Қазақстанда бір салалы қалалардың әлеуметтік-экономикалық дамуы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1 БІР САЛАЛЫ ҚАЛАЛАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫН БАСҚАРУДЫҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7

1.1 Бір салалы қалалардың әлеуметтік.экономикалық жағдайларын жақсартудың теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2. Бір салалы қалаларды дамытуды басқарудың әдістемелік негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
1.3 Бір салалы аумақтарды дамыту институттарын қалыптастырудың шетелдік тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21

2 ҚАЗАҚСТАНДА БІР САЛАЛЫ ҚАЛАЛАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ ... ... ... ... ... ... ... ..28
2.1 Бір салалы қалалардың даму ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
2.2 Оңтүстік Қазақстан облысының кіші және моноқалалары ... ... ... ..36
2.3 Бір салалы қалалардың әлеуметтік дамуын талдау ... ... ... ... ... ... ...42

3 ҚАЗАҚСТАНДА БІР САЛАЛЫ ҚАЛАЛАРДЫ ДАМЫТУДЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

3.1 Бір салалы қалалардың қысқа және ұзақ мерзімдік даму бағыттарын анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48 Бір салалы қалалардың келешектегі тұрақты әлеуметтік.экономикалық дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55
3.3 Бір салалы қалаларды дамыту бағдарламаларын жүзеге асыру тетіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 79

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕККӨЗДЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 82
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстанның көптеген қалалары, соның ішінде шағын, орта және бір салалы қалалары жоспарлы экономика кезеңінде құрылған. Сол кезеңдерде өнеркәсіптік өндірістің қарқынды дамуы және тыңайған жерлерді игерумен байланысты дамыды. Осы себептердің негізінде қалаларды екі мақсатты атқарымдық түрге: индустриалды және индустриалды-аграрлық деп екіге айыруға болады. Шағын қалалардағы тұрғындардың өмір сүру тәсілдері мен негізгі түрлерін айқындауда осындай бөліп қарастыру маңызды деп түсіндірілді.
Қазақстанның шағын және бір салалы қалаларды дамыту және оның экономикалық қалыптасуына ғылыми талдау жасау ерекше маңызды.
27 қаңтар 2012 жылы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өзінің халыққа Жолдауында Үкіметке біртекті қалаларды дамыту және жергілікті басқару тұжырымдамасын әзірлеуді тапсырды.
1. Назарбаев Н.А. «Социально-экономическая модернизация – главный вектор развития Казахстана». Послание Президента Республики Қазақстан народу Казахстана. 27 января, 2012 г.
2. О`Салливан «Экономика города»./Пер. с англ. – М.:ИНФРА-М, 2002. - 706с.
3. Chauncy Harris D. A functional classification of cities. – In: The United States. Geographical Review. New York, 1943, р. 86-99.
4. Chauncy Harris D. The cities of the Soviet Union, United States Review. New York, 1945, 1975, р. 107-121.
5. Хореев Б.С. Проблемы городов (урбанизация и единая система расселения в СССР) – М.: Изд. «Мысль», 1975. - 428 с.
6. Морозова Т.Г., Иванова Н.В., Комов В.Э., Соркина Т.Ф., Тупчиенко В.А. Городское хозяйство: Учебное пособие. – М.: Вузовский учебник: - ИНФРА-М, 010. - 361с.
7. Искаков У.М. Города Казахстана: проблемы социально-экономического развития – Алматы: «Наука», 1985. – 160с.
8. Долгосрочная стратегия развития города Актобе. -Алматы: 2010. -560 с.
9. Выступление Президента РК Н.А.Назарбаева на XIII съезде Народно-демократической партии «Нур Отан» от 11 февраля 2011 года. //«Казахстанская правда», 12 февраля 2011.
10. Основные направления развития и размещения производительных сил Казахстана на период до 2015 г. - Алматы: РГП «Институт экономических исследований», 2002. – 656 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................
.........................................4
1 БІР САЛАЛЫ ҚАЛАЛАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫН ... ... Бір ... ... ... ... ... Бір ... ... ... басқарудың әдістемелік
негіздері...................................................................
...............................................15
1.3 Бір салалы аумақтарды дамыту ... ... ... БІР ... ... ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ
ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ..............................28
2.1 Бір ... ... ... Оңтүстік Қазақстан ... кіші ... Бір ... ... ... дамуын
талдау...........................42
3 ... БІР ... ... ... ... Бір ... қалалардың қысқа және ұзақ мерзімдік даму бағыттарын
анықтау.....................................................................
..............................................48 Бір салалы ... ... ... Бір ... ... дамыту бағдарламаларын жүзеге асыру
тетіктері...................................................................
...............................................64
ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................
..............................79
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... қалалары, соның
ішінде шағын, орта және бір салалы қалалары жоспарлы экономика кезеңінде
құрылған. Сол ... ... ... қарқынды дамуы және
тыңайған жерлерді игерумен ... ... Осы ... негізінде
қалаларды екі мақсатты атқарымдық түрге: индустриалды және индустриалды-
аграрлық деп екіге ... ... ... ... тұрғындардың өмір сүру
тәсілдері мен негізгі түрлерін айқындауда ... ... ... ... ... ... және бір салалы қалаларды дамыту және оның
экономикалық қалыптасуына ғылыми ... ... ... ... ... 2012 жылы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өзінің
халыққа Жолдауында ... ... ... ... және жергілікті
басқару тұжырымдамасын әзірлеуді тапсырды.
«Үкіметке агломерацияны дамыту бағдарламасын қабылдау қажет бір салаға
немесе бір кәсіпорынға ... ... ... ... бұл ... бір мәселе»
[1]. Сонымен қатар Елбасы шағын қалаларды дамытудың мақсатты бағдарламасын
әзірлеуді, яғни нақты қала ... ... және ... ... іс-шараларын қарастыруды нақты тапсырды.
Шағын және бір салалы қалалардың мәселелерін шешуде кешенді іс-
әрекеттер ... ... ... олар ... ... қалыптасады. Екіншіден, оларда тәжірибе көрсеткендей, үлкен
қалалардағы сияқты көп ... ... ... экономикалық және
әлеуметтік сфера арасындағы қарама-қайшылықтар мен ... ... ... ал үшіншіден олардың қалыптасуы мен ... ... ... ... үлкен ... ... ... өзара байланыс деңгейімен айтарлықтай
дәрежеде әсер етеді. Кешенді тәсілдерді ... ... ... ... деңгейіндегі өзгерістерді ескере отырып, оларды дамытудағы келеңсіз
жағдайлардың алдын ала отырып, ... ... іс ... ... ... ... қалыптасқан базалық салалардың әсерінен және оның құрамдас
бөлігін құрайтын кәсіпорындардың ықпалынан ... ... ... ... ... ... сфера бойынша бөлу тұрғындардың әлеуметтік-
кәсіптік құрамын ... ... ... мен ... ... ... анықтайды.
Дегенмен, қазіргі уақытта отандық және ... ... ... ... және бір ... ... әлеуметтік-экономикалық даму
мәселелерін әлі де жетілдіру қажет. Бұл зерттеулерді толыққанды тереңдетіп
жүргізу қажет. Көбінде жергілікті ... ... ... ... қала экономикасын әртараптандыру шешілмеген, сондай-ақ біртекті
қалалардың даму ... ... ... ... әдістемесін
дамытуды талап етеді. Қалақұраушы кәсіпорындардың құрылымдық өзгертуде,
кешенді стратегиясын жасауда теориялық және ... ... ... ... ... ... Аса ... және тәжірибелік маңызы бар
мәселелердің шешілмеуі, бір салалы қалалардың дамуын ... ... ... ... ... экономика үшін, жалпы жиынтық бойынша аймақтың
экономикасына әсері туралы ізденіс зерттеудің маңыздылығын айқындайды.
Аймақтағы ... және ... ... ... экономикаға оң
әсерін тигізеді, ал моноқалалардың болуы белгілі бір дәрежеде қауіпті.
Қазіргі таңда Қазақстанда 27 елді ... ... ... ... ... ... әсерінен жапа шекті. Сондай-ақ жалпы
Қазақстан моноқалаларының жалпы саны 1,53 млн ... ... қала ... ... ... ... 16 қала тиісті аудандардың ... ал 11 ... ... ... ... мен ... ... сұрақтары бойынша әр түрлі
уақытта ғалымдар жан-жақты пікірлер айтқан. Бір салалы қалаларды интенсивті
түрде зерттеу кенестік ... ... ... ... 1966 ... бастап
бұрынғы Кеңес Үкіметінің аумағында 500 ... ... ... ... ... ... таңда отандық және шетелдік теория мен ... ... және бір ... ... әлеуметтік-экономикалық
тұрғыдан дамытуды басқару мәселелерін әрі қарай жетілдіру қажет. Атап
айтқанда, ... ... ... ... қала экономикасын
әртараптандыру бойынша ... ... ... ... Бұл бір ... ... қалаларды дамыту стратегияларын іске
асырудың мониторингін жүзеге асыру әдістемесін дамытуды талап ... ... ... ... ... және ... ... қалыптастырудың теориялық және әдістемелік аспектілерін одан
ары қарай дамыту қажет. Бұл аса маңызды ғылыми және теориялық ... ... және ... елдің экономикасы үшін бір салалы шағын
қалаларды ... ... ... ... және ... ... шарттастырылады.
Мәселенің зерттелу дәрежесі. Батыстың экономика ғылымында қаланың
жалпы ... даму ... ... А. ... А. ... ... Дж. Фридман, А. О'Салливан және басқалардың еңбектерінде «Urban
economics» ғылыми ... жол ... ... ... ... ... ... теориясының негізін қалаушы Л.А. Велихов, ал қаланың даму
аспектілері және жеке мәселелері Т.Агафонов, Н.А. Аитов, Н.И. ... ... С. В. ... А.В. Грузинов, А.Э. Гутнов, Г.М. Лаппо, В.В.
Финагин және т.б. еңбектерінде қарастырылған.
Қазіргі кезеңдегі ғылымда қалалардың экономикалық моноорталығы ... ... ... құруда үлкен үлес қосқан ғалымдар Н.И.
Горин, В.Н. Лексин, В.В. Любовный, А.А. Нещадин, А.Н. ... Р.И. ... т.б. ... ... ... ... жасаумен Е.Г Анимица, Е.Е.
Горяченко, М.Н. Пушкарев, И.Д. Тургель және т.б. сынды ғалымдар ... ... ... даму ... ... ... С.С.Ыдырыс, Г.Ж.Азретбергенова және
тағы басқа ғалымдар ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді.
Зерттеудің мақсаты мен ... Бір ... ... ... ... ... ... беретін зерттеулер жүргізу. Аталған
мәселені шешуде мына міндеттер қойылды:
- бір салалы қалаларды басқаруды ... ... ... ... бір ... ... дамыту инситуттарын қалыптастырудың
әдістемелік негіздерін бағалау;
- Қазақстандағы бір салалы ... ... ... анықтау;
- Оңтүстік Қазақстан облысындағы шағын және бір салалы қалалардың
экономикалық даму ... баға ... ... бір ... ... дамуының негізгі бағыттарын
жетілдіру бойынша ғсыныстар жасау.
Зерттеу пәні. Қазақстанда бір ... ... ... ... негіздеу барысында пайда болатын экономикалық қатынастарды зерттеу
болып табылады.
Зерттеу нысаны. Қазақстанның бір ... ... ... және әдістемелік негіздері. Зерттеудің
методологиялық негіздеріне ҚР ... ... ... ... ... бөлімінде ой қозғаған шетелдік және отандық ғалым-
экономистердің және мамандардың ой-пікірлері мен еңбектері қолданылады.
Жұмыстың ... ... ... ... үш бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 БІР САЛАЛЫ ҚАЛАЛАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫН БАСҚАРУДЫҢ ... Бір ... ... әлеуметтік-экономикалық жағдайларын
жақсартудың теориялық негіздері
Қала - өндірістік, шаруашылық-ұйымдастырушылық, басқарушылық, мәдени,
көліктік және басқа да ... ... ... бар өте үлкен
елді мекен. Мұнда тұрғындардың ... ... тыс ... ... ... ... әлем ... қалалардың пайда болуына алаңдауда.
Ғалымдар бұл үрдісті урбанизация деп атайды. Соңғы ... қала ... ... ... бола ... Ежелгі грек философы ... ... бір ... ... ... ... ой-пікірлерімен
және шешімдерімен бөліспеуі үшін әрбір қаланың ... 10 мың ... ... ... ... ... құрылымы жайлы мінсіз
ойларын жетілдіруде қала ... ... ... ... тұрғындар
ауқаттылықта мен байлықта өмір сүруге қажетті құрал ретінде емес, қалаларда
әр-түрлі тұрғындардың өмір ... ... ... ... Үлкен
қалаларды орталықсыздандыру идеясын алғашқы болып ағылшын ғалымы Эбенезер
Говард ... ... ... - ... ... атты ... ұсынған. Осындай қалаларға үлкен қалалардағы ... ... ... ... сығылған, ластанған ауа-райы мен шудан құтылғысы
келетін тұрғындар қоныстанады деп ойластырған.
Утопиялық социализмнің ... ... ... «Мемлекеттің жақсы
орналасуы туралы» атты кітабында қала мен ... ... ... ол ... ... ... ... идеясын ұсынған.
Коммунистік утопияны құрушы Т.Кампанелла (1568-1639) «Күн қала» еңбегінде
ойдағыдай қала тұжырымдамасын ұсынып, ол ... ... ... ... ... ... деп ... Қоныстандырудың одан кейінгі
мәселелері бойынша ... ... ж.ж.), ... ... ж.ж.), ... ... ж.ж.), ... (1778-1855 ж.ж.) және
т.б. еңбектерінде қарастырылған.
Ауыл мен қаланың қоныстануы бойынша қарама-қайшылықтардың шиеленісуі
мәселелеріне шетелдік әлеуметтанушылар, экономистер, философтар және ... ... ... ... ... индустриалды-инновациялық даму ... ... ... мен ... дамытудың кең ауқымды жұмыстар
бағдарламасын Қазақстан Президенті өзінің халыққа Жолдауында атап көрсетті.
Қала - ... ... ... ... ... және
технологиялық байланыстардың орталығы. Қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... таңдалынған стратегия мен бағытты анықтауына және
олардың дамуына тәуелді. ... ... ... іске ... ҒТП ... ... реттеуде, соның ішінде
үлкен қалалардың ... ... ... және ... ... ... арттыру аймақтарды дамытудағы және әлеуметтік мәселелерді
шешу мүмкіндіктеріне ... қала ... ... аса жылдамдықпен өсуде. Тек 1990 жылы
АҚШ тұрғындарының 75% қала типті елді мекендерде қоныстанған, ал ... 1800 жылы ... 6% ... болатын. Мұндай қарқынды урбанизация
өндірістік революциямен тығыз байланысты, сондай-ақ техникалық прогрестің
де үлкен әсері болды [2, ... жылы ... ... ... Д. Гаррис АҚШ-тың алғашқы 1940 жылғы
санақ бойынша 25 мың ... ... 377 ... ... [3, ... Біршеше жылдан кейін де ол, КСРО-дағы қалалық елді
мекендерінді ... осы ... ... ... [4, ... ... ... кейін, тұрғындардардың жер игеруден бас
тартуы және индустриалды тұрғындардың өсуі, әсіресе қала тұрғындарының саны
артты. 1917 жылы қала тұрғындарының саны ... ел ... ... 1959 ж. – 48%, 1970 ж. – 56%, ... ... кезеңінде – 66%. Жалпы
КСРО-да (20 мың тұрғыннан кем) шағын қалалар басым ... ... ... ... ... 50% ... [5, б.9]. ... таңда Ресейдің
қалаларында тұрғындар саны 73%, ал Европада қала халқы 90%-ды, жалпы әлемде
50% құрайды. БҰҰ-ның болжамы бойынша « қала » ... ... ... ... жылға қарай, жалпы әлемдегі ... 61%-ын (5065 млн. ... ... [6, ... ... ахуал, көп мемлекеттердің нарықтық
экономикасы урбанизация үрдісін жаңа белеске шығарды. Әрбір мемлекеттегі
қала тұрғындары Германияда – 90%, ... – 83%, ...... – 82%, ... – 75%, ... – 80%, ...... қалалармен қатар агломерациялар немесе мегаполистер тез ... (мegas - ... + рolis – ... – бірнеше қалалық
агломерациялардың қосылуының негізінде пайда болатын үлкен қалалар.
Қазіргі таңда әлемде 20 алып агломерациялар мен мегаполис-қалалар бар,
ал 1900 жылы осы ... ... ... мен ... ғана ... Мысал
ретіндегі мегаполистер: Бостон-Вашингтон 40 мың адам, Лос-Анджелесте (17
млн.), АҚШ: Сан-Францискода (8 млн.), Мексика: ... (24 млн.) ... (23 ... ... ... ... құрылды: ФРГ-де Рейн-
Рурск (11 млн.); Ресейде: Москва (10 ... ... ... ... ... ... Токиода (60 млн.), Үндістанда Калькутта (16 млн.) және
Мумбай (15 млн.); Қытай: ... (14 ... ... ... көптеген елдерінде, әсіресе, экономикасы
дамыған елдерде, қала халқының саны жалпы халық санының 85-90% құрайды. БҰҰ-
ның ... ... 2020 ... ... қала ... жалпы
тұрғындардың 55%, ал 2050 жылы жер шарының 85% қала ... ... деп ... ... әдебиеттерде заманауи қалаларды өзін-өзі басқаратын
елді мекен ретінде қарастырып, тұрғындарының саны ... ... ... ... ... – 2 мың, ... – 10 мың, ... – 5 мың,
Кенияда – 2 мың, Тунисте – 1 мың ... [7, ... ... ... ... ... қала анықтамасы тағы да
көбірек айқындалады. Өлшем сапасына тұрғындардың тығыздығы, ... ... ... тыс ... ... «Қала» ұғымының түсіндірмесінің көп қырлылы ғына қарамастан,
олардың кез келгенінің ішінде ... ... ... ... ... ... басылымдарында қалалардың мәліметтерін салыстыру мақсатында
агломерациялар алынады, егер олардың тұрғындарының сандық көрсеткіші ... кем ... [7, б.12]. ... егер де ... саны 200 ... құраса, ондай елді мекен қала болып саналады, ал ...... ... ... [6, б.12].
Қалатану әдебиеттерінде «шағын» немесе «моно» қаланың сандық өлшемін
анықтау сұрақтары әлі ... ... ... 1960 ... И.М.Смоляр және В.Г.Давидовичтің еңбектерінде 20 мың
тұрғыннан аспайтын ... ... ... ... ... ... ... Б.С.Хорев қаланың сандық көрсеткішін 50 мың адамға дейін
ұлғайтқан, бірақ 20 мың тұрғыны бар ... ... ... ... ... одағындағы МемҚұрылыстың сол кезеңдегі ... ... бұл ... ... ... ... сәйкес келді. Кейбір зерттеулерде көрсетілген шекті
мәннен көрсеткіштердің асып кеткені ... да ... ... ... ... ... анықтамалар шартты түрде белгіленуі
қажет, себебі ... ... ... ... тұрғындардың санының көлемі
талабымен анықталмайды.
Урбанизация талаптарының артуына орай еңбек қосымшасы ... ... ... мәдени-тұрмыстық қызмет көрсетудің деңгейі мен
сапасының талабына байланысты осы көрсетілген мәселелерде өзгеріп отырады.
ТМД ... қала ... ... елдімекен тұрғындарының
санының ең төменгі шегін анықтау тетіктері әзірленбеген, осы ... ... бір ... ... шаруашылық және аймақтық заңдылықтар
бойынша көрсетілген категориядағы ... ара ... ... ... ... ... қала халқының ең төменгі сандық көрсеткіші 12 мың
адам, ал ... ... ... Кырғызстан мен Тәжікстанда - 10 мың
адам, Қазақстанда, Латвияда, Арменияда, Түркіменстанда және Эстонияда – 8
мың ... ал ... - 6 мың ... ... Азербайжанда - 5 мың
адам, Литвада сандық көрсеткіш анықталмаған. Көптеген посткеңестік ... ... ... ... ... ... бар қалалар
бар.
Бірақ, қазақстандық мамандардың пікірінше, елді ... ... ... тек бір ... емес ... ... және ... интенсивті түрде қарым-қатынаста халықтық әлеует болуы тиіс,
тұрғындардың бастапқы саны 20-25 мың ... ... ... ... ... ... түрде еңбектің индустриалды
түрімен айналысуы міндетті емес. Бұл жерде сол ... ... ... ... ... және ... ... басты назар аудару
керек. Мысалы, бір белгіленген шектеуде өндірістік, көлікті-өндірістік,
«аграрлық» қалаларды бір ... ... ... Егер көліктік және
агроөндірістік бағытты қалаларға қарағанда, еңбекке белсенді халық еңбектің
индустриалды ... ... ... түрде таза индустриалды шағын
қалаларда орын алады.
Қазіргі таңда ... 27 елді ... ... ... ... ... ... кейін зардап шекті. Жалпы алғанда осы сияқты
қалаларда Қазақстанда 1,53 млн. тұрғын ... ... ... ... ... ... ... Олардың ішінде 16 қала ... ... ... 11 қала ... ... болып
саналмайды.
Шағын және бір салалы қалалардағы тұрғындардың өмір сүру ... ... құру ... ... еңбек бөлінісі (ауыл, аудан, облыс,
республика) деңгейінде белгіленген ... ... ... ... орындалуы, жалпы халық шаруашылық кешендерінде орындалады. Бұл
функциялар ... қала ... ... қала ... ... ... ... түрінде болады.
Қалақұраушы база ережеге сәйкес, бірнеше (кейде жалғыз) ... ... ... ... ... аумақтарда негізгі құрал-
жабдықтарын шоғырландырады, осы себепті еңбекке ... ... ... Қала ... ... ... ... түрде қамтамасыз ету
үшін кәсіпорын қорының қамтамасыз ... ... ... ... ... жеке жүйе ... ... өндірістерге қызмет ететін шағын кәсіпорындар қалаға қызмет
етуші сфераны ғана құрайды, бұлар экономикалық және ... ... қала ... ... ... ... болады, сондықтан
да қала аумағындағы әлеуметтік дамуға аса әсері жоқ.
Сөйтіп, ... ... ... қала ... ... пласт (түрі), қоғамдық еңбек бөлінісі жүйесінде осы
қалалардың функционалдық мамандануы ортаға шығады. Шағын ... ... ғана ... ... ... ... қамтуда, қызмет беруде
монополист ретінде әрекет етеді, сонымен қатар оның әлеуметтік құрылымын
«лимиттенген», ... ... ... ала ... Ең ... осы
кәсіпорындардың қорларының есебінен әлеуметтік дамуға, әлеуметтік-
инфрақұрылымның ... ... ... ... ... ... да ... бір салалы қалалардың өмірлік іс-әрекеттері, басқа үлкен қалаларға
қарағанда, қалақұраушы ... ... ... болады.
Бірақ басқа бір тараптан, шағын және ... ... ... әлеуеттік басымдылыққа ие. Оған кіретіндер: қоршаған ортаның
ластануының өте төмен деңгейі, өмір ... аса ... емес ... ... ... ... ... ортақ қолданатын
объектілерін жаяу жүріп пайдалану мүмкіндігі; үзілістік ... ... ... ... Қала ... өмір сүру ... тұрғыдан толығуы мүмкін және ішінен ауылдық элементтермен
(тұрмыс салты ... ... ... ... және ... ... көрсетуге бағытталуы, ауыл халқының қала өмір салтына басымдылық
беруіне жеткізеді, олардың қызмет ету алаңдарының ... және ... ... шағын және моноқала үшін алғашқы ... ... ... теңгерімді және кешенді өлшемді орналастыру. Сапалы ... ... ... ... органикалық тұрғыдан қала ... ... ... ... осы ... қала ... ... нәтижесін пайдалануда және иеменденуде ... ... ... ... ... есептерде осы өзара байланыс тәжірибеде
жетпейді сондықтан да көбінде, жергілікті ... істі ... ... ... ... ... қала - бұл қалалар еңбекке жарамды тұрғындардың ... қала ... бір ... ... ... жұмыс жасайды.
Ережеге сәйкес, олар бір салалы болады. Жалпы алғанда, ... ... ... ... ... ... үрдістерді анықтайды. Қазақстан
Республикасында моноқалалар мәртебесін анықтайтын ... ... ... ... ... келесі түрде анықтаған:
шикізат секторындағы бір немесе бірнеше қалақұраушы кәсіпорындардың болуы
қазақстандық ... ... ... ... ... ... өндірістің көлемі жалпы қала өндірісінің 20%-ын құрайды, ... ... қала ... 20%-ы ... жасайды.
Индустриалды революция кезеңінде барлық елдерде, соның ... да ... ... ... ... ... ... профилді (моносалалы, мономаманданған) қала дегеніміз экономика
құрылымында бір ғана сала, ... ... ... ... тарихи
шарттарда қалыптасады. Бір салалы қалалар келесі ... ... бір ... бір ... бір ... бірнеше кәсіпорындардың болуы.
Қаладағы басқа кәсіпорындар тұрғындардың қажеттілігін ... ... ... ... қала бюжеті бір немесе ... ... ... ... қала ... жұмыспен
қамтылу сферасының өте төменгі деңгейде әртараптандырылуы; ... да ... ... ... немесе сыртқы ортамен байланысты қамтамасыз
ететін инфрақұрылымының болмауы.
Қаланың бір салаға мамандануы сыртқы ортаның ... ... ... бір ... қалаларды ұзақ мерзімді стратегиялық
дамытуға ... ... ... ... ... ... ... өзінің деңгейінде орындалмай тұр. Бұл ... ... ... мен іске ... әдіс пен әдістемелік негіздерін
дайындаудың құндылығын арттырады.
Шағын және бір салалы қалалардың дамуы мен ... ... ... ... әр ... уақытта басқа түрлі зерттеулер
жүргізген.
Ең интенсивті түрде бір ... ... ... кеңестік дәуірге тән.
Қазақстанда шағын қалаларды дамытудың ғылыми-теориялық әдістемелік
және тұжырымдамалық мәселелерін зерттеу жоқтың ... ... ... Б.Мырзалиев, Б.Жүнісов және Н.Балқияевтың ғылыми еңбектерінде
шағын қалаларды дамытудың жеке экономикалық мәселелері ... ... бір ... ... ... мүлдем болмаған.
Адамдардың әр түрлі көзқарасы республикадағы моноқалардың саны ... ... ... даму және ... ... моноқалаларды дамыту концепциялық бағдарламасына сәйкес,
еліміздегі моноқалалардың саны 27. Қазақстанда барлығы 87 қала бар, егер ... ... ... ... Астана және Байқоңырды алып тастасақ,
онда қалған 70 қалаға «моноқала» ... ... ... Осы ... ... ... қала ... жұмыс берушілер мен ... ... ... шиеленіскен жағдайлар жиі туындайды.
Өкінішке орай, қазақстандық тәжірибеде ... ... ... ... және әдістемелік түсініктеме әлі
қалыптаспаған.
Батыстың ... ... ... ... теориялық даму
мәселелерінде экономистер А. Вебер, А. Леша, Ле ... Дж. ... ... және ... ... «Urban economics» ғылыми бағытына
жол салған ... ... ... ғылымда қаланы дамыту теориясының
негізін қалаушы Л.А. ... ал ... даму ... және ... ... Н.А. ... Н.И. Блажко, М.В. Борщевский, С. В.
Григорьев, А.В. Грузинов, А.Э. Гутнов, Г.М. ... В.В. ... және ... ... ... ғылымда қалалардың экономикалық моноорталығы оларды
типологиялық топтастыру өлшемдерін құруда үлкен үлес ... ... ... В.Н. ... В.В. ... А.А. Нещадин, А.Н. Швецов, Р.И. Шнипер
және т.б. ... ... ... стратегияларын жасаумен Е.Г Анимица, Е.Е.
Горяченко, М.Н. Пушкарев, И.Д. Тургель және т.б. ... ... ... ... ... мен әзірлемелерде бір салалы қалалардың
(әсіресе ұзақ мерзімдерде) ... ... ... базасында орын
алған келеңсіз жағдайлардың алдын алуға ... ... ... ... ... ... ... қалалардың ұзақ мерзімдегі дамуын болжау толықтыру және
жаңа тетіктерді жетілдіру мәселерінде жағдайларды жинақтап, талдап қорыту
маңызды ... ... ... жылдың аяғында Қазақстанның 84 қаласында 8,9 млн. (55,3%), ауылды
жерлерде – 7,5 млн. адам (44,7%). 1926 жылы ... қала ... ... мен қалалардың саны 44, ал 2009 жылы 325-ті құрады. Қазақстан
Республикасының Президенті ... ... ... 2020 ... ... халық саны 18 миллионды құрайды деген ... ... ... ... ... ... 2050 ... қарай қала халқының
жалпы тұрғындардың 70 пайызын құрайды. Қазақстанда агломерация ... ... ... ... ... ... Бұл
үрдістердің кең көлемде белең алуы Алматының айналасындағы ... ... ... артуымен, сондай-ақ жаңа қалалардың пайда
болуы және оңтүстік астанамен бірге Қапшағай, Талғар, ... ... ... ... қалалардың бірігуімен байланыстырамыз.
Қала тұрғындарының саны бойынша еліміздегі көшбасшы қала ... мың. ... одан ... қала ... саны бойынша еліміздің бас
қаласы- Астана қаласы, бұл жерде соңғы он жылдың көлемінде қала ... аса ... ... 289 ... 747,7 мың ... ... Одан кейінгі
орынды Шымкент қаласы алады (567 мың), Қарағанды қаласы (565,6 ... (495,6 мың. ... ... ... ... жарқын болашағы бар деп айта аламыз. Еліміздің
президенті 2014 жылғы халыққа ... ... пен ... ... ... ... ой айтқан болатын, осының негізінде соңғы ... ... қала ... саны 150 мың ... ... ... орталығы Қарағанды қаласы ХХ ... 90 ... ... ... ... ... ... қала халқының саны жақсы жағына қарай
өскен, төмендегідей өзгерістерге ... (1970ж. – 523 мың., 1979ж. – ... 1989ж. – 657 мың., 1999ж. – 409 мың., 2009ж. – 566 мың). ... бір тұрғындардың көңілінен шыққан қала Ақтау қаласы, қазіргі таңда
тұрғындарды ... ... ... тұрғындар саны 280 мың адамды құрайды.
Біздің еліміздің астанасы - Астана қаласының миллионер қала ... ... бар. ... ... сүйенсек, осы жүзжылдықта бас
қала ... ... қала ... деп ... Осындай мүмкіндіктерге
Шымкент пен Павлодар қаласы да ие. Шахтерлер қаласы Қарағанды қаласы қала
халқының ... өсу ... ... он ... Ақтөбе қаласының тұрғындары екі есеге өсті (410 мың),
Тараз (380 мың), Семей (336 мың), ... (287 мың). ... ... ... ... ... ... тұрғыны бар қала болуға міндет қойды [8, ... ... ... ... қаласын дамытуда ғалым-мамандар арнайы
экономикалық-математикалық модель әзірледі, олардың пайымдауынша 2040 жылға
қарай Батыс Қазақстан ... ... бір ... ... бар ... Бұл мәртебеге қол жеткізу үшін қала халқының саны 2,5 есеге артуы
қажет. Тұрғындардың санын миллионға ... үшін ... ... тыс
жерлерден тұрғындарды тарту қажет, себебі облыстағы барлық тұрғындардың
саны 765 мың ... ... ... ... ... ... ... миграциясына, яғни басқа облыстардан Ақтөбе қаласына көшіп
қоныстануы үшін қалада сапалы ... ... ... аса ... ... ... ... өңдеу өндірісі мен құрылыс индустриясын
жаңғырту қажет.
Маманданған жұмысшылар және әлеуетті инвесторлар ретінде қалалар өзара
жаһандық ... ... ... ... адамдар өздерінің
тұрмыстарын қанағаттандыратын орталарға жер аударады, тартымсыз ... ... бет ... ... бүгіннен бастап, өздерінің тұрғындарының
мәселелері туралы ойланулары қажет және жұмыс түрлерінің ... ... ... ... ... ... қажет.
Қазіргі таңда қалалар тарихи тұрғыдан ... пен ... ол ... ... ... ... және ғылыми
әлеует шоғырланған. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... және олар ... Бұл күнге дейін
осылай болған, осылай бола береді. Бірақ, ... ... әлем ... ... және ... ... өзгерту жүйесіне енді. Қазақстан
Республикасының Президенті: « XXI ... ... ... ... сондықтан да өзгерістерге тез бейімделетіндер ғана жетістіктерге
жетеді» [9, 12].
Қазіргі ... ... ... тиімді дамытудың басты бағыты
әлеуметтік саланы дамытудың үш ... ... ... ... ... жаңа стратегиясын әзірлеу, ТКШ-ын жаңғырту, тұрғындарды
сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету. Елбасының сөзі ... бұл өз ... өмір ... ... бағытталады. Жұмыс берушілер мен
инвесторлардың экономиканы жаңғыртуға капитал салуда нақты бағыты және жеке
кәсіпкерлікті дамытуда ... орын ... ... ... бағдарламасын жүргізу үшін жеделдетілген экономикалық
жаңғыртусыз іске асыру ... ... бұл өз ... экономикалық дамытудың
кезекті моделін ауыстыруға талпыныс болады. Көрсетілген дамыту бағыттарының
нәтижелілігі құрылымдық бағытсыз мүмкін емес, ... ... және ... ... мен қауіптері жайлы қаланың әлеуетіне жан-жақты
экономикалық сараптамалар жүргізілуі қажет. Бұл ... ... ... бар, ... да ... адам ... арттыруды талап
етеді.
Әлемдегі шетелдік тәжірибе көрсеткендей, техникалық ... ... көп ... ... басымдылығын көрсетеді. Олар технологиялық
жаңалықтар мен сұранысты тез ... ... ... ... сериялы
өндірістердің қажеттіліктерін қанағаттандырады, еркін еңбек ресурстарын
әсіресе, шағын қалаларда тиімді пайдаланды. Сондай-ақ ... ... ... ... аса ... ... себебі бір мақсаттағы уақыт
пен қаражат шығындарының арасында байланыс түзілмеген. Басқаша ... ... ... ... ... ... енгізу әзірлемелерінде
жоспарланған параметрлердің орындалмауы ҒТЖ теріс нәтижесі) және әлеуметтік-
экономикалық (экономикалық жоғалтулар, адамдардың өміріне зиян ... ... ... ... ... ... жақсы
жұмыс істеу қажет өндіріске инновацияларды енгізуге компаниялар қызығушылық
таныту қажет.
Қазақстан қалаларының экономикасын ... ... ... ... ... облыс орталықтарында және басқаша ірі
орталықта шоғырланған. Шағын қалалардағы ... ... ... жанар-жағар май өндірісі мен құрылыс материалдар ... ... ... ... ... жеке ... ... шоғырлануы әр түрлі. Оларда тамақ және құрылыс өндірістерінен
басқа қара және түсті металлургия, электроэнергетикалық және ... ... де ... жасайды. Қалалардың ішінде ең қиындық көріп
отырған шағын қалалар ол ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін ... ... Бұл ... ... ... ... ... білікті
мамандары жоқ [10, 140-145].
Қазақстандағы қалалардың көпшілігі орта және шағын қалалар әміршілдік
экономикада пайда болған, ... сол ... тың ... ... ... дамыту аса қарқынмен қолға алынған болатын. Көп қалалар
дотациялық шарттарда өмір ... ... ... ... ... ... ... тұрған органдарға аударылады. ... ... ... ... шағын қалалардың критериясы бойынша
қазіргі таңда Абай, Алға, Аркалық, Арал, ... ... ... ... [11, ... және орта қалалардың әлеуметтік-экономикалық ахуалын жақсарту
үшін, әрбір елді мекеннің индустриалды-инновациялық ... ... ... мақсатты кешенді бағдарламасы қайта қаралуы тиіс.
1.2. Бір салалы қалаларды дамытуды басқарудың әдістемелік негіздері
Әлеуметтік жүйелердің ... ... және ... ... бұл жұмыстың сыртына шығады, бірақ зерттелетін сұрақтардың берілген
теориясын қолдануға қажеттілік ... ... ... ... бір ... ... құрыла бастады. Олардың құрылуы үш ... - ... ... және экономикалық тұрғыдан сипатталды.
Даму теориясына сәйкес, тірі ... ... ... және өзіндік
дамуға қабілетті. Тайпа немесе бір ұлт тірі ... бір ... ... ... - ... ұйымдасуға және өзіндік дамуға қабілеттігінің
арқасында күрделі әлеуметтік жүйе ... ... ... ... кезеңінде әлеуметтік жүйе бір деңгейге көтерілді.
Әлеуметтік эволюцияның белгілі бір ... ... жүйе ... өмір
сүруі мен оның дамуындағы жеке қызметтерінің өзіндік құрылымы мен ... ... ... ... ... ... болды және басқару құрылымы
мен оны ... ... ... ... болды [12].
Отырықшылық өмірге дағдыланғандықтан, қоғамдық еңбек ... ... ... ... ... ... мен басқарушылардың
өмірін қамтамасыз ету үшін ... ... ... Осылайша елді
мекендердің жаңа түрі, яғни қалалардың ... ... ... ... ... құрыла бастады, бұл жердегі тұрғындар ауыл шаруашылығы
саласымен ... ... ... ... да ... түрі пайда бола
бастады.
Қалалар мен агломерациялардың өзіндік ... ... және ... бар. Бұл ... ... ... жаңа ... бейімделу,
қоғамдық және қоршаған орта, заманауи тұрғын үйлер, ... ... ... ... ... ... де ... Үлкен қалаларда әлеуметтік
инфрақұрылымды реттеу, мәдени-тұрмыстық және ... ... ... ... – еңбек ресурстарын тиімді пайдалану,
аббаттандыру, тұрмыстық жән коммуналдық қызмет көрсетудің сапасын ... қала ... ... ... ... ... көлік, байланыс,
басқару, ғылым, курорттық-санаториялық іс және т.б. Бұл ... ... қала мен ... ... ... жұмыс орындарының
санын анықтайды, кадрлардың мамандануы, тұрғындардың күнделікті және ... ... ... ... қалыптастырады. Бұл
тұжырымдаманы кей кезде «экспорттық база» моделі деп те атайды.
Мұндай нақты тетіктер кейбір ... ... ... үшін ... саясаты шеңберінде іске асырылады. Бұл функционализм идеялары ... ... (Ле ... және оның ... ... тығыз байланыста)
Кеңес Үкіметі кезеңінде қала құрудың негізгі жүйесін құруда үлкен ... ... ... ... жаңа ... ... көбісі бір салаға
жобаланған. Қалаларды құру барысында осы сияқты моноқызметтік, бір саланың
конъюнктурасына тікелей тәуелділік ... ... [13, б. ... ... ... қала тұрғындарының негізгі бөлігін жұмыс
орындарымен қамтамасыз етеді. Бұл ... ... өмір ... ... тауарлары мен жеке тұлғаларға қажетті қызметтерге ... ... ... кәсіпорны параллель кейбір өндіріс түріндегі
қажеттіліктер мен ... ... ... ... ... Осы түрлі қажеттіліктердің кейбір бөлігін (жеке және өндірістік
түрлері) қаланың ... ... ... ... бұлар
қала инфрақұрылымындағы кәсіпорындар ( электр-, жылу-, газ-, ауыз ... ... ... ... ... ... және т.б.), жеке
сауда, нан өнімдері өндірісі және т.б.. Осы ... ... ... сала ... ... Олар қала құраушы саланың
басты кәсіпорындар құрайды кейде оларды саланың резиденттері деп ... ... ... мен ... атымен тығыз байланысты [14, c. 103].
Функционализмнің пайда болуы, кеңістік оптимизациясының құралы ретінде
қалалардың арнайы функционалдық идеясын ... алып ... ... ... ... ... анықтайды деп есептелді (шикізат,
энергия, жұмыс күші және өткізу нарығына жақын орналасуын есептеу арқылы).
Осы сияқты ... ... ... ... ... социалистік
елдерде кеңінен жол ашылды, себебі инвестициялық шешімдер ... ... ... ... осы ... ... ... аясында шамадан тыс ... ... әкеп ... ... ... ... ... тетіктердің жеңілдетілген түрі нағыз шынайы бола алмады, қала
құраушы қызметтерге шамадан тыс акценттер қойылғандықтан қауіптер ... тек ... ... өндірістік шығындарын азайтуға ғана қауқарлы болды.
Нәтижеде моноқызметті ... ... ... Осы ... ... ... ... қалалар жүйесінің дамуында магистралдық
бағыт болып табылды, олар ... ... ... және ... ... ... мен шығару барысында алшышарттар құрады.
Ұзақ ... ... ... бағыттағы қалалар зауыт-қалалардың
келешектегі дамуына күмән келтіреді (саладағы ... ... ... ... жол ... рет осы сияқты асырып айтылған баламалық 50-жылдардағы
хрущевтік реформа ... ... ... ... ... кешендерді
құру қажеттілігін сезініп, халықтық шаруашылықты ... ... ... органдары аумақтық басқару принципіне өтті. Бірақ аймақтардың өзін-
өзі басқарушылары ... ... ... ... ... тудырды және ... ... ... ... принципі қайтадан доминантты болды.
Қатаң функционалды жобалардың шешімінің бастапқыдан мүмкін еместігі
тез арада ... ... ... ... ... ... қалпына келтірудің қажеттілігін ұғынып,
қосымша инвестициялар талап етті. Бірінші кезекте қала қызмет етуші саланың
тұрақты қызмет ... ... ... басты саласын дамытудағы қалыптан тыс
жұмысшы орындарды құру арқылы іске ... ... ... қозғалды. Саланың
тұрақты балансын қалпына келтіруге он ... ... ... [15, б. ... ... ... ... басқару»
бойынша тұрғындардың материалдық ... ... мен ... ... ... ... бірігеді. Әлеуметтік жүйелерде басқару - бұл
адамдардың ... ... Олар бір ... ... да ... ... қоғамдастыққа біріккен адамдарға әсер ете алады.
Бұл басқарудың ең қиын бөлігі.
Сондықтан да әлеуметтік ... адам ... тән ... Олар
қоғамға реттеу мен арнайы сапалы сақтау және ... ... ... ... ... пен өмір үрдісінде адамдардың араласуының
қажеттілігіне байланысты дамиды.
Осы ұғымға байланысты ... ... ... «әлеуметтік
басқару–басқарудың бір түрі қоғам мен оның астындағы жүйелердің дамуындағы
қажеттіліктерді қамтамасыз етуді ... ... ... объектінің
әлеуметтік дамуындағы критерийлер мен көрсеткіштердің құру қызметі, олардың
ішіндегі ортаға шыққан әлеуметтік мәселелер, оларды ... ... ... үрдістер мен әлеуметтік қарым-қатынастардың жоспарланған
параметрлері мен жағдайларына қол ... «Н.П. ... – тар ... ... – бұл ... ... жету үшін әлеуметтік
үрдістерге әсер ету үрдісі деп санайды [16, б. 41].
А.С.Гавринның әлеуметтік басқаруға ... ... ... – бұл мақсатты бағытты әсер ету, құрамында жеке ... ... ... ... ... басқару жүйесіндегі объектілер
мен субъектілер ретінде өзара әсер етуі [17,б.9]. Оның ... ... ... ... ... ... әсер етуінде нақты,
бұл үрдістерде адам ең басты әрекет етуші тұлға ретінде ... ... ... және әсер ету ... ... басқарудың басқа да қырын Ф. Ромашкин қарастырады,
«басқарудың өкім жүргізуші ... ... ... ретінде субъектілер
объекті параметріне мақсатты әсер еткенде өзара ... ... ... ... ... ... ... мен құндылықтарды
қиыстыру) немесе шиеленістерді (ерекше ... ... ... ... қарама-қайшы әрекет ету) немесе ананы да ... ... ... ( ... немесе жеке) әлеуметтік күштердің қатынасында
әр түрлі пішінде басқару объектілерінің қажеттілігі мен ... ... [18, б. ... ... ... түсінігінде қоғамдағы жеке немесе топтың
қарым-қатынастарын реттеу құралы, әр түрлі қоғамдағы бастапқы мақсаттармен
сәйкес әрекет етуі. Нақты ... ... ... ... ... ... ... құрамын іске асыру оның негізін көрсетеді.
Ж.Т. Тощенко ... ... ... ... ... ... «әлеуметтік басқару қоғамда ... ... ... ... ... жіктеуге және ... ... ... [19, б. ... мәселелердің маңыздысы сөзсіз «әлеуметтік ... ... ... ғылыми анықтамасы.
Жалпыға бірдей классикалық анықтаманы Питирим Сорокинтікі ... ... ... ... – кез келген қозғалыстың түрі, түрлену,
өзгеру, ауысу немесе «эволюция», ... ... ... ... объектінің кез-келген өзгерісі, кеңістіктегі оның ... түрі ... ... оның сандық сапалық түрінің өзгерісі.
Объектінің сапалы өндірісін қамтамасыз ету және әлеуметтік даму
үрдісін ... ... ... ... ету прогрессивтік,
регрессивтік, эволюциялық және революциялық әлеуметтік ... ... ... әлеуметтік үдеріс басқада тұрғыдан былай деп ... «кез ... ... ... әсер ... қайталанушы моделі:
шиеленіс, кооперация, тайталас, жіктелу және т.б.
Әлеуметтік үдерістердің бағыттылығы бар. ... ... ... ... ... ... Әрбір келесі кезең оның
алдындағы кезеңнен өзгеше болады, ерте ... ... ... ... ... ... мысалы ретінде жеке
тұлғаның әлеуметтенуі, тұрғындардың санының артуы, индустриализациялау ... ... ... кездейсоқ немесе хаостық түрде (топтың
көтерілуі) немесе ... ... ... ... ... ... да
моделдерге ұқсас түрде, мұндай үдерістер ... ... ... ... аталады. Егер де әрбір циклдан кейін одан да ... ... ... бұл ... ... ... ... деп атаймыз, ал деңгейге
төменге түссе, бұл циклді ... деп ... ... ... ... жүйеде белгілі бір кезеңде ешнәрсе ... ... ... ... ... нәтижесі маңызды критерий болады. Кейбір ... ... ... ... ... ... мен қоғамның
жағдайына байланысты жаңа әлеуметтік шарттардың пайда болуына алып келеді.
Адамзаттың ... ... ... ... және әлеуметтік
өркендеуінде, алғашқы қоғамдық құрылымнан заманауи ... ... ... үдерістер маңызды роль ойнады. Бұл үдерістерді ... ... ... бұл ... тек қана ... ... өзінің түрленуімен, реформациялау немесе әлеуметтік ұстанымдарды қайта
қарау [20 б. ... ... ... ... ... үдерістерде жаңа
түсіндірме мен талдаулар ... ... В.Е. ... ... үдерістерді
ұдайы өндірісті қамтамсыз ететін және қоғамды дамытатын адамзаттың іс-
әрекеттерінің ... және ... ... сақталуы мен
трнасформациясы деп ... Оның ... ... ... ... жеке
қызметтер және индивидтарды қозғалысқа келтіретін жартылай субъектілі білім
беру [21 б. 120]. Осы ... өте ... С.С. ... ... ... және ... ... жиынтығы, басқа көптеген әлеуметтік
әрекеттер әлеуметтік үдерістер» деп аталады [22, б. ... ... ... ... ... ... пайдаланады.
Осыған байланысты ол өзінің көзқарасы: «біріншіден, «әлеуметтік өзгерістер»
біздерге ресейліктерге, әдеттегідей емес, ... ... ... ... Оның ... ... ... түсінік ретінде «әлеуметтік
өзгерістер», әр-түрлі өзгерістердің олардың бағытына ... кең ... Оның ... ... ... жоқ. Екіншіден, әлеуметтік
өзгерістерді қоғамдағы кез-келген өзгерістер деп қабылдауға ... ... ... әлеуметтік стратификация, әлеуметтік
қоғамдастық, әлеуметтік үдерістер, институттар, ұйымдар және олардың ара-
қатынасы [23, б. ... ... ... екі арнайы түрге бөледі.
Біріншіден, «әлеуметтік цикл», оның белгілі бір бағыты жоқ, бірақ ... ... Кез ... жүйе әр түрлі кезеңдердегі жағдайы келешекте ... ... осы ... ... жатқан жағдай, өз кезегінде бұрынырақ
өтіп кеткен. Өзгеріс тек қысқа мерзімде ғана орын алуы мүмкін, ... ... ... ... оралады [24, б. 119].
Әлеуметтік үдерістердің басқа түрі «әлеуметтік даму»-жүйеге бастапқыда
салынған ашылатын әлеует. Бұл жердегі басты жайт ... ... ... ... ... күй мен жай өткен ... ... одан ... кезеңдерде бұдан жоғары деңгейге шығады (мысалы
экономикалық көрсеткіштердің өсімі, технологияның дамуы ... ... ... Н.Д. ... ойынша, әлеуметтік даму, заңды «ол
барлық ... ... ... ... ... ... [25, б. 71].
Бұдан басқа жүйе біртіндеп жалпыға бірдей қалыпқа жақындайды (мысалы,
қоғам әлеуметтік ... ... ... ... имманентік қалпын
қалыптастыра отырып, (ішкі қарама-қайшылық әлеуметтік өмірдің сапалы
түрінің ... ... ... тән ... ... ... инновациясына ұласады). Н.А. Костко «дамыту» терминін
заңдылықтардың негізі мен ... біле ... ... ... деп ... атап айтқанда: жылдамдатады немесе тежейді,
бірақ бұдан қашып құтылмайсың [26]. Г.В. ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер және қоғамдық қатынастардың
ерекшеліктері біріктірілген адамдар ... ... ... ... ... ... өміріндегі үдерістерде, нақты
шарттарда олардың бір-бірімен ара қатынасы, өздерінің қоғамдағы орны [27,
б.65].
Қоғамдық ... ... ... ... көп ... әлеуметтік
организм, әлеуметтік-тарихи категория ретінде бірінші кезекте қоғамның
әлеуметтік-экономикалық құрылымы шарттарында ... ... ... маңыздылығы Ж.Т. Тощенконың пікіріне ... ... ... ... ... қалалардың қызмет ... жаңа ... ... аумақтық және өндірістік ұйымдардың
қызығушылығын ... ... ... мәселелер артты. Ж.Т.
Тощенконың пікірі ... ... ... ... осы ... ... ... мәселе ретінде тең құқылы емес және әрдайым кейінгі жоспар
ретінде ... ... ... шаруашылықтың жоспары формалды түрде
қарастырылды және көп байланыстарды дамыту көрсетілді деп ... ... – шын ... ... мен ... ... шешілетін
ведомстволық қызығушылықты анықтайтын сұрақтардың жиынтығы » [19, б.48,52].
Ж.Т. Тощенко ... ... ... ... үдерістерге жоспарлы
түрде әсер етуді іске асыру: нашақорлық, жезөкшелік, ұйымдасқан қылмыс, заң
бұзушылық, балалардың қараусыздығы, өзін ұстаудың ... мен ... ... ... ... көзқарастарға кез келген қарсылық
деп түсінеді. Әлеуметтік басқарудың негізгі түрі бірыңғай үдерісі ретінде
анықталсын, ... ... ... және ... ... ... мен ... жүйесінің қажеттіліктерін жүзеге асырудағы қызметі ( қоғамдық
өмірдің барлық жағын: экономикалық, ... ... және ... [19, ... ... көп ... ... әлеуметтік дамуы іске
асырылмады. Қалалық шаруашылықтардың жоспары ... ... ... ... көрсетілді. Бірақ нәтижесінде бұл ведомствалық қызығушылық
кәсіпорынның немесе ... ... ... ... ... Бұл
жерде әдістемелік көп қателіктер болды. Қала әлеуметтік ... ... ... ... байланыстың белгілі құрылымы ... ... ... ... ... және кәсіпорын деңгейінде
басқаша болды.
Бұл ... да ... ... ... ... ... хаостық даму фактісі орын алды барлық күш-жігер қалалық
шаруашылықтарға топтастырылды. Жаңа қалалардың өзінде бұдан 20, 30, 40 ... орын ... ... бой ... [28].
Қалалардың экономикалық және әлеуметтік даму жолындағы негізгі
кедергілер тар ведомстволық қызығушылық аясында ... ... тұр. ... ... ... аясында қалып, министрлік пен ведомствалардың
басқа қалалалардағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... тиімді пайдалануды қамтамасыз ету, адамдардың
күнделікті өмірін ыңғайлы ұйымдастыру сияқты аса үлкен емес елді ... ... ... бос ... Бір салалы аумақтарды дамыту институттарын қалыптастырудың шетелдік
тәжірибесі
ХХ жүзжылдықтың ортасында әлемнің өнеркәсібі дамыған көптеген елдері
әлеуметтік-экономикалық жағдайға ... ... етіп қана ... ... өз ... ... көшбасшысы болып табылатын бір ... ... және ... ... ... қоғамның сатысына шықты.
Дегенмен постиндустриалдық өндіріске және ... ... өту үшін ... ... ... ... ... артта қалғандығы және ресурстық базасының шектеулілігі нәтижесінде
толық жарамды болмай ... ... ... ... ... ... ... инвестициялар үшін бәсекелес күресте жеңіліп
қалды және депрессиялық даму жолағына енді. ... ... ... ... ... ... ... ескірген
өндірістің үлкен бөлігіне топтасқан қалалық елдімекені болды.
Америка Құрама Штаттары. Мұнда бір ... ...... ... ... ... ... ал Оңтүстігінде мақта
аудандары мен темекі ... ... ... ... ... аса ірі ... ауданға айналған Оңтүстікте қарқынды даму жүрді.
Өңдеуші өнеркәсіптер – мұнай және газ, химия және ... ... ... және ... ... ... атом және ғарыш
салалары күшейтілген қарқынмен дамыды. Осылардың арқасында неғұрлым ... ... және ... ... ... ... ірі қалалар өсе түсті.
Әскери өндірістегі Нью-Мексико бірден өсті және ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп барлық жұмысшы
орындарының жартысын қамтамасыз ... ... және ... ... ... ... мен ... техникалардың 50%-ынан астамы
келді. Экономикалық өсу күрделі қаржы мен еңбек ресурстары түсімін ... ... ... бұл штаттарға елдің басқа аудандарынан 8 ... адам ... ... ... ... Питтсбург, Ньюкасл
қалаларын кіріктіретін ... ... ұзақ ... бойы ... локомотиві болған ауыр өнеркәсіпті топтастырған орынға
айналды.
Өткен ... ... ...... ... аса ауқымды ауданы өзінің экономикасы жағынан артта
қалғандығымен ... Бұл тас ... ... ... ... және газға энергетикалық теңгерімінің қайта құрылуына байланысты
үлкен дағдарысты бастан кешірді. Бұл жерден ... ... 2 ... ... ... ... өйткені мұнда тұрғындардың жан басына шаққандағы
кірісі ел бойынша орташа көрсеткіштен 26%-ға төмен болды. ... ... ... ... ... ... ... штаттар, Плато Озарк,
Фор-Корнерс және т.б. енгізілді. 50-жылдар ағымында бұл ... ... 15%-ын ... ... ... ... Жаңа ... және Ұлы өзендер (өнеркәсіпті Солтүстік) ... ... және ... Шығыстың штаттары ғылыми-техникалық революцияға
дейін АҚШ-тың индустриалдық қуатының негізі ... ... ... тас ... ... қара ... машина және автомобиль
құрылысы. Бірақ ақырында мұнда өсу қарқыны ... ... мен ... ... болып қалды. АҚШ-тағы тас көмір
өнеркәсібі және қара металлургия депрессия генераторына айналды.
АҚШ-тың бір ... ... ... ... ... үшін ... ... мұндағы федералды үкімет бірқатар тұтас
бағдарламалар сериялары мен заң ережелерін қабылдады. 1964 жылы – ... ... ... талдаған «Экономикалық мүмкіндіктер
бағдарламасы» қабылданды. 1965 жылы тұрғын үй құрылысы Министрлігі ... ... және ... даму ... ... іске
асыру басталды. Дәл осыдан ... ... ... ... ... болатын. Нақ осы жылы «Аппалачтарды аймақтық ... ... ... Оның ... автожол құрылыстарын күшейту
жолымен оның ұзақ ... бойы ... ... ... себебі
ретінде ауданның оқшаулануын жою міндеті тұрған болатын.
Бұл бағдарламаның мақсаты әлеуметтік бағытты иеленді – ... үшін ... ... өмір ... ... ... еңбекке
қамтылуын жоғарылатуға жағдай жасау. Бұл бағдарламаларды жүзеге асыру
Конгресс арқылы да, ... заң ... ... да ... ... ... ... белсенді түрде қатысуларымен
нығайтылды. Бирмингемде әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешу үшін қала
билігінің, бизнестің және ... ... ... ... ... ... ісіне және кең спектрдегі қызмет көрсету
сфераларын дамытуға қайта бағдарлауды өзіне кіріктіретін экономиканы ... ... мен ... ... нарығын мемлекеттік реттеу ерекше орын алды. Ол ... ... ... ... ... ... және ... орындары санын
арттыру;
-жұмысшы күштерін даярлау және қайта даярлау;
-жұмысшы күштерін жалдауға ықпал ... ... ... үшін еңбек нарығын орталықсыздандыру тән. Әрбір штаттың өздерінің
жұмыссыздарды еңбекке қамту және көмектесу ... ... ... ... қорлары бар. Кәсіпкерлердің және қызметкерлердің
өздерінің ... ... ... және ... қорлардан бөлек-бөлек
төленеді.
Канада. Солтүстік территориялар (Квебек, Онтарио, Альберта, Манитоба
және т.б.) ресурстарын игеру кезінде қалалар барлық жақын ... ... ... ... ... ... ... оларда басы артық еңбекке сыйымды әлсіз механикаландырылған
үрдістердің дамуына жол берілген жоқ. Шикізаттың көзі бар ... ... әдіс ... ... ... күштерді пайдалану тәсілдері
кеңейтілген жоқ. Солтүстік тақырыбы бойынша нақты зерттеулер жүргізу үшін
әр түрлі саланың ... мен ... ... үлкен көңіл бөлінді.
Солтүстікті игеруді реттеу негізінде бұл ... ... ... ... ... ... ... болды. Квебек,
Онтарио, Альберта және т.б. ... ... ... ... бағдарламалары қабылданды және іске ... ... ... ... бағдарламалар жасалына бастады. Олардың арасындағы
неғұрлым белгілісі солтүстіктің ... ... ... ... бетбұрыс» және «Ресурстарға қарай жол» деп аталды. Оларда жеке
капиталдың ... 3 жыл ... ... ... ... жерді
жеңілдіктер жағдайында жалға беру ... ... ... және ... ... ... ... шаралар ұсынылды.
Канадада бірінші рет шикізаттық бір салаға мамандандыру территорияның
тұрақсыз дамуына алып келетініне назар ... ... да ... әр ... ... ... және әлі де ... дәстүрлі ұлттық қолөнер табыстары, ағашты өңдеу, қызмет ... және т.б. ... ... ... қолдау бағдарламалары жасалуда.
Мемлекет есебінен инфрақұрылымдар – электр ... және ... ... ... әдісі қолданылуда. Тіпті муниципалдық
деңгейдегі жекелеген ... ... ... 20 ... ... жұмыссыздық арқылы тұтас қоғамның мәселесін көрсететінін, Ұлы депрессия
кезінде жекелеген бойкүйез қызметкерлердің өз ... ... ғана ... сонымен бірге объективті себептердің күшімен де
болатынын бұқара халық ... ... жылы ... қамтудың Ұлттық қызметі құрылды және 1940 жылы
заңды актілерде тіркелген жұмыссыздарды сақтандыру жүйесіне негіз ... ... ... ... ауыртпалығын жеңілдетуге
бағытталған қарапайым бағдарлама ретінде ғана қарастырылған жоқ. Ол ... ... ... ... ... бөлу және ... ... мақсатындағы материалдық қолдаудың неғұрлым кең ... жылы ... ... ... да, сонымен бірге
жұмыс істейтін кедейлерге де көмек ұсынатын, әлеуметтік қолдау көрсететін
Канадалық жоспардың құрамдас ... бола ... Рур ... ... ... үлкен рөл атқарды.
Қазіргі таңда ол 11 қаланы бір коммуналдық одаққа біріктіріп отыр және ... ... – 4,4 мың км2, ... саны – 5,4 млн. ... ... ... кейін бір онжылдық барысында аймақ өзінің
экономикасын қайта қалпына келтірді, оның негізі көмір өнеркәсібі ... жаңа штат ... 1954 жылы ... шығару 112,8 млн. тоннаға жетті. 1950
жылдардың соңында дағдарыс көмірдің, содан кейін болат құю ... Оның ... ... ... ... ... ... – сұйық отынға
салынатын ... және ... ... ... кедендік баж
салығының күшін жоюының нәтижесінде импорттық ... ... ... еді. ... ... ... күрт ... көптеген шахталар
жабылып қалды. Көмір шығаруға қатысты дағдарыс аймақтың басқа салаларына да
тарады, нәтижесінде жұмыссыздар саны өте ... арта ... ... ... ... мен ... ... көмір өнеркәсібін реттеу өндірістің жан-жақты құлдырауынан
қашуға мүмкіндік берді. ... ... ... ... ... ... үшін ... ұту керек болды. Оның негізгі бағыты мыналар
еді: ... ... ... ... ... ... дамыту,
технологиялық орталықтар ашу, қоршаған ортаны жақсарту.
1960–1980 жылдары біліктілікті арттыру мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... ... ... шектеу, жаңа
кадрларды тарту мақсатында 5 жаңа ... ... ... ... ... ... тегін оқытылды, ал аз қамтылғандар шәкіртақы
алды. Технологиялық орталықтар (1993 жылы ... саны 12 ... ... ... ... ұйымдастырушылық және
қаржылық көмек ұсына ... ... ... ... үкіметі Рур аймағына арнайы экономикалық қолдау көрсетудің жолын
таңдады. Алғашқы ... ... еді: ... ... өтемақы бөлу және
сатып алушылардың көмірге ... ... ... ... көмір
тұтынушыларды (бірінші кезекте жылу электр станцияларына) субсияландыру.
Рурдың тағдырында көмір өнеркәсібін және көмір ... ... ... және сауықтыру туралы Федералды заң (1968 ж.) маңызды орын
алды. Осы заңға сәйкес мемлекет елдегі ... ... ең аз ... ... ... ... шығынсыз жұмыс істеуі үшін
өтемақылар өлшемін, жұмысшыларға және олардың біліктілігін қайта ... ... ... ... 1969 жылы Рурдың барлық
көмір ... ... ... Министрлігінің, Солтүстік РейнВестфалия
жер Үкіметінің, шахталар иелері мен кәсіподақтардың келісім-шарттары
негізінде бір ... ... ... ... ... ... ... металлургия зауыттарымен және электр
станцияларымен ұзақ ... ... ... ... болды.
Үкіметтік деңгейде қабылданған әрекет етуші Бағдарламаның түйінді сәті
еңбек нарығын қолдауға, ... ... ... және ... ... ... ... мәселелерін шешуге
бағытталды. Мемлекет жұмысшы орындарын жасауды және сақтауды кеңейту үшін
жұмыс ... ... және ... ... төлемдерден босатуды,
салықтарды азайтуды пайдаланды. Атап айтқанда, бұрын фирма төлеп келген
қызметкерлердің отбасылық жәрдемақылар бюджеттен қаржыландыратын ... ... ... ... ... және ... ... емес еңбекке қамтылу жағдайында жұмыс істейтіндер саны өсті.
Шығыс Германияда социалистік тәртіппен Комбинаттарда – мемлекеттік
өндірістік ... ... ... Лар ... ... құрылымдық бірліктері болды. Мейлінше ірі комбинаттар
Эйзенхуттен, Биттерфельд, Магдебург, Риза қалаларына орналастырылды.
Комбинаттар өзі арқылы ... құю, ... ... ... құрылысы
мемлекеттік кәсіпорындары топтарын көрсетті. Олар әлеуметтік экономикада
маңызды жалдаушы ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде энергияны жеткізу, мектептерді ... және т.б. ... ... ... ... ... алады.
Комбинаттың құлдырауы автоматты түрде қаланың экономикалық құрылымдарының
толық ... алып ... ... өзі ... аймақ үшін елеулі түрде
әлеуметтік және саяси зардабын тигізері сөзсіз.
Социалистік ... ... және ... қатынастарға өту
кезеңінде кейіннен коммерциялық болған ... ... ... ... ... алынды. Мемлекеттік сенімгерлік
компаниясы (ТНА) құрылды, бұл Шығыс Германиядағы жекешелендіру ... ... ... ... ... ... де, ... Германия
үкіметінде де саяси еркіндіктің бар екендігін дәлелдейді. Экономикалық
қайта жасалу үрдістерін басқара отырып, делдалдықты ... ... ... ... стихиясына барлық нәрсені қайырымдылықпен бере салған жоқ. ... ... ... ... үлесін оның жұмыс істеуіне
қалдыруды қарастыратын ... ... ... ... ... ... өндірістік үрдістерден босатып, біліктілігін
арттыру жөніндегі орталықтарды ашу үшін ... ... ... ... күштерді орналастырудың тепе-теңсіздігі
бірінші кезекте, өнеркәсіптік аудандарды дәл айқындықпен ... ... ХІХ ... ... ... ... орталығы болды. Әлемдік нарық салаларының қатарында жұмыс
істеген гипертрофирлік (қалыптан тыс ұлғайған) даму ... ... тас ... ... кеме жасау құрылысы,
машина өндірісі, мата ... ... Бұл ... ... аудандардың
үш тобы бөлініп алынды. Біріншісі – өңдеу өнеркәсібі ... ... және ... ... ... ... олар ... аудандарынан және шет елдерден, ең бастысы ... ... ... ... табылды. Аудандардың екінші тобы неғұрлым
экономикасы жағынан артта ... ...... ... ... Шотландияны, Солтүстік Ирландияны топтастырды. Негізінен,
бұл тар ауқымда мамандандырылған (тас көмір, металлургия, кеме ... ... ... тоқыма салалары) ескі өнеркәсіпті ... ... ауыл ... ... өндірісіне мамандандырылған Шығыс
Англия және Шығыс Мидленд кіргізілді. Олардың экономикасының қолайлы ... ... ... ... ... бар Оңтүстік-Шығыс
аймақтарымен кооперациялық байланыстарының ықпалынан ... ... ... ... бір ... ... тыс
дамуынан және басқа аудандарының ... ... ... болғаны белгілі.
Салыстырмалы түрде ... ... ... ... ... тыс көп ... ... мейлінше өткір болды.
Мұның өзі тұрғындардың өсу ... ... алып ... Солтүстік,
Солтүстік-Батыс, Уэльс аудандары үшін жастардың кетіп қалуы, жұмыссыздықтың
жоғарылығы, еңбек жалақысы деңгейінің төмендігі тән. ... ... ... шетелдік капиталмен бақыланды. Нәтижесінде 70-жылдар мен
80-жылдар басындағы экономикалық дағдарыстарда аудандағы ... өте ... ... деңгейі 1975 жылғы 5,2%-дан 1984 жылы 15,1%-ға дейін
өсті.
Бұл мәселе британ үкіметі әзірлеген «Өнеркәсіпті көшіру ... ... ... көмегімен шешілді. Ерекше жоғары жұмыссыздықты (1934 ж.)
төмендету шараларын ... ... үшін ... ... ... құрылды.
Жұмыссыздар деңгейі Уэльсте 32,3%, Шотландияда – 23,1%, ... – 22,1% ... ... ... ... 60-жылдардың
толық аяғына дейінгі мемлекеттік саясатының басты міндеттері мыналар болып
табылды: «неғұрлым өсіп-өркендеген аймақтардағы» жұмысшы ... ... ... ... күштерінің сұраныстары мен ұсыныстары арасындағы
арақатынасын жақсарту; экономикалық өсудің ... ... ... ... әсіресе, «ескі» салалар көп шоғырланған ... ... ... ... құрылымды көтермелеу. Аймақты
дамытудың кезекті бағдарламалары ... ... әр ... ... ... ... қарастырған. Жасалған «Өнеркәсіптік туралы
Заңға» (1966 ж.) сәйкес анклавтық ... ... ... ... ... ... ... БІР САЛАЛЫ ҚАЛАЛАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ
ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ
2.1 Бір салалы қалалардың даму ерекшеліктері
Қазіргі таңда ... 50 мың және одан да көп ... бар 28 ... екен (2014 ... 1 ... қала (1 млн.нан астам): Алматы (1 455 271); субмиллионер-
қала (700 мыңнан 1 млн.ға дейін): Астана (752 262); ... ... ... мыңнан 700 мыңға дейін): Шымкент (647 361).
Жүзмыңдықтар қаласы (100 мыңнан 500 мыңға дейін): Қарағанды (476 202),
Ақтөбе (368 804), Тараз (327 099), ... (322 851), ... (310 ... (306 263), Орал (219 694), Қостанай (216 753), ... ... ... (203 372), Атырау (184 360), Ақтау (178 187), Теміртау (173
858), Түркістан (151 223), ... (136 922), ... (130 ... (128 980), ... (113 ... ... тұрғындарының саны 100 мың адамға жетпейді, олардың
ішінде тек қана бір Жаңаөзенде тұрғындар саны 100 ... ... ... 2014 ... 1 ... қала облыс орталығы болып ... ... ... ... ... Қостанай, Қызылорда, Павлодар, Петропавловск,
Талдықорған, Тараз, Орал, Өскемен, ... Екі ... ... ... бар: ... Астана (астана). Қалған ірі қалалардың
көпшілігі облысқа бағынышты болып саналады: ... ... ... ... ... облысына; Түркістан Оңтүстік Қазақстан облысына;
Екібастұз Павлодар облысына; Рудный Қостанай ... ... ... ... мен ... ... ... Кентау Оңтүстік
Қазақстан облысына; Сәтпаев Қарағанды облысына. Қаскелең қаласы ... және ... ... ... ... ауданға бағынышты қала болып
табылады.
Қазақстанда 59 қаланың тұрғындарының саны 50 мың адамнан аспайды. Бұл
қалалар ... ... ... деп ... ... ... 41 шағын қала тиісті
аудандардың әкімшілік орталығы ... ... бұл ... қала ... және ауылдық аудандардың 25%-ын ... 19 ... қала ... болып табылмайды: Степногорск, Темір, Ембі, Жем, Қапшағай, ... ... ... Шу, ... ... ... ... Арқалық, Ақсу, Қазалы. Бұлардың біраз бөлігі облыстық маңызы бар
қалалар болып ... ал бір ... ... ... ... ... ... жоғалтқандар.
Шағын қалалар тұрғындарының жалпы саны 2013 жылға 1 423 445 ... ... ... ... ... шағын қала тұрғындарының саны күрт
азайып кетті. Соның нәтижесінде 1989 жылдан ... 1999 ... ... ... 50%, ... ... мен Жаңатас қаласы - 43%, Қаратау
қаласы — 35%, Қарқаралы ... — 33%, ... ... және ... — 27%, Абай ... - 25% ... ... 1 – Қазақстанның облыстары бойынша шағын қалалар
|Облыстар ... ... қала ... (жақша ішінде тұрғындар |
| | ... ... ... облысы |9 ... (46 397), ... (44 851), |
| | ... (29 993), ... (16 809), ... |
| | |(13 570), ... (11 289), Есіл (11 |
| | |128), ... (6 302), ... (3 967) ... ... |7 |Қандыағаш (30 263), ... (27 000), |
| | ... (24 703), Алға (19 694), Ембі (11 |
| | |409), ... (2 555), Жем (1 942) ... ... |8 ... (47 325), ... (42 380), ... | |(41 117), Есік (36 711), ... (27 901), |
| | ... (24 759), ... (16 391), ... |
| | |(14 254) ... ... |1 ... (53 513) ... ... ... |8 ... (49 345), ... (38 124), ... |
| | |(37 370), ... (18 484), Зайсан (15 |
| | |070), ... (11 317), ... (9 |
| | |595), Шар (7 883) ... ... |3 |Шу (35 828), ... (27 738), ... (21 |
| | |180) ... Қазақстан облысы |1 |Ақсай (33 615) ... ... |6 ... (42 689), ... (37 098), Абай ... | |443), ... (13 469), ... (9 760), |
| | ... (8 810) ... ... |3 ... (36 634), Жітіқара (34 686), |
| | ... (27 744) ... ... |3 ... (37 739), Арал (31 038), ... ... | |818) ... облысы |1 ... (5 071) ... ... |1 ... (42 408) ... ... |4 ... (11 783), ... (8 032), ... | ... (7 430), Мамлютка (7 339) |
|Оңтүстік Қазақстан |5 ... (40 716), ... (40 599), ... ... | |(33 131), ... (30 814), ... (25 295)|
|Барлығы |60 | ... саны ... 13 ... қала қала мәртебесіне сәйкес емес,
олар: — Державинск, Ерейментау, Степняк, Жем, Темір, Курчатов, ... ... ... ... ... ... Халқы өте
аз қала - Жем 1 942 ... бар ... ... даму және ... Министрлігінің мәліметтері бойынша
Қазақстанда бүгінгі ... 27 ... ... ... ... басым көпшілігі шын мәнісінде дағдарыстан елеулі зардап шеккен.
Жалпы алғанда, Қазақстанның моноқалаларында 1,53 млн. адам ... ... ... 16,8 % ... ... ... 16 қала ... аудандардың әкімшілік орталығы болып табылады, ал 11 қала ... ... ...... Текелі, Серебрянск, Курчатов,
Шахтинск, Саран, Қаражал, Лисаковск, Арқалық, Ақсу, Жаңаөзен. Олардың бір
бөлігі облыстың ... бар ... ... ... ал бір ... ... нәтижесінде аудан орталығы мәртебесінен айырылып
қалған.
Қазақстанның моноқалаларының тізімін негізінен, 50 мың адамға дейінгі
тұрғыны бар шағын ... ... Оның ... ... саны 100 ... төрт орташа қала да бар – Теміртау, ... ... ... 2 - ... ... ... ... Үкіметінің
2012 жылғы 25 мамырдағы № 683 Қаулысы тізімі бойынша) [37].
| Облыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысы |Ақсай ... ... | ... ... ... ... |Балқаш, Жезқазған, Қаражал, ... |
| ... ... ... Абай |
|Қостанай облысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... облысы |Зыряновск, Курчатов, ... ... ... ... облысы |Кентау ... ... ... олардың салалық құрылымдарын талдау,
негізгі қала құраушы кәсіпорындардың мәліметтерін талдау ... ... ... типін бөліп алуға мүмкіндік берді:
1)өндіруші өнеркәсіптің басымдығымен дамитын қалалар – 21 қала:
көмір өндіру – ... ... ... ... мен газ ...... ... Жаңаөзен;
металл рудаларын өндіру – Арқалық, Балқаш, Зыряновск, Қаражал, Кентау,
Лисаковск, Риддер, Рудный, Текелі, ... ... ... да ... ... - ... ... өңдеуші өнеркәсіптің басымдығымен дамитын қалалар – 6 ... ...... ... ... өнеркәсіп (алтын), уран өндірісі
–Степногорск;
металлургия ...... ... ... ... ғылыми-өнеркәсіптік орталық – Курчатов қаласы.
Қала құраушы кәсіпорындардың ағымдағы жағдайы бойынша ... ... ... құраушы кәсіпорны жұмыс істейтін моноқалалар (19 қала) – Абай,
Ақсай, Ақсу, Балқаш, Жаңаөзен, ... ... ... ... ... ... ... Рудный, Сәтпаев, Теміртау, Хромтау,
Шахтинск, Екібастұз;
2) қала құраушы кәсіпорны аракідік ... ... ... (5 қала)
– Арқалық, Жаңатас, Қаратау, Саран, Степногорск;
3) қала құраушы кәсіпорны жұмыс істемейтін ... (3 ... ... ... ... ... ... қорытындылары бойынша Қазақстанның ... саны 8639,1 мың ... ... – 7365,7 мың ... ... ... қалалық тұрғындар саны 195,1 мың адамға немесе 2,3%-ға
көбейді, ал ... – 827,8 мың ... ... ... ... ... тұрғындар үлесі 54%, ауылдағысы - 46% құрады, 1999 жылы олардың
арақатынасы тиісінше 56,4% және 43,6% ... көп ... ... ... (мұнда қалалық тұрғындар
саны 77%-дан астамды ... ... (67,9%) және ... (61,1%)
облыстары болып табылады. Ауыл ... ... ... ... ... 76%-ы), Солтүстік Қазақстан (61,5%),
Қызылорда (60,8%) жәнеЖамбыл (60,5%) облыстарында.
50 мыңға дейінгі тұрғыны бар ... ... ... ... ... қарағанда олар үлкен әрі ірі ... ... ... ... ... ... ... шағын қалаларда 1,5 млн.нан
астам адам ... ... ... ... ... өндіретіндерінде 7,5%
елдің қалалық тұрғыны мекендейді, агроөнеркәсіптік ... ... ... ... саладағы қалаларда – 5,6%, рекреациялық (үзілістік) ... ... – 1%, ... ... ...... ... – 1,9% еліміздің қалалық тұрғындары өмір сүруде.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар, негізінен, облыс орталықтарына
және басқа аса ірі ... ... Кіші ... өнеркәсіп өндірістері тамақ, отын өнеркәсіптері және
құрылыс материалдары өнеркәсіптері кәсіпорындарына басымдық берген. ... ... мен ... материалдары өнеркәсіптерінен басқа қара
және түсті металлургия, электр энергетикасы, мұнай өңдеу өнеркәсіптері тән.
Экономикасының негізін ауыл ... ... ... өңдеу кәсіпорындары
құрайтын қалалардың жағдайы өте ауыр күйінде қалып отыр. ... ... ... ... ... жоғары кадрлары жоқ [30].
Қазақстан қалаларының басым ... атап ... ... ... ... ... экономика кезінде пайда болды, ол кезең
өнеркәсіптің жоғары қарқындылығымен және ... ... ... ... Сондықтан қалаларды мақсатқа лайықтылық ... ... екі ... ... ... бөлуге болады – ... ... ... ... ... өмірлік қызметінің
негізгі түрлері мен тәсілдерін анықтау тұрғысынан қарастырғанда қалаларды
бөлу өте маңызды. ... ... ... ... үлкен бөлігі
жоғарыда тұрған ... ... ... де тек өтемақылық
жағдайларда ғана ... ... ... ... Тұжырымдамасы
критерийлерінің қабылдануына сәйкес қазіргі таңда депрессивтік экономикасы
бар шағын қалаларға Алға, Арқалық, ... ... ... ... ... секілді шағын қалаларды жатқызуға болады. Шағын және
монобейіндіқалаларды сақтап қалу үшін ... ... ... ... ... оның ... ... мақсатты
кешенді бағдарламасы жасалуы тиіс.
Зерттеу нәтижелерінен шығатын ... орай ... ... ... дағдарысына келеңсіз ықпал етіп жатқан әр
түрлі категорияларын азайту жөніндегі ... ... ... ... ... біз ... мына критерийлерді
ұсынғымыз келеді:
-біріншіден, ірі кәсіпорындардың немесе бірнеше кәсіпорындардың бір
немесе нақ сондай саласының ... ... ... ... істейтін бір-
бірімен технологиялық тізбегі жағынан байланысты кәсіпорындары топтарының
үлесі, аталмыш ... ... ... саны 25%-дан асатын;
-екіншіден, бұл кәсіпорындардың үлесіне өнеркәсіптік өндірістің 50%-
дан астамы келуі тиіс.
Сондай-ақ, ... ... ... жатқызу үшін
мынадай қосымша критерийлері де бар:
-елдімекенде орналасқан біртұтас өндірістік-технологиялық ... ... ... ... ... ... ... жергілікті бюджетке келіп түсетін ... мен ... ... ... мен ... ... ... бюджетке
келіп түсетін салықтары мен алымдарының жалпы көлемі кемінде ... атап ... ... ... сондай-ақ, қаланы
құраушы ұйымдарды анықтауға да болады, ... олар ... ... ... ішіндегі ең негізгісі өздері болып
табылады. Бұл тұста ... ... ... үшін жоғарыда
көрсетілген екі критерийдің ... ... атап ... ... ... тәсіл моноқалаларды сипаттау үшін толық ... ... бере ... ... көрсеткіштері бар нақты
моноқалалардың ... ... ... ... ... ... және соған орай ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі – олардың қаланы құраушы ... ... ... ... ... ... ... тізбегінің) жағдайына және дамуына тәуелділігі. Және ... ... ... шарттастырады. Бұл өзара
байланыс төмендегі сипаттамаларда айқындалады:
-аталмыш кәсіпорында қала ... ... ... ... 20%-дан астамы жұмыс істейді;
-кәсіпорын өнімдердің жалпы қалалық көлемінің 35%-дан ... өз ... қала ... ... 35%-ына қызмет
көрсететін әлеуметтік-коммуналдық сфера объектілері және ... ... қала ... ... кірістері оның кіріс бөлігінің
20%-дан астамын құрайды.
Кәсіпорынның жоғарыда келтірілген белгілерінің ең ... ... да оны қала ... деп ... ... ... ... үшін мыналар тән:
-қызмет түрлерінің және еңбекпен қамту ... ... өмір сүру және ауыл ... ... үшін ... ... климаттық ахуал;
-қаланы сыртқы әлеммен байланыстыруды қамтамасыз ететін дамыған
инфрақұрылымдардың жоқтығы.
Қаланы құраушы кәсіпорындардың ... ... ... ... ... атап өту ... аталмыш кәсіпорын тұрғындардың жұмыспен
қамтылуын қамтамасыз етеді, көптеген отбасының кірістерін қалыптастырады,
өз балансында ... ... ... ... ... ... және ... инфрақұрылымдарды иеленеді, қала
бюджетін қалыптастырады. Алайда, «қаланы құраушы ... ... ... пен бір ... ... ... шығарып, біз қаланы құраушы ұйымдар заңды тұлға деп
мойындалатын, тиісті елдімекендердің жұмыс ... ... ... 25% ... жерде қала құраушы мәртебесін ... ... ... ... ... ұйымдар болып табылатын және оның құрамына
тұрғын үй қоры объектілерін пайдалану жөніндегі құрылымдық бөлімшелер және
әлеуметтік-мәдени сфералар ... ... осы аты ... ... ... шын ... ... шығындардың салық
салымдары мақсаттары үшін шешім қабылдауға құқы бар болуы тиіс.
Қаланы ... ... ... ... үшін әлеуметтік маңызы бар
осы ұйымдар орналасқан объектілер кіре алады. Сонымен ... ... ... ... саны ... емес критерийлер болып табылады,
өйткені бұл ... ... және ол тек ... ... іс ... ашу ... арбитражды соттың анықтамасын қабылдаған сәтте ғана
маңызды болып табылады.
Қазіргі ... ... ... ... нормативті бекітілген
классификациясы жоқ. ... ... ... ... ... емес ... те кәсіпорындар бола алады. Қаланы құраушы
ұйымдар жүйесінде ірі өнеркәсіптік ... ... – өз ... жетекші позициямен айналысатын бизнес-топтар
ерекше маңызды. ... ... ... ... ... территориялар
өзгешелігі монобейінді (моносалалы) қалалар мен аудандардың бар болуы, яғни
мамандандырудың бір бағыты бар ... мен ... және ... орай ... бір ... ... қаланы құраушы кәсіпорындар болып табылуы
мүмкін.
Моноқалалардың әлеуметтік-экономикалық ортасы тікелей қаланы ... ... оның даму ... мен ... ... өмір сүру ... айтарлықтай ықпалын тигізеді. Өз
кезегінде, инженерлік, экономикалық, ... ... ... және ... биліктер саясаты, территорияның инвестициялық
тартымдылығы және басқа да факторлар, бизнеске айтарлықтай ... ... ... ... қаланы құраушы кәсіпорындардың жұмыс істеу ортасын
қалыптастырады. Осылайша, моноқалаларды және ... ... ... ... ... ең ... ... құраушы кәсіпорындар
қызметіне байланысты.
Моноқалалар – бұл ... ... ... ... өнімдерге
сұраныстың құлдырауына қарсы өздерінің жеке күштерімен күресуге ... ... ... және ... ... ... бір ... бірнеше
кәсіпорын бар, онда экономикалық белсенді тұрғындардың кемінде ширегі жұмыс
істейді және өз ... ... ... бар ... өнеркәсіптік
өндірістің жартысынан астамын береді. Сонымен бірге ... ... ... 25%-ы ... ... түседі.
Моноқалаларды дамыту бағдарламасын жасау кезінде бүгінгі жағдайды ғана
емес, сонымен ... ... ... ... болу ... ... ... байланыстары, географиялық орналасуы, болашақтағы сала
қаласы үшін неғұрлым маңызды даму ... ... ... ... ... ... ескерген абзал. Сонымен қатар қаланы дамытудың
мейлінше перспективті ... және қала ... ... мен ... ... ... мүмкіндіктері де айқындала
түспек. Әр түрлі деңгейдегі мемлекеттік билік органдарының және ... ... дер ... төтеп беру жөніндегі қала құраушы
кәсіпорынның ... ... ... шаралары мен ... ... және ... ... ... қажет, өйткені сол немесе басқа
процедураларды өз уақытында жүргізу және көмек көрсету моноқалаларды дамыту
бағдарламаларын іске ... ... ... ... ... ... негізгі айырмашылығы қала бюджетін
толтырып отыру ғана емес, сонымен ... ... ... үшін ... алып ... қалалар мен кәсіпорындар (кәсіпорындар тобы)
арасындағы ажырамас байланыс болып табылады. Сонымен бірге қаланың ... ... ... ... ... ... Әдеттегідей,
кәсіпорынның әлеуметтік инфрақұрылымдарды ұстап тұруға ... ... ... ... жинақталады, қорытындысында оны ... ... Ал ... кәсіпорындардың қаржылық мәселелері қаланың
әлеуметтік-экономикалық мәселелерінде біртіндеп өсе береді [32].
Қаланы құраушы ... тағы бір ... ... ... ... экономикасының мұрасы болып табылады – мұндай
кәсіпорынның менеджментінің қабілетсіздігі ... және ... ... ... ... ... өз ... және парапар төтеп беруі.
Сондықтан да моноқалаларды дамыту бағдарламасында ... ... ... персоналдарының біліктіліктерін арттыру жөніндегі
шараларды, сондай-ақ моноқалалар тұрғындарын жаңа мамандықтарға тегін оқыту
мүмкіндіктерін қарастырған ... ... ... ... жаңа ... ... дамытылуы
және модернизациялануы үшін қаржылық ресурстар қажет. Кейбір мамандар олар
үшін салықтық жеңілдіктерді енгізуді ұсынады, ал ... ... ... аз және ... ... ... құрылымдаумен айналысуына
түрткі бола алмайды, сондай-ақ ... ... ... түсімдердің
өлшемін азайтады. Бұған қарағанда мемлекеттік жеңілдіктегі несиелерді,
мемлекеттік банкілік ... ... ... ... ... еді және заңнамадағы өкімет өкілеттілігін және ... ... ... ... ... бекіту маңыздырақ секілді.
Өкінішке орай, әзірге мұндай мемлекеттік қолдау барлық кезде бірдей сапалы
жүзеге ... ... ... бизнесті қалыпты түрде ... үшін ... ... ... жағдайы және коммуникация желілерінің
әлсіз дамуы кедергі келтіреді. Сондықтан да ... ... және ... ... ... ... ... шараларды, сондай-ақ моноқалалардағы коммуникация
желілерін ... ... ... және ... ... ... ... дұрыс.
Жоғарыда айтылғандардан шығатыны, монобейінді территорияларды дамыту
институттарын қалыптастыру ұзақ мерзімді дамуға мақсатталуы және ... ... ... ... ... құжаттарын кіріктіру
қажет екендігіне көз жеткізеді. Аталмыш құжаттар өз ... ... ... және ... ... ... ... құжатқа, мысалы
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 25 мамырдағы «Моноқалаларды
дамытудың 2012-2020 жылдарға ... ... ... ... ... ... керек.
50 мыңға дейінгі тұрғыны бар шағын қаланың өнеркәсіптік өндірісі
тиімділігі тұрғысынан қарағанда олар ... әрі ірі ... ... ... болып табылады. Қазіргі таңда шағын қалаларда 1,5
миллионнан ... адам ... ... ішінде басымдықпен саланы
өндіретіндерінде 7,5% елдің қалалық тұрғыны мекендейді, агроөнеркәсіптік
бағыттағы қалаларда – 6,1%, ... ... ... – 5,6%, ... ... бар қалаларда – 1%, ... ... – 0,8%, ... ... – 1,9% ... қалалық
тұрғындары өмір сүруде.
Қазақстан қалаларының экономикасы дамуының заманауи ... ... ... ... облыс орталықтарына
және басқа аса ірі елдімекендерге ... Кіші ... ... ... ... отын ... ... материалдары өнеркәсіптері кәсіпорындарына басымдық берген. Оларда
тамақ өнеркәсіптері мен құрылыс материалдары ... ... ... ... металлургия, электр энергетикасы, мұнай өңдеу өнеркәсіптері тән.
2.2 Оңтүстік Қазақстан облысының кіші және моноқалалары
Арыс — Оңтүстік Қазақстан ... қала (1956 ... ... ... ... ... қала.
Арыс 1900 жылы темір жол торабындағы станция ретінде құрылған. Орынбор
— Ташкент жолдарын Алматы бағытымен ... ... ... ... ... салынған және тәуелсіздік алғаннан кейін күрделі
жөндеуден өткізілген, күні бүгінге дейін ІІ ... ... ... 6 ауыл ... құрамына алған. Арыс (Сырдарияға барып құйылады)
өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан.
Халқының саны - 67122 адам ... ... ... ... ... ірі ... ... көлігі кәсіпорны болып
табылады. Арыс ... ... ... саласына (шпалға май
сіңіру зауыты, жөндеу және локомотив ... жол ... және ... ... ... және ... кәсіпорындары шоғырландырылған.
Ауыл шаруашылығы өндірісінің негізгі бағыттары ет, сүт өндірісі, ... ... және ... ... ... болып табылады. 2005 жылы
Арыс қаласын дамыту бағдарламасы қабылданды. Қала экономикасы әлеуметтік-
экономикалық даму ... ... ... ... дамып келеді.
Кентау — Оңтүстік Қазақстан облысындағы облысқа бағынышты қала.
Қаратау ... аяқ ... ... ... солтүстік-шығысына 30 км
қашықтықта орналасқан. Ащысай полиметалл кен орнын дамыту үшін Мырғалымсай
поселкесі базасында 1955 жылы тамыз ... ... Қала ... ... Одағы уақытында Ресейден келгендер – қуғын-сүргінге ұшырағандардың
үрім-бұтақтары: гректер, орыстар, немістер, кәрістер, еврейлер, ... т.б., ... ... ... және ... ... Ірі ... трансформатор зауыты, экскаватор зауыты болды. 80-жылдардың аяғы
мен 90-жылдардың басында тұрғындардың ... ... ... ... ... ... мен өнеркәсіп кәсіпорындары ... ... ... саны — 84,5 мың адам ... ... ... ... - Оңтүстік Қазақстан облысындағы қала. Облысқа бағынышты
қала. Қазақстанның ежелгі тарихи қалаларының бірі.
Түркістан қаласы әкімшілігіне бағынышты ... ... ... өзі, ... 35 ... ... 12 ... округ кіреді.
1897 жылғы санақ мәліметтері бойынша қалада 11 253 тұрғын (6037 еркек
және 5216 ... ... ... ана тілі ... қала ... бөлу ... ... — 79,2 %, кырғыз-қайсақтар (қазақтар) — 12,5 %, татарлар — 4,5 ... ... ... және ... ... — 2,7 ... — 0,4 %, парсылар — 0,16, сарттар — 0,13 ... ... да ... ... Шымкент уезінде 1897 жылы 285 059
адам тұрды, 1897 жылғы ана тілі ... қала ... бөлу ... кырғыз-қайсақтар (қазақтар) — 78,8 %, сарттар — 11,2 %, ... ... %, , ... ... малоросотарды және белорустарды қосқанда)
— 2,2 %, татарлар — 0,2 %, еврейлер — 0,06 %.
Шекаралардағы ... ... ... 1999 жылы ... ... 1979 ж. — 65 443 ... 1989 ж. — 77 692 адам, 1999 ж. —
85 613 адам. Қазіргі шекаралардағы қала тұрғындары ... ... 1999 ж. — 102 505 ... 2009 ж. — 142 899 ... қаласы әкімшілігіне бағынышты территориялар ... ... ... 235,8 мың адам (2011 ж.). Оның ... қалада —
62,4 % (жеке Түркістан қаласында 147,1 мың адам), селоларда − 37,6 % , ... ... ... 35 ... 3 - ... ... облысындағы облыстық маңызы бар қалалар бойынш
тұрғындар саны, жыл басына дейін, адам
|Көрсеткіштер |Барлығы ... ... |
| |2010 |2011 |2012 |
| |2010 |2011 ... ... ... ... |1. ... нарығының тікелей |
|істік|шығаратын ірі өнеркәсіптік ... ... ... ... |жағдайға тәуелділігі; ... ... ... ... ... ... ... |дамуы; ... ... ... |
|сфера|3.Инвестицияларды тарту бойынша |төмендеуі; |
| ... ... |3. ... баяу ... |
| | ... |
| ... (O) | ... (T) |
| ... ... ... ... ... |
| |арттыруға мүмкіндік беретін |дамуының келеңсіз ... |
| ... ... ... ... экономикасына ықпалы; |
| |2.Экономиканы әртараптандыруды |2.Кәсіпорынның бәсекелестік |
| ... ... ... |
| ... ... әр ... |шикізаттарадың, энергия |
| ... және ... ... |ресурстарының құнын арттыру; |
| |берудің әр түрлі деңгейге ... ... ... |
| |сұранысын арттыру; ... |
| ... ... | |
| ... тауарлардың | |
| ... ... | |
| ... ... дамытуға | |
| ... ... үшін | |
| ... ... | |
| ... | ... жақтары (S) ... ... (W) ... | ... | |
| ... ... ... проблемасын шешудің|
| |2.Спорт мекемелері ... ... ... |
| ... жеткілікті |2.Мәдени-бос уақыт типі |
| ... ... ... ... |
| |3. Жоғары мектеп ... ... ... |
| |фнемесеалдарының болуы. ... ... ... |
| ... (O) ... (T) |
| ... ... ... ... ... ... |белсенділігі; ... |
| ... пен ... |2. Жас ... миграциясы; |
| ... ... ... және ... ... дамуы |
| |қолдау жолыменен шығыдарды ... ... ... |
| ... және ... ... ... қаржылық жағдайына және |
| ... ... және ... ... кәсіпорын |
| ... қол ... ... ... ... ... (S) ... ... (W) ... | | |
| ... ... ... |1.Канализациялық жүйелер |
| ... ... ... |
| ... қоқысты қайта өңдеу |2.Тау-кен кәсіпорындары |
| ... ... ... салдарынан зиянды |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| ... (O) |Қауіп-қатерлері (T)) |
| ... ... ... ... ... |
| ... қалалық ұзақ мерзімдік |қызметінің салдарынан қоршаған |
| ... ... ... ... ... |
| |жоспарлауға өту; ... ... |
| ... территорияларының | |
| ... ... | |
| ... | |
| ... құраушы кәсіпорынның | |
| ... таза ... | |
| ... | ... ... ... ... іс-тәжірибесінде
аталмыш тәсілдерді қолданудың өнеркәсіптік кластерлерді жасау жөніндегі
жобаларда орны бар.
Моноқалалардың экономикалық дағдарыстан шығуы барысында ... ... ... бір ... ... мүмкіндік береді:
1.Шаруашылық жүргізуші ірі моноқалаларда қалыптасқан жағдайлардағы
дағдарыс зардаптарын жою жөніндегі шаралары мемлекеттік ... пен ... ... ... ... бар жүйесі моноқалалардағы
қаржылық-экономикалық оқиғалардың жылдам еленуіне және өзгеруіне мүмкіндік
бере алмайды. Республикалық бюджеттің қаражаттары ... ... ... ... ... ... бұл ... республикалық
бюджет және жұмыс істейтін даму ... ... ... ... көрсетілуінің қажеттілігі туралы дәлелдейді.
3.Стратегиялық құжаттарды (кешенді инвестициялық ... ... ... ... ... ... ... біртұтас заңды және әдістемелік негіздерін ... үшін ... ... мен ... ... ... ... тиіс, бірақ сыртқы қолдау деңгейі
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 ... 25 ... ... ... ... ... арналған бағдарламасын бекіту
туралы» Қаулысына сәйкес және соның сипаттамаларымен анықталады [34].
Елдімекенді монобейінді етіп жасайтын «моноқаланың» тектік ... ... ... ... немесе ұйымдарды технологиялық
жағынан байланыстыратын тізбегінің бар болуы болып табылады. Одан ары ... ... ... ... ... ... ... дағдарыс кезеңінде тап осылар келеңсіз факторларға мейлінше
ұшырағыш болып ... ... ... ... мыналарға бөлінеді:
1. Жалпы:
- өндірістің төмен тиімділігі;
- құрылымдық теңгерімсіздік және шикізаттың экспортқа тәуелділігі;
- банкілік несиелендіруге күшті ... ... ... ... ... ... қызметінің
жүйесі қайта несиелендіру есебінен басым болып ... ... ... ... жекешелер:
- монобейінді қалалардың құқықтық реттелуінің дамымағандығы;
- ... ... ... алдыңғыны дұрыс болжай
білмейтін ... ... ... ... саясаты.
3. Өнеркәсіптік қаланы құраушы ... ... ... ... ... құрылымдарды шикізат (моноресурс) түрі ... ... ... ... бойынша мамандандыру;
- аталмыш елдімекеннің үнемі ... ... «ірі ... ... ... ресурстарына бағдарлануы.
Тап осы өнеркәсіптік қаланы құраушы құрылымдардың мәселелері
моноқалалардың әлеуметтік, ... ... ... алып ... ... қаланы құраушы кәсіпорындар экономикасының тамыры.
Моноқалалардың өнеркәсіптік қаланы құраушы құрылымдарының жағдайын
және олардың ерекшеліктерін ... ... ... ... мүмкіндік
береді.
Монобейінді қалалардың өнеркәсіптік қаланы құраушы құрылымдары тек
қана өзінің өнеркәсіптік кәсіпорындарының ішкі ресурстарына сүйене ... ... өзі ... ... ... ... мүлдем жоқ.
Негізгі себептері жоғарыда аталды, бірақ ең бастысы – бизнестің қайта
құрылымдануын өз бетінше жүргізуі үшін ... ... ... ... ... ... құраушы құрылымдар үшін мұндай сыртқы жүйелер
мыналар болып табылады:
1.Өнеркәсіптік кәсіпорындарының (жеке меншіккерлер және ... ... ... ... ... және ... өзін-өзі басқару.
Ең бастысы қаланы құраушы құрылымдар жүйесіне (меншіккерлер және
меморгандар) қарым-қатынастар ... ... ... ... ... үшін ресурстар мен мотивацияларды иеленетіндігімен
қорытындыланады.
Елдімекендердің кез келген әлеуметтік мәселелерін моноқалалар үшін
жаңылыс ... ... ... ... алу жолымен ғана ... ... ... кеңінен тараған. Солай болғандықтан көрсетілген
мәселелерді қаланы құраушы құрылымдардың ... ... (ал ... ... ... ... ... және топтар)
бақылауының астында болатын тұрақсыз немесе қанағаттанғысыз қаржылық-
экономикалық жағдайлары ... ... онда ... ... жақта қалып
қоймауы керек.
Жоғарыдан айтылғандардан шығатын қорытынды, меншіккерлердің меншігінде
табылатын өнеркәсіптік ... ... мен ... ... ... жүйесін жасау қажеттіліктері екенін ... ... ... БІР ... ... ... ... БАҒЫТТАРЫ
3.1 Бір салалы қалалардың қысқа және ұзақ мерзімдік даму бағыттарын анықтау
Қазақстандағы моноқалаларды дамытудың негізгі бағыттары ... ... 2012 ... 27 ... ... ... –Қазақстан дамуының басты бағыты» Қазақстан
халқына Жолдауын және Қазақстан Республикасы ... 2012 ... ... № 683 ... ... ... шеңберінде жасалған [33].
Моноқалаларды дамытудың негізгі бағыттары еліміздің 2020 ... ... ... ... ... іске ... бірі ... табылады.
Сонымен бірге моноқалаларды дамытудың негізгі ... ... ... ... 2020 Жол ... ... 2020
Жұмыспен қамту және басқа да бағдарламалардың аясындағы және еліміздің
постдағдарыстық ... ... ... ... ... (моноқалаларды) дамытуға арналған ... ... ... және ... отырып, аймақтарды дамытуды
мемлекеттік қолдау ... ... ... ... ... ... Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 25 мамырдағы № ... ... ... – бұл барлық бір немесе бірнеше (көп емес) қала
құраушы, бір ... және ... ... ... ... ... жағдайын айқындайтын кәсiпорындарда еңбекке жарамды халықтың
және өнеркәсіп ... ... ... (20 ... ... ... ... тұрғындарының саны 10 мыңнан 200 мыңға дейін
адамы бар және төмендегі критерийлердің бірін сипаттайтын қалалар кіреді:
1)қаланың ... ... ... қала ... ... ... көлемі жалпы қалалық өндіріс көлемінің 20 пайыздан
астамын ... ... қала ... ... ... қамтылған халықтың 20
пайыздан астамы жұмыс істейтін;
3)қала құраушы кәсіпорындары жартылай істейтін немесе ... ... ... ... ... кіреді.
Сонымен бірге көптеген моноқалаларға қала сыртындағы поселкелер және
қалалармен экономикалық ... ... ... ... ... бағынышты болады.
Моноқалаларды дамытудың негізгі бағыттарын жасау шеңберінде, сондай-
ақ, жекелеген ... ... ... ... ... аз-аздап жұмыс
істейтін жоспарлы экономика кезеңіндегі бұрынғы моноқалалар және қазіргі
таңдағы қаланы құраушы ... ... ... ... ... Үкіметінің 2012 жылғы 20
наурыздағы мәжілісінде қуатталған болатын.
Моноқалалардағы объективті ... мен ... ... мәселелер моноқалаларды дамытудың негізгі бағыттарын ... ... ... ... ... ... ... мәселелерын шешуге және еңбек және экономикалық
әлеуеттерін, сондай-ақ ... ... ... ... ... одан ... ... перспективті бағыттарын айқындауға бағытталған.
Бұл қалаларда туындаған мәселелерді шешу моноқалаларды дамытудың
негізгі бағыттарын жасау ... ... ... ... ... жүйелі әрі ұзақмерзімдік тәртіпте шешуді жоспарлайды. Жергілікті
атқару органдары ... ... ... өзгерістер мен
толықтыруларды ... ... ... Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы
25 мамырдағы № 683 Қаулысының ережелерін ескеруі тиіс.
Сонымен бірге 2012 жылы ... ... ... шеңберінде
жергілікті бюджеттен қаржыландыру іс-шараларын ескере отырып, өкілетті
органдар жасаған кепілдемелерге сәйкес ... ... ... ... шағын қаланы дамытудың облыстық әкімшілік ... ... ... ... тән бар мәселелерды шешу барысында
шағын қалалар мен поселкелердің экономикасы мен өмір сүруін ... ... ... ... жүйелік жұмыстары басталған
болатын.
Қазақстан Республикасында ... ... ... ... алдында өндірістік циклдары (өндірістік құраушы) әлеуметтік және
экологиялық жауапкершілікпен ажырамас байланысты болған территориалдық-
өндірістік ... ... ... бойынша құрылған монобейінді
елдімекендер болды.
Қазақстанда 27 қала ... ... ... тұрғындарының
саны 1,53 млн. адамды немесе елдегі қалалық ... 16,8 %-ын ... 1), ... ішінде 16 қала тиісті аудандардың әкімшілік
орталықтары болып табылады, 11 қала ... ... емес – ... ... ... ... ... Қаражал, Лисаковск, Арқалық,
Ақсу, Жаңаөзен. Олардың бір бөлігі облыстық маңызы бар қалалар ... ал бір ... ... біріктірілуі нәтижесінде аудан орталығы
мәртебесін жоғалтқан.
Қазақстанның моноқалалар тізімін, негізінен, 50 мың ... ... бар ... ... ... халқының саны 100 мыңнан асатын орташа
төрт қала – Теміртау, Рудный, Жаңаөзен, Екібастұз бар.
Қалалардың экономикалық базасын талдау, олардың ... ... ... ... ... ... ... бізге қаллалардың
төмендегі функционалды үш типін бөліп қарауға мүмкіндік берді:
1)өндіруші өнеркәсіптің басымдығымен дамитын ... – 21 ... ...... ... ... Екібастұз;
мұнай мен газ өндіру – Ақсай, Құлсары, Жаңаөзен;
металл рудаларын өндіру – Арқалық, Балқаш, Зыряновск, Қаражал, Кентау,
Лисаковск, Риддер, ... ... ... ... ... да ... өндіру - Жаңатас, Қаратау,
Жітіқара;
2) өңдеуші өнеркәсіптің басымдығымен дамитын қалалар – 6 ... ...... ... металлургиялық өнеркәсіп (алтын), уран ... ...... Жезқазған, Сәтпаев, Теміртау;
3) ғылыми-өнеркәсіптік орталық – Курчатов қаласы.
Қала құраушы ... ... ... бойынша оларды
төмендегіше ажыратуға болады:
1)қала құраушы ... ... ... ... (19 қала) – Абай,
Ақсай, Ақсу, Балқаш, Жаңаөзен, Жезқазған, Жітіқара, Зыряновск, Қаражал,
Құлсары, Курчатов, Лисаковск, Риддер, ... ... ... ... Екібастұз;
2) қала құраушы кәсіпорыны аракідік жұмыс ... ... ...... ... ... Саран, Степногорск;
3) қала құраушы кәсіпорыны жұмыс істемейтін моноқалалар (3 ... ... ... ... моноқалалардың жеке бюджеттері жоқ, қаржыландыру
жоспарлары бойынша олар аудандық бюджеттен қаржыландырылады. ... ... ... негізінен дотациялық сиптатты алып жүреді.
Қазақстанның өнеркәсіптік әлеуетінің айтарлықтай бөлігі моноқалаларда
бытырата орналастырылған.
Мәселен, Степногорск қаласы Ақмола облысының (2009 жылы 32,3%-ы, ... ... 2011 жылы ... ... ... ... көлемінің
айтарлықтай үлесімен айналысатын өнеркәсіптік өндіріс орталығы ... ... ... ... территориясында Қазақстандағы
өндірілетін хром рудасының барлық ... және ТМД ... ... 95%-ы ... ... облысындағы Жітіқара қаласында
Қазақстандағы жалғыз «Қостанай минералдары» АҚ ... ... ... ... ... осы кенді байытумен және осы ... ... ... ... шұғылданады.
Қостанай облысының экономикасына Рудный қаласында орналасқан «Соколов-
Сарыбай ... ... ... ... (темір рудасын шығару) ... ... ... ... ... Кәсіпорынның облыстың өнеркәсіптік
өндірісінің жалпы көлеміндегі үлесі 57%, ал ... ... – 62,4 % ... Кеңестер Одағындағы қорғаныс саласындағы негізгі ... ... үшін ... ... жасалымдар құрылған,
қазіргі таңда оларды моноқалалар ... ... ... ... қалалардың қатарына Курчатов қаласын кіргізуге болады.
Моноқалалардағы өнеркәсіптік өндіріс бір-екі салаға арналған айрықша
мамандандырылғандығымен ... ал ... ... ... немесе қаланы құраушы кәсіпорны жұмыс істеуін тоқтатқан. Өндіріс
көлемінің төмендеуі ... ... ... ... жұмыс істеуін
тоқтатуы қаланың әлеуметтік-экономикалық жалпы жағдайын нашарлатуға алып
келеді.
Тұрғындардың жан ... ... ... ... көлемі
моноқалаларда – мұнай, газ, металл рудаларын өндіру ... ... ... ... ... ... Риддер) орташа республикалық
деңгейін жоғарылатады.
Пайдалы қазба байлықтарын шығару орындарында орналасқан моноқалалардың
дамуы өнімдердің шығу ... ... ... ... ... және ... ... тәуелділікте өтеді.
Қазақстанның батысындағы (Ақсай, Жаңаөзен, Құлсары) жаңа ... ... ... ... ... аудандарында орналасқан моноқалалар өндірістің
жоғары қарқынмен өсуін, инвестициялардың үлкен көлемдерін және тұрғындардың
жоғары табыстарын иеленіп отыр.
Сонымен бір ... ... ... ... ... ... моноқалаларының ішінде пайдалы ... ... ... өнімдерге деген сұраныстың азаюына ... ... ... ... нашарлап отырғандары да бар. ... ... ... таусылу), Текелі (кендердегі түрлі-түсті
металдарды ұстауының ... ... ... ... ... ... және ... кіреді.
Моноқалалардағы өнеркәсіпті өңдеуші кәсіпорындар шығарылған
өнімдерінің төмен ... ... ... ... ... ... немесе тасымалдайтын көліктерге (мысалы,
Серебрянск қаласы) ... ... ... тұрып қалады немесе
біртіндеп жұмысы ауырлай түседі. Олардың жағдайы физикалық және ... ... ... ... ... миграцияның нәтижесінде
біліктілігі жоғары кадрларды жоғалту себептерінен тереңдей түседі.
Моноқалалар ... ... ... ... ... ... жабылған қалалар тобы да бар – Жаңатас, ... ... ... ... ... өндірістік және
тұтынушылық, қаржылық-несиелік ресурстардың қол жетімсіздігі, кәсіпкерлерде
өтімді ... ... ... кедергілер келтіреді.
Моноқалалардағы тұрғындардың жалпы санының онжылдық кезең арасында (4%-
ға) ... ... ... ... тұрғындар саны 11,8%-ға қысқарған.
Нәтижесінде тұрғындары санының Арқалықта – 33,5 %-ға, Қаражалда – ...... ...... және Серебрянск қаласында – 16,3%-
ға айтарлықтай азайғаны байқалады.
Моноқалалардан тұрғындардың миграцияға кетуінің негізгі себептері ... және ... ... ... жоғары деңгейі, тұрғындардың
ақшалай кірістерінің төмендігі, білім ... ... ... ... ... ... тұрғындардың миграцияға
кетуінің тағы бір проблемасы тұрғындардың қартаю тенденциялары ... ... ... ... ... ... ... жоғары үлесі 18 %-дан
(Лисаковск, Риддер және т.б.) асып отыр.
Жұмыспен қамту және ... ... ... ... ... жұмыстың жоқтығы болып табылады, соның салдарынан
жұмыссыздардың ... және ... ... ... ... үлесі
жоғары.
Республика деңгейі (2009 жылы 7,2%) бойынша салыстырғанда жұмыссыздар
деңгейінің жоғары көрсеткіші Арқалық (9,4 %), ... (8,7 %), Ақсу ... ... ... ... моноқалалардың көпшілігінде, экономикалық
белсенді тұрғындарының үштен бір бөлігінен ... ... ... ... ... өзін-өзі жұмыспен қамтудың жоғары көрсеткіштері Қаратау
(49,7 %), Арқалық (49,3 %), ... (47,0 %), ... (37,1 %) ... (30,7 %) ... ... нарығы сұраныстар мен ұсыныстарға сәйкес ... ... ... ... ... ... ... таяу арадағы селолық
аудандарға көшіп келген бұрынғы село тұрғындары ... ... ... ... ... ... көбінесе өте төмен және еңбек ... ... ... салдарынан моноқалалар экономикасы дамуының перспективаларынан
және басымдықтарынан шығатын кадрлар ... ... ... ... ... қажеттіліктері пайда болады.
Тұрғындар өмірінің деңгейі: еңбек нарығы ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Көптеген моноқалаларда жан басына шаққандағы кірістер ... ... ... ... Арқалық, Кентау, Балқаш, Саран қалаларында жан
басына шаққандағы ақшалай кірістер орташаоблыстық деңгейдің 80-85%, ... ... – 73% ... ... ... ... ... және ұйымдардағы еңбек жалақысы (негізінен бюджеттік)
болып табылады, оның үлесі кірістердің жалпы сомасының ... ... ... әр ... ... кірістердің 20-30%-ын,
қосалқы шаруашылықтан түсетін кіріс - 10-15% ... ... ... ... ... ... көліктік тасымал жөніндегі орналасуы бойынша екі топқа
бөлуге болады: темір жол ... ... ... орналасқаны (20 қала)
және темір ... ... ... ... жол ... ... (7 қала)
қалалар.
Еліміздегі 27 моноқаланың 7 қаласы халықаралық ... ... ... бар – 14 ... ... ... бар – 7 қала
автокөлік ... ... ... ... ... ... жағдайы моноқалалардың
дамуын ұстап тұрған түйінді ... бірі ... ... ... тасымалының шалғайлығы және автокөлік жолдарының нашар ... ... ... ірі ... ... агломерациядан шалғайлығы, көлік
тасымалының тұйықтығы Арқалық (590 км), Жезқазған (550 км) ... ... ... да ... ... Олар ... ... елеулі оңалту жұмыстарын талап ететін автокөлік жолдары арқылы
байланысады.
Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылымдардың қанағаттанғысыз жағдайы
еліміздегі моноқалалардың маңызды ... бірі ... ... ... канализация жүйелерінің, жылу және электр желілерінің жоғары
дәрежеде тозып-ескіргендері айтарлықтай қаржы салымдарын қажет ... ... (14 ... жартысында электр желісінің тозуы 70%-ға
жеткен. Сонымен қатар ең жоғары көрсеткіштер Ақсай (94 %), Риддер (82 ... ... (81,3 %) ... тән. Жылу ... ең ... тозығы
Текелі (80%), Зыряновск (80 %), ... (78 %), ... (68 ... су ... ... ... Жаңатаста (95 %), Зыряновскіде
(82 %), Серебрянскіде (75 %), Курчатовта (74 %), ... (60 %), ... %) өте ... болып тұр.
Моноқалаларда апатты жағдайға душар болған үйлердің көп екендігі көңіл
алаңдатады. ... үй ... ... ... үлесіндегі ең нашар көрсеткіштер
Арқалық (84,7 %), Абай (36,7 %), Жаңаөзен (10,9 %), ... (8,4 %) ... (7,1 %) ... байқалады.
Моноқалалардың өмірлік қызметінің ... ... ... ... ... ... ... факторлардың және
аномалдық табиғи құбылыстардың, қоршаған ортаға антропогендік ... және ... су ... мен селдің жүруіне, мұз және қар
көшкіндеріне, өртке, жер сілкіністеріне, төтенше оқиғалардың ... ... ... ... ететін инфрақұрылымдар құрылыстарының
аяқталмағанды келеңсіз зиянды зардаптарын тигізіп жатқаны анық.
Моноқалалардың әлеуметтік инфрақұрылымдарының негізгі ... ... ... мекемелердің жетіспеушілігіне, тұрғындардың
медициналық кадрлармен ... ... ... Мәселен, мектепке
дейінгі білім беруді қамту көрсеткіші Қаратау қаласында 34,8 %, ... – 35,4 % ... бұл ... деңгейден (3-6 жас балалар
үшін 65,4 %) айтарлықтай төмен.
Моноқалалардың ... ... ... ... ... ... топырақтың химиялық залалдануы, қоймалардағы
тұщы судың және балық ... ... ... ... ... ... ... жағымсыздықтың көзі мыналар болып табылады:
1) күлдік үйінділердің жиналуы, стихиялық қоқыстар және жалпы қалалық
тазалық ... ... ... ... ... ... канализация жүйелерінің және
фильтрация алаңының ... ... ... өндіру кәсіпорындарының үйінділерінің және олардың ұзақ
сақталуының үлкен көлемі;
4) қатты отынмен жұмыс істейтін көптеген ... ... ... ... ... дамытуды тежеп тұрған негізгі мәселелер мен
факторлар.
Еліміздегі моноқалалардың көпшілігінде ... ... ... негізінен
қаланы құраушы кәсіпорындарға немесе басымдық алған ... ... ... ... ... ... ... қаланы құраушы кәсіпорындардың
біртіндеп немесе толық тоқтауы моноқалалардағы ... ... ... алып ... ... санының қысқаруы, тұрғындардың өмір сүру жағдайының
нашарлауы, әлеуметтік қарқындылықтың өсуі – ... ... ... тән ... ... ... ... 20-25 жыл
ішінде «Қаратау» ПО (қазіргі таңда «Казфосфат» ЖШС) секілді ... ... мың ... 1,5 мың ... дейін қызметкерлер саны айтарлықтай
қысқарған. Тағы бір мысал: Саран қаласындағы ... ... жылы 7 ... жуық адам ... ... ал ... таңда 500 адамнан
аспайды. Дәл осындай жағдайлар еліміздің басқа да моноқалаларында көптеп
байқалуда.
Қаланы құраушы ... ... ... ... және ... тоқтатуының негізгі себептері өндіруші кәсіпорынның шикізаттық
базасының таусылуы, өндірілген ... ... ... ... ... ... ... технологиялар, Кеңестер Одағының
құлауына байланысты отехнологиялық тізбектің бұзылуы болып табылады.
Осылайша, ... ... мен ... сфераларына
жасалған талдау оған тән негізгі ... ... ... ... ... ... ... қаланы құраушы кәсіпорынның (қалалардың өндіруші кәсіпорнының
кен базасының таусылуы, өнімдердің бәсекеге қабілетсіздігі) тоқтауы немесе
тоқтау қауіп-қатерінің болуы;
-қала экономикасы әртараптандыруының ... ... ... жұмысқа қамтылуының қаланы құраушы кәсіпорынға жоғары
тәуелділігі;
- қаланы ... ... ... ... ... ... қала ... тәуелділігінің жоғары деңгейі және салық базасының
қысқаруы.
2) әлеуметтік мәселелер:
-жұмыссыздықтың жоғары деңгейі;
-моноқалалар тұрғындарының көпшілігінің кірістерінің төмен ... ... өмір ... төмендігі;
-моноқалалардың көпшілігіндегі тұрғындар санының қысқаруы;
-әлеуметтік қарқындылықтың өсуінің мүмкін болатын тенденциялары.
3) ... ... ... инфрақұрылымдар мәселелері:
-инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылымдардың тозуының жоғары
деңгейі;
-территорияларға жоғары экологиялық жүк;
-территориялардың ... және ... ... ... шалдыққыштығы.
3.2 Бір салалы қалалардың келешектегі тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуы
Қазақстанның қазіргі моноқалаларын әлеуметтік-экономикалық дамытудың
басты ... ... ... ... ... ... жағдайына тікелей тәуелділігінде ... тұр. ... ... ... ... әлеуметтік бағдарламаларды
инвестициялауды қысқарту, ... ... ... ... ... ... жалақы бойынша қарыздардың өсуі басталады.
Экономикалық дағдарыс жағдайындағы ... ... ... ... ... ... ТКШ ... жоғарылауынан,
тауарлар мен қызмет түрлері бағаларынан, несиелер бойынша төлемдерді ... ... және т.б. қиын ... тап ... ... ... ... деп аталатын бар
өнеркәсіптік алаңдарды ... ... құру ... оқып-үйрену,
моноқалаларға нақты аймақты қалай қолдануға болатын ... ... ... Дегенмен, әлеуетті инвесторлар үшін барынша қысқа мерзімде жақсы
нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндіктер беретін қолайлы жағдайлары бар және
оның ... ... ... жеткілікті дамыған аймақты алу
маңызды. Әлеуетті инвесторлар үшін ... ... ... және ... ... белсенді саясат тиімді.
Кішігірім қалаларды дамыту тұрғындардың стихиялық миграциясымен ... ... ... құралдарының бірі болып табылады. Сондай-
ақ, шағын қалалар (моноқалалар да ... ... ... ... ... айтарлықтай рөл атқарады. Сондықтан
көптеген елдердің әр түрлі қалаларында кіші және орта қалаларға ... ... ... және ... тұрғындар мен
өнеркәсіптің үлкен бөлігімен шоғырланған аудандардағы жаңа өнеркәсіптік
құрылысты ... және ... ... ... ... ... проблемасы, әсіресе, 2008–2009 жылдардағы
дағдарыс кезеңінде тым ... ... ... ... бір ... немесе бір сала ... ... ... дағдарыстық
құбылыстың ерекше өткір ахуалын бастан кешірді. Бүгінде көптеген қалалар
экономиканы әртараптандыруға және ... өмір ... ... ... ... ... ... инвестициялық
жоспарларын жасады және бекітті. Моноқалалардың ... және ... ... одан ары ... ... ... бұл бағдарламаларды жасау кезінде оларды іске ... ... мен ... ... ... 6).
Кесте 6 - Қазақстандағы моноқалаларды қысқамерзімдік, орташамерзімдік және
ұзақмерзімдік ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |1.Әлеуметтік инфрақұрылымдардың |
|инфрақұрылымдарын дамытудың тұтас |(еңбек нарығы, білім ... ... ... мен ... қамсыздандыру, тұрғын үй |
|Тұжырымдамалары. ... және ... ... ... және орта ... |2.Типті емес жағдайларда жұмыс |
|дамытудың жекелеген әлеуметтік ... ... ... білікті |
|бағдарламасы. ... ... ... және ... |3.Еңбек ресурстарының төмен |
|преспективаға арналған ... ... ... ... кәсіптік құрамының |
|әлеуметтік-экономикалық жағдайының|біртектілігі. ... ... | ... ... дамытудың тұтас бағдарламасын әлеуметтік
блогын жасау кезінде әрбір қаладағы ... ... және жас ... ... ... ... білімін және кәсіптік ... ... ... ... моноқалаларының тұрғындары үшін қайта ... ... ... ... беру ... қол жетімді
болуы тиіс. Жұмысты жоғалтудан немесе ... ... ... ... ... ... қажет. Сондай-ақ аймақішілік және
аймақаралық еңбек нарығы мәліметтері банкісі ... ... ... және ... істелуі қажет.
Моноқалалар тұрғындарын басқа елдімекендерге немесе аймақтарға қайта
қоныстандыру жөніндегі бағдарламалар басқа ... іске ... ... ... ғана ... асырылуы керек.
Бүгінде Қазақстандағы моноқалаларды дамыту әлеуметтік ... ... ... мәселелердан ажырамастай болған кезде кешенді
міндеттер болып табылады. Бұл ... шешу үшін ... ... ... барлық деңгейіндегі күш-жігерді,
қоғамдық ұйымдарды тартуды, ... ... ... ... ... қажет.
Моноқалаларды жедел дамыту бағдарламасы егер әрбір қала өз ... ... ... ғана әрекет ететін болады. Сызбасы мынадай
болуы ... ... бар; оны ... бағыты ел үшін барынша тиімді; ел
үшін оны пайдаланбаудан келетін шығыны; қаланы ... үшін ... ... кешені және инвестицияларда қажеттілігі; қаланың ... етуі тиіс ... ... және федералдық қаражаттардың
өтелімділгі мерзімінің есебі және ... ... ... ... ... ... ... базалық басымдықтарына және
олардың дамуын ұстап тұрған әлсіздіктерді жоюға ... тиіс ... ... 7 - Қазақстан моноқалаларын модернизациялаудың алғышарттарын талдау
|Базалық басымдықтар | ... ... ... ... ... |-кәсіпорынды басқарудың төмен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ғылыми және |-қазақстандық кәсіпорындардың әлемдік |
|инженерлік ... ... ... ... ... |
|-моноқалалардың айтарлықтай |артта ... ... ... ... ... ... ... |
|орналасуы; ... мен ... ... ... |кооперациялардың төмен деңгейі; |
|бастау үшін тірек болуға қабілетті|-қалалардың ... ... ... ішкі ... |-жоғары әкімшілік кедергілер; |
| ... және ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... айтарлықтай |
| ... ... |
| ... төмен белсенділігі және |
| ... |
| ... ... ... ... ... модернизациялау жөніндегі шараларды жасауды және
іске асыруды теореялық-әдіснамалық ... ... ету үшін ... және ... ... ... және ... өндірушілері және тұтынушылары, сатушылары және ... ... және ... жинақтаушылары және инвесторлары
және т.с.с. секілді барлық тұрғындарының ... ... ... қажеттіліктерін, мінез-құлықтарын және т.с.с.
(яғни, өмірдің және өмірлік функциялар сапасының барлық басқа сәттерін)
форсайтингін ... ... ... іске ... ... сабақтас
болжам негізінде жобалау) модельдеу, зерттеу, түсіндіру, болжамдау,
бағдарламалау және ... ... ... моноқалалардағы жаңа индустрияландыру екі
принципке негізделуі тиіс: инновациялық және әртараптандыру. Перспективті
моноқалалардың ... ... ... ... және
әртараптандырудың синергетикалық нәтижелерінің жетістіктеріне және
синтездің ... ... Оның ... олардың синхрондылығы
оның сапасымен, функционалды және мазмұнды өзара әрекеттерімен байланысты
болуы ... ... ... ... ал ... ... ... ең басынан бастап инновациялық
болуы қажет.
Моноқалалардың ... шешу ... ... модернизациялауға
тікелей байланысты екендігін атап ... ... Тап осы ... және территорияларды қамтитын экономиканың жүйелік модернизациясы
моноқалаларға деген бұрынғы көзқарасты қайтаруға мүмкіндік ... ... үшін ... ... ... ... өсуі мен ... етуге. Ең бастысы, бұл қалаларда тұратын адамдардың лайықты және
қолайлы жағдайды қалыптастырудың орталығы болуы керек.
Артықшылық ... ... ... ... ... ... ... кесте 8-да келтірілген.
Ұсынылған шаралар монобейінді перспективасы жоқ, модернизациялауға
және одан ары ... ... ... жоқ, мүмкін болатын сақтауға немесе жаңа
жерге орналастыру перспективасын анықтау үшін арнайы тәсілді талап ететін
қалаларға ... атап ... ... ... ... ... көрсеткіштері
төмендегі болжамдардан шығарылып, анықталуы тиіс:
1) Моноқалалардағы модернизацияланатын ... ... жас және ... мамандар үшін беделі мен ... ... ... ... ... және жұмыспен қамтылушының
қатарын арттыру ... ... ... және ... ... өнім (ЖАӨ) өндірісін адам
басына көшбасшы-елдер дейгейіне дейін арттыру қажеттілігі.
3) Қолда бар қорды тиімді пайдалануды ... ... ... ... шектеу. Жаңа кәсіпорындарды орналастырумен бір уақытта,
әсіресе, дағдарыстағы қалалар үшін ... ... ... Моноқалаларды модернизациялауды кәсіпорын қызметінің көлемін
арттыру есебінен басымдықпен қамтамасыз ету.
4) ... ... ... және өмір сүру ... ... ... үшін ... инфрақұрылымдарды дамыту.
6) Инновациялық және технологиялық артықшылықтарды ендіру.
Кесте 8 – ... ... үшін ... ... ... ... стратегияларын іске асыру жөніндегі негізгі ... ... ... ... және |Модернизация және |
| ... өсу үшін ... ... басы |
| ... ... | ... ... дамыту және|1)Бәсекелестіктің жоғары |
|тарту үшін жағдай|модернизациялау үшін ... ... ... ... ... ... ... алмастырушы |
| ... ... ... ... және ... |2)Экономикалық дағдарыс ... ішкі ... |
| ... жою. ... ... |
| ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... кеңейту. ... және |1) ... ... ... ... ... барлық |барлық шаралар кешенін іске |
|институттардың |шаралар кешенін ... ... үшін ... ... ... іске ... үшін ... құрылымдардың |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... (құру). |2)Моноқалаларды |
| ... ... |
| ... ... іске ... |
| ... дайындау үшін|үшін жергілікті басқарудың |
| ... ... ... және |
| ... және ... кеңейту. |
| ... ... ... |
| ... ... |
| ... |бағдарламасын іске асыруда |
| ... ... ... ... ... ... ... ... оның қатысуын |
| ... және оның ... ... |
| ... | ... |1)Озық шетелдік |1)Озық ... ... ... пайдалану. |технологияларды ендіру. |
| ... ... ... |
| ... |инновацияларды ендіру. |
| ... ... ... ... |
| ... ... және несиелерді алу |
| ... ... ... ... |
| |3) ... ... ... ... ... |
| ... және несиелерді алу |ақпараттық жүйелердің дамуы.|
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... кешенді инвестициялық бағдарламасын
(КИБ) құрастыру процесіндегі орталық сәт оның мақсаттары мен ... ... ... табылады. Монотерриторияларды дамыту мақсатын
қою қысқа, орта және ... ... ... ... ... ... ... критерийлерін ескеретін
шынайы міндеттерді нақтылайды:
1) моноқаланың экономикалық әлеуетін арттыру:
-негізгі капиталдағы инвестицияларды тарту есебінен тауарлар ... ... ... өсіру;
-тұрғындардың тауарларға және ... ... ... ... ... ... тауарлар мен қызмет түрлерінің ішкі және ... ... ... ... ... ету;
-нарықтық инфрақұрылымдарды жеке инвестициялар есебінен дамыту;
-моноқаланың қаржылық ресурстарын өсіру.
2) моноқала тұрғындарының өмір сүру ... және ... ... ... дене ... және спортпен шұғылданатын
тұрғындар санын арттыру;
-тұрғындардың жұмыспен қамтылуының жоғары деңгейін және ... ... ... ... ... ... өнімдеріне, тауарларға және қызмет
түрлеріне қажеттіліктерін қанағаттандыру.
3) білім беру, ғылыми, мәдени және рухани әлеуеттерді ... ... және ... ... ... беру жүйелерін жеделдете модернизациялау және дамыту;
-білім беру және мәдениет орталықтарын дамыту;
-ақпараттық ортадағы білім беру процесін жеделдетіп интеграциялау;
-мәдениет, ғылым, білім беру ... ... ... ... ... ... ... моноқаладағы өмір қауіпсіздігін қамтамасыз ету:
-энергетикалық қауіпсіздікті, сондай-ақ тіршілікті қамтамасыз етудің
коммуналдық ... ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
-қоғамдық қауіпсіздікті және құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету;
-экологиялық қауіпсіздікті және қоршаған ортаны ... ... ... ... ... сапасын жақсарту:
-моноқала территориясын дамыту;
-тұрғын үй қорын және коммуналдық инфрақұрылымдарды ... ... ... ... ... және қала ... қоғамдық көліктерді дамыту.
Моноқалаларды модернизациялауда кешенді инвестициялық бағдарлама (КИБ)
жасаудың және іске ... ... ... ... бола алады:
-қысқамерзімдік келешекте – сыни ... ... ... ... ... жұмыспен қамтуды, оның ішінде уақытша жұмыс
орындарын құру және қоғамдық ... ... ... ... ету;
-орта және ұзақмерзімдік перспективаларда – қаланың монобейіндіге
жатқызылатын ең төменгі критерийлері маңыздылығына дейін ... ... ... ... ... ... ... қаланы құраушы
кәсіпорын (кәсіпорындардың) үлесін азайту;
Моноқаланың кешенді инвестициялық бағдарламаларын құрастыру кезінде
төмендегі принциптер ... іске ... ... ... ... ... әкімшілігінің жоғарыда тұрған атқарушы билік ... ... ... басшыларымен, кәсіподақтармен, тұрғындар
өкілдерімен – ... ... ... және ... жасалған инвестициялық бағдарламаларға басымдық беріледі.
-КИБ-ны іске асырудың тазалығы: жоба барысында ... ... ... ... ... қаржыландыру көздері және т.с.с.)
атқарушы билік органдары үшін де, КИБ-ны іске асыру ... ... ... үшін де таза ... тиіс;
-КИБ-ны іске асыруға жұмсалған шығындардың оны жүзеге асыру
нәтижесімен экономикалық ... ... ... жан басына
есептеледі және кірістердің (шығыстардың) бастапқы көлемімен салыстырылады;
-КИБ-ны құрастыру кезеңі бағдарламаны іске асыруды ... ... ... ... ... Оның ... нәтижелері екінші болжамдық жылдан (N +
2) кейіндеу пайда болмауы керек, ал КИБ-ны іске асырудың жиынтық нәтижесін
2020 ... ... ... есептелгені жөн;
-мемлекет моноқаланы дамытудың түрткісін қамтамасыз етеді, бірақ ... ... ... ... қаржылық қолдаудың негізгі
көлемі инвесторлар қаражаттарымен араластырылуы тиіс. Моноқаланың КИБ-сын
құрастыру процесінде кәдімгі қала үшін ... ... мен ... ... ... ... ... кәсіпорын өндірісін
әртараптандыру арқылы қол жеткізілген жоғары ... ... жаңа ... ... де және ... ... түрлері, оның ішінде орта және
шағын бизнес кәсіпорны есебінен де ... ... құру және оның ... ... ... ... инвестициялық бағдарламалар – тиімділігі тұрғындардың жан басына
шаққандағысымен ... және ... ... көлемімен
салыстырылады. Ақырғы қорытындысында ... ... жеке және ... ... ... ... адами әлеует есебінен қаланың тұрақты
дамуына алып келуі ... ... ... инвестициялық жоспары өзі арқылы
тәуекелдермен басқарудың нысандандырылған құралын және ... ... ... көрсетеді және соған орай инвестициялық
жобалардың ресурстармен қамтамасыз ететін инвестициялық ... ... КИБ – ... ... ... ... ретінде дамытуды
тәуекелдермен басқару құралы. ... ... екі ... ... оны іске ... ... және ... залал
өлшемімен.
Моноқалалардың мәселелерін ... және ... ... ... ... ... серіктестікті дамыту – еңбек
ақысын төлеудегі әлеуметтік ... ... ... ... территориалдық салалық келісімдерді жасау және қабылдау –
тұрғындардың төмен ұтқырлығы факторларының бірі; қарызға және ... ... ... ... ... ... ... дамыту;
мемлекеттік, жеке меншіктік серіктестікті дамыту және ТКШ, ... ... ... ... ... концессиондық келісімдерді жасау
процедураларын рәсімдеу; ... ... іске ... үшін ... ... тарту, ... ... ... ... талаптана алуы үшін олар мыналарға ие
болуы тиіс:
1) қаланы құраушы кәсіпорынды ... ... және ... моделін, оның ішінде, бизнесті дамыту (рентабелділікті,
тиімділікті арттыру) бойынша іс-шаралар жоспарын, алға қойылған міндеттерді
жүзеге ... ... ... ... іске асырудың экономикалық және
әлеуметтік нәтижелерін;
2) кәсіпорында қабылданған еңбек ақы ... ... ... ... жаұмыспен қамтылған қызметкерлерді өткен және ағымдағы
жылдарда мотивациялық ақшалай марапаттаудың орташа үйлесімділігін;
3) кәсіпорынның құрастырған тәуекелдер картасын, ... ... ... мен іс-шараларының тізімін;
4)облыстық (аймақтық) және жергілікті билік ... ... ... мен ірі ... ... мақсатқа лайықты және
тиімді жоспарланған және қабылданған шаралары туралы мәліметтерін;
5) мемлекеттік қолдаудың сол ... ... ... ... ұсыныстары мен негіздемелерін.
Моноқалалардың типологиясы барынша кең ауқымды болғандықтан, олардың
әрқайсысы өз жеке ... ... ... ... уақытта оларға көмек
көрсету үшін пайдалануға болатын әмбебап құрал жоқ.
Моноқалалардағы КИБ-ны іске асыруа нәтижелері мыналар болады: дамудың
индустриалдық ... ... ... өту; ... ... ... ... бюджеттік сферасының тиімділігн ұлғайту, баламалы өндіріс
құру, шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту; ... ... ... ... ... ... құралдарының қолда бар арсеналына ... ... ... саны мен ... ... ... бағдарламаларын жасау қажеттілігін, олардың инвестициялық
жобаларын қаржыландыру үшін экономикасын әртараптандырудың және ... ... ... дамытудың қажет екендігін айқын көрсетеді.
Кесте 9 – Ақпараттық ынталандыру және ... ... ... негізінде моноқалаларды модернизациялаудың стратегияларын іске
асыру жөніндегі негізгі іс-шараларының бағдарламасы
|Іс-шарала|Модернизациялау және жедел өсіру ... және ... ... ... ... жасау ... ... ... ... ... моноқалаларды |
|ық |бағдарламаларын жылжытатын және |модернизациялау ... ... ... ... іске ... ... |форумдар, конференциялар және |туралы ақпараттандыратын |
| ... ... ... ... ТВ және |
| ... және іске ... |радиобағдарламаларын тұрақты |
| ... ... ... ... |
| ... ... | |
| ... арттыру мақсатында | |
| ... ... | |
| ... мен жетістіктерін | |
| ... ... | |
| ... шығаруды ұйымдастыру. | ... |1) Қала және ... ... ... ... ... |
|кадрды |үшін біліктілікті арттыру ... ... үшін ... ... мына бағыттар бойынша |басқарушы, ... ... ... ... және ... ... ... инвестицияларды|өндірістік кадрлар үшін |
| |басқару, өнімдерді ... ... ... оқу |
| ... ... |курстары торабын ... ... ... ... ... ... жетекші |
| |арттыру және қайта ... |оқу ... ... |
| ... ... ... ... берудің заманауи |
| ... ... ... |әдістері мен бағдарламаларын |
| |3)Қаланы құраушы ... ... ... |
| ... ... үшін орта ... ... ... мен |
| ... және жоғары кәсіби білім |менеджерлер селекциясы, оқу |
| ... ... ... оқу ... |
| |жасау. ... үшін оқу |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
|Мемлекет-|1)Моноқалаларға қолдау көрсететін |1)Моноқалаларға ... ... ... ... жұмысының |көрсететін ... ... ... ... ұйымдастыру. |жұмысының тұрақты |
|көрсету |Мониторинг нәтижелері бойынша ... ... ... ... ... ... жергілікті |2) Тиісті мемлекеттік қызмет |
|арттыру |басқару ... ... ... ... ... |
| ... ... жұмыстарының |жөніндегі ұсыныстар мен |
| ... ... ... ... жоспарын жасау. |
| ... ... ... | |
| ... және ... | |
| ... ... жүйелерін | |
| ... | |
| ... ... кәсіпорынның және| |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| |4) ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... қызмет | |
| ... ... ... | |
| ... ... келісу және| |
| ... | ... ... ... ... қаланы құраушы кәсіпорындардың
бәсекеге қабілеттілігін арттыруға, түйінді ... ... ... ... ... ету аясында жұмыспен қамтылуын
арттыруға, шығармашыл кадрларды, инвестициялық ресурстарды
тартуға алып келеді және соңғы қорытындысында жеке өз ... оның ... ... ... ... ... ... тұрақты дамытуды
қамтамасыз етеді.
Моноқалаардың орта және ұзақмерзімдік келешекте тұрақты ... ... ... ... сипатталады:
2015 жылға:
1) төмен экономикалық әлеуеті бар моноқалалардың өнеркәсіптік өндірісі
көлемін бір немесе бірнеше «якорлы» инвестициялық ... ... 20%-ға (2011 ... ... ... ... белсенді әрекет етуші кіші кәсіпорындар ... – 2 ... (2011 ... салыстырғанда);
3) моноқалалардағы ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен кірістері бар
тұрғындардың үлесін ... ... кем емес ... ... ... жұмыссыздық деңгейін төмендету – 5,5%-дан кем емес
деңгейге ... ... ... белсенді әрекет етуші кіші ... ... – 4 ... (2011 ... ... ... ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен кірістері бар
тұрғындардың үлесін азайту –6%-дан кем емес деңгейге дейін (2015 ... ... ... ... ... ... Әдістемесін жетілдіру
есебімен);
3) моноқалалардағы жұмыссыздық деңгейін төмендету – 5%-дан кем ... ... Бір ... қалаларды дамыту бағдарламаларын жүзеге асыру тетіктері
Моноқалаларды дамытудың негізгі бағыттарын жүзеге асыру ... шешу төрт ... ... іске асырылатын болады:
1.Өндірістік сыйымдылыққа тәуелділіктегі моноқалаларды тұрақты жұмыс
істейтін кәсіпорынға оңтайландыру.
2.Моноқалалар тұрғындарын жұмыспен қамтудың ... ... ету үшін ... ... және кіші және орта ... ... ... ресурстарының ұтқырлығын арттыру, жоғары
әлеуетті әлеуметтік-экономикалық дамуы бар елдімекендерге және экономикалық
өсудің орталықтарына өз ... ... ... ... ... ... санына есептеп әлеуметтік және
инженерлік инфрақұрылымдарды дамыту.
Моноқалаларды дамытудың негізгі бағыттарының ... ... ... ... ... құқықтық базаны жетілдіру бойынша
шараларды қабылдайтын болады.
Өкілетті органдар мен облыс әкімінің арасында ... ... бір ... ... ... индикаторлары жетістіктері
бойынша нәтижелері туралы келісім жасалады.
Моноқалаларды дамытудың негізгі бағыттарын жүзеге ... ... ... ... ... ... нұсқауларына сәйкес жоғары,
орта және төмен экономикалық ... бар ... ... ... ... ... (шаралар) неге ... ... ... ... ... ... ... бағыттарын жасау шеңберінде бар
мәселелерді ... ... ... мен ... ... отырып,
моноқалаларды мемлекеттік қолдау шараларына төмендегіше басымдық беру
ұсынылады:
Басымдық 1. Төмен ... ... ... ... ... шешу.
Басымдық 2. Орташа әлеуетті моноқалалар үшін жағдай ... 3. ... ... моноқалаларды одан ары қарай тұрақты
дамыту.
Жоғары әлеуетті моноқалалар ... ... ... және
қабылданған мемлекеттік бағдарламалық құжаттар, ... ... ... даму ... ... дами ... қала ретінде
қарастырылады.
Бірінші бағыт: Тұрақты жұмыс істейтін кәсіпорындардың өндірістік
сыйымдылығына ... ... ... Моноқалалардың экономикалық әлеуетін және жаңа перспективті
мамандандырылуын айқындау.
Аталмыш ... ... ... моноқаланың экономикалық әлеуеті,
олардың дамуына келеңсіз ... ... ... ... ... ... мамандандырылуы айқындалатын болады.
Өкілетті органдар жергілікті атқарушы органдармен бірлесе отырып,
әрбір моноқаланың жүйелік ... және ... мен ... ... ... ... ... қолдау моноқалалардың
әлеуетін барынша көп пайдалануға және ... ... ... ... шешуге бағытталатын болады.
Сонымен бірге мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Жоғары
әлеуетті моноқалаларды дамыту оларды дамытудың мониторингісін жүргізумен
бірге бәсекеге ... ... ... ... ... болады.
Төмен және орташа экономикалық әлеуетті моноқалаларға олардың әлеуетін
барынша жоғары категорияға арттыру үшін ... ... ... ... ... ... ... көрсетілетін болады.
Өкілетті органдар, сондай-ақ, моноқалаларды дамытуды қолдауды орталық
мемлекеттік органдар және басқа ұйымдар тарапынан үйлестіруді қамтамасыз
етеді. .
2. ... ... ... ... ... ... органдар моноқалаларды дамытудың кешенді
жоспарларын (ДКЖ) ... ... және ... ... ... отырып, даму перспективасын анықтау арқылы
ұзақмерзімдік перспективаға жасайды.
Өкілетті ... ДКЖ ... ... ... ... ... сәйкес ол мыналарды мазмұндауы тиіс:
1) дамудың мақсаттарын, міндеттерін және ... ... ... ... мен индикаторлар жүйесін;
3)іске асыру, іс-шаралар механизмдерін және инвестициялық жобаларын;
4) жергілікті ... ... ... ... ... ... жөніндегі жұмыстарды.
ДКЖ (дамудың кешенді жоспары) моноқалалардың бәсекеге қабілеттілігін
өсіруді, тұрақты дамуын, ... ... ... ... ... ... ... тұрғындардың өмір сапасын арттыруды,
аймақтың және тұтас елдің дамуындағы тиісті инфрақұрылымдарды ... ... ... етуі ... бас ... ... жоспарларды түзету тұрғындардың болжамданған санын есептей отырып,
әлеуметтік, тұрғын үйлік және ... ... ... ... бағытталатын болады. Әлеуметтік, тұрғын үйлік ... ... ... ... ... тұрақты жұмыс
істейтін кәсіпорындардың ... ... ... ... ... ... ... оларды дамыту,
модернизациялау және оңтайландыру жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... қамтудың оңтайлы
құрылымын қамтамасыз ету үшін экономиканы әртараптандыру және шағын және
орта ... ... ... ... ... іске ... ... шеңберінде төмендегі іс-шаралар қарастырылады:
1. Моноқалалардың экономикасын ұзақмерзімдік әртараптандыру ... ... ... ... ... ... органдар өкілетті органдармен бірлесе отырып,
индустриалды-инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау ... ... іске ... үшін 1-3 ... ... ... алып қоятын
болады.
Бұдан басқа «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ ... ... (ӘКК) ... компанияның өзгешеліктерінен,
жобаның қаржылық-экономикалық және өндірістік мақсаттылығын ... ... ... ... іске ... үшін ... ... жарғылық капиталына кіру мүмкіндіктерін қарастыратын болады.
Сонымен бірге аталмыш жобада ... ... үшін ... ... бюджеттік заңнамаларында анықталған тәртіптегі ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қолдау әрекет етіп жатқан
кәсіпкерлікті қолдау бағдарламалары («Бизнестің Жол картасы - 2020»,
«Өнімділік - 2020» ... және ... ... ... жүзеге асырылатын болады. Кіші және орта ... ... ... ... ... ... бағыттың 6-шы тараушасындағы
шараларды көрсету жолымен жүзеге асатын болады.
2. Моноқалалардың тапсырыстарын олардың өзгешеліктерін ескере ... ... және ... ... ... ... «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ және «ҚазАгро»
ұлттық басқарушы холдингі» АҚ жобаны іске ... ... ... және ... ... ... ... инвестициялық жобаларды іске асыру шараларын қабылдайтын
болады.
3. Моноқалалардың тапсырыстарын олардың өзгешеліктерін ескере отырып,
қаланы ... ... ... және ... ... ... ... Жергілікті атқарушы органдар қаланы құраушы
кәсіпорындармен бірлесе отырып, әрбір ... оның ... ... бір ... ... іске асыру жөніндегі шараларды
қабылдайтын болады.
4.Моноқалаларда бұрынғы мамандануын қайта қалпына келтіру.
Аталмыш шаралар мына жолдармен іске асырылатын ... ... және ... қалаларындағы «Еврохим» АҚ тәжірибесінің
мысалында әрекет етуші ... ... үшін ... тарту.
Стратегиялық инвесторды тарту үшін моноқалаларды дамытудың негізгі
бағыттарының әзірлемелері шеңберінде индустрия және жаңа ... ... ... ... ... ... ... қолдау көрсету бойынша шаралар қабылдайтын болады.
Бұдан басқа, төмен және орта әлеуетті ... ... ... ... ... ... тұлғаға газға, электр
энергиясына, жер учаскесін алуға және ... ... ... ... ... ... өтеу немесе төлеу жолыменен
өнеркәсіптік жеңілдіктер берілетін болады.
Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... шектеулі мерзімге пайдалануы үшін жер қойнауын, пайдалы
қазбалардың кен ... ... ... беру ... ... ... базасын кеңейтуге мүдделі ««Қазгеология
ұлттық компаниясы» АҚ-ның немесе жеке ... ... ... ... ... ... ... жақын маңда табылған
перспективалы пайдалы қазбалар орнын айқындау.
5. ... ... ... шешу және транзитты әлеуетін
дамыту.
Жергілікті атқарушы органдар мен Көлік және коммуникация Министрлігі
«Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» ... ... ... «тұйықтық»
проблемасын шешу үшін көліктің инфрақұрылымдарды дамыту жөніндегі шараларды
қабылдайтын болады.
6. Моноқалаларда кіші және орта бизнесті дамыту.
Моноқалалардағы шағын және орта ... ... ... ... шаралар қабылданатын болады:
1) төмен және орташа әлеуетті моноқалалар үшін салалық ... ... ... ... ... және несиелер бойынша
пайыздық мөлшерді субсидиялау өлшемдерін ұлғайту;
2) өндірістік (индустриалдық) инфрақұрылымдарды дамыту;
3) жаңа өндірісті ... ... ... 1,5 ... 3,0
млн.теңгеге дейін беру;
4) кіші кәсіпкерлікті дамыту жөніндегі ... ... ... ... ... іске ... ... ұйымдармен бірге бизнес-инкубаторлар құру;
6) кәсіпкерлікті қолдау орталықтарын құру;
7) өз ... жеке ... ... ... және ... ... ... дамытуға ықпал ету.
Сонымен бірге, жоғарыда көрсетілген мемлекеттік қолдаудың қосымша
шаралары мыналарға көрсетіле алмайды:
-тау-кен ... ... ... ... Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 31 желтоқсандағы № 1514
қаулысына ... ... ... ірі ... ... тізіміне
кіргізілген және минералдық шикізаттарды қайта өңдеуді жүзеге асыратын
металлургиялық өнеркәсіп кәсіпорындары;
-құрылтайшысы ұлттық басқарушы холдингтер, ... ... ... мен ... ... (жарғылық капиталға қатысу үлесі) елу
және одан да көп пайыздары тікелей немесе ... ... ... ... ... ұлттық холдингтерге, ұлттық компанияларға тиесілі,
сондай-ақ жеке мекеме ретінде тіркелген меншік формасының заңды ... ... ... ... асты ... шығаруды қарастыратын жобалар.
Несиелер бойынша марапаттау мөлшерін субсидиялау шарттары.
Екінші деңгейлі ... ... ... қаржыландыру ұйымдары
беретін несиелер/лизингілер ... ... ... ... төмен және орташа әлеуетті моноқалаларда кәсіпкерлік қызметті
жүзеге асыратын кіші және орта ... ... ... ... жүргізілетін болады.
Жаңа несиелерге банкілер 2012 жылдың 1 ... ... ... ... ... ... ... критерийлеріне сәйкес 2012 жылдың
1 шілдесінен кеш алынған қаржылық лизингінің қарыздарын, келісім-шарттарын
қайта қаржыландыруға бағытталған несиелер ... ... ... толықтыруға берілетін (берілген) несиелер бойынша жүргізіле
алмайды, айналымдағы ... ... ... ... ... ... ... өндірісті кеңейтуге арналған несие шеңберінде
несиенің сомасының 30%-дан аспаған жағдайлар үшін.
Несие сомасы – 750 млн. ... ... ... – 10 ... дейін.
Субсидиялау мерзімі пролонгация мүмкіндіктерімен 3 ... ... ... ... мөлшердің субсидиялануы тек қана 14%-дан аспайтын
марапаттаудың тиімді ... ... ... ... ... ... ... 10%-ын мемлекет өтемақылайды.
Жобаларды субсидиялау туралы шешімдерді аймақтық үйлестіру кеңестері
(АҮК) ... ... ... моноқалаларда жеке кәсіпкерлік ... ... ... шеңберінде кешенді қолдау көрсетілуі мүмкін.
Өндірістік (индустриалдық) инфрақұралымдарды дамыту жөніндегі шарттар.
Өндірістік (индустриалдық) инфрақұралымдарды ... ... ... жасалатын болады және дербес жекелеген жобалар
үшін де, өнрекәсіптік алаңдарды ұйымдастыру ... ... және ... ... ... үшін де ... ... бөлу тек қана құрылыстарға және ... ... ... ... ... жолдарға, суды
бұрғыштарға, газдандыруға, су ... бу ... ... өнеркәсіптік алаңдар үшін қазандықтарды қайта жарақтандыруға,
су құбыларына, ... ... ... ... ... беру ... ... дамытуға арналған қаражаттарды бөлу
Қазақстан Республикасының бюджеттік заңнамаларына сәйкес жүзеге асырылуы
тиіс.
Инфрақұрылымдардың ... ... ... жобаларды
қамтамасыз етуге бағытталуы мүмкін.
Инфрақұрылымдар құрылысының (қайта жарақтандыру) құны жекелеген жоба
үшін инфрақұрылымдарды жеткізу жағдайындағы жобаның ... ... ... өндірісті құруға арналған гранттарды беру шарты 1,5 млн.нан 3,0
млн.теңгеге дейінгі ... ... ... ... ... ... гранттың ең үлкен сомасы бір ... үшін ... ... ... қаражатын мемлекет жергілікті атқарушы органдар (одан ары ... ... ... ... ... беру үшін ... іріктеу
жөніндегі өткізілген байқаулар қорытындысы бойынша беретін ... ... ... ... ... бойынша жеке
квотаны анықтау арқылы жергілікті бюджеттерге бағытталатын болады.
Үйлестірушілер ... ... үшін ... ... гранттар алуға
үміткер кіші кәсіпкерлік субъектілерінің ... ... ... ... ... және оның ... ... Байқау комиссиясы
қызметінің негізгі принциптері кәсіпкерлер үшін ... ... ... ... ... ... бірлігі, көрсетілетін құжаттарын
зерттеудің жан-жақтылығы және толықтығы, ... ... ... ... ... ... ... қарастыру кезінде кәсіпкердің
бизнес-жобасын бағалаудың төмендегі критерийлері ... ... ... ... ... ... – маркетингтік
талдау) бәсекеге қабілеттілігі;
2) бизнес-жобаның (өндірісті ұйымдастыру сұрағын анықтау, кәсіпкерлі
орналастыру үшін ғимараттың болуы, ... ... ... қосу ... ... ... ... дайындығы.
Бизнес-жобаның міндетті шарттары кәсіпкерлерді қаржыландыруға берілген
Гранттың көлемінің кемінде 20%-ы өлшеміндегі оны ... ... ... ... ... ... төмендегі мақсаттарға пайдалана алады:
1) негізгі қаражаттар мен материалдарды алуға;
2 материалдық емес активтерді алуға;
3 технологиялар алуға;
4) франшизге құқық алуға.
Моноқалаларды дамытудың негізгі ... ... ... ... ... мүлікті, жер учаскесін алуға және жалға ақы төлеу
ретіндегіге пайдаланылмайды.
Моноқалалардағы кіші кәсіпкерлікті дамыту ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру
шарттары.
Мемлекеттің серіктестік бағдарламаларын қаланы құраушы кәсіпорындармен
бірге жүзеге асыруы ... кіші және орта ... (КОБ) ... ... ... Корпорациясы» ЖШС тәжірибесінің мысалында
мемлекет пен ... ... ... ... ... ... ... бағытталатын болады.
Моноқалаларды дамытудың негізгі бағыттарын ... ... ... құралдарының инвестициялық пакеттері берілетін болады,
олар мыналарды ... ... ... ... ... ... несиелерді кепілдендіру;
3) инфрақұрылымдарды жеткізу;
4) жұмысын енді бастаған кәсіпкерлерді қолдау;
5) жобаларды бухесеп, ... ... ... ... заң ... ... процедурлар, сапа менеджментін ендіру
мәселелері бойынша сервистік қолдау;
6) «Іскер байланыстар» жобасы шеңберінде квота беру.
Ірі компанияларды ... ... ... ... ... ... ... жергілікті өндірушілердің ұзақмерзімді тапсырыстарын қамтамасыз
ету, моноқалар кәсіпорындарының шығарған өнімдерін ірі ... ҰК» АҚ, ... ҰК» АҚ, ... ... ЖШС, «Қазцинк» ЖШС,
«Казахмыс» Корпорациясы» ЖШС, «КЕGOC» АҚ, ... ... ... ҰК» АҚ, ... энергетикалық компаниясы» АҚ талап еткен
өнімдер тізіміне кіргізу;
2) «келесі қайта істелетіндерді» дамыту үшін ... ... ... қызметтің баламалы түрлерін дамыту бойынша жобаларды қолдау.
Халықаралық ұйымдар ықпал ететін болады:
1) технологияларды тартуға және құрал-жабдықтарды ... ... ... және ... тренингтерді
ұйымдастыруға;
3) кәсіпорынға тікелей кеңестер беру үшін ... ... ... ... ... жүзеге асыру механизмдері:
1) ірі компаниялармен бірге серіктестік ... ... ... әрекеттердің бірлескен жоспарын жасау;
2) серіктестік бағдарламаларын іске ... ... ірі ... жергілікті атқарушы органдар, «Даму» КДҚ» АҚ ... ... және ... ... ... қол қою;
3) кәсіпкерлердің жергілікті ассоциациясын құру;
4) ұшу бағытындағы ірі компаниялармен бірге жауапты тұлғалардың және
өзара ... ... ... ... ... мен қызмет түрлерінің
тізімдері ... ... ... ... сатып алу үшін
анықтама алу;
5) КОБ-тің жергілікті субъектілерінің өзекті ... ... ... және ... өнім түрлері бойынша бөлу;
6) моноқаланың КОБ-тің жергілікті субъектілерінің, жүйені құраушы
компаниялардың, әкімшіліктің, ... КДҚ» ... ... ... ... КОБ-ке мүдделі компаниялары қатарынан ... ... олар үшін ... ұшу бағыттары бойынша ... мен ... ... ... ... жаңа ... ... қою мәселелері бойынша кәсіпкерлерге дербес
кеңес беретін, бизнес-жоспарды жасау, технологиялар мен ... ... пен ... ... және ... да мәселелер бойынша
көмектерді ұсыну;
8) КОБ-тің жергілікті субъектілерімен ұзақмерзімдік келісім-шарттарға
тұру;
9) қаржыландыруды беру ... ... ... ... ... ықпал ету.
Барлық моноқалаларда (жұмысты енді бастаған кәсіпкерлерді, старт-ап
жобаларды қолдау) микронесиелік ұйымдармен бірге ... ... ... ... ... енді ... кәсіпкерлерді
қолдау үшін бизнес-инкубаторлар құрылатын болады.
Бизнес-инкубаторлар қызметі ... ... ... бизнес-жоспарды
жасауды, микронесиелер беруді, сервмстік қызмет көрсетуді, кәсіпқойлар,
әлеуетті тұтынушылар желілерімен байланысты жасауды кіріктіре ... ... ... ... енді ... ... ... қолдау көрсетуді
енгізетін болады. Осыған байланысты бизнес-инкубаторлар территорияларына
микронесиелік ұйымдар, сервистік ... және ... ... ... ұйымдар мен қаржыландыру институттары ... ... КДҚ» ... қызметкерлерін де және шетелдік мамандарды да
тарту, ... ... ... ... ... ... қызметкерлерін тұрақты оқыту жүргізілетін болады.
Бизнес-инкубаторларды құруға және дамытуға серіктестік бағдарламаларын
іске асыру аясындағы ірі компаниялар тартылатын болады.
Бизнес-инкубаторлар жергілікті атқарушы органдар ... ... ... іске ... ... ірі ... қаражаттары есебінен құрылатын болады.
Бизнес-инкубаторлар қызметтерін әдіснамалық қолдау халықаралық ұйымдар
ресурстарын тартумен Даму» КДҚ» АҚ-ның ... ... ... ... моноқалада кәсіпкерлікті қолдау орталықтарын шарттары.
Моноқалалардағы кәсіпкерлерге және кәсіпкерлік бастамамен айналысатын
адамдарға ақпараттық-кеңес ... ... ... үшін құру
кәсіпкерлікті қолдау орталықтары құрылатын ... ... ... ... ... ... ... бизнесті ашу және жүргізу мәселелері бойынша кеңес беру;
2) кәсіпкерлікті қолдау бағдарламалары туралы ақпараттандыру;
3) қаржылық институттарымен жұмыс сітеудің шарттарын ... ... алу үшін ... ... ... кеңес беру;
4) құқықтық сұрақтар бойынша кеңес беру.
Кәсіпкерлікті қолдау орталықтары адамдарға қызмет ... ... ... етуі үшін ... атқарушы органдар ұсынатын
тұрғындарға қызмет көрсету орталықтары ғимараттарына орналастырылатын
болады.
Кәсіпкерлікті ... ... ... ... ... ... ... бюджет қаражаты есебінен төленетін
болады. Кәсіпкерлікті қолдау орталықтарын құру ... ... ... ... ... болады.
Өзінің жеке ... ... ... және ... ... ... ... ықпал жасаудың
шарттары.
Аталмыш бағыт шеңберінде мемлекеттік қолдаудың төмендегі түрлері
көрсетілетін болады:
1) ... беру ... ... ... ... ... көмекті ұсынатын кәсіпкерлік негіздерін
тегін оқуға жолдама ... ... ... ... ... инфрақұрылымдарды дамыту.
Микронесиелендіруге моноқалаларда тұратын жеке ісін ұйымдастыруға
немесе кеңейтуге ниеті және ... бар ... жеке ... ... және аз ... ... және ... (жеке
адам) қатарындағы Қазақстан ... ... ... микронесиелер беру кәсіпкерлікті дамытуға ықпал жасауға
бағытталған ... ... ... ... белсенді шарасы болып табылады.
Микронесиелендіру шарттары. Республикалық бюджеттен ... ... ... ... ... 5 ... қайтарымдылық, тығызыдылық және
ақылылық принциптеріне негізделіп, марапаттаудың жылдық мөлшерімен 0,01%-
бен беріледі; ... ... ... ... – өзінің жеке ісін
ұйымдастыру немесе кеңейту, айналымдағы ... ... ... мақсаттарға, бұрынғы борыштарды жабуға және тұрғын үй
жылжымайтын ... ... ... ... ... – 5 ... аспайды,
несиенің ең үлкен сомасы 3,0 млн. теңгеден аса алмайды; ... ... ... ... несие бойынша несиелік серіктестігі негізгі
қарыздың үштен бір бөлігінен артық емес несиелеу ұзақтығының ... ... ... ... ұсынуы мүмкін.
Моноқалаларда тұратын жеке адамға микронесие беру ... ... 2011 ... 31 ... № 316 ... ... ... – 2020 Бағдарламасының принциптері мен
механизмдері бойынша жүзеге асырылатын болады.
Микронесиелеудің ... ... оған ... жеке ... ... және аз ... ... және оралмандар
қатарындағы Қазақстан Республикасының азаматтары қатысуға қабылданады және
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 ... 18 ... № 816 ... ... ... ... ететін белсенді шараларға қатысушы жеке
тұлғаға кәсіпкерлікті дамытуды мемлекеттік қолдауды ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру және өткізу тәртібі, іріктеу шарты және
микронесиелеуші ... және ... ... ... ... сондай-ақ олардың бөлінген несиелік ресурстарын аталмыш
бағыт шеңберінде мақсатты ... ... ... Республикасы
Үкіметінің 2011 жылғы 18 шілдедегі № 816 қаулысымен ... ... ... ... және ... серіктестікті
несиелендіру Ережелерінде қарастырылған.
Үшінші бағыт: моноқалалардың ... ... ... ... ... ... дамуы бар елдімекендерге және
экономикалық өсудің орталықтарына өз ... ... ... бағыт тұрғындардың жұмыспен қамтылуына ықпал ететін белсенді
шараларды іске асыру жолыменен еңбек ... ... ... ... тұрғындарын оқыту және жұмысқа орналасуына ықпал жасау.
Моноқалалар тұрғындарын оқыту және жұмысқа орналасуына ықпал жасау
мониторингі ... ... ... 2011 ... 18 шілдедегі № 816
қаулысымен бекітілген өз бетінше жеке жұмыспен қамтылған, ... және ... ... жұмысқа орналасуына ықпал ету оқытуды
ұйымдастыру және қаржыландыру Ережелері шеңберінде іске асырылатын ... ... ... және ... ... беру ... орындарында оқыту үшін жағдай жасау. Моноқалалар жастарын оқыту
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... беруді
дамытудың Мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде жүзеге асырылатын болады.
Келешекте кадрларды даярлаудың (Атырау, ... ... ... ... ... ... оқыту мәселелері, сондай-ақ,
моноқалалар тұрғындарын ірі өндірістік компанияларға жұмысқа орналастыруға,
олардың оқу ... ... ... ... ... ... ... дамудың жоғару әлеуетті елдімекендеріне және
экономикалық өсу орталықтарына ер ... ... ... ... ... ... елдімекендерге және экономикалық өсу
орталықтарына қоныс аударуды қайта ұйымдастыруды мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... өз бетінше жеке жұмыспен
қамтылған, жұмыссыз және аз қамтамасыздандырылған тұрғындары қатарынан
төмен ... ... даму ... ... ... даму ... және ... өсу
орталықтарына қоныс аударуы бір облыстың шегінде ... ... ... ... – 2020 ... жүзеге асыру жөніндегі
Ведомствоаралық комиссия шешімдері бойынша аймақтық ... ... мен ... және сол ... ... ... азаматтардың қоныс аударуы республиканың басқа облыстарында ... ... ... ... өз еркімен қоныс аударуына мемлекеттік
қолдау көрсету төмендегі критерийлерге сәйкес болуы керек:
1) өз ... жеке ... ... ... ... ... тұрғындардың категорияларына жатқызылады;
2) соңғы үш жылда төмен әлеуетті әлеуметтік-экономикалық дамудағы
моноқалада ... ... ... ... кіретіндер:
1) қоныс аударғанына субсидия беру;
2) кәсіптік даярлау, қайта даярлау және ... ... оқу, ... жаңа тұратын орнында жұмысқа орналастыруға ықпал
ету;
3) азаматтарға ... ... ... ... ... ... үй беру;
4) психологиялық бейімделу.
Қоныс аударуға байланысты ... ... ... ... орнын толтыруды кіріктіреді.
Аталмыш бағытты іске асыру Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011
жылғы 31 наурыздағы № 316 ... ... ... ... – 2020
Бағдарламасының принциптері мен механизмдері бойынша ... ... ... ... ... шарты және мемлекеттік қолдауды
қарастырған Ережелердегі жұмыспен қамтуға ықпал ететін белсенді шараларға
қатысушы жеке тұлғаның ұтқырлығын арттыруға ... ету және ... ... ... 2011 ... 18 шілдедегі № 816 қаулысымен бекітілген
мемлекеттік қолдау шараларын ... ... ... ... моноқалаларды дамытудың кешенді
жоспарларында қаланы құраушы кәсіпорынмен бірлесе отырып, тұрғын ... ... ... ... ... ... ... тұрғындарының оңтайлы санына
есептегенде әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымдарын дамыту.
Моноқалалардың әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымдарын ... ... ... ... мақсатында моноқаланың дамуының
әлеуеті деңгейіне тәуелділікте олардың ұзақмерзімдік перспективасы ... ... ... болады.
Моноқалалардың өткен және келесі жылдарында республикалық және
жергілікті ... ... ... шегінде көшелерді
жарықтандыру және көгалдандыру бойынша шығындар, тұрғын үйлер қорын сақтау
және ... ... ... үйінділерді жою, қараусыз
қалған объектілерді құлату, полигондардың қатты тұрмыстық ... ... ... ... жылыту жүйелерін, су құбырларын, ... ... ... ойын ... орнату, қалаішілік автомобиль
жолдарын және ... ... ... ... гүлзарларды,
көшелерді абаттандыру, арық желілерін жөндеу қаржыланатын болады.
МВК жоғары және орташа әлеуетті моноқалаларды одан ары қарай ... ... ... ... ... ... тәртіпте
инвестициялық жобалар қаржыландырылады. Сонымен бірге бірінші кезекте қала
тіршілігінің (жылу, су, ... ... ... ... ... және
тозығы жеткен ескі үйлерді құлату, абаттандыру және ... ... ... ... болады, сондай-ақ, әлеуметтік, мәдени, тұрмыстық
объектілер құрылысы ... ... ... және ... ... ... ... қуаттылығын және өндірістің одан
әрі қарай әртараптандырылуын, ... даму ... ... ... ... ... серпінімен есептеген дұрыс.
Жоғары және орташа әлеуетті моноқалалар үшін мыналар қарастырылады:
1. ... ... ... ... ... және
(немесе) құрылысын бекітілген нормативтерге дейін жеткізу.
Осыған байланысты әрекет етуші мемлекеттік, салалық ... ... ... ... ... құрылуы және
(немесе) құрылысы бойынша іс-шаралар ... ... ... ... ... әлеуметтік сферадағы қолжетімді және сапалы қызмет
түрлерімен қамтамасыз етілетін болады.
Облыс әкімшілігі жасаған ... ... ... ... ... ... беру ... оқу-
өндірістік базасының, оның ішінде жатақханалар құрылысының деңгейін ... ... ... қарастырылатын болады.
2. Тұрғындардың оңтайлы санына қарай өмір тіршілігін (су, ... ... ... ... жән ... ... қамтамасыз етудің инфрақұрылымдарының қайта құрылуы немесе
құрылысы.
Бұл үшін әрбір перспективті қалада ... ... ... ... ... ... анықталады, қаржыландыру
көздерінің мүмкін болатын сомаларының құны және теңгерімділігі есептеледі.
Моноқалалардағы апат, зілзала және стихиялық ... апат ... ... ... Өрт ... ... су-құтқару
станцияларының жаңа құрылысы және ... ... ... ... мен ... ... ... инженерлік қорғану
ғимараттарының құрылысы, ... ауыз ... және ... ... су
жабдықтарының күрделі жөндеуін жүргізу.
Төмен экономикалық әлеуетті моноқалаларда әлеуметтік және инженерлік
инфрақұрылымдар жағдайы ... ... ... ... ... ... және ... келтіру, ал жекелеген қалаларда
апатты және ескі ... ... ... ... ... ... болады.
Қаржыландыруға арналған жобаларды іріктеу жалпы республикалық
көрсеткіштерге ... ... ... ... ... болады, олар
төмендегі критерийлерді есепке алады:
1. Әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымдар объектілерінің жоқтығы,
мерзімі жеткен құрылыстардың қажеттілігі.
2. Моноқалада ... ... ... және ... ... ... ... және инженерлік инфрақұрылымдар
объектілерінің сыни ... ... ... ... ... төтенше оқиғалар.
3. Әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымдар объектілерінің жоқтығы
сыни ... ... ... ... көрсетулерін ала алмайтын тұрғындар
саны.
4. Моноқалаларды дамытудың кешенді жоспарларында (ДКЖ) қарастырылған
әрбір моноқала бойынша өзгеше ... ... ... іске ... ... ... ... жүзеге асырылатын болады.
1.Өкілетті органның кепілдемелері негізінде облыс әкімшіліктері әрбір
моноқаланың ұзақмерзімдік кезеңге арналған ДКЖ-ын ... ... ... орган жанынан құрылған жұмысшы тобы қарастырады.
Жұмысшы тобы әрбір ДКЖ-ны егжей-тегжейлі зерттейді, ... ... ... береді, мемлекеттік қолдау ... ... ... ... ... алады және ... ... ... ... ... (ВАК) ... береді.
3. ВАК жұмысшы тобының ұсыныстарын ескере отырып, ДКЖ-ны, ... ... даму ... және ... компаниялар есебінен
іске асыру үшін инвестициялық жобаларды қуаттайды.
4. Қайтарып алынған бюджеттік инвестициялық жобалар тиісті бюджетті
қалыптастыру ... ... ... және ... басымдық
бюджеттік инвестициялар тізіміне кіргізіледі.
Бағдарламаны іске асыру екі сатыда жүзеге асырылатын ... саты – 2012 жыл ... ... Бағдарлама бағыттары бойынша ... ... ... механизмі және тәртібі анықталатын болады, Бағдарламаны
іске ... ... ... ... ... ... заңнамаларға өзгертулер
мен толықтырулар ендіріледі, сондай-ақ, әлеуметтік сектордағы және тұрғын
үй-коммуналдық шаруашылықтағы ... іске ... үшін ... ... ... дайындау кезінде аймақтарға кеңес
беретін көмек көрсетілетін болады.
2 саты – 2013-2020 жылдар.
Бұл кезеңде ... ... ... ... ... ... жұмыс
жүзеге асырылатын болады.
Бағдарламаны қаржыландыру республикалық және ... ... ... және ... ... сондай-ақ Қазақстан Республикасы
заңнамаларымен тыйым салынбаған ... ... ... ... ... ... моноқалаларды қаржыландыру көлемі республикалық
бюджет қаражаты есебінен бірінші кезекті мәселелерді шешу үшін 6 000,0 млн.
теңге ... ... ... ... 2013 ... – 38 200,0 ... 2014 ... – 43 200,0 млн. теңге*, 2015 ... – 53 900,0 ... ... ... ... инвестициялық
жоспарларының (КИЖ) айтарлықтай саны ... ... ... ... жеке кәсіпорындар мен кәсіпкерлердің даму жоспарларына
байланыссыз, мемлекеттік және ... ... ... ... ... емес.
Жұмыс тиімділігін арттыру үшін әрбір аймақтағы моноқалаларды
модернизациялау шеңберіндегі әр ... ... ... үйлестіру қажет.
Әрбір ведомство мемлекеттік және өздерінің мақсатты ... ... ... бұл ... шешуге ресурстар бөледі.
ҚР Үкіметі шешуге тиісті негізгі ... ... ... ... ... ... ... механизмдерін
жасаудан және сондықтан да бұл елдімекендердің өзін-өзі дамыту және ... ... ... жүгінуінсіз қоршаған орта өзгерістеріне икемді
бейімделуі мүмкіндіктерін қамтамасыз етуден тұрады.
Егер ... ... ... ... ... болса, онда жақын
болашақта моноқалалардың тұрақты ... ... ... болады.
Моноқалаларды модернизациялау бүкіл еліміз бойынша кіші және орта ... ... үшін ... ... дәрежедегі зерттеулердің нәтижесі көрсеткеніндей, шағын және бір
салалы қалалар нарықтық экономикаға өту және ... ... ... ... жерлерімен салыстырғанда, өте қиын
жағдайлардағы көлемі де ... әр ... ... ... ... ... Бұл дағдарыс тек еліміздің экономикалық ахуалына ғана
емес, сонымен бірге аумақтың арнайы мамандану мәселесіне және қала ... ... ... да байланысты болды.
Қазіргі таңдағы шарттарда аймақтың экономикалық қызметтерінің ... ... және бір ... қалалар мен әкімшілік аудандардың
экономикасын өсіру талабы автоматты түрде жүргізілуде, өмір сүру ... ... ... Осы ... орын ... ... және бір ... қалалардың келешекте дамуына көңіл
аударуды тұрақтандырады, ... ... ... ... ... ... қомақты бөлігін құрайды.
Экономикалық қатынастар жүйесінде, шағын және бір салалы ... ... ... ... ... ие. ... көрсеткендей үлкен
және шағын ... ... ... ... бар. ... ... бағытталған астаналық қалалар, аса ірі
сауда-өндірістік орталықтар, әлеуметтік-экономикалық тетіктер мен ... ... ... мен ... ... ... білім
беру мекемелерінің бар болуы, ірі қалаларда қаржылық ресурстардың шоғырлану
есебінен қолайлы жағдайлар құрылады. Шағын және бір ... ... даму ... ... ... Шағын және бір салалы
қалаларда әлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз ету ерекше ыңғайды
талап етеді. Қазақстан ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық ахуалдың әлеуетінің тұрақсыздығын
қамтамасыз етеді. Бұл ... ... ... ... орындарын
сақтау, білім берумен байланысты негізгі институттар, денсаулық сақтау,
тұрмыстық-коммуналды кешендер қазіргі уақытта ... орын ... ... ... ... ... және бір ... жалпы еліміздің тұрғындарының 16 % тұрады және аймақтық ішкі
өнімнің белгілі көлемі өндіріледі, ... ... ... ... ... ... ... негізгі бағыттарын зерттеудің
Қазақстан ... ... ... ... ... бар. ... ... ол елді мекендерді
отырғызудың тұтас ... ... ... Аймақтық даму тұрақтылығы елді
мекендердің отырықшылығының орнықтылығына тікелей тәуелді.
Шағын және бір ... ... ... ... түсу, аймақтағы миграциялық ағымдарға алып келуі мүмкін, бұл ... ... ... және ... ... ... ... ауытқуына алып келеді. Мысалы ретінде аймақтар, тек үлкен ... және ... бір ... ... және ... ... және бір салалы қалалардың ... ... ... ерекше арнайы түрі болып табылады. Көрсетілген саладағы болжанған
құлдырау, шағын және бір салалы қалалардың экономикасының стагнацияға ... ірі ... ... ... аудандық заңды түрде төлем немесе
табыс табушыларға байланысты мәселелер, республикалық бюджеттен ... алып ... және бір ... ... ... еркі ... аз ... және шектелген экономикалық базаға арнайы маманданудың жасанды
түрде пайда болды. Осы ... ... ... ... ... ... ... дамуын тежейді. Қала құраушы кәсіпорындардың қызметін
қамтамасыз ететін сыртқы көздерден айырылуы, әлеуметтік дүмпудің ... ... ... ахуалға душар болған қалалардың экономикалық ... ... тек қана ... емес ... ... тәжірибелік
маңызы бар қалаларда жалпы еліміздің халқының ... ... ... және ... етеді.
Көрсетілген зерттеулерде шағын және бір салалы қалалардың өмірінің
мәселелердің күрделігі мен ... ... ... ... ... да ... және бір салалы қалалардың мәселелерін шешуде
мемлекеттік және жергілікті ... ... рөлі мен ... осы ... дер ... оңтайлы шешілмесе, оның салдары барлық
еліміз үшін әсерінің ауқымдылығын анықтайды.
Қазіргі шарттарда шағын және бір ... ... ... ... ... ... тұрған кәсіпорындардың маманданудың дәстүрлі бағытын
сақтап қалу ... іске ... ... ... қаланың даму бағыты
белгілі, ол қаладағы бар сала мен кәсіпорындарындардың дамуына тұтастай
және ... ... ... оның ішінде аймақтық- аумақтық жалпы
факторларды кешенді пайдалануға қарағанда, кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... және бір ... қалалардың аумақтық
салалық және өндірістік әлеуетін қатар қолдану, материалдық және дамыту
негізіне ... ... ... ... ... және бір ... ... ахуал нақты бір
салаға немесе жеке кәсіпорынға бағыттылығымен ... ... ... ... осы ... ... өндірістік және
әлеуметтік инфрақұрылымның сапасын, масштабтық көлемін және тұрғын үйдің
жағдайын олар ... Олар ... ... (менталитет) анықтайды,
ұзақ мерзімді уақытта мемлекеттің сферадағы өндірістік ұйымдарға басымдылық
беріп, өздеріне тек тұтынушы бағытын қалдырған.
Шағын және бір ... ... ... ... тек ... ... органдардың қолдауы арқылы іске асады, сондай-ақ ... аясы ... деп айта ... Бұл ... ... шағын және бір
салалы қалаларда жергілікті органдардың көпнұсқалы бағыты анықталған.
Біріншіден, егер қаладағы негізгі ... ... ... ... ... мен қала ... әрекеттері үйлескенде ғана
тұрғындардың мүдделері қорғалуы мүмкін, қазіргі ағымдағы салық салу ... ... ... құру жүйесінде аумақ пен өндірісті дамытуға
қажетті қаражат мүлдем қалмайды. Қала ... ... ... ... аумақтағы өзінің ұдайы өндірісінің басқа да легитимдік қаражатының
«доноры» болады.
Екіншіден, бір салалы, монобейінді қалалардың жергілікті органдарының
өндірістің ... ... ... меншіктің болуы, әлеуметтік және
коммуналдық шаруашылықтар жиі ... ... ... ... және ... инфрақұрылымды дамытудағы қомақты инвестицияны
іске қосу, көлікті ... ... ... да ... ... ... тұрғын үйлерді салу, аумақты игерудегі үзілістік,
экологиялық қорғауды құру және т.б.)
Үшіншіден, ... және бір ... ... ... ... үшін қаланың
шаруашылық ұйымына дәстүрлі кеңістігіндегі әрбір үй ... ... көп ... ... ... ... салу ... қосалқы жер телімдері базасында). Бірақ шағын қалаларды ... ... әр ... ... ... асыру тек жергілікті
басқарушы органдардың өзін-өзі басқаруын ... ... ... Бұл ... ... және бір салалы қалалардың принципті ұстанымы,
жергілікті басқарушы үкіметтің ағымдық шаруашылық қызметінің ағымдылығы тек
өздігінен емес, кәсіпорынды құру ... ... ... ... ... ... Н.А. ... модернизация – главный
вектор развития Казахстана». Послание Президента Республики ... ... 27 ... 2012 ... ... «Экономика города»./Пер. с англ. – М.:ИНФРА-М,
2002. - 706с.
3. Chauncy Harris D. A ... ... of cities. – ... United States. ... Review. New York, 1943, р. ... Chauncy Harris D. The cities of the Soviet Union, United ... New York, 1945, 1975, р. 107-121.
5. Хореев Б.С. Проблемы городов (урбанизация и единая система
расселения в ... – М.: Изд. ... 1975. - 428 ... Морозова Т.Г., Иванова Н.В., ... В.Э., ... ... В.А. ... ... ... пособие. – М.: Вузовский
учебник: - ИНФРА-М, 010. - ... ... У.М. ... ... ... ... развития – Алматы: «Наука», 1985. – 160с.
8. Долгосрочная стратегия ... ... ... ... ... с.
9. Выступление Президента РК Н.А.Назарбаева на XIII ... ... ... «Нур ... от 11 февраля 2011 года. //«Казахстанская
правда», 12 февраля 2011.
10. Основные направления развития и размещения производительных сил
Казахстана на период до 2015 г. - ... РГП ... ... 2002. – 656 ... Концепция региональной политики РК на 2002-2006 годы. Одобрена
постановлением Правительства РК от ... ...... ... А.Г. ... социальным развитием города [Электронный
ресурс] / Режим доступа: http: // www. ... ru, ... ... Л.А. ... городского хозяйства / Л.А. Велихов. – М. :
Наука, 1996. – 480 с.
14. О, ... А. ... ... / Пер. с ... 4 – е изд. / А. ... – М. : ... 2002. – 70 с.
15. Гапоненко, А.Л. Стратегия социально-экономического развития :
страна, регион, город : ... ... / М. : ... ... 2001. – ... ... Н. П. Теория социального управления / Киев, 2000. – 178 с.
17. ... А. С. ... ... ...... Вектор-
Бук, 2001, 296 с.
18. Ромашкина Г.Ф. ... в ... ... ... ... ... : Дис. ... д-ра социол. наук : 22.00.08 ... 2003, 394 ... ... Ж.Т. ... ... и ... прогнозирование
[Электронный ресурс]. – Режим доступа: http: // msu / library 2.egi.
20. Маршалова, А.С. Управление экономикой города : ... ... ... : ... ... 2001. – 404 ... ... В.Е. Введение в социальную философию: Учебник для вузов.
Изд. 4-е, испр. - М: Академический Проект, 2001. - 314 ... ... С.С. ... ... ... Для высших учебных
заведений. М.: «Проспект».- 2009 г.- 356 ... ... ... ... теории. Учебник для вузов (под ред.
Осипова Г. В. , ... Л. Н. ). - М.: ... 2003. - 912 ... ... Л.А. Социология города : учебное пособие для студентов
вузов / М. : ... 2000. – 192 ... ... Н.Д. ... ... динамики. — М.: Экономика,
1989.- 412 с.
26. Костко Н.А. Прогнозно-нормативное проектирование в ... ... ... ... ... наук : 22.00.08 ... 2004.- 406 c.
27. Осипов Г.В. Социальное мифотворчество и социальная практика. — М.:
Издательство НОРМА, 2000. — 543 с.
28. Ресин В.И., ... Ю.С. ... ... ... в ... ... (системный подход) / М. : УРСС, 2000. – 328 с.
29. «Об утверждении Программы развития ... на ... ... ... ... ... от 25 мая 2012 года № ... Мырзалиев Б.С. Теоретико-методологические и экономические основы
управления развитием малых и ... ... ... МКТУ ... Туркестан, 2013, № 1(79), с. 262-270.
31. Шеденов У.К., ... Б.С. ... ... ... Казахстана //Вестник КазНУ им.Аль-Фараби. Серия ... № 4 (98), ... ... С.С., ... Г.К. Вопросы стратегического развития
моногородов. Труды Международной научно-практической ... ... ...... ... ... «Қазақстан - 2050»». Караганда, 20-
21 июня 2013 ... Стр. ... ... Б.С. Экономические проблемы развития малых городов Южного
Казахстана. «Қазақстан-2050»: Региональные возможности реализации стратегии
индустриально-инновационного развития». Материалы ... ... ... ... I том, ... «Об ... Программы развития моногородов на 2012-2020
годы». Постановление Правительства ... ... от 25 мая 2012 ... 683.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
Депрессивті қалалардың өзекті мәселелері және оларды шешу жолдары80 бет
Ортағасырлардағы қалалардың дамуы: сәулет өнері және материалдық мәдениет21 бет
Оңтүстік Қазақстан аймағындағы тарихи қалалардың қалыптасуы мен дамуының экономикалық-географиялық ерекшеліктері64 бет
Салалық монополиялардың қызметін реттеуді жетілдіру36 бет
Салалық әлеуметтану13 бет
Шағын қалалардың әлеуметтік-экономикалық даму жағдайлары (Арқалық қ. мысалында)67 бет
Қазақстанда қалалардың қалыптасуы мен олардың орналасу ерекшеліктері95 бет
Қалалардың орналасу факторы27 бет
Қалалардың қалыптасуы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь