни ішкі нарықта импорттық майды әлемдік
деңгейден төмен (арзан) бағамен ... ... ... май ... 60% мөлшерінде бекіту, бұл импорттық май
бағасының қазақстандық тауар өндірушілердің бағасына шамалас деңгейде
белгілеуіне алып ... ... ... ... ... пен ... баға бұрыңғы
деңгейде сақталады, тек қана көтерме сататын делдалдардың табысы өзгереді,
ал сырттан ... ... мен ... ... көтерме бағалалары
теңеседі.
Нәтижеде, нарыққа шығарылатын еттің бағасы 20% ... алым ... құн ... қоса есептегенде тоннасына 0,6 мың доллардан аспайды.
Есептеулерден аңғарылғандай, сырттан әкелінетін құс еті ... құс ... 15-20% ... ... ... етті ... ... түсетін
пайданың негізгі бөлігі импорттаушының иелігінде қалады.
Құс етінің демпингтік жағдайында демпинг айырмасы экспорттық бағаның
2%-нан, ал ... ... ... ... ... ... 3%-нан асса
(қазақстандық нарықта – 94%) демпингке ... ... ... ... Отандық
нарықты қорғауға бағытталған бұл тариф сатып алушы-лардың төлем қабілетті
сұранысына әсер ... ... ет ... ... ... ... ... сәйкес келетін баға бойынша жеткізіледі.
Есептеулер ішкі баға мен көтерме баға ... 2,7 есе ... ... 1,2 ... ... ... ... көкөніс консервілері нарығы ... ... ... ... ... қабілеттілік индексі көкөніс консервілерінде
– 0,78, қызанақ (томат) консервілерінде – 0,49 деңгейінде көрінуде. Мұндай
жағдай консерв ... ... және ... ... Мәселен, импорт құрылымында қызанақ (томат) 44,8%, көк бұршақ –
18,2%, қант жүгерісі – 15,0% үлеске ие. ... ... ... әлеуеттің бар екенін ескере отырып, нарықтың ықтимал сыйымдылығы
мен өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... Бұл импорттың үлесін 89,6%-дан ... ... ... ... ... қорғау үшін импорттық квотаны 8 мың тонна мөлшерінде
бекіту ұсынылады. Себебі, отандық күріш ... ... бет ... ... ... ... стандарттардан 1,5 есе асып отыр.
Бау-бақша шаруашылығының қарқынды дамуына негізделе отырып, батыс
өңірдің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ... ... ... қысқарту
керек.
Экспорттаушыға берілуі мүмкін ... ... мәні ... ... = (Бі + Ка + Тш) – ... Экс – ... субсидия мөлшері;
Бі – экспорттық тауар өндіру кезінде ... ... ... ... ... алуға мүмкіндік беретін ішкі баға;
Ка – экспорттаушы елдің шекарасында ұсталатын ... ...... ... ... бағалар қолданылатын жерлер мен орындарға
дейін жеткізуге кететін тасымал ... ... ... ... бір ... шаққанда Таяу
Шығыста – 13-14, Шығыс Еуропада – 9-11, Батыс Еуропада – 14-15, ... – 15-16 ... ... ЕО ... әлемдік бағаның 46%-ы, ал
Қазақстанда – 8-10%-ы мөлшерінде субсидия төленеді.
Қаржылық қызмет ... ... әлі ... ... ... ... ... шаруашылықпен айналысатын ауылдық тұрғындардың қаржы ресурстарын
пайдалану мүмкіншілігі жоқтың қасы. Тұрғындарды қаржылай ... ... ... шаруашылықтарын едәуір күшейтуге, тауар көлемін арттыруға және
өңдеуші кәсіпорындарды отандық ... ... ... ... ... ... ... беру үшін республика бойынша шаруашылықтардың
табысына ... ... ... елді ... жермен, үй
жануарларымен, т.б. қамтамасыз етілу ... ... ... қатарлы
шаруашылықтарды ажырату) қажет. Ауылдар мен елді мекендердің ... ... ... ... ... ... құрал-
жабдықтарға және өңдеу технологияларына мұқтаждығын, өнім ... және сату ... ... қажетті қаражат көлемін дұрыс
айқындауға мүмкіндік береді.
Ауыл шаруашылығы өнімдері мен тауарларын өндірушілердің ... ... ... ... ... қамтамасыз ету
мүмкін емес. Сондықтан, осы саланы мемлекеттік қолдаудың ... ... ... ... нарығы үшін жоғары сапалы өнім өндіру және заманауи ... мен жаңа ... ... ... ... ауыл ... ... құрамынан шағын өңдеуші
кешендерді, өндірістерді және жекелеген цехтарды құруға мемлекеттен
дотация беру;
- ауылдық елді ... ауыл ... ... ... және ... ... кәсіпорындарды жылдық 5-8% үстемемен
әрі жеңілдетілген шарттармен орта және ұзақ мерзімді несиелендіру
жүйесін қалыптастыру;
- әлемдік стандарттар мен талаптарға ... ... мал ... мен
өсімдік шаруашылығы үшін жем өндіру кезінде құрама жем өнеркәсібін,
сондай-ақ жаңа ... ... ... өнім ... мен
түрлерін арттыру мақсатында ауыл ... ... ... ... ... тұрған кәсіпорындарды жыл сайын өнім өндіру
көлемін 50%-ға көбейту шартымен субсидияландыру;
- жеміс-жидек және көкөніс ... жүн, тері ... ішік ... ... ... ... ... құруға
субсидиялар мен несиелер беру;
- бәсекеге ... ... ету ... ... ... үшін өнім өндіретін кәсіпорындарды 5 ... ... және ... төлемдерден босату және субсидияландыру;
- ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін халықаралық бірлестіктер ... ... ... ... ... 3 ... ... төлемдерінен босату және субсидияландыру;
- өңдеуші өндірістерді дамытудың басым бағыттары ретінде белгіленген
үкіметтік бағдарламалар аясында шетелдік капиталдың қатысуымен ... ауыл ... ... ... ... ... ... мерзімге салық төлемдерінен босату ... өз ... ... ... ... өндіріс кәсіпорындарына
мемлекет тарапынан ... ... ... және
халықаралық жәрмеңкелерге, көрмелерге, жарнамалық іс-шараларға
қатысу үшін көмек беру;
- өндіруші ... ... мен ... ... ... қажетті ақпаратты қамтитын халықаралық жарнамалық анықтама
кітапшаларымен, техника және құрал-жабдық үлгілерінің каталогтарымен
қамтамасыз етуде мемлекеттен ... ... ... ... ... ... өңдеуші өндіріс
кәсіпорындарын кедендік төлемдерден босату және импорттайтын құрал-
жабдықтары үшін 3 жыл бойы ... ... ... ... экспорттың ең кемі 3,25%-ына ие сала ... деп ... ... ... ... ... 2000 ... тауар түрлері бойынша былайша жүзеге асты: ауыл ... – 0,18%, ... ... – 0,02%. ... ... ... саудаға қатысудан қандай да бір қомақты пайдаға кенелу, сөзсіз, өте
қиын. Олай болса, әлемдік ... ... ... үшін Қазақстан, бірінші
кезекте, экспортқа бағдарланған өндірістерді құруға және ... ... ... ... тек ... ... және бидай ұны ғана жеткілікті экспорттық
әлеуетке ие. ... де, сапа ... ... және тасымалдау
мүмкіншіліктерінің шектелуінен астық экспортында азаю тенденциясы орын ... ... ... ... ... (мұқтаждығы) шамамен 12 млн.
тоннаны құрайды. Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... 1 ... астық өндірудің орташа
өзіндік құны 63$-ға тең. Мәселен, ... ... ... астық
өндірудің орташа өзіндік құны ең төмен Канада мен Австралияда бұл көрсеткіш
70$, АҚШ-та – 100$, Германияда – 140$. Бұл ... ... ... әлемдік стандарттарға дейін көтерген жағдайда оның әлемдік
нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін едәуір жақсартуға болатынын дәлелдейді.
Қазіргі таңда Қазақстанның импорттық құрылымында ауыл ... ... ... ... 8%-ды ... Ауыл ... ... өнімдерінің импортында негізгі үлес қосылған құны жоғары ... ... ... ішкі ... қажеттіліктің ірімшікте 10,6%,
сырда – 10,9%, сары майда – 10,3%, маргаринде – 40,2 және ...... ... есебінен қамтамасыз етіледі. Ішкі қажеттіліктерді толық
қанағаттандыру үшін елімізге ауыл шаруашылығы және ... ... ... ... ... атап айтқанда, май мен өсімдік
майларының 58%-ы, шұжық өнімдерінің – 50%-ы, ... – 49%-ы, ... 94%-ы, ... ... 82%-ы импортталады. Яғни, бірқатар
азық-түлік тауарлары бойынша жалпы жылдық тұтыну ... ... ... ... ... ... Бұл азды-көпті тарифтік ... ... ... жағдайда болып жатқан іс.
Отандық ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілерді мемлекеттік
қолдаудың тиімді ... бірі ... ... ... Экспорттаушы елдердің бәрінде дерлік экспортты ынталандыру
мақсатында кеңінен пайдаланылатын экспорттық ... ... ... Оның ... ... ... шығу ... жоқтығы
мен ірі әлемдік нарықтардан алшақтығы қазақстандық өнімді тасымалдауға
кететін қосымша шығындардың ... және ... ... алып келіп жатқаны рас. Қазақстандық өнімнің өзіндік құнында
тасымалдау ... ...... ... 20-25%-ды құрайды, ал бұл
көрсеткіш Еуропада және теңіз бен мұхитқа ... ... ... аспайды.
Есептеу мәліметтері бойынша, орташа нарықтық ... 68,3 АҚШ ... 1 ... ... ... ... жеткізу шығыны 25,62 АҚШ
долларын немесе оның ... ... ... ... ... Олай ... ... тым жоғарылығынан кейбір өнім түрлерінің бәсекеге
қабілеттілігі ... ... ... ... ... – Қазақстанда ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілерге
берілетін субсидия мөлшері («сары қоржын») ... ... ... |Сатылған |Бөлінуге |Бюджетке ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... |көлемі, |мөлшері, |
| ... | ... ... ... |млрд. теңге |
| |көрсеткіші | |(2 х 3) ... |(4-5) ... |0,45 |195 |89,3 |9,2 |80,1 ... |0,41 |245 |99,7 |10,1 |89,6 ... |0,34 |295 |101,6 |11,1 |90,5 ... |0,30 |354 |107,3 |12,8 |94,5 ... |0,29 |423 |123 |17,4 |105,6 ... | |302 |104 |12,0 |92 ... | | | | | ... |765 |222,1 |30,1 |192 |
|5 жж. | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... |0,29 |810 |235,5 |34,5 |201 ... ... ... ... қорғау көрсеткіштері
әдістемесін, жалпы өндірілген және ... өнім ... ... ... бойынша субсидия мөлшерін анықтаймыз. Есептеулер ... ауыл ... ... өндірушілерге берілетін субсидия
мөлшері 2006-2010 ... ... ... жж. орташа есеппен 2,1
есеге артып, жалпы өнім құрылымында ... ... ... ... ... ... қоржын» бойынша қолдау шараларына жалпы
ауыл шаруашылығы өнімдері құнының 10%-ы ескеріле отырып, ... ... ... ... ... ... ... бюджеттің
мүмкіншіліктеріне қарай анықталып, «сары қоржынның» ... ... 56%-ға ... ... көзделді (5 кесте).
Сонымен, жоғары айтылғандарды қорыта келе және ... ... ... ... кіру кезеңінде агроөнеркәсіп
кешеніндегі қаржы-несие қатынастарының түрлерін ... ... ... ... ... ... және аграрлық саланың бәсекеге
қабілеттілігін арттыруға бағытталған ... ... ... баға белгілеу саласында:
1. Ауыл шаруашылығында қолдану үшін «Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... баға ... ... және осы тепе-теңдіктің бұзылуынан туындайтын
шығындарды өтеу туралы» Заң дайындап, қабылдау қажет, мұнда аграрлық
азық-түлік өнімдерінің маңызды түрлеріне ... ... ... ... ... ерекше назар аудару керек.
2. Шығындарды өтеуге және ... бір ... ... табуға мүмкіндік
беретін кепілдікті бағалармен форвардтық мәмілелер ... ... ... ... ... алу ... 50%-ға ... ұлғайтып,
көктемгі дала жұмыстары мен жиын-терім ... дер ... және ... өнім ... ... жасау қажет.
Несиелендіру саласында:
1. Қысқа мерзімді (ағымдық шығындар үшін) және ұзақ мерзімді (негізгі
құралдарды толықтыру үшін) ... ... ... ... ... Мұнда қысқа мерзімді несиелерді жылдық 10-12%, ұзақ
мерзімді ...... 3-5% ... беру ... Бұл ауыл ... өндірушілерін қолжетімді несие
ресурстарымен ... ... және ... қайтарымдылығын
арттыруға оң септігін тигізеді.
2. Ұзақ мерзімді инвестициялаудың қосымша көзі ретінде ауыл шаруашылығы
мақсатындағы ... ... ... жүйесін енгізу керек.
3. Жеке қосалқы шаруашылықтарды дамытуға арналған шағын несие беру
шараларын әзірлеу, бұл үшін ... ... ... табысына
мониторинг жүргізу (ауылдық елді мекендерде жермен, үй жануарларымен, т.б.
қамтамасыз етілу деңгейі бойынша алдыңғы ... ... ... ... аумақтар мен елді мекендердің ауыл ... ... ... ... өңдеуші кешендердің жұмысын және ... ... ... ... ... керек.
6 кесте – ДСҰ-на кіру кезеңінде Қазақстанның агроөнеркәсіп кешенін
мемлекеттік қаржылай қолдау
млрд. ... |2005 ж. ... ... жж. |
| ... |жж. ... ... |
| | ... | |
|1 |2 |3 |4 ... ... ... | | | ... ... барлығы |113 |2454 |491 ... ... | | | ... ... ... ... | | | ... қаражат (СжәнеД) |45 |575 |115 ... ... ... қаржыландыру|65 |1879 |376 ... ... | | | ... ... ... | | | ... ... қолдау («сары |6 |1105 |221 ... | | | ... ... ... | | | ... ... ... ... |62 |774 |155 ... | | | ... ... қаржыландыруда | | | ... ... ... | | | ... ... ... | | | ... ... ... ... % |8,8 |- |59 |
|1 га ... шаққанда агроөнеркәсіп | | | ... ... ... қолдау |3120 |- |20904 ... ... | | | |
|1 га ... шаққанда ауыл | | | ... ... ... |273 |- |8289 ... ... мөлшері, теңге | | | ... ... ... үшін лизинг мерзімін тозғанға дейін ұзарту, бірінші жарнаның
мөлшерін ... ... ... ... ... жүргізу кезінде
қойылатын үстеме ақыны ең төменгі мөлшерге дейін түсіру ... ... ... ... кедендік төлемдер мен салықтарды, оның
ішінде ... ... ... ... ең кемі 3 жылға жасалатын
келісімшарт бойынша пайда салығын төлеуден босату;
3. Лизинг мәмілелерін ... ... мен ... ... ... ... бірінші жылы 90%-ға, кейінгі бес жылда 50%-ға
төмендету керек. Сондай-ақ инвестициялық құрылымдар үшін мүлік салығын 50%-
ға дейін азайтуды ... ... салу ... ... ... мен ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілердің
салық жүктемелерін «теңестіру» үшін ауыл ... ... ... ... ... ... ... немесе ҚҚС бойынша салық
мөлшерлемесін азайту керек. Бұл әдіс ауыл ... ... ... ... көшкен өндірістерді ынталандыру тұрғысынан өте
маңызды.
2. Жерді өндірістің негізгі құралы деп ... ауыл ... ... мен ... ... ... патенттік салық салу
жүйесін жетілдіру және шаруа (фермер) қожалықтары үшін бірыңғай жер ... ... ... қажет.
Сақтандыру саласында:
1. «Республикалық ауыл шаруашылығы сақтандыру қоры ... ... ... ... Республикалық бюджет қаражатын қатыстыру арқылы ауыл шаруашылығы
дақылдарының өнімін сақтандыру кезінде тәуекелдерді ... ... ... керек. Бірінші кезеңде қайта сақтандыру ... ... ... ... ... ... Бұл қайта
сақтандыру кезінде де мемлекет қаржысының ... ... ... Банк ... ... ... ... бюджет есебінен
субсидияландыруды қолға алу керек.
Кедендік тарифтерді реттеу саласында:
1. Отандық тауар өндірушілерді ... үшін ... ... ... ... ... ... тарифтерді, экспорттық-импорттық
субсидияларды, демпингке қарсы тарифтерді, импорттық квоталарды, ... ... ... ... қажет.
2. Мемлекет ауыл шаруашылығы өнімдерінің ... ... ... ... ... ... ... шығындарын экспорттық субсидия
есебінен жабуды өз міндетіне алу керек.
Бүгінгі күні Қазақстанда экспорттық-импорттық және ішкі ... ... ... тасымалдауда қолданылатын дифференцияланған тарифтер
жүйесі Тарифтер және сауда бойынша Бас келісімнің 3-ші және 11-ші ... ... ... баптарда ДСҰ-на мүше елдер үшін сырттан әкелінетін
тауарларға ұлттық режимнің қолданылатыны және экспортқа шек қойылмайтыны
баяндалады.
Сондықтан, ДСҰ-на ... ... ... ... ... мен
тәжірибесін жою қажеттілігі ... ... ... ... бар ... ... таза экономикалық пайдаға кенелу
үшін төмендегі іс-шараларды атқару керек:
- қызметтер мен ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін барынша азайту;
- ағымдық шот бойынша төлем балансының оң қалдығын сақтап қалу;
- жеке ... ... ... қарыштап өсуіне жол бермеу;
- экономикалық экспансия саясатын дайындау және жүзеге асыру;
- ұлттық ақшаның ... ... ... ... ... тұру;
- Қазақстанның экспорттық тауарына қарсы компенсациялық тергеулердің
туындауына жол бермеу үшін елдегі экспортқа ... ... ... ... осылайша берілуі мүмкін жалпы субсидия
мөлшерінің тауар құнының 5%-ынан асып кетпеуін және ... ... ... шығындарын жабуға және қарызды тікелей өшіруге
жұмсалмауын қадағалау;
- шетелдік нарықтарда қазақстандық тауарларға ... ... ... ... жол ... үшін экспорттаушы-лармен
бірлесе отырып, белгілі бір тауар түрі ... ... ... субсидия
деңгейін осы өнімнің бір бірлікке шаққандағы ... ... ... етіп ... ... ... кешенін даярлау;
- Қазақстандағы өңдеу өнеркәсібі өнімдерінің экспортын субсидияландыру
мүмкіншіліктерін талдау және қарастыру;
- Қазақстан ДСҰ-на кіргеннен ... ауыл ... ... ... алымдарды енгізу бағытында дайындық жұмыстарын жүргізу.
Сонымен, мемлекеттік қаржылай қолдау төрт негізгі ... ... ... Атап ... ... инфрақұрылымды және ұлттық
бәсекелестік артықшылықтарды дамыту, өнім ... ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
Индустриаландыру инновациялық әзірлемелерді ендіру мен ғылыми дәйекті
агротехнологияларды қатаң сақтау ... ... ... ... ... ... етілу керек.
Аграрлық өндірістің инфрақұрылымын дамыту үшін өнім ... ... ... үлгісін құру, халықаралық стандарттарға сай қаржылық және
ақпараттық-маркетингтік жүйелерді қалыптастыру, ... ... ету үшін ... ... ... жіті ... керек.
Аграрлық саладағы ауыл шаруашылығы құрылымдарының бәсекелестік
артықшылықтарын дамыту үшін бәсекеге қабілетті өнім мен ... ... ... ... ... ... зор. Яғни, мұнда шикізат өндіру мен
өңдеуге кететін шығындарды азайтуға, ішкі ... ... ... ... ... әр түрлі ... ... ... өнім ... сан ... ... ... өңдеуге арналған өндірістік қуатты ... ... ... ... меншікті энергия көздерімен және
инвестициялық қаражатпен қамту ... ... ... ... ... өнімділігі мен өнім сапасын жақсарту, технологияларды жетілдіру
және құрал-жабдықтарды жаңғырту үрдісінің ... ... ... қатынастарды дамыту керек.
Азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп-қатер төндірмес үшін ішкі нарықты
мемлекеттік реттеу қажет. ... ... ... ... еңбек
өнімділігін арттыру, жер деградациясының ... алу, су және ... ... пайдалану секілді бірінші кезектегі мәселелерді жүйелі
шешу және жоғары ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
3.3 Агроөнеркәсіп кешенін инновациялық дамытудың перспективалары
Экономика салаларының түгел дерлік нарықтық ... ... ... өтуі мемлекеттің реттеуші қызметінің қатысуынсыз ... ауыр ... ... (жер ... ... ... түрлері
мен тұқым шаруашылығы жүйесінің бұзылатынын, өндірістің құлдырайтынын және
осының ... ... ... ... өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейі
тым төмендейтінін, кеңейтілген ұдайы өндіріс шарттарының ... ... ... ... тиімді дамыту және бәсекеге
қабілеттілікті күшейту үшін мемлекеттік қаржылай ... ... ... ... ... бағасы ауыл шаруашылығы өнімдерінің
өндірісіне кететін ... ... ... ... құнның жартысынан
көбін) құрайды. Ендеше, машиналар мен құрал-жабдықтар және минералды
тыңайтқыштардың ... ... ... ... құн ... азайтуды, ауыл
шаруашылығы тауарларын өндірушілерге техника сатып алу үшін оның ... ... ... субсидия беруді ұсынамыз.
Өнім сатуда және нарықтық баға кепілдікті ... ... ... ... ... ... белгілеуде кепілдікті бағаларды қолдану керек.
Мемлекеттік ресурстарға өнім сатып алу үшін фьючерстік және ... ... ... ... ... ... ... агроөнеркәсіп өндірісін мемлекеттік
несиелендіру көлемі 2011 жылмен салыстырғанда 2015 жылы 2,6 есе ... ... ... ... жылы ... ... жалпы несие көлемінің 12,2%-ы азық-
түлік астығын сатып алу мен сақтауға, 25,9%-ы – көктемгі дала жұмыстары мен
жиын-терім науқанын ұйымдастыруға, 16,4%-ы – ... ... ... ... несиелендіруге, 18,1%-ы – техникамен жабдықтау (лизинг)
бойынша сыйақыны өтеуге беріледі. Осы ... ... ... 2,5 есе ... 169 ... теңгені құрайды. Оның ішінде ветеринарлық іс-
шараларды жүргізуге 8,3%, өсімдіктерді қорғауға – 3,4%, жер ... ... мал ... – 13,9%, ауыл ... ... өңдеуге –
4,7%, ауыл ... ... ... – 8,5% ... ... ... ... шаруашылығы өндірісінің тұрақты дамуын қаржылай қамтамасыз ету
үшін 2015 жылы мемлекеттік бюджеттен 337 ... ... оның ... ауыл
шаруашылығы тауарларын өндірушілерді қолдауға – 119,6 млрд. ... ... ... ... ... – 217,7 млрд. теңге (64,5%) бөлінеді.
Мемлекеттік қаржылай ... ... ... ... қаражаттың үлес
салмағын 2010 жылмен салыстырғанда 2015 жылы ЖІӨ-де 1,6%-дан 3,5%-ға,
бюджеттің шығыс ... ... ... ауыл шаруашылығының ЖІӨ-нде
19,0%-дан 39,7%-ға, ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру шығындарында ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қолдау салықтық жеңілдіктер (заңды
тұлғаларға патент және шаруа (фермер) қожалықтарына ... жер ... ... да ... ... ... ауыл шаруашылығы өнімдерін
өндіру көлемінің ұлғаюына байланысты салықтық жеңілдіктер мөлшері 2015 жылы
36,5 ... ... ... (7 ... кесте – Қазақстанның ауыл шаруашылығы өндірістерін мемлекеттік қаржы
ресурстарымен қамтамасыз етуге қатысты болжамдық есептеулер
|Көрсеткіш |2011 ж. |2012 ж. |2015 ж. |
| | | ... ... ... ... |4560 |6475 |10160 ... ... ЖІӨ, млрд. теңге |395 |712 |1255 ... ... ... млрд. теңге |1280 |1563 |2524 ... ... ... ... | | ...... млрд. теңге |75,0 |136 |337 ... ... | | | ... ауыл ... ... |47,3 |69,4 |119,6 ... қолдауға, оның ішінде: | | | ... |17,1 |25,0 |42,5 ... |30,2 |44,3 |77,1 ... ауылдық аумақтарды дамытуға |27,7 |38,4 |217,7 ... ... ... ... | | | ... үлес ... % | | | ... |1,6 |2,4 |3,5 ... ... бөлігінде |5,9 |9,0 |12,8 ... ... ... |19,0 |30,4 |39,7 ... ... ... өндіру | | | ... |16,7 |21,3 |44,9 ... ... ... ... |17,4 |20,3 |36,5 ... теңге | | | ...... ... ... ... ... мақсаттарға жету үшін мынадай басты міндеттерді
жүзеге асыру керек: өңірлік мамандануды тиімді жүргізу ... ... ... ... ... өнім ... ... кеңейту,
ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілерді жеңілдікпен несиелендіру, ауыл
шаруашылығы малдары мен өсімдіктерінің гендік қорын ... және ... ... ... ... ... ... базаны жетілдіру,
т.б.
Есептеулер көрсеткендей, ... ... өнім ... көлеміне жету үшін 472,2 млрд. теңге мөлшерінде инвестиция бөлу
қажет. Оның ішіндем 232,1 млрд. тенге (49,2%) – ... ... ... ... ... (50,8%) – ... салу үшін техникалар сатып алуға
бағытталу қажет. Бұл ... 20,7%-ы ... ... (субсидиялар
мен дотациялар), 38,1%-ы – несиелік қаржы құралдарынан, 23,6%-ы – меншікті
қаражаттан, 17,6%-ы – ... ... ... ... (8 кесте).
Ауыл шаруашылығы өнімдерінің өндірісін 2010 жылмен салыстырғанда 2015
жылы 3,5 есеге ұлғайтып, 1255 млрд. ... ... ... ... ...... ... ғылыми дәйекті нормативтері
бойынша ауыл шаруашылығы өнімдеріне жұмсалатын инвестиция көлемі мен оларды
қаржыландыру көздері
|Қажеттілік баптары және ... ... |2011 ж. |2015 ж. |
| ... ... ... ... өндірісін дамытуға қажетті жалпы | | ... ... |177,2 |472,2 ... ... | | |
|- ... ... |92,3 |232,1 |
|- ... ... алуға |84,9 |240,1 ... ... | | |
|- ... бюджет (субсидиялар мен дотациялар) |14,1 |97,8 |
|- ... ... ... |80,3 |179,8 |
|- ... ... |46,4 |111,6 |
|- ... қаржысы |38,6 |83,0 ...... ... ... ... байқалғандай, жоғары тиімді әрі бәсекеге қабілетті ауыл
шаруашылығы өнімдерін өндіру және ғылыми дәйекті технологияларды ендіру
үшін ... ... 279,5 ... ... ... ... ресурстары мен материалды-
техникалық ресурстарды жұмылдыру, оның ішінде 235,5 млрд. теңге – өсімдік
шаруашылығы ... ... және 44,0 ... теңге – мал шаруашылығы
өнімдерінің өндірісіне бағытталу қажет.
Ауыл шаруашылығы өндірісінің қаржылық тұрақтылығын көтеру үшін ауыл
шаруашылығын жүргізудің ... ... ... ... ... ... көрсеткендей, ауыл шаруашылығы ... ... ... ... үшін 2015 жылы ... ақы ... ... (немесе 2,5 есе), материалды ресурстар көлемін – 238,4 ... ... май ... – 28,3 ... ... (1,7 есе),
минералды тыңайтқыштарды – 24,1 млрд. теңгеге (6,3 есе), электр ... 6,7 ... ... (3,5 есе) және т.б. ... ... ... (9 кесте).
Өсімдік шаруашылығы өнімдерінің өндірісіндегі ресурстар құрылымында
негізгі құралдар амортизациясы мен ... ... ... 10,2% және 11,5%, ал мал ... ... ... жем
мен еңбек ақы шығындарының үлесіне тиісінше 39,8% және 24,1% ... ... үшін 33,2 ... ... ... ... мерзімді несие
бөлу, 5,9 млрд. теңге көлемінде ... ... және 6,8 ... ... ... ... ... Өсімдік шаруашылығында сатылған ауыл
шаруашылығы өніміне кететін шығынның жалпы шығын ... ... ... ал мал ...... құрайды.
Есептеулер ауыл шаруашылығы өндірісі үшін жер игерудің ғылыми дәйекті
жүйесін сақтауға 128,1 ... ... ... шығындардың 49,2%-ы) мөлшерінде
айналым құралдары (жанар-жағар майлары, ... ... ... ... ... қажет екенін көрсетті. Бұның 30%-ы,
яғни 38,4 ... ... ... айналым қаражаты есебінен қамтамасыз
етілген жағдайда қалған 89,7 ... ... ... қаражат құралдары
есебінен қанағаттандырылу тиіс. Бұл ... 25,8 ... ... ... ... ... ал қалған 61,3 млрд. теңгесі
несиелік айналым қаражаты есебінен қамтамасыз етіледі. Несиелік ... ... 59,6 ... ... ... дамытуға және 5,5 млрд. теңге
несиені пайдалану ақысын (пайыздық мөлшерлемені) төлеуге ... ...... аграрлық құрылымдарын қаржылық және басқа да
ресурстармен қамтамасыз етудің болжамдық есептік көрсеткіштері, млн. теңге
| |2010 ж. ... |2015 ж. ... ... ... | | |
| ... |Барлығы|Өсімдік|Мал |Барлығы|
| ... ... |
| ... |лығы | |лығы ... | ... ақы ... |10,4 |3,1 |13,5 |23,7 |8,7 |32,4 ... және ... |11,9 | |11,9 |15,7 | |15,7 ... |- |9,4 |9,4 | |14,8 |14,8 ... май |12,0 |0,6 |12,6 |14,0 |0,7 |14,7 ... | | | | | | ... ... |3,1 | |3,1 |23,5 | |23,5 ... |3,5 |0,4 |3,9 |27,7 |1,1 |28,8 ... ... жұмыстары |8,6 |1,1 |9,7 |12,0 | |12,0 ... ... |5,1 |0,2 |5,3 |5,7 |0,8 |6,3 ... | | | | | | ... энергиясы |0,8 |0,7 |1,5 | |0,7 |0,7 ... да ... |12,3 |3,5 |15,8 |61,3 |3,4 |64,7 ... ... |0,4 | |0,4 |5,4 | |5,4 ... ... |68,0 |19,2 |87,2 |189,0 |30,2 |219,2 ...... ... ... ... ауыл ... ... мен ауыл шаруашылығы ... ... ... қолдау деңгейі отандық өнімнің ... ... және ... ... ... ... едәуір тиімді нәтиже алу мақсатында оңтайландырылатын болады.
Сондай-ақ, аграрлық азық-түлік ... ... ... қаржы
ресурстарының көлемі жыл сайын 9-10 млрд. теңгеге көбейтіледі. Оның үстіне,
2003-2005 жылдар аралығында ... ... әсер ... несиелер мен
субсидиялар мөлшері ұлғайып, мемлекеттік қолдау көлемінің тиісінше 45-50
және 15-16%-ын құрады.
Осы орайда, ауыл ... ... ... үшін 1 га ... ... (83 доллар) қарағанда шамамен 6 есе, АҚШ-қа (412
доллар) ... 30 есе, ЕО ... (1112 ... ... 77 есе ... (14,6 ... ... айта кеткен жөн.
Ауыл шаруашылығы өндірісін мемлекеттік қолдау деңгейіндегі мұндай
айырмашылыққа ... ... ауыл ... ... мен ... ... өнімдердің бағасына тұрақты түрде ... ... ... ... ... кезеңде мемлекеттік бюджет есебінен
қаржыландыру құрылымында да өзгерістер ... ... ... ... ... ауыл ... ... өңдеуге және ғылымды
дамытуға бөлінетін мемлекеттік қаражат үлесі тиісінше 5,0%-дан ... ... және ... ... ... (10 ... ... – Қазақстанның аграрлық саласын мемлекеттік қаржыландырудың
болжамды құрылымы
| |2011 |2013 ж. ... ... ... | | |
| |млн. ... ... |млн. ... |
| ... ... ... ... ... |
|Өсімдіктерді қорғау және |3383 |4,9 |4783 |4,8 |5740 |3,4 ... | | | | | | ... ... |3417 |5,0 |6126 |6,2 |14090 |8,3 ... асыру | | | | | | ... ... ... |16676 |24,0 |28349 |28,6 |48630 |28,4 ... | | | | | | ... балама |4241 |6,2 |4665 |4,7 |2099 |1,2 ... құру | | | | | | ... ... ... |1481 |2,1 |2518 |2,5 |8058 |4,7 ... | | | | | | ... шаруашылығы |6456 |9,4 |8215 |8,3 |14447 |8,5 ... ... | | | | | | ... шаруашылығы |3820 |5,6 |10696 |10,8 |23531 |13,9 ... ... |1569 |2,3 |3452 |3,5 |7209 |4,3 ... ... |5139 |7,5 |4370 |4,4 |3496 |2,0 ... ... ету | | | | | | ... ... |1925 |2,8 |4273 |4,3 |5554 |3,3 ... | | | | | | ... ... |48107 |70,4 |77447 |78,0 |132854 |78,6 ... ... | | | | | | ... ... ... |16195 |23,3 |16517 |16,6 |27613 |16,3 ... комитет | | | | | | ... ... ... |596 |0,9 |612 |0,6 |1040 |0,6 ... және ... |3327 |4,9 |3389 |3,4 |5649 |3,3 ... ... | | | | | | ... ... ... |29,5 |20518 |20,7 |34302 |20,3 ... ... |70 |0,1 |1326 |1,3 |1800 |1,1 ... |68295 |100 |99291 |100 |168956 |100 ...... ... ... ... ... ... ... өтеу және ... ... 2015 жылы 33,8 млрд. ... ... 2011 және 2013 ... ... 3,2 және 1,7 есе ... өндірісін қысқа мерзімді несиелендіру құрылымы өзгеріп,
лизинг бойынша несиелердің үлесі 15,8%-дан 22,1%-ға және ауыл шаруашылығы
өнімдерін ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығы өнімдерін өндіру шығындары 108,8 млрд. теңгеден 279,5
млрд. теңгеге ... ... Осы ... ... және ... ... ... ұдайы өндірісін қамтамасыз ету үшін,
есептеу нәтижелері көрсеткендей, 2015 жылы 472,2 ... ... ... кесте – Қазақстанның аграрлық саласын мемлекеттік несиелендірудің
2005-2015 ... ... ... ... |2005 ж. |2011 ж. |2015 ... | | | |
| |млн. ... |млн. |млн. ... |млн. |
| ... ... ... ... ... ... ... (жоғары сапалы) |66 |0,3 |30 |0,1 |10 |- ... ... және асыл | | | | | | ... мал ... | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... төлемдері бойынша | | | | | | ... ... | | | | | | ... өтеу | | | | | | ... ... |2000 |8,3 |3200 |7,9 |6633 |10,8 ... қолдау | | | | | | ... | | | | | | ... ... |787 |3,3 |1810 |4,5 |2300 |3,7 ... үшін ауыл | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... банктер | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |381 |1,5 |953 |2,3 |593 |1,0 ... ... ... | | | | | ... шаруашылығы | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... өтеу | | | | | | ... ... ... |0,1 |61 |0,2 |64 |0,1 ... кәсіпорындардың | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... өтеу | | | | | | ... ... ... |25,8 |7312 |18,0 |7510 |12,2 ... ... алу | | | | | | ... ... ... |8,8 |6572 |16,2 |10037 |16,4 ... ... | | | | | | ... жүйесі | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... ауыл |3805 |15,8 |5948 |14,6 |9298 |15,1 ... | | | | | | ... қамтамасыз| | | | | | ... | | | | | | ... ... өнімдерін|675 |2,8 |1108 |2,7 |1819 |3,0 ... ... | | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | | ... дала ... |5500 |22,9 |9350 |23,0 |15895 |25,9 ... ... ... | | | | | | ... несиелендіру| | | | | | ... ... ... |2500 |10,4 |4250 |10,5 |7225 |11,8 ... мен сатып алуды | | | | | | ... | | | | | | ... |24061 |100 |40594 |100 |61384 |100 ...... тарапынан дайындалды | | | ... ... ... ... ... 240,1 млрд. теңгеге
қажеттілік туындайды.
Агроөнеркәсіп өндірісін қаржыландырудың мұндай әдісін тиімді жүзеге
асыру үшін ... ... ... ... мөлшерін 2011 жылғы
75,0 млрд. теңгеден 2015 жылы 337 ... ... ... арттыру керек.
Нәтижеде АӨК-ін дамытуға бөлінетін ақшалай қаражаттың үлес ... ... ... шығыс бөлігінде – 5,9%-дан 12,8%-ға, ауыл шаруашылығының
ЖІӨ-нде – 19,0%-дан 39,4%-ға дейін ұлғаяды.
Аграрлық секторды банктік емес ... ... ... ... ... ... лизингтің оперативтік және қаржылық деп
аталатын екі негізгі түрін қолдану керек.
Оперативтік лизинг құрал-жабдықты және техниканы лизингке ... ... ... ... ... қызмет ету мерзімінен едәуір аз
уақыт бойы ... ... ... беретін қысқа мерзімді ... ... ... болып табылады.
Қаржылық лизинг – бұл құрал-жабдықты лизингке алушы ауыл шаруашылығы
тауарын өндірушіге активті пайдалану құқығын беретін және ... ... ... ... ... қызмет ету мерзімі шарт мерзіміне сәйкес
келеді.
Қазақстанда қаржылық лизинг ... ... ... ... түзу
кезінде жалгерлік ақыны дұрыс ... өте ... ... ... кедендік салық мөлшері, банк несиелерінің пайыздық мөлшерлемесі,
лизинг беруші ... ... ... және ... ... ... ... тұру шығындары әсер етеді. ... ауыл ... ... ... ... үшін ... аталған іс-шаралармен
қоса, нормативті-құқықтық және ұйымдық-әдістемелік базаны құру қажет. Мұнда
асыл тұқымды мал түрлері мен ... ... алу үшін ... ... тәртібін қайта қарастыру, лизинг мерзімін техника тозғанға дейін
ұзарту, бастапқы жарна мөлшерін ... ... ... ... ... ... ... және өткізуге кететін шығын
мөлшерін барынша азайту секілді маңызды мәселелер ... ... ... ... ... ... кедендік салықтар мен
алымдарды, мүлік салығын және ... құн ... ... ең кемі 3 ... шарт жасасатын лизинг берушілерді пайда салығын ... ... ... ... мен құрал-жабдықтарды алу кезінде мемлекеттік
қаржылай қолдау көрсетуді ... ... оның ... ауыл шаруашылығы
техникаларының лизингі бойынша сыйақы мөлшерлемесін төлеу және ... ... ... ... ... алу үшін ... ... шаруашылығында ресурстарды тиімді шарттармен қолдануға және
кепілдікті несиелендіру жүйесін ... ... ... ... ауыл ... өндірісін дамытудың едәуір ... ... ... ... ... сауда нарықтарын лицензиялауды жүргізу, биржалық
сауданы дамыту, қазақстандық тауар ... ... ... Бұл ... ... бағалар түсіп кеткен кезеңде ... ... ... ... және ... ... өсімін қамтамасыз етуге септігін тигізеді. Биржа арқылы
өнімдерді сату, бірінші ... ауыл ... ... өндірушілер
үшін өте тиімді. Себебі, осының арқасында олар ... ... ... қосымша шығындар жұмсаудан құтылады. Ал, сатып алушылар үшін биржалық
сауда ... ... және ... өнімнің сатушыларын оңай табуға
кепілдік береді.
Саланың биологиялық және ресурстық әлеуетінің төмендігі мен ... ... ... ... ... ... арттырудың
мақсатты бағдарламаларын әзірлеуге және жүзеге асыруға ... ... ... ... ... ... тұрақты бәсекелестік позициясы
арқылы еліміздің әлемдік ... енуі үшін ... ... ... ... жолын қарастыру және ... ... ... ... іске қосу ... Бұл үшін ауыл шаруашылығындағы
гендік қорды ... ... ... ... ... пайдаланатын және қолайлы табиғат шарттарында орналасқан
өңірлердегі құрылымдарға да бәсекелестік өлшемдерді күшейту ... ... ... ... тауар өндірушілер қазірдің өзінде-ақ тиімді жұмыс
істеу ... ... ... ... ... ... ... еді.
Арнайы мамандандырылған нарықтардың конъюнктурасын бағалау нәтижесінде
еліміздің бірқатар өңірлерінде осындай ... ... бар ... ... де, жекелеген шаруашылық субъектілері бойынша да, ... ... да ... ... айтарлықтай айырмашылықтың
қалыптасқаны аңғарылды. Әсіресе, бұл өндіріс шығындарын бағалау ... ... ... 1 ц ... өзіндік құнының ең жоғарғы деңгейі
ең төменгі деңгейінен 22 есе, ал техникалық дақылдар бойынша ... ... асып ... ... Бұл, біздің ойымызша, осы өнім түрлеріне бағаның
тым жоғары болуы мен ... ... ... ... жеткілікті
тәжірибесі мен жергілікті шарттарға бейімделу қабілеті болмаса да, олардың
өндірісін ... ... ... түсіндіріледі. Нәтижеде, табиғат
шарттарын ескере ... ... ... ... ... ... шаруашылықтарға қарағанда мұндай кәсіпорындарда ... ... ... сүт және сиыр еті бойынша шығындардың 300%-дан 500%-ға дейін
ауытқып жатқаны байқалды.
Бәсекеге қабілеттіліктің негізгі өлшемдері ... ... ... ... ... ... мен ... негізгі шарттарын дұрыс
анықтауға мүмкіндік бермейтіндіктен, жекелеген тауар өндірушілердің қай
өндіріс түрін ... ... ... ... ... ... айтылғандарды бағалай келе, ауыл шаруашылығы өнімдерінің
негізгі түрлері ... ... ... ... ... сай ... ... «АӨК экономикасы және ауылдық аумақтарды дамыту ҒЗИ» РМК-
нің ауыл шаруашылығына маманданған экономист ғалымдары ұсынған ... ... ... қабілетті өндірістер аумағына кіретін ауыл шаруашылығы
тауарларын ... ... ... біз ... ... ... еңбек сыйымдылығы, 1 га-дан алынатын пайда мөлшері, рентабельділік
деңгейі секілді көрсеткіштер жиынтығын пайдаландық. Олардың ішінде баға ... баса ... ... ... баға – ... ... ал ... шаруашылық деңгейін көрсетеді. Кәсіпкерлік қызметтің басты мақсаты
барынша аз шығынмен мейлінше көп ... табу ... ... аян. ... ... ... және уақыттың ықпалына көптеп ұшырайтындықтан,
еңбек сыйымдылығы және жер сыйымдылығы секілді табиғи ... ... ... бөлген дұрыс. Десек те, шаруашылық субъектілерін ... ... ... ... ... деңгейін таңдауды жөн ... бұл ... баға мен ... да, ... ... өндірісті жүргізу мүмкіншіліктерін де сипаттайды. Осылайша, осы
өлшемге негізделе отырып, ... ... ... шаруашылық
субъектілерін іріктеп алдық. ... ... ауыл ... қолайсыз
жылдардың өзінде (1998, 2001, 2009) экономикалық пайдаға кенелген яки басқа
шаруашылықтарға қарағанда ... аз ... ... ... ... Қазақстанның агроөнеркәсіп кешені тұрақты ... ... ауыл ... ... ... артқаны және оның импорты
азайғаны байқалуда.
2005 жылмен салыстырғанда 2011 жылы ауыл ... ... ... 54,2%, оның ... ... шаруашылығында – 35,2% және мал
шаруашылығында – 80,8% артты; мүйізді ірі қара мал басы 24,3%, қой ... – 35%, ... – 5,9%, құс – 19,7% ... Мал ... өсуі және ауыл
шаруашылығы ... ... ... өндіріс көлемінің астық
өнімдерінде 17,8%, шитті мақтада – 32,3%, картопта – 16,7%, ...... – 20,6% ... алып келді.
Десек те, орайы келгенде, агроөнеркәсіп кешенінің ресурстық ... ... ... ... ауыл ... дақыл-дарының
түсімділігі мен мал басының өнімділігі төмен, ал азық-түлік ... ... ... мен өзіндік құнының жоғары ... ... ... және ... ... басқа) ішкі нарықта және
әсіресе, әлемдік нарықта ... ... ... айта кету ... ... ахуалдың негізгі себептеріне шаруашылық жүргізудің
экономикалық механизмінің жеткілікті түрде өңделмегенін, ауыл шаруа-шылығы
тауар ... мен ... ... қаржылық қолдаудың
жетіспеушілігін, инвестицияларды тарту үшін меншікті қаражаттың (пайданың)
жоқтығын, т.б. ... ... ... Қазақстан экономикасының аграрлық саласының
тиімділігін көтеру үшін әлемдік нарықта бәсекеге қабілетті өнімдер мен ... ... ... ... ... басқарудың экономикалық
механизмін жасау ұсынылады.
1. Осы бағытты іске асыру ... ... ... және ... бір ... ... өндірістік қатынастар
жиынтығын қамтитын экономикалық механизмді жасаудың теориялық-әдістемелік
тәсілдерін дайындау және ендіру қажет.
2. Қазіргі ... ауыл ... ... ... ... бейімделген ауыл шаруашылығы жерлерін абаттандыру және ауыл
шаруашылығын жүргізу ... ... ауыл ... ... ... құнарлығын сақтау және қайта қалпына келтіру негізінде
агроөнеркәсіп өндірісінің тұрақты ... ... ету ... ... ... және ... ... әрекеттесу принцип-теріне
негізделген экономикалық ұйымдық формалардың көмегімен ұдайы өндірісті
жүзеге асыру тәсілі немесе шаруашылық ... ... ... ... ... сәтті қолдану керек. Мұнда мемлекет ел ... ... ... ... ... ... салықтар, шығындар және тікелей заңдар
арқылы жүзеге асырылады.
Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында мемлекеттік басқару
шараларын таңдау кезінде бағалар мен ... ... ... азық-
түлік тауарлары өндірісінің өзіндік құны, кедендік тарифтер жүйесі секілді
бірқатар көрсеткіштерді анықтау үшін АӨК-нің ... ... ... ... ... қызметтеріне нарықтық жүйенің тиімді жұмыс
істеуін және ... ... ... ... базаны
қалыптастыру; баға қою, салық салу, қаржыландыру, ... ... ... ... ... ... өндіруші-лердің табыс
табуына қолдау көрсету; ғылым және ... ... ... жұмыссыздық мәселелерін шешу, т.б. жатады.
4. Агроөнеркәсіп кешенін дамытудың басты бағыттарына ... мен ... ... ... қабілеттілігін көтеру, қызмет ... ... ... ... өндіру, мамандану және
шоғырлану жүйелерінің ғылыми дәйекті түрлерін ендіру кіреді.
Бәсекеге қабілетті аграрлық өндірісті құру үшін ... көп ... ... сату нарықтарын іздестіруге, жоғары сапалы ... ... ... ... ... белгілеуге
бағытталған бәсекелестік ортаны қалыптастыру қажет.
5. Ауыл шаруашылығы құрылымдары мен өңдеуші кәсіпорындардың ... ... ... ... ... ... әр ... қолданылады. Біз ресурстарды шынайы бағалау үшін ... ... ... ... көрсеткіштері, тауарлық
қордағы меншікті айналым қаражатының үлесі, меншікті айналым қаражаттарымен
қамтамасыз етілу ... ... ... ... ... ... ... және ұсыныс индексі секілді барлық көрсеткіштерден
тұратын әдістемені ұсындық.
6. Экономикалық болжамдаудың маңызды теориялық ... ... әр ... ... мен ... ... ... болып
табылады. Тұтыну нарығын, ... пен ... ... ... ... ... сызбасы ұсынылады.
Мемлекеттік болжам мемлекеттік тапсырысты, шектеулерді ... ... ... салықтарды, пайыздық үстеме-лерді,
экономикалық заңдарды) білдіреді.
7. ... ... ... өсу ... мен сапасына едәуір
ықпал ететін, қосылған құны жоғары, ... ... және ... технологиялы
өндірістерді ендіру негізінде бәсекеге қабілетті ауыл ... ... ... ... ... бастайтын кооперативтер, агроөнеркәсіп
кәсіпорындары мен олардың бірлестіктері, корпоративтік құрылымдар аграрлық
өндірісті басқарудың негізгі ... ... ... ... ... жаһандану жағдайында мемлекеттік механизм
әдістемесі көпнұсқалы және ... ... ... ... ... үлгілер жүйесі мен бағдарламалық құралдарының қолданылу
керектігін пайымдайды. Осылайша, халықаралық сауда үрдісін жүйелеуге және
сыртқы ... ұзақ ... ... ... ... ... ... қорғаудың арнайы механизмдерін (қосымша кедендік салықтар
мен тарифтік шектеулер) тарифтендіруге жататын тауарларға ғана ... Ауыл ... ... ... қолдау үшін субсидиялардың
баламасын есептеуге негіз болатын және ... ... ішкі және ... арақатынасын бағалайтын протекционистік ... ... ... ... ... ... ... әдістемесі,
жалпы және ауыл шаруашылығы өнімдерінің көлемі қолданыла ... ... ... Бұл мөлшер 2006-2010 жылдарға қарағанда 2011-
2015 жылдары орташа есеппен 2,1 есе ... ... өнім ... ... ... ... ... саясаты бәсекеге қабілетті ауыл
шаруашылығы өнімдерін өндіру үшін қажетті шарттарды қамтамасыз етеді.
Алайда, ... ... ... ... 11,7%-ды, шығындарда –
18,3%-ды құрайды. ... ... ... ҚҚС ... жоғары (14%) болуы
және оның салықтар құрылымындағы үлесінің 46%-ға ... ... ... ... ... отырып, ҚҚС мөлшерлемесін 70%-ға төмендету
және осылайша, өңделген өнімнің өзіндік құнын 17,3 млрд. ... ... 2010 ... ... 2015 жылы ауыл ... мен өңдеу
өнеркәсібіне инвестиция салу көлемі 4,5 есе, оның ... ... – 4,3 есе және ... ... – 5,2 есе ... ... ауыл ... баға жүйесін құру ... ... мен ауыл ... ... ... баға ... жүйесін қолдану арқылы бағалардың шынайы
арақатынасын анықтау, ауыл шаруашылығы ... ... үшін ... мен ... ... ету ... жою, ... қорғау, тауарлар мен ресурстардың еркін сатылуына және нарықтардың
қолжетімді әрі ашық болуына жағдай ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Н.Ә.Назарбаев. «Iшкi және ... ... 2003 ... ... туралы» Қазақстан халқына Жолдауы, Астана – 2003 ж.
2 Государственная программа по ... ... ... ... ... на 2010 - 2014 годы. Указ
Президента ... ... от 19 ... 2010 года № ... «О ... ... развития Республики
Казахстан на 2003-2015 годы». Указ Президента РК от 17 мая 2003 ... САПП РК.- 2003.- № 23-24.- С. ... Указ ... РК «О ... ... по реализации стратегии
развития Казахстана до 2030 года» от 15 августа 2003 года ... ... Г.Х. ... ...... 1982. - С. ... Заводский И.С. Управление сельскохозяйственным производством.- Киев.
Высшая школа, 1984. - С.18-20.
7 Шахмалов Ф. ... ... ... ... – Москва:
Экономика, 2003. - С. 18-20.
8 Варга В. Роль государства в рыночном хозяйстве // МЭ и МО. – 1992. ... 11. - С. ... ... А.Е. и ... ... ... ... и развития
агрорынка Казахстана. – Алматы: КазГОСИНТИ, 1993. - С.15-18.
10 Кэмпбелл Р., ... ... ... ... ... и ...... Азербайджан, 1992. - С. 21.
11 Абалкин Л. ... о ... и ... ... ... ... экономики. - 1993.- № 4. - С. 5.
12 Регмен Д.Дж., Мескон М.Х., ... К.А., Тилл Д. // ... – М. 1995. - С. ... Иванов В.Н., Иванов А.В., Доронин А.О. Управленческая парадигма ХХI
века, Т.1. – МТИУ, 2002. - С. 48.
14 Энциклопедия ... ... ... ... Курс ... под редакцией В.Н.Иванова. - Москва, 2000. - С. 49.
15 Пикулин А.В. Система государственного управления. – ... ... ... ... В.А. ... ... Основы теории и
организации. – Москва: Статус, 2002. - С.45.
17 ... Г.В. ... ... ... – Москва, 1987. -
С. 49-50.
18 Петрушенко А.А. Принцип обратной связи. – ... 1987. - С. ... ... Д.П., ... В.Г. ... ... государственного управления.
– Москва: АО и Теса, 2000. - С.52.
20 Мысин С. Теория ... ...... 1998. ... Роза Ж.Ж. Национализация и распределение прав финансовой
собственности // ... ... ... ... – 1994. - ... - ... ... А. Принципы приватизации в планируемой экономике // Мировая
экономика и международные отношения. – 1992. - № 6. - ... ... Ф.И. ... ... управления // Экономика. –
Москва, 2003. - С. 190.
24 Виссарионов А., Федорова И. ... ... ... контуры бюджетного регулирования // Проблемы теории и практики
управления, 2002, № 1; Балацкий Е. ... ... ... ... сектором // Проблемы теории и практики управления. - 2002.
- № ... ... С., ... Р., ... Р. ... - М.: ЛТД, 1983. - ... ... В., Липницкий Д. Оценка возможностей снижения налогового
бремени в переходной экономике. - 2000.- № 2.- ... ... К.С. ... ... ... по ... ... населения Республики Казахстан // Саяхат. – 2001.- № 4.
28 Смит А. Исследования о ... и ... ... ... Пигу А. ... ... благосостояния// Москва.- 1985, Т.1.-
С.196,406.
30 Келсо Л.О., Келсо П.Х. Демократия и экономическая власть// Москва.-
Знание.- ... ... Б. ... ... ... ... мысли//
Москва.- Прогресс.- 1968.-С.311,493-494,503.
32 Хейлбронер Л.,Туроу Л. Экономика для всех// ... ... ... М. ... ... в ... ... Дело.-
1994.-С.607.
34 Кейнс Дж. М. ... ... ... процента и денег//
Антология экономической классики в 2-х томах.- Т.2. – Москва.- Экономика.-
1993.-229,296,392-393,430,455.
35 ... Л.И. ... ... и ... перемены в
стратегии экономической реформы //Реформы ... ... и ... /Под общ. ред. ... О.Т Богомолова.-Москва.-Российский
экономический журнал.-1996.-С.140.
36 ... Дж. ... и ... ... ... ... ... ученых /Под общ. ред. акад. О.Т Богомолова.- ... ... ... 1996.-С.73.
37 Мамыров Н.К., Ихданов Ж. Государственное регулирование экономики
в ... ... ... опыт и ... ... ... ... - целевое регулирование экономики: теория, методология,
механизм// Под ред. М.Б ... ... ... Байбараков Е.Б,. Сигарев М.И. Государственная ... ... ... ... производства Казахстана// Проблемы
агрорынка.- 2004.- №3.-С.39.
40 ... Б.С. О ... ... ... развития АПК Республики Казахстан// В сб.: «Актуальные
проблемы эффективного ... АПК и ... ... ... ... ... Самуэльсон П. ... ... ... 1964.-
55,59,60,183.
42 Котлер Ф. Основы маркетинга// Москва.- Бизнес-книга.- ИМА-Кросс.-
1995.-С.130.
43 Макконелл К.Р., Брю С.Л. ... ... ... и
политика// СПб.- Менеджер.- 1994.-С56.
44 Хейлбронер Р., Туроу Л. Экономика для всех// ... ... ... Дж. Кризис мирового капитализма// Москва.- 1999.-С.23.
46 ... К. ... ...... модель// Москва.-
Экономика.- 1991.-С.12.
47 ... П. ... ... ... ... ... ... В.П. Государственное регулирование ... ... ... ... И.А. ... регулирование национальной
экономики// Алматы.- “Қазақ университеті”.- 2004.- 106 с.
50 Кагазбаева Э. Роль государства в ... ... ... ... конференции «Казахстанское общество
сегодня: ... ... и ... ... ... ... энциклопедический словарь. – М., 1981. - С.1058
52 Одегов Ю.Г. ... ... – М., 1997. - ... ... Д.Е. ... ... ... регионов.-
М., 2001.- С.135.
54 Экономическая теория (политэкономия) под ред. ... ... ... - ... Экономическая теория национальной политики и мирового хозяйства под
ред. Грязновой А.Г., Чечелевой Т.В. – М., 1998. - ... ... А.И. Как ... и ... ... ... //Федерализм. – 1998. - №1. - С.43-58
57 Галданова Д.Д. Стратегия социально-экономического развития Восточно-
Сибирского региона //Объединенный научный журнал. - М. - № 17, 2001. - ... ... В.В. ... ... ... ... ... Анализ отчетности. М., //Финансы и статистика. – 1999. - 512 С.
59 Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С. Методика финансового ...... – М, 1996. - 176 ... Бор М.З. ... банковского дела. Стратегическое управление
банковской деятельностью. - М.: ПРИОР, 1995. - 160 ... ... В.И. ... ... ... и статистика. – М.,
1995.- 480 с.
62 Национальная экономика России: ... ... ... В.И. и др.; под ред. ... В.И.; ... ... полиции РФ; Академия налоговой ... – М.: ОАО ... 2000. - ... ... А.Б. ... механизмов обеспечения экономической
безопасности крупных городов: Дис. ... ... ... ...... экономической безопасности МВД России.- 2004. - С.19-23
64 Экономическая безопасность промышленного предприятия в ... ... / ... http: www. cfin. ru/press/management /2000-
2/02. shtml.
65 Экономическая и ... ... ... /под. ред. ... – М.: ... «Экзамен», 2004. - С.559-563.
66 Колесов В.П. ... ... ... ... ... Московского Университета.- Москва, № 1, 1987.- С.3-4
67 Радаев В.В. Концептуальные основы анализа переходной ... ... ...... № 1, 1996. - ... ... Избр.-соч. Т.2. – Москва, 1898. - ... ... С.М. ... ... варианты и их сопоставление
//Деньги и кредит. – 1993. - №10. - С.39-40.
70 Маркс К., ... Ф., ... - ... Маркс К., Энгельс Ф., соч.Т.23. - С.344-379
72 Панкова К.И. Собственность: общественная категория и ... ... ... и ... ... ... 1995. - №2. - ... Земельный кодекс Республики Казахстан /Казахстанская правда. - 2003,
26 июня.
74 Булатов Л., Мацкулян И. ... ... а не ... ... ... экономический журнал. - Москва,
1992, №9. - С.20-24
75 Механизм функционирования ассоциации ... ... и ... ... (рекомендации). – Алматы, 1996. - ... ... Н., ... В. ... ... /Российская газета
-1995, от 30 июня.
77 Курс экономики, под редакцией Райзберга. Б.А. - М.: ... ... ... ... ... под ... ... В.Д., М.% Владос, 1998.
- 636 С.
79 Ким М., ... В. ... ... и ... ... ... ... управление.- 1995. - С.31-32
80 Гражданский Кодекс Республики Казахстан. часть 1. - Алматы, 1995. ... ... ... И., Ровентлоу П. Экономика фирмы. М.: //Высшая ... 1994. ... ... В.М., Игнатьев С.М. Макроэкономика. Санкт-Петербург:
Экономическая школа, 1994. - ... ... Ю.А. ... ... и организации бизнеса. ГМП. - Санкт-
Петербург, 1992. - ... ... В.Ф. ... ... ... ... экономики. -М.:
Соинтекс. - 1992, С.250
85 ... А. ... ... и ... ... – 1996. - №2. - С.9-10
86 Международные отношения, 1993, С.896
87 Кузнецов В., Гарькавый В. ... ... ... АПК регионов.//АПК- экономика, управление. – 2002. - №8. - ... ... К.П. ... и ... ... //Учебник. - Москва: Гардарики,1999. - 264 с.
89 Морозова Т.Г., Пикулькин А.В. ... и ... ... ... //Учебное пособие для вузов. - Москва: ЮНИТИ-Дана,1998. -318
с.
90 Дудкин В. Индикативное планирование: о ... и ... ... ... ... – 1997. - №4. - ... Инватер В. Экономическое прогнозирование в России: деятельность и
перспективы //Общество и ... – 1999. - №5. - ... ... А.Ф. ... ... ... отношений в сельском
хозяйстве //АПК: экономика и управление. – 1991. - ... ... А.Е. и др. ... ... формирования агрорынка Казахстана.
– Алматы: КазГОСИНТИ, 1993. - С.21-28.
94 Цвиинвень Ли. Роль государственного планирования в экономике ... ... -1997. - № ... ... ... ... үшін жинақ қоры
Тұтынылған капиталдың орнын толтыру үшін жинақ ... ... ... ... ... ... қоры
Еңбекақы төлеу қоры
Сатудан кірістер
Тауар-лар
Жұмысшы күші
... Өндіріс үрдісі …
Айналым капиталы (еңбек заттары)
Негізгі капитал (өндіріс құралдары)
Инновациялық тауар
Инвестициялар
Бюджеттерді толықтыру
Мемлекеттік реттеу органдары
Экономикалық ... ... ... ... ... ... ... белсенділік пен инвестиция-лардың қауіпсіздік деңгейінің
өзгеруі
Инвестициялық табыс
Объекті мүмкін-шіліктерінің ұлғаюына қара оның қасиет-терінің өзгеруі
Инвестициялар объектісі
Инновациялық ... ... ... ... ... ... ... субъектісі

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 101 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
2003 - 2005 жылдары экономиканы дамытудың негізгі қорытындылары және Үкіметтің 2003 - 2006 жылдарға арналған бағдарламасы67 бет
Тауар және тауарды өндіру4 бет
Экономикадағы сараптау жүйелері74 бет
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 – 2009 жылдарға арналған бағдарламасы80 бет
Қазақстан Республикасының Үкiметi мен Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкiнiң 2006 жылға арналған экономикалық және әлеуметтiк саясаттың негiзгi бағыттары мен экономикалық көрсеткiштері18 бет
2015 жылға дейінгі елді дамытудың индустриалды-инновациялық Стратегиясын жүзеге асыру9 бет
Аймақ өнеркәсібін инновациялық дамыту124 бет
Инновация және оны дамытудағы мемлекеттік реттеу97 бет
Инновациялық оқыту жағдайындағы педагог креативтілігін дамыту75 бет
Инновациялық технология мұғалімнің кәсіби шеберлігін дамытудың негізі ретінде58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь