Азық-түлік нарығын мемлекеттік реттеу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4

1 АЗЫҚ.ТҮЛІК НАРЫҒЫН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.1 Агробизнес және азық.түлік нарығын қалыптастырудың негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
7
1.2 Азық.түлік нарығын мемлекеттік реттеудің мәні, қажеттілігі принциптері мен қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
13
1.3 Азық.түлік нарығын мемлекеттік реттеудің шетелдік тәжірибесі 21



2 ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АЗЫҚ.ТҮЛІК НАРЫҒЫН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН БАҒАЛАУ
26
2.1 Ауыл шаруашылығы және азық.түлік нарығының даму деңгейін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
26
2.2 Азық.түлік нарығын мемлекеттік реттеудің негізгі бағыттарын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

42


3 АЗЫҚ.ТҮЛІК НАРЫҒЫН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
51
3.1 Азық.түлікті отандық өндірушілерді қолдау және ынталандыру 51

3.2 Азық.түлікпен қамтамасыз ету факторы ретінде тамақ өнеркәсібін дамыту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
59
3.3 Азық.түлік нарығын дамытудың стратегиялық бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
64


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 77


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... 80
Тақырыптың өзектілігі. Азық-түлік нарығы өндіріс, бөлу, айырбас, тұтыну процестері өзара әрекет ететін әлеуметтік-экономикалық және ұйымдастырушылық жүйе болып табылады, жекелеген азық-түлік нарықтары мен өзара байланысқан шаруашылық жүргізуші субъектілердің көптеген санынан тұратын күрделі құрылыммен сипатталады. Азық-түлік нарығының дамуы елдің азық-түлік қауіпсіздік мәселесін шешуге, тұрғындардың денсаулық жағдайын жақсартуға, агробизнестің әртүрлі сфераларының табыстылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Азық-түлік нарығының негізгі ядросы болып табылатын агробизнес ең алдымен ауыл шаруашылығының табиғим-климаттық, экологиялық шарттарын ескере отырып, нарықтың дамуында функционалдық және коммерциялық ерекшеліктерді анықтайды. Азық-түлік нарығының толығуы бірінші кезекте ауыл шаруашылығының өндірістік салаларының дамуы мен бәсекелік қабілеттілік деңгейіне, өнеркәсіп кәсіпорындарындағы қайта өңдеу деңгейі мен тамақ өндірісіндегі дайын өнім шығару деңгейіне тәуелді.
1. Әлеуметтік –экономикалық жаңғырту-қазақстан дамуының басты бағыты, ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, Егеменді Қазақстан, №41- 42,28 қаңтар, 2012 жыл
2. М.Оспанов, Х.Ертазин Агробизнес теориясы мен тәжірибесі. Алматы, 1995
3. Стратегия развития национального продовольственного рынка.-Алматы, 2001
4. А.Жаксыбаева Современный аграрный рынок и его структурные элементы. Қ.А.Ясауи Хабаршысы, №2, 2008
5. Вопросы теории спроса и предложения на агропродовольственном рынке Республики Казахстан А. Гиззатова, Экономика и статистика, №3 2013
6. Назаренко В.И. Формы и направления государственной поддержки сельского хозяйства на Западе // Экономика сельскохозяйственных и перерабатывающих предприятий. №3,4,5, 2007 г.
7. Ковалев Е. Новые аспекты мировой продовольственной проблемы / Е. Ковалев // Мировая экономика и междуна- родные отношения. 2005. №3. С. 3-9.
8. Гиззатова А.И. Развитие агропродовольственного рынка Казахстана. LAP LAMBERT Academic publishing. 2012г.
9. Ясырева Е.А. Развитие агропродовольственного рынка, Автореферат
диссертации на соискание ученой степени кандидата экономических наук, Москва, 2011
        
        МАЗМҰНЫ
| |КІРІСПЕ ………………………………………………......……… |4 |
| | | |
|1 ... ... ... ... ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ |7 |
| ... |
| ... | ... |Агробизнес және азық-түлік нарығын қалыптастырудың | |
| ... |
| ... | ... ... нарығын мемлекеттік реттеудің мәні, қажеттілігі | |
| ... мен |13 |
| ... |
| |...... | ... ... ... мемлекеттік реттеудің шетелдік тәжірибесі |21 |
| | | |
| | | |
|2 | ... ... ... ... ... |26 |
| ... ... БАҒАЛАУ | ... ... ... және ... нарығының даму деңгейін | |
| ... |
| ... | ... ... нарығын мемлекеттік реттеудің негізгі бағыттарын | |
| ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
|3 ... ... МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ| |
| ... |
| ... | ... ... ... ... қолдау және ынталандыру |51 ... ... ... ету факторы ретінде тамақ өнеркәсібін| |
| ... |59 |
| ... |
| |....... | ... | ... ... ... стратегиялық | |
| ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
| ... ... |77 |
| | | |
| | | |
| ... ... ... |80 ... ... ... ... ... ... айырбас,
тұтыну процестері өзара әрекет ететін ... ... жүйе ... ... жекелеген азық-түлік нарықтары мен
өзара байланысқан шаруашылық ... ... ... санынан
тұратын күрделі құрылыммен сипатталады. Азық-түлік нарығының ... ... ... ... ... тұрғындардың денсаулық жағдайын
жақсартуға, агробизнестің әртүрлі сфераларының табыстылығын ... ... ... нарығының негізгі ядросы болып табылатын агробизнес ең
алдымен ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... және коммерциялық ерекшеліктерді
анықтайды. ... ... ... ... ... ... ... салаларының дамуы мен бәсекелік қабілеттілік
деңгейіне, өнеркәсіп кәсіпорындарындағы қайта өңдеу ... мен ... ... өнім ... ... тәуелді. Сондықтан
агроөнеркәсіп кешенінің барлық салаларын модернизациялауды есепке ... ... ... мөлшері мен құрылымына ... ... ... ... ... ие. Сонымен қатар агроөнімге сұраныс
пен ұсынысты қалыптастыру механизмін, маркетинг ... ... ... пайда болу ерекшеліктерін ғылыми негіздеу де талап етіледі.
Елді азық-түлікпен қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... ... етудегі ауыл шаруашылығының рөлі
жөнінде Елбасы өзінің жолдауында бірнеше рет атап ... ... ... ... ... оны реттеудің қолданылып
отырған тәсілдерін оңтайландыру ел экономикасы үшін оның маңыздылығымен,
азық-түлік қауіпсіздігімен, ... ... ... ... көзі ... ... азық-түлік өнімдеріне сұраныс пен
ұсыныс ерекшеліктерімен шартталған.
Қазақстанда азық-түлік нарығы отандық азық-түлік өнім ... ... ... құралған. Республиканың азық-түлік нарығында
қалыптасқан ... оның ... және ... қызмет етуін тежейтін
бірқатар кері ... ... ... ... көлемінің
қысқаруы, сұраныс пен ұсыныс көлеміндегі аймақтық ... және т.б. ... ... ... ... ... ... есебінен қалыптасып отыр. Республика аймақтарында азық-түлікпен
өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейі әлі де ... Бұл ... ... ... ... өндірістің тауарлылығы төмендеп, азық-
түлік нарығының дамуы кешеуілдейді, азық-түлікпен ... ... ... ... ... азық-түлік нарығын мемлекеттік
реттеу мәселелері және ... шешу ... ... ... зерттелу деңгейі. ... және ... ... шешімін талап ететін азық-түлік нарығын дамыту
мәселелері ... және ... ... ... ... реттеу
мәселелері Алтухов А.И., Буздалов И.Н., Винничек Л.Б., Ковалев ... Н.Я., ... О.Н., ... В.В., ... В.В., ... ... Т.В. ... ресейлік ғалымдардың еңбектерінде қарастырылған.
Соңғы жылдары азық-түлік ... ... ... ... ... А.Б.Молдашев, А.И.Гиззатова, ... ... ... ... ... ... бұл зерттеулер көбінесе ... ... ... ... тұрғысынан қарастырады. Ал азық-түлік нарығын
мемлекеттік реттеу, ... ... ... ... ... мәселелері жеткілікті толық ашылмаған.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеу мақсаты Қазақстанның азық-
түлік нарығында қалыптасқан жағдайына талдау жасай ... ... ... ... ... ... мәселелер мен оларды шешудің жолдарын
айқындау және азық-түлік нарығын мемлекетік реттеу жолдарын қарастыру.
Қойылған ... ... ... ... шешуге талпыныс жасалды:
• Азық-түлік нарығын мемлекеттік реттеу ерекшеліктерін зерттеу;
• Қазақстандағы азық-түлік нарығының жағдайын талдау және оның ... ... ... ... ... ... реттеу жүйесін бағалау;
• Азық-түлік нарығының стратегиялық бағыттарын айқындау және ... ... ... ... ... пәні мен нысаны. Азық-түлік нарығын мемлекеттік реттеу
механизмдері зерттеу пәні ... ... ... ... ... ... мен ауыл шаруашылық тауарөндірушілерінің қызметі.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздерін азық-түлік нарығының
қызмет ету ерекшеліктері мен ... ... ... ... және ... ... ... құрайды. Зерттеу барысында
ҚР-ның 2013-2020 жылдарға арналған агроөнеркәсіптік ... ... ... ... шеңберінде азық-түлік ... ... ... және құқықтық актілері, анықтамалық
материалдар мен ... ... ... Агенттігінің мәліметтері, ҚР
Президентінің Жарлықтары мен Үкімет Қаулылары, ресми мерзімді басылымдарда
жарияланған ... ... ... маңыздылығы азық-түлік нарығын дамытуға ықпал
ететін экономикалық механизм мен оның ... ... ... ... ... ... азық-түлік нарығы ... ... ... бола алады.
Зерттеудің ғылыми жаңашылдығы. Зерттеу жұмысының жаңалығы азық-түлік
нарығын дамытуға ықпал ететін тетіктердің жиынтығынан ... ... ... ... ... ... беру болып саналады. Сондай-
ақ, зерттеуді жүргізу ... ... ... қол ... ... ... мемлекеттік реттеудің шетелдік тәжірибе негізінде
ерекшеліктері қарастырылды;
- азық-түлік нарығын дамытудың стратегиялық бағыттары мен ... ... ... ... ... мен ... Дипломдық жұмыс 81 бетті
қамтыған кіріспеден, үш негізгі ... ... мен ... 8 ... 10 ... ... Қолданылған әдебиеттер тізімі 26
атауды қамтиды.
Бірінші тарауда нарықтық экономика жағдайындағы азық-түлік ... ... ... және оған ... ететін факторлар қарастырылады.
Екінші тарауда Қазақстандағы агроөнеркәсіптік кешеннің қазіргі
жағдайы, азық-түлік нарығы мен ... ... ... ... және ... нарығын дамыту мүмкіндіктері талданған.
Үшінші тарауда азық-түлік нарығын дамытудың басымдықтары мен жетілдіру
жолдары ретінде ... ... ... ... ... мемлекеттік
қолдау және азық-түлік ... ... ... ... ... ... ... РЕТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Агробизнес және азық-түлік нарығын қалыптастырудың негіздері
Бизнес – біржақты ... ... ... және көп қырлы ұғым.
Американдық әдебиеттерде ол істі ... ... ... және ... ... ... нарықтық экономиканың негізгі бағыты, адам қажеттіліктерін
қанағаттандыру көзі және соңғысы өмір сүру ... ... ... ... И.Шумпетер бизнесті жер, еңбек, капиталмен
қатар өндірістің ... ... ... анықтаған. Оның пікірінше
бизнеске қатысушылардың белсенділігі өндірістің алғашқы ... ... ... ... және ... өндірістің
қозғаушы күшін көрсетеді.
Бизнес ең алдымен мақсаты – ... да бір ... ... ... алу болатын іс-әрекетпен байланысты. Бұл мақсатты ... ... өмір ... өзі ... ... ... ... қарқындылығы мен инициативтілігімен экономикалық іс-әрекеттің
басқа, салыстырмалы тұрақты түрлерімен ... ... ... пен ... ... ... ... жоғарғы деңгейін талап етеді. Оның айрықша ... ... мен ... ... жөн. ... ... іс-әрекеттің тиімді формаларын іздеуге, ... ... бұл өз ... ... ... және әлеуметтік
дамуға алып келеді [2].
Патриархальды ауыл шаруашылығында ... ... үшін ... ... ... ... өткізу нарықтарына өздері жеткізетін
дайын тұтыну өнімдерін шығарды. Экономиканың бұл ... ... ... ... ... ... ауыл ... орындалған көптеген қызметтерді өзіне алатын ... ... ... ... ... ... күрделенді, ауыл
шаруашылығы үшін оларды ... ... ... салалары
қажет болды. Азық-түлікті ... ... ... ... және ... ... сфераларына айналды. Осылайша аграрлық сектормен
тығыз байланысқан ... ... ... ... ... ... бойынша ауыл шаруашылығымен байланысты ... деп ... ... ... ... алушылар мен сатушылардың жиынтығы
ретінде өндіріс, айналыс, өнімді бөлу процесінде қалыптасатын ... ... ... және ... жүргізуші субъектілердің
сатып алушылар, сатушылар, баға белгілеу, ресурс көздерін ... ... ... ... сипатталады.
Ауыл шаруашылық нарықтары - өндіріс факторларының, ауыл шаруашылық
шикізатының, азық-түлік ... ... ... да ... бар ... ... Бұл ... ауыл шаруашылық және азық-
түлік өнімдерінің нарығы, ауыл шаруашылық өндіріс факторлары сферасындағы
нарық объектілері ... ... ... ... ... ... және азық-түлік нарығы жеке-дара қарастырылады. Азық-
түлік нарығының шекарасы кең, өйткені азық-түлік өнімдерінің ... ауыл ... емес ... ... ... қоса азық-түлік тауарлар
нарығында ауыл шаруашылығымен қатар ... ... ... ... құны ... ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің еңбек
өнімдері дайын ... ... ... кезекті қайтаөңдеу үшін шикізат
түрінде көрінеді. Ауыл шаруашылық шикізатына ... 30 жуық ... ... істейді. Өнімнің бөлігі ауыл шаруашылығының өзінде ішкі
өндірістік ... үшін ... ... отандық нарықтың маңызды
секторы күрделі құрылымға ие аграрлық нарық болып табылады.
Аграрлық нарықтың құрамдас ... ... ... күші ... ... ... спецификасымен байланысты ерекшеліктері бар.
Өндіріс маусымдылығына ... ... ... едәуір бөлігі қыс
мезгілінде қолданылмайды. Ауыл ... ... ... мал
басының қысқаруы ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылық кәсіпорындарында ... ... ... алып ... жеке ... ... жұмыспен қамтылғандар саны соңғы
жылдары ұлғайды. ... ... ... буынды агроазық-түлік нарығы
алады. Көпсалалы сипаты, ауыл ... ... ... ... ... ... ... сәйкес құрылымын анықтайды.
Бұл нарық өзіне үш секторды қосады: ауыл шаруашылық өнім ... ... ... ... және ... ... ... шаруашылық өнім нарығында қайта ... таза ... ... ... асырылады (картоп, көкөніс, жемістер, жұмыртқа). Бұл
нарықтар ауыл шаруашылық ... ... ... ... және ... нарықтар болуы мүмкін [4].
Ауыл шаруашылық шикізат нарығында өнеркәсіптік қайта өңдеу үшін
бағытталған өнім ... ... ұн, ... ... ... ... үшін бидай). Инфрақұрылым мен сату көлемі бойынша алдыңғы ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық және басқа да
шикізаттарды қайта ... ... ... ... ... ... экономикалық қатынастарды қамтиды. Осы нарықтардың әрқайсысы
контрагенттердің белгілі бір ... өз ... ... мен ... ... схемасына ие. Бір-бірімен тығыз
байланысты. ... ауыл ... ... мен ... ... ... тығыз үйлеседі.
Ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің қайта өңдеуші кәсіпорындармен
өзара қарым-қатынасы нарықтық ... ... ... ... ... өнімі көпшілігінде тез бұзылатын, аз тасымалданатын өнім
болып табылады. Жекешелендіру процесінен кейін бұрын ... ... ... ... ... жергілікті зауыттар енді жеке және
монополист болып, ауыл ... ... ... қарым-
қатынастарды дербес өздері анықтайды, жеткізу шарттарын өздері қояды. Бұл
қолында мұндай қызметтер жоқ ... ... үшін ... ... ... ... қызметін пайдалануға мәжбүр болды. Осылайша қарым-қатынас
күрделене түсті.
Ескерту: Әдебиеттер негізінде құрастырылған
Сурет 1 - Агроазық-түлік ... ... ... ... ... ... сфераларының өзара
қарым-қатынас принциптері қалыптасты. Мысалы, өнеркәсіптік фирмалар өз
өнімдерінің сату нарығы ретінде ауыл ... ... ... жаңа ... ресурстарға тұрақты ... ... ауыл ... ... ... ... ... тиімділігінің өсуін қамтамасыз етуге және
сондай өндіріс ... ... ... ... ... ... өндіріске кететін жиынтық шығындарын азайтуға талпына
отырып, ауыл шаруашылық ... ... ... оның ... ... және ... ... кеңейтуді, ауыл
шаруашылық өндірісінің маусымдылығын қысқартуды ... ... ... қажетті шарты бәсекелік ортаны, ... ... ... ... ... қайта өңдеу және өндірістік-
техникалық қызмет көрсету болып табылады.
Агроазық-түлік ... үшін ... ... ... ... тән. ... немесе ұлғая отырып, ол тұрақты
түрде күн ... орын ... ... ... ... ... ... шартталған. Агроазық-түлік нарығының
сыйымдылығы физиологиялық қажеттілікті қанағаттандыру үшін ... ... ... шекті деңгейімен анықталады. Нарық тұрғындардың
қажеттілігіне сәйкес ... ... ... ... ... ... арттыру, ауыл шаруашылық шикізаттарын
терең қайта өңдеуге жұмыс істейді [5].
Агроазық-түлік ... ... ... ... ... ... және ... жиынынан тұрады (бидай, көкөніс, картоп,
өсімдік майы, мал, жұмыртқа, сүт өнімдері және т.б.) Бұл ... ... көп ... ... ... ... және тұрақсыз болып келеді. Нарықтық конюънктураның тұрақсыздығы
жыл ағымында көптеген ауыл ... ... ... ... түсуімен түсіндіріледі. Бұл ауыл шаруашылығының ... ... Ауыл ... ... өсу ... бір ... календарлық мерзімде жүреді, ал жұмыс кезеңі
өндіріс кезеңімен сәйкес ... ... ... ... ... өнімдерінің жылдар бойынша табиғи жағдайлардың ауытқуынан
біртексіз ... ... ... Егін ... ... ... орташа жылдықтан ауытқуы қолайлы және ... ... ... ... шаруашылық өнімдеріне, шикізат пен азық-түлікке сұраныс олардың
ұсынысына қарағанда ... ... ... ... мен ... ... ... олардың төлем қабілеттігі, жекелеген өнім
түрлеріне талғамы, ... ... баға және ... ... күту ... ықпалымен болады. Тағам өнімдерін тұтыну ең
жоғарғы деңгейге қол ... ... ... ... негізінен
тұрғындардың өсуі есебінен болады. Сондықтан азық-түлікке сұраныстың аз
өсуі ауыл ... өнім ... ... және ... өнімділігінің
артуымен қайшылықты болады. Осының нәтижесінде ... ... ... болады. Артық өнімдер мәселесін келесі жолдармен шешеді:
едәуір шығындарды талап ететін өнімді ұзақ ... ... ... ... ... ... - өнімнің артығын жою.
Бірмезгілде ... аз ... ... істейтін ауыл шаруашылық
өнімін өндірушілердің ығысу процесі ... ... ... ... ... ... жағына қарай ығыстырады [5].
Ұсыныс әрқашан сұраныстан кейін жүреді. ... қоса ... оның ... ... ... ... тек ғана
сұраныстан кейін емес, оның өзі де тұрақсыз, ... ... ... ... ... өндірістік цикл аяқталғанға ... ... ... ... ... пен ... ... нарықтық бағаға
қол жеткізу механизмі арқылы ... Ауыл ... ... қызмет ету шарттары жеткілікті күрделі болып табылады ... ... ... ауыл шаруашылық тауарөндірушілерінің
позициясын ... ауыл ... ... ... ... ... ... орын алады, жекелеген жағдайда әрқайсысының позициясы нарықта
әлсіз.
Екіншіден, ауылдық тауарөндірушілер өндірілген өнім ... ... ... ... ... ... бұл өндіріс
төмендеген жағдайда олардың қаржы-экономикалық жағдайының төмендеуіне алып
келеді.
Үшіншіден, өндірістің ... ... ... мен
үздіксіздігінің себебі бойынша ауыл шаруашылық тауарөндірушілеріне нарықта
ұсынысты сұранысқа тез ... ... ... ... ... ... дейінгі кезең көптеген айлар, тіпті жылдар бойы есептеледі.
Төртіншіден, ауыл шаруашылық өнімдерінің едәуір бөлігі маусымдық
түсетіндіктен, ... оның ... ала ... бұл ... ... өнімнің болуына және оған бағаның төмендеуіне алып келеді.
Бесіншіден, кейбір өнімді өндірушілердің орналасқан жері ... ... ... өңдеу мен ауыл шаруашылық өнімдерін сақтайтын
орындар тиімді жағдайларда өнім ... ... ... ... ... ... өндірушілерінің нарықтық позициясы олар
өндірілген өнімнің ... ... ... ете ... Ауыл ... ... үшін жетілген бәсеке тән. Бұл белгілі
деңгейде балама шешімдер қабылдау сферасын ... ауыл ... ... тәуекелін ұлғайтады.
Нарықтың елеулі артықшылығы оның тәуекел жағдайында әрекет етуі ... ... ... болатын нәтижесіне сенімсіздігі, қымбатшылық
пен сапаның төмендігінен қаржылық ... ... да ... және ... факторлар. Бұл тәуекелді басқаруды, оны
зерттеу мен оған ықпал ететін ... ... ... мен ... ... ... ... Сондықтан да бұл мәселенің шешімі өте
өзекті болып ... күні ... ... азық-түлік тауарларымен толығуы
Қазақстанда отандық ... ... және ... жеткізілім арқылы
қамтамасыз етіледі. Елдегі азық-түлік нарығының жағдайы сыртқы нарыққа азық-
түлік ... ... ... ... ... азық-түлікке
қол жеткізу халықаралық азық-түлік ұйымымен қабылданған ... ... жоқ. ... отандық өндірістің тағам өнімдерімен шамамен
80% қамтамасыз етіледі. Меншікті өндіріс есебінен тұрғындардың ... ... ... етілген. Қазақстанда азық-түлік
тәуелділігінің көрсеткіші 0,25 жуық құрайды [6].
Азық-түліктің маңызды түрлерінің ішкі ... ... ... ... ... етілетін мемлекеттерде протекционистік саясат
жүргізіледі. Соңғы ... ... ... ... ... ... азық-түлік мәселесін шешу тенденциясы орын алып отыр. Бұл нарықтық
экономикасы дамыған елдерде ... ... ... болып табылатындығымен
байланысты.
Әлемдік ресурстарды қалыптастырудың қазіргі жағдайында ... ... ... ... ету ... ... ... қысқартады және ауыл шаруашылығымен басқа да ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Бұған
қоса шикізат және азық-түлікпен ... ... ету осы ... мен ... ... ... бұл халықаралық еңбек бөлінісінің
жетістіктерін толық пайдалануға мүмкіндік береді [7].
Азық-түлік ... ... ... ... ... тұрғындардың
нақты табыстарын өсіру болып табылады. Азық-түлікке сұраныс икемділігі
табыс бойынша өте жоғары. ... ... ... нақты табыстардың өсімі
әлі де азық-түлік өнімдеріне сұраныстың өсуіне алып келеді. ... ... ... ... ... отыр және осыған байланысты
елдің азық-түлік қауіпсіздігінің қаупі бола алмайды. Дегенмен отандық
аграрлық ... ... ... оны ... ... осыған байланысты тұрақсыз етіп отыр. Бұған қоса ... ... ... ... ... потенциалдың жоғалуына
алып келіп, ауыл шаруашылық өндірісінің тұрақсыздығын одан әрі ... ... ... ... қоғамдық өндірістің
құрылымын жақсартуды ... ... ... тамақ өнеркәсібінің табысты
дамуы ауыл шаруашылығының және ... ... ... ... Ішкі ... едәуір төмендеуі салдарынан азық-түлік
нарығының қанағаттанарлықсыз жағдайы келесі мәселені тудырады: ... ... өсу ... ... ... ... ... Меншікті өндірісті ұлғайтуды тежейтін ... ... ... ... ... бұл азық-түліктің ішкі
нарығының сыйымдылығын шектейді. Бұл жағдайда ... ... ... үшін ... ... ... пен өткізудің қажетті көлемін ұстап
тұру мәселесі орын алады. ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қолдау көрсету арқылы АӨК
тауарөндірушілерінің табыстылығын қамтамасыз ету бойынша ... ... ... ... ... дамуына ықпал ету мен
мемлекеттік қолдау ... ... Бұл өнім ... мен ... ... ... ... мен реттеудің жеке объектісі ретінде бөліп
көрсету қажеттілігін анықтайды. Өз ... бұл жүйе ... ... ... ... ... оның шикізаттық аймағы
ретінде ауыл шаруашылығына тікелей ықпал ететін болады.
Сонымен азық-түлік нарығын өндіріс пен өнім ... ... ... ... ... ... жөн. Ол азық-түлік
нарығына қатысушы көптеген субъектілер мен осы процесті реттейтін ... ... ... ... ... Осы ... жүйенің даму деңгейінен көп жағдайда АӨК салаларында ұлғаймалы
ұдайы өндірісті жүргізу мүмкіндігі және елдің азық-түлік ... ету ... ... ... ... ... ... қажеттілігі
принциптері мен қызметтері
Азық-түлік нарығы бүгінгі таңда жаңа кезеңнің алдында тұр, ол ... ... ... ... мен ауыл ... ... ... жүйесінің тиімді дамуын қамтамасыз етуі керек. Экономикалық
қайта құрулардың бұдан кейінгі дамуы агробизнестің ... ... ... ... ... ауыл ... маркетинг стартегиясына көшу, ішкі нарықта импортты алмастыру,
алыс және жақын шетелдерге экспортты жандандырумен ... ... жаңа ... өсуге көшуді қажет етеді. Қазақстанның БСҰ-на енуімен
байланысты артықшылықтар мен ... ... ... ... ... Бұл ... басты міндет халықаралық саудада құқықтардың бұзылуын
және тауарлар мен қызметтердің ... ... азық ... ... ... ... секторын тиімді дамыту мүмкіндігін сақтай отырып
кіруді қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... етеді,
дағдарыстан шығуды қамтамасыз етеді. Мысалы, азық-түлік саясатының
Халықаралық институтының ... ... ауыл ... өнім ... ғана 1% өсуі құралас ... өз ... ... ... ... ... тәжірибе бірде-бір елде таза күйінде еркін нарықтың ... ... ... ... ... мемлекеттің протекционистік
саясатын қажетсінетіндігін куәландырады.
Отандық тауар өндірушілерді қорғауды қамтамасыз ету - ... ... ... ... қажеттілігі әлемдік азық-түлік
нарығының күрделі ... ... ... ... өндіріс
шикізаттары мен азық-түлікке әлемдік бағалардың өсуімен туындайды. Отандық
азық-түлік ... ... ... ... ... ... және ... мәселелер кешенінде шешу талап етіледі. ... ... ... ... ... ... оны
ұйымдастыру формаларымен, жиынтық сұраныс, ұсыныс ... ... және ... да ... ... ... ... ерекшеліктері және сәйкесінше оны ... ... ... ... туындайды:
- объекті көп жағдайда ауыстырылмайтын алғашқы ... ... ... Оған ... ... баға бойынша икемділігі аз.
Сондықтан ауыл ... ... ... тек ғана ... өлшене алмайды, өйткені бұл өмірлік қажеттілік;
- адамның физиологиялық ерекшеліктерімен шартталған нарықтың ... ... ... ... ... ... ... өсімі оның
сыйымдылығының одан әрі ұлғаюына алып келмейді. Тағамға шығындар ... ... ... кері ... байқалады.
- азық-түлік өндірісінің көлемі көп жағдайда малдар мен өсімдіктерді
өсірудің биологиялық процестерімен ... ... ... ... ... ... өндірісі мен ұсынысы
арасында нарықта уақытша лаг ... ... бұл ауыл ... әсер ... ... ... күшейтеді;
- еңбек заттары мен құралдарының кейбір түрлері ауыл шаруашылығының
өзінде өндіріледі және тауарлы ... ... ауыл ... ... ... ... салыстырмалы
шектеулі, өйткені кепілдендірілген сұраныс тек нарық толық толыққан
жағдайда ғана болады, демек, өндіріс көлемі мен ... ... ... ... ауыл шаруашылығында тез бұзылатын және маусымдық өнімдердің үлкен
көлемі ... бұл ... ... ... және ... ... ... етеді, демек нарықтық жүйенің дамуы үшін нарықты
белгілі бір ұйымдастыру, жүзеге асырылатын шаралардың ... ... ... ... ... құрылым жасау қажет.
Осылайша азық-түлік нарығының қызмет ету ... ... ... ... ... ... реттеу үлкен роль
атқаруы тиіс аграрлық саясатты жүргізуді талап ... ... ... ... пен ауыл ... өнім ... перспективалары қолайлы емес, бұл салаларда қиындықтан шығу
экономиканың басқа салаларына қарағанда ... ... елде ... ... ету ... ... пен тепе-теңдік азық-түлік
нарығын ұйымдастыру бойынша шұғыл шараларды талап ... ... ... ... ... ... келесі принциптерге негізделуі тиіс ... ... мен ... ... ... потенциалын толық жүзеге
асыру. Осылайша, ... ... ... ... стратегиясы келесі
мақсаттарға қол жеткізуге бағдарлануы тиіс:
- тұрғындардың барлық әлеуметтік топтарының ... ... ... ... ... ... ... жақсарту және
кепілдендіру:
- ауыл шаруашылық шикізаты мен ... ... өсуі және ... азық-түлік нарықтарына интеграция.
Аталған мақсаттарға қол жеткізу үшін келесі ... шешу ... ... ... ... мөлшеріне дейін азық-түліктің
жекелеген түрлерін тұтынудың артуы, төлем ... ... ... республика тұрғындарының тамақтану құрылымын рационализациялау;
-екіншіден, азық-түлікпен толығуды қамтамасыз ететін азық-түлікті
ұйымдастыру жүйесін ... ... ... мен олардың келісуіне
негізделген олардың арасындағы экономикалық қатынастар механизмін құру;
- ... ... ... ... ... қолдау мен
азық-түлік нарығын мемлекеттік реттеу шараларын жасау;
- бесіншіден, нарық ... ... дер ... мүмкіндік беретін азық-түлік нарығының тұрақты мониторингін
ұйымдастыру.
Жалпы азық-түлік ресурстарының ... ... ... ... ... ... ... және запастардың қоры. Соңғы
жылдары азық-түлік ... ... ... ... отыр. Демек,
азық-түлік нарығының басты мәселесі – ... ... ... ауыл ... ... ... және азық-түлік ресурстарын
ұлғайту, олардың ассортиментін ... және ... пен ... ... ... ... ... азайту болып табылады. Бұған қоса
мемлекетаралық ... ... ... ... қалыптастыру қажет.
Алайда тұрғындарды азық-түлікпен өзін-өзі қамтамасыз етудің оптимальды
деңгейіне қол ... көп ... ... ... ... ... маңызды субъектісі қызметін атқара отырып, мемлекет агроөнеркәсіп
өндірісінің құлдырауының алдын алу және ... ... ... ... құру үшін ... ... ұйымдастыру
және әкімшілік шаралардың кешенін қолдану қажет. Мемлекеттік ... ... ... ... ... басым болуы тиіс. Олардың
арасында басты роль баға саясатына, бюджеттік ... ... ... несиелеуге және басқа да экономикалық шараларға беріледі.
Нарықтық қатынастарға мемлекеттік ықпал ету ... ... және ... тәсілдерді қоса отырып, тікелей, сондай-ақ
жанама сипатта болады. ... ... ... ... реттеуде негізгі деп қарастыруға ... және ... ие ... ... ... ... 2 - Азық-түлік нарығын мемлекеттік реттеу механизмдерінің жүйесі
АӨК-ді тұрақтандыру мен оның кезекті дамуы үшін ең ... ... ... - ауыл ... үшін ... өндірушілерді мақсатты
мемлекеттік қолдау негізінде ұлғаймалы ұдайы өндірісті ... ... құру ... ... Оның ... Қазақстанның көптеген
аймақтарында басқа бәсекелес елдермен ... ауыл ... ... ... ... ... салалардың
баға саясатынан қорғану қажеттілігімен, АӨК-нің техникалық ... ... ... ... бағытталған капитал салымдарын
қаржыландыру қажеттілігімен анықталады.
Қазақстанның азық-түлік нарығы мен ауыл ... ... ... жағдай сұраныс пен ұсынысты теңестіру мәселелерін
шешу қажеттігін көрсетеді. Табиғи-экономикалық жағдайлардың ... ... ... орналастыру мен мамандандыру болашақта азық-
түлік ... ... ... ... ... ... ... территориялық құрылымын түрлендіруді күшейтуді мақсатты етеді.
Осыған байланысты азық-түлік ... жеті ... ... ... алып ... Бұл жекелей алынған өнім нарығының ерекшеліктерін
есепке алу мақсатында жасалды. Осылайша Қазақстан территориясында белгілі
бір ... пен ... ... бар ... ... Аймақтардың
өзін-өзі қамтамасыз етуі бойынша белгілі бір заңдылықтар қалыптасты. Бұл
төмендегі жағдайлардың негізінде аймақ ... ... ... мемлекеттің араласу қажеттігін куәландырады:
- территориялық еңбек бөлінісінің дамуы мен қолайлы ... ... ... ... ... ... Бұл үшін
ұлттық азық-түлік ... ... ... ... азық-түлік
өндірісіндегі қажеттілігі мен мүмкіндіктерін анықтау қажет;
- ... ... ... ... аз ... ... ... Бұл кезде аймақтардың дербестігі жоғалмуы тиіс.
Аймақтық азық-түлік нарықтарын қалыптастырудың күрделілігі өзінің
мазмұны, сипаты және ... ... ... ... ... ... санын есепке алу қажеттілігімен ... ... да ... ... көп жағдайда келеңсіз салдарларға
әкеліп соқтырады.
Аймақтық азық-түлік нарықтары ... ... ... ... ... әкелу мен әкету бойынша жеткілікті ... ие ... ... ... ... өнім ... даму деңгейі
көптеген факторларға тәуелді [10]. Олардың ішінде маңыздылары мыналар болып
табылады:
- аймақта ... ... ... мен ... ... ... және ... факторлардың ықпалымен
қалыптасатын азық-түлікті тұтынудың көлемі мен құрылымы;
- азық-түлік ... ... мен ... ... ... ... және
мемлекет аралық байланыстар.
Аталған факторлардың жиынтығы азық-түлік нарығының қызмет ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруда
ұсынылатын өнімнің сапасын, оның нарықтағы сұранысқа сәйкестігін, ұзақ
сақтау және тасымалдау ... ... түсу ... ... ... ... ... өңдеу, тасымалдау және сауда шығындарын қосатын
ұсыныстың коммерциялық бағасын қарастыру қажет.
Аймақ аралық ... ... ... ... ... аймақтар бойынша баға мен тарифтер елеулі ықпал етеді.
Сондықтан да ... ... ... ... ... өндірістік ресурстарды қолданудың тиімділігі, ... ... ... ... ... өнім ... ... отырып, аймақтық азық-түлік шаруашылықтарының ... ... ... ... ... азық-түлікті әкелу мен
әкетудің арақатынасын анықтау шешім қабылдаудың ... ... ... ... өндіріске итермелейтін баға деңгейін
есепке ала отырып өнімнің қанша көлемін ... ... шеше ... ... сұранысты қалыптастырады.
Бұдан кейін экспорттық баға мен ішкі ... ... ... өз ... жоғарылататын экспортқа жеткізу мен ішкі нарықта
сату үшін өнім саны жөнінде шешім қабылдайды. ... ... ... пен ... ... ... таңдау жасайды. Таңдау
импорттық баға мен ішкі нарықтағы ... ... ... ... ... отырып, пайдалылықты жоғарылатуды көздейді. Азық-түлік нарығының
дамуы бірмезгілде ... ... ... ... ... ... меншікті өндіріс есебінен ауыл шаруашылық шикізаты
мен тағам өнімдеріне тұрақты қажеттілікті ... ... ... ... ... ... ішкі тауар нарықтарын қорғау
мәселесін өзекті етеді, бұл азық-түлік сферасына да ... ... ... бір ... ішкі баға ... мен шетелдік бәсекенің өсуі
жағдайында ауыл шаруашылық тауарөндірушілерін мемлекеттік қолдау, ... ... қол ... баға ... ішкі ... азық ... ету қажеттілігімен анықталатын өзіндік қайшылықтардан тұрады
[11].
Аграрлық протекционизм азық-түлік нарығын қорғаудың тәсілдері ... ... және ... ... көрінетін жаһандық сипатқа
ие. «Аграрлық ... мен ... ... өзара байланысы аграрлық протекционизмнің аграрлық
саясаттың бағыты болып табылатындығынан тұрады. Азық-түлік ... ... ... ... ... ету үшін ... отандық
азық-түлік жүйесінің бәсекелік қабілеттілік ... ... ... ... ... ... 3 - ... саясат жүйесіндегі азық-түлік нарығын қорғау
Азық-түлік нарығын мемлекеттік реттеу біздің ... үш ... ... ... ... ... ... аталған нарығын дамытудың
жалпы мақсаттарын шешуге бағыныштылығы мен өзара толықтырылуы ... қол ... ... жөн (сурет-4).
Ескерту: Әдебиеттер негізінде құрастырылған
Сурет 4 - Азық-түлік нарығын мемлекеттік реттеу бағыттарының құрылымы
Мысалы, ішкі ... ... оны ... мен ... ... бағытталуы тиіс. Сыртқы сұранысты реттеу көбінесе оны
ұлғайтуға бағытталады, өйткені ол ... ... көзі ... ... ... ... ішкі ұсынысын реттеу оны ұлғайтуға
бағытталуы тиіс. ... үшін ... ... ... ... бір ... ... тапшылығын болдырмау және екінші жағынан
отандық өндірушілерді қорғау. Азық-түлік нарығының инфрақұрылымын ... пен ... ... ... ... ... ... түрде азық-түлік нарығын ... ... ... ... ... қызмет сферасы сияқты ... ... ... ... ... ... ... есепке ала отырып,
мемлекеттік ретету тәсілдерінің ... ... ... ... көрсеткен жөн. Бұл кезде мемлекет тарапынан азық-түлік нарығының
субъектілерін ... ... ... ... ... ... ... (сурет-5). Азық-түлік нарығының шаруашылық жүргізуші субъектілерін
мемлекеттік қолдаудың ақпараттық-талдау тәсілінің ... ... ... үшін ... аталған нарықты ақпараттық қамтамасыз етуді
жетілдіру қажет.
Ескерту: Әдебиеттер негізінде ... 5 - ... ... ... ... қолдаудың
ақпараттық-талдау тәсілдері
Отандық азық-түлік нарығын мемлекеттік реттеудің тиімділігін арттыру
үшін оның нақты механизмдерін жасау қажет. Бүгінгі ... ... ... ... бірнеше тәсілдерінің бары белгілі. Солардың ішінде ең көп
тарағаны мемлекеттік реттеу бағыттарының ... ... ... ... табылады, яғни ет, сүт, қант, көкөніс, жеміс-жидек
және т.б. нарықтарды реттеу. Азық-түліктік ... ... ... ... ... үшін ... өндірістік процес кезеңдерінің бөліну
белгісі қолданылады. Соған ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсібінің қайта өңдеуші
кәсіпорындарының ... ... ... ... ... және
бөлшек нарықтарын реттеу, орташа жан басына шаққанда тамақ ... ... ... бағыттары ажыратылады. Тағы бір ... ... ... ... мұнда бағыт ретінде азық-түлік нарығындағы
кәсіпкерлік формаларын реттеу, азық-түлік нарығында шаруашылық жүргізудің
корпоративті ... ... ... қожалықтарының қызметін реттеу
қарастырылады. Сонымен қатар тағам ... ... ... ... ... ... ... ортаны қорғау
сияқты бірқатар проблемалық аспектілер бойынша мемлекеттік реттеу бағыттары
бөлінуі мүмкін. ... ... ... механизмдерінің құрылымында
бірыңғай тәсілдің жоқтығын көруге болады. Сондықтан қандай бір бағыттың
басымдылығын анықтау маңызды. ... ... ... ... ... жиынтық тұтыну жағдайында жүзеге
асырылатындығын ... ала ... ... ... ... реттеуді
үш негізгі бағытқа бөлу қажет: сұранысты реттеу, ұсынысты ... ... ... ... ... ... көп жағдайда ауыл ... ... ... ... яғни ... ... ... көп көңіл бөлінеді. Бұл кезде нарықтың теңгерімді ... да ... ... ... да оны ... ... ... немесе тежеу қажет. Азық-түлік нарығын мемлекеттік ... ... қол ... ... ... оны ... асырудың
жүйелілігі мен кезектілігі болып ... ... ... ... ... дамуына мемлекеттік ықпал етудің шаралары
кешенді сипат алуы тиіс.
1.3. Азық-түлік нарығын ... ... ... ... ... ... елдер тәжірибесі, мемлекеттік реттеу
бағыты ең бірінші баврлық тауар өндірушілердің қызметтеріне бірдей жағдай
жасауға, баға ... және ... баға ... ... көрсетеді. Ауыл шаруашылығы өнімдеріне бағаны реттеуде,
тауар ... және ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық процестерге мемлекеттің
араласуының негізгі құралы ретінде болжау, жоспарлау мен бағдарламаларды
талқылау ... ... ... азық-түлік нарығы жоғарғы өнім түрленуімен
сипатталатын фирмалардың көптеген санынан тұрады. Бұл ... ... ... алатын фирма топтары ерекше көзге түседі. Азық-түлік нарығында
бағалық бәсекемен қатар ... ... өнім ... ... ... сипатталатын бағалық емес ... бар. ... ... ... ... кіру ... жоқ. Бірақ еркін
бәсекені шектейтін факторлар бар. ... ... ... ... ... ... ... (сәйкес қаржы-несие және баға саясаты,
салық саясаты, т.б.) жатады, осы арқылы ... ... ... ... ... ықпал етеді [12].
Ауыл шаруашылық тауар өндірушілері жалғыз емес ... ... ... ... ... АҚШ-та осы жүйе арқылы ауыл
шаруашылығының барлық өнімінің 25% ... Бұл ... ... ... ... мен өнім ... ... тұрады. Өткізу
кооперативтері пайдасыз негізде жұмыс істеуі ... ... ... ... ... ... көрсете алады, бұл нарыққа тауарлы
партияға ... ... ... және ... ... ... ... қатысуға мүмкіндік береді.
Кез-келген елде ауыл шаруашылық өнімдерін өткізудің ... да ... ... болады. Скандинавия елдері, Дания, Нидерланды кооперативтік
елдер болып саналады, Ұлыбритания мен АҚШ-та жеке ... алу ... ... ... ... ... нарықтарының жалпы ұлттық
желілерінің дамуына ықпал етеді. Сондықтан бұл елде ... ... ... ... да көтерме нарықтардың жоғары дамыған жүйесі бар.
Олар әлемдегі ең ... ... ... ... ... ... қоса ... секторды қолдаудың ұлттық үкімет саясаты
мемлекеттік сатып алу құрылымдарын құрудан ... ... ... алу ... ... жүйе қызмет етеді. АҚШ-та 1930 жылдардың басынан
фермерлерден ... ... ... ... шеңберінде өнімді
сатып алумен айналысатын ... ... ... ... етеді [13].
Нарықтық қатынастардың әлемдік жаһандануының қазіргі жағдайында
барлық елдерде көп немесе аз деңгейде ... ... пен ауыл ... ... ... ... ... күшейеді. Осы себепті
аграрлық саясат едәуір деңгейде мемлекет пен ... ... ... объектісіне айналады. Мұндағы ... ... ... ... ... ... ... бойынша шаралар жүйесін
жүзеге асыру болып табылады. Әзірге еліміздегі ауыл шаруашылық өндірісі
көптеген ... ... ... ... стандарттарға сай
келмейді.
Көптеген дамыған шет мемлекеттерде ... ... ... өндірістік және қаржы ресурстарын тиімді қолдануды қамтамасыз
ететін ҒТП нәтижелерін белсенді ... ... ... ... реттеу мен ... ... ... құру ... жүзеге асырылады. Мысалы, АҚШ-та фермерлер үшін
қолайлы бәсекелік ортаны ... ... ... ... ... ... ... болып табылады:
- кепілдендірілген бағалар арқылы фермерлік табыстарды қолдау;
- айыл шаруашылық өндірістік инфрақұрылым құрылысы;
-ауыл шаруашылық ғылымын қаржыландыру, оның ... ... жер және су ... ... экологиялық қауіпсіздікті бақылау;
- ауыл шаруашылық өнімдерінің экспорты мен импортын реттеу.
АҚШ-та фермерлік шаруашылықтарды ... ... ... – бұл
өтемақы төлемдерінің жүйесі, оның көмегімен фермерлерді бағаның ... ... ... ... ... ... ... жолымен жүзеге асырылады – мемлекет жол құрылысын, ірі ... ... ... ... және ауыл шаруашылық өнімдері үшін
сақтау мен ... ... ... ... қаржыландырады
(сыйымдылықтың 60( мемлекетке тиесілі).
АҚШ-та азық-түлік нарығының тиімді қызмет атқаруы ең алдымен азық-түлік
өнімдерінің өндірісін ... мен ... ... шаралары мен нарықтық
қаржы-несиелік механизмдердің оңтайлы үйлесімінің ... ... ... ... ... нәтижелерге қол жеткізуді қамтамасыз етеді:
- ғылыми-техникалық прогресс ... ... ... ... өндірісті жүргізу үшін азық-түлік өнім өндірісін ақшалай ресурстармен
оңтайлы қамтамасыз ету;
- жаңадан бастаушы фермерлер мен ... ... үшін ... қол ... ... ету;
-тиімді қызмет етуші ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің қолында
ғылыми негізделген жер ... ... ауыл ... өнім ... ... ... ... нарығында ұдайы өндірістік процесті тиімді
жүргізуді қамтамасыз етеді және бұл ... ... және ... қол ... басты шарты болып табылады.
Барлық европалық елдерде азық-түлік нарығы мемлекеттің ... ... ... ... ... ... елдерде
мемлекеттік реттеудің тәсілдері мен ... ... ... олар ... ... ... тетіктер- баға, несие, салық көмегімен рететуші
шаралардың экономикалық сипаты ... ... ... ... ... ... салықтық реттеу – салық ставкаларын түрлендіру, салық жеңілдіктерін
енжіру жолымен және т.б.;
- бюджеттік реттеу – ... ... үшін ... пайыз ставкаларын субсидиялау, сондай-ақ аталған сәттегі ... үшін ... ... беру ... бағалық реттеу – кейбір қоғамдық маңызы бар ... мен ... ... белгілеу және ... ... ... шекті деңгейін белгілеу арқылы.
Азық-түлік нарығының дамуы ауыл шаруашылық өндірісінің ... ... ... Ауыл шаруашылық өндірісінің пайдалылығы
шетелдерде ... ... ішкі ... ауыл шаруашылық өнімдеріне өндірушілерге тек ... ... ... ... ғана ... ... алуға мүмкіндік
беретін баға деңгейін ... ... ... ... ... ... субсидия көмегімен
ауыл шаруашылық өнім өндірісінің өзіндік құнын төмендету.
Азық-түлік қауіпсіздігін ... ету мен ... ... ... жүйесі көптеген шетелдерде тек ғана ... ... ... шаруашылық өзін-өзі басқарудан тұрады. Мысалы, Ұлыбритания,
Франция, АҚШ және ... да ... ... мемлекеттік жүйесімен қатар
салалық одақтар, бірлестіктер, кооперативтер түрінде ... ... ... Яғни ... ... субъектілердің кооперациясы
мен интеграциясы негізінде құрылған.
Азық-түлік нарығының инфрақұрылымын дамытуда шетелдерде үлкен рөлді
фермерлік кооперативтер мен ... ... ... ... ... жергілікті және ұлттық деңгейде тығыз байланысты жұмыс істейді және
фермерлерге кеңес беру бағытында қызмет ... ... ... елдерде азық-түлік ... ... ... ... бірі ... ... дамуына үлкен көңілдің бөлінуі болып
табылады. АҚШ ... ... ... жасаушы ауыл
шаруашылық ғылымын ... ... ... ... пен ұсынысты
қалыптастыруға үлкен көңіл бөлінеді. Ғылыми техникалық прогрестің соңғы
жетістіктерін игеру үшін ... ... ... ... қызметі
қалыптастырылады. АҚШ-та бұл қызмет «еxtension servise» деп аталады және ол
ғылыми зерттеулер мен стратегиялық ... ... ... жүйесінің
үйлесімін қамтамасыз етеді, заңдық, бюджеттік және нормативтік ақпараттың
орталығы қызметін атқарады. Басты бағыты – ... ... ... фермерлердің ғылыми мекемелермен кері байланысын қамтамасыз
ету. «Extension ... ... ... ... ... ... билікке ие емес, яғни оның қызметінің нәтижелілігі фермерді
өздігінше шешім ... ... ... ... ... ... ... беру қызметі жүйесінде оқыту мен ендіру
қызметтерімен қатар практикалық көмек көрсетіледі. Мысалы, келесі бағыттар
бойынша ауыл ... ... ... ... ... ... формада фермерлерді белгілі бір ... ... ... ... ... және ... ... үшін әдістемелік ұсыныстар дайындау;
- шаруашылықтар мен ғылыми мекемелер арасында байланыстар құру;
- техникалық және экономикалық мәліметтерді ... мен ... үшін ... нарығында негізгі ... ... ... ... ... ... аграрлық секторы дамыған
елдер болып ... ... ... ... субсидия
көлемі орташа ауыл шаруашылығы жалпы өнімінің 50( жуығын, ал ДСҰ ... ... - 14( ... ... бұл көрсеткіш 2( деңгейінде [14].
Ауыл шаруашылық өнімдері мен табыстың ... ... ... ... ... ... ... беруді талап
етеді. Табиғи жағдайлар бойынша қолайлы және қолайсыз ... ... ауыл ... өндірісінің тұрақсыздығы
егінді сақтандыру қажеттігін туғызады. Бұл ... ... ... ... Ауыл шаруашылығында ұлғаймалы ұдайы өндірісті жүргізу үшін
экономикалық ... ... оның ... және ... ... ету, ол үшін:
- ауыл шаруашылығ мен басқа да ... ... ... ... ... ... ... арқылы баға теңсіздігін жою;
- нарықтық инфрақұрылым құрып, ауыл ... ... ... өткізуді кепілдендіру, мұнда мемлекет өзінің реттеуші
ролін жүзеге асырады. Бұл ... ... ... ... ... ... баға ... мен нарық тепе-теңдігін қолдау үшін тауар және сатып
алу интервенциясын ұйымдастыру.
2. Елдің аймақтары ... ... ... ... ... ... басқа аймақтарға тұтыну үшін өнімді ... ... ... ... ... мамандануын тереңдету;
- өндіруші және тұтынушы аймақтар арасындағы ұзақ мерзімді аймақ
аралық ... ... ... үшін ... аймақтарға қаржы тарту.
3. Импортқа азық-түлік тәуелділігін ... бұл ... ... ... ... қамтамасыз ететін икемді кеден
саясатын құру;
- сыртқы сауда қызметін лицензиялауды жүргізу, елде едәуір ... ... ... ... ... ... сауда операцияларын жүргізетін мемлекеттік сауда ұйымдарын
құру.
Осылайша, азық-түлік нарығының тиімді қызмет етуін ... ... ... тәжірибесін қолдану мен бейімдеу тек ғана азық-түлік
нарығы ... ... АӨК ... ... қамтамасыз етеді және
шетелдік тәжірибеге тиімді бейімделу мен азық-түлік өнімдері өндірісінің
ұдайы ... ... ... ... ... рөл ... тиесілі
екендігін дәлелдейді.
2 ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АЗЫҚ-ТҮЛІК ... ... ... ҚАЗІРГІ
ЖАҒДАЙЫН БАҒАЛАУ
2.1 Ауыл шаруашылығы және азық-түлік нарығының даму деңгейін талдау
Ауыл шаруашылығы Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... даму деңгейі – қоғамның ... ... ... ... ... ... ... басым бағыттарының бірі ретінде ауыл
шаруашылығының ... ... және ... резервтерге ие. Республиканың
алуан ... ... ... ауыл ... өнімдерінің негізгі
түрлерін өндіруге және тұрғындарды азық-түлікпен қамтамасыз етуге ... ... ... ресурстық әлеуеті:
- ауыл тұрғындарының саны -7,3 млн. адам ... ... ... ... ауыл ... мақсатындағы жердің жалпы көлемі -222,6 млн. ... ... ...... га (10,8(), ... мен ... ... га (87,2();
-тұрғындардың азық-түлік өнімдерімен өзін-өзі қамтамасыз етуі (астық,
ет, сүт және ... мен ... ірі ... ... ... ... ... экспортының жалпы көлемінде мақта-15(, жүн-25( құрайды (15(.
АӨК-нің жалпы өнім көлемі ... ... ... ... өсу
тенденциясына ие болып отыр. Ауыл шаруашылық өнімі 2008 жылы 1089,4 ... ... 2012 жылы 2286 ... ... ... дейін өсті, ал қайта
өңдеу саласының өнімдері 2008 жылы 490,8 ... ... 2012 жылы ... ... ... ... ... 5 жылда ауыл шаруашылығы жалпы өнім
көлемінің өсу қарқыны орташа 20(, ал ... ... ...... 2014 жылы ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі – 2,5 ... ... ... өнім ... ... 12 жыл ... 3 ... млрд. тенгеден 981,2 млрд. тенгеге дейін), ал мал ... ... 5 есе (207,9 ... ... 1,0 ... тенгеге дейін) өсті. 2013
жылы мал ... ... егін ... ... ... 50,6(
құрады (сурет-6). Әрине бұл арақатынасқа егін ... ... ... септігін тигізген құрғақшылықтың ықпал еткендігі белгілі.
Алайда құрғақшылық жылдар бұрын да болғандығын атап кету қажет. Осылайша,
жалпы ауыл ... өнім ... егін және мал ... ... ... атап ... болады.
2014 жылы саланың негізгі ... ... ... ... жалпы өнімінің көлемі 2,5 трлн. теңгені құрады, бұл ... ... ... жоғары. Аталған өсім бәрінен бұрын ... ... ... ... ... ... етілді. Мал
шаруашылығы өнімдерінің өндірісі 1,1%-ға ұлғайды (16(.
Ескерту: Әдебиеттер негізінде құрастырылған
Сурет 6 - Ауыл ... ... өнім ... шаруашылық өнім экспортының көлемі 2013 жылы 3 ... ... жуық ... ... бұл 2012 жылдың деңгейінен 66(-ға жоғары
(сурет-7). Бұл ... ... ... ... эквивалентінде ұнды есепке
алғанда 11,1 млн. ... ... яғни бұл ... ... ... ... ауыл шаруашылығы ... ... ... табылады. 2014 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша астық
эквивалентіндегі ұнды ... ... ... 5,3 млн. ... астық
экспортталды, бұл өткен маусымның тиісті кезеңіне қарағанда 25%-ға артық.
2012 жылы ... ... ... 12,9 млн. ... құрады (оның ішінде астық-
9,8 млн. тонна). Бидайдың ... ... ... ... 7,0 ... деңгейінде бағаланады.
Ескерту: ҚР статистика Агенттігінің мәліметтері негізінде құрастырылған
Сурет 7 - Ауыл ... ... ... ... ... ... едәуір үлесті егіншілік өнімдері
құрайды, олардың жалпы экспорттағы үлесі 1995 жылдан ... ... ... ... ... ... негізінен бидай есебінен қалыптасады, оған
азық-түлік өнімдерінің экспортында 70(-дан ... ... ... мен ұн ... ... ... ... ие. Ол әлемдегі
ең ірі алты бидай экспортер елдердің құрамына кіреді, ал ұн ... ... үш жыл ... ... ... ... ... нарықта
ұн экспорты жылына 11,5 млн. тоннаны құрайды, мұнда ... бұл ... ... Жыл ... Қазақстан орташа экспортқа 6-8 млн. тонна бидай
сатады, оның ішінде 2 млн. тоннаға ... ұн. ... ... мен ... негізгі бағыттары ТМД, Европалық одақ, жақын Шығыс ... ... ... ... отыр. Бүгінгі күні қолда бар қуаттылық
жылына 6,0 млн. ... жуық ұн ... ... ... ал ... жылдық көлемін болашақта 2,5 млн. тоннаға дейін ... ... ... одан әрі өсуі үшін ... қалыптастыратын егін
шаруашылығы мен мал шаруашылығындағы ... ... ... ... ... Мысалы, 50( мөлшеріндегі егістіктің ғылыми ... ... 2010 жылы ... ... көлемі 69( құрады (14,8 млн.
га) және 2012 жылы 64(-ға ... (13,5 млн. га) ... 2013 ... ... ... 61( (13,1 млн. га) ... (сурет-8).
Ескерту: ҚР статистика Агенттігінің мәліметтері негізінде құрастырылған
Сурет 8 - Астықтың егістік көлемінің динамикасы
2014 жылы ... ауыл ... ... ... ... шамамен 21,5 млн. га құрады, бұл шамамен өткен ... ... ... ... ... 15,3 млн. га ... оның ішінде бидай
шамамен 12,4 млн. га. Май ... 2,3 млн. га, ... ... 127,5 мың ... пен ... ... 412,8 мың га, жем-шөп дақылдары 3,3 млн.
га орналастырылған.
Мал шаруашылығының дамуында да жағымды тенденциялар сақталып отыр. 2014
жылы фермерлік ... 42,0 мың ІҚМ ... мал ... және 1,9 ... ... ... ... сатып алынды, бұл жоспарға сәйкесінше 84% және
116% құрайды. Сонымен қатар, 2014 жылы мал шаруашылығының басты ... ... ... тартымдылығын қамтамасыз ... ... іске ... ... ... басталды. Осы
мақсаттарға 2014 жылы барлығы 14,5 млрд. теңге қарастырылған. ... ... 2013 ... ... ... ... ... мал басының және құс санының өсуі байқалатынын ескерген жөн (ІҚМ 1,1%-
ға, ұсақ мал 1%-ға және құс 3%-ға). Жекелеген ... мал басы ... ... Бұл жеке қосалқы шаруашылықтарда мал ... ... ... ... бойынша бұрынғы деректерді
түзетумен, сондай-ақ тиісті әдістемеге енгізілген өзгерістерге орай ... ... ... ... ... ауыл ... мал ... өнімдерін өндіру көлемдері артуда. Мысалы,
ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында өндірілген сиыр еті бойынша өнімнің үлесі
2013 жылмен салыстырғанда 2014 жылы ... ... құс еті ... ... ... өсті. Алайда, мал шаруашылығы өнімінің негізгі бөлігін әлі ... ... ... ... ... өнімдер бойынша үлесі 80%-ға
дейін жетеді) [18].
Соңғы 5 ... ауыл ... ... ... жыл сайынғы
инвестиция көлемі 2 есе, яғни 2007 жылы 52,6 ... ... 2011 жылы ... ... ... Экономикаға салынған жалпы инвестицияның
көлеміндегі ауыл шаруашылығының негізгі капиталына ... ... ... бес ... бір деңгейде қалып отыр. 2007 жылы – 1,7(, 2011 жылы
– 2,2(, бұл ... ... ... өнім үлесі 5(-дан астамды құрады.
Осылайша, АӨК-нің салыстырмалы ... ... ... ... осы жылдары өспеген. 2013 жылы ... ... ... ... көлемі 22(-ға өсті (133,9
млрд. тенге) (сурет-9).Бұл экономиканың басқа салаларымен салыстырғанда
жоғарғы өсім. ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда ауыл шаруашылығының ... ... жылы ауыл ... ... ... ... инвестиялар
ағыны 2,5%-ға ұлғайды және 142,1 млрд. теңгені құрады.
Әлемдік ресурстарды қалыптастырудың қазіргі жағдайында меншікті
өндіріс ... ... ... ету ... нарық конъюнктурасына
тәуелділікті қысқартады және ауыл шаруашылығымен басқа да ... ... ... толық пайдалануға мүмкіндік береді. Бұған
қоса ... және ... ... қамтамасыз ету осы ресурстардың
экспорты мен импортын жоққа шығармайды, бұл халықаралық еңбек бөлінісінің
жетістіктерін толық ... ... ... ҚР статистика Агенттігінің мәліметтері негізінде
құрастырылған
Сурет 9 - Ауыл шаруашылығының негізгі капиталына инвестиция қарқыны
Қазақстанның ауыл ... ... ... ... және ... балансын қалыптастыруға белсенді қатысады. Алайда
АӨК-нің ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан, мысалы көкөніс, өсімдік майы, ет пен сүтті қайта
өңдеу өнімдері бойынша ... ... ... ... ... ... азық-түліктің негізгі бөлігін, яғни жалпы көлемнің 60 пайызын
шет елдерден импорттайды. ... ауыл ... ... ... ... 7(-ға ... Бұл кедендік одақтан кіретін ... ... ... ... келетін импорт. Сырттан жеткізілетін
өнім көлемі Кеден одағы аясында да артқан. Мысалы, қызанақ 2есе, ... есе, ірі қара еті 83, ... ... ... ... Ал одақ ... ... жалпы импорт көлемінің 41( құрайды [19].
Кесте 1 -Қазақстандағы азық-түлік өнімдерінің импортты, мың. тонна
|Өнімдер |2013 |2014 ... ... |
| | | ... ( ... ... ... ... |573,6 |678,3 |18 (1,2 есе) ... | | | ... және ... ... |50 |70 |40 (1,4 есе) ... майы және ... ... |342,3 |106 (2 есе) ... және ет ... |209 |304 |45 (1,5 есе) ... және сүт ... |55 |73 |32 (1,3 есе) ... |77 |112 |45 ... ... |20 |55 |175 (2,8 есе) ... |40 |87 |117 (2,2 есе) ... |30 |80 |166 (2,7 есе) ... |64 |141 |120 (2,2 есе) ... ҚР статистика жөніндегі Агенттігі, ҚР қаржы министрлігінің |
|кедендік бақылау комитетінің мәліметтері ... ... ... ... ... өндірістің
құрылымын жақсартуды қамтамасыз етеді, өйткені тамақ өнеркәсібінің табысты
дамуы ауыл шаруашылығының және ... ... ... ... Ішкі ... ... төмендеуі салдарынан азық-түлік
нарығының қанағаттанарлықсыз жағдайы ... ... ... ... ... өсу ... төлем қабілетті сұраныстың
жеткіліксіздігімен шектеулі. Меншікті өндірісті ұлғайтуды ... ... ... ... болып табылады, бұл азық-түліктің ішкі
нарығының сыйымдылығын шектейді. Бұл жағдайда ... ... ... үшін ... ... өндіріс пен өткізудің қажетті көлемін ... ... орын ... ... ... ... ... саясаттың
басымдылығы біріншіден, ауылға мемлекеттік ... ... ... ... ... қамтамасыз ету бойынша шаралар жүргізу;
екіншіден, азық-түлік нарығының ... ... ... ету ... қолдау болуы тиіс. Бұл өнім қозғалысы мен өткізу жүйесінің
қызметін мемлекеттік басқару мен ... жеке ... ... ... ... ... Өз кезегінде бұл жүйе тамақ өнеркәсібі
кәсіпорындары жұмысының нәтижелілігіне, сәйкесінше оның ... ... ауыл ... ... ... ететін болады.
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... мен бәсекелік қабілеттілігін арттыруға, азық-
түлік тәуелділігін қысқартуға, республика тұрғындарын ауыл ... ... ... және ... ... ... бағытталған.
Қазіргі сәтке қалыптасқан республикадағы негізгі тағам өнімдерінің өндірісі
мен ... ... ... ... ... түрлері бойынша нақты
өндіріс көлемі олардың тұтынылуынан артатындығын көрсетті (кесте-2)
Кесте 2 - 2009-2013 ... жан ... ... негізгі ауыл
шаруашылық өнімдерінің өндірісі мен тұтынылуы, кг
|Өнім атауы ... ... ... |
| | | ... |
| | | ... % |
|Дәнді дақылдар |1193 |122* |- ... |164 |44 |26,8 ... |154 |76 |49,3 ... ... ... |56 |54 |96,4 ... |327 |210 |64,2 ... (дана) |204 |130 |63,7 ... нан және нан ... ... кг ... ... ... ... ... ... құрастырылған |
2013 жылы ауыл шаруашылық өнімдерін тұтыну бойынша ... ... ... ... ұлғайған. 2009 жылмен салыстырғанда 2013 жылы
нан және нан өнімдерін ... ... ... ... ... 20,5(-ға,
ет 34,6(-ға, сүт және сүт өнімдері 9,6(-ға, жұмыртқа 23,9(-ға ұлғайған.
Қазіргі жағдайларды ... ауыл ... ... ... ... ... ... онжылдықтар тәжірибесі отандық
ауыл шаруашылық тауарөндірушілерінің ... ... ... тұрғындарын
қант, балық және балық өнімдері, өсімдік майынан ... ... ... ... етуге қабілетті екендігін көрсетті. Тұтынудың
оңтайлы деңгейіне қол ... ... ... ... ... ... ... етілуінің шарты ішкі нарықта бәсекелік
қабілеттілікті құру болып ... ... ... ... екі ... бойынша
қалыптасады: меншік пен шаруашылық жүргізудің алуан түрлі ... ... және ... нәтижелері мен экономикалық тиімді қызмет
ету жағдайлары үшін ... ... ... ... ... ... ... арасындағы бәсеке әзірге мардымсыз
көрінеді. 2012 жылы ... ... ... ... ... 31(,
майлы дақылдар-46,5, ет ( тірі салмақта) -11,3, сүт-8,3, жұмыртқа-3,1, жүн-
27, қаракөл-4,2(. Бүгін ауыл шаруашылық ... ... ... жеке үй шаруашылықтары құрайды, олармен 2012 жылы ... 48,9( ... 88,1( сүт және 77,2( ет ... ... ... ... ... ұлғайту және мал
басының өсімі оларды тауарлы шаруашылыққа айналдыруды ... ... ... ... үшін ... ... ... орны әлі де
мардымсыз болып отыр. Мысалы, 2013 жылы республикада ... 20 ... ... ... 27 млн. ... жуық ... ... ал оның экспорты ... ... ... ... ... ... ... көлемінің 12,9(-ын
құрады (кесте-3).
Кесте 3 - 2013 жылы Қазақстан Республикасындағы ауыл ... ... мың ... |Өнім атауы |2013 ж ... ... |
| | | ... |
| | | ... үлес |
| | | ... % |
|1 ... |3500,8 |12,9 |
| ... ... ... ... |1924,2 |41,6 |
|3 ... |1,4 |0,04 |
|4 ... ... |4,0 |0,6 |
|5 ... ... ... |27,7 |0,9 |
|6 ... ... |36,1 |16,8 |
|7 |Ет және ет ... |1,6 |0,2 |
|8 ... майы және ... ... |28,5 |6,1 |
|9 ... және балық өнімдері |26,5 |16,0 ... ҚР ... ... ... негізінде құрастырылған |
Кестеден көріп тұрғандай, ауыл шаруашылығында экспорттық ... ... әлі де ... 2012 жылы ... ... түрінде бидайдың
12,9( жеткізілді. Бұл жөнінде бидайды қайта өңдеу өнімдерінің экспорты
куәландырады, 2012 жылы 4623,3 мың ... ... ... 1924,2 мың
тоннасы немесе 41,6( жеткізілді. Ауыл ... ... ... үшін ... шикізат емес, жоғары қосылған құнға ие ... ... ... ... ... жылы 2012 ... ... ауыл шаруашылығы өнімінің КО
елдеріне экспорты көлемі 208 пайызға артты. Осы ... ... ... ауыл ... ... ғана ... сонымен қатар өңдеуші өнеркәсіп
өнімдерінің де көлемінің артып келе жатқанын айта кету ... ... ... ... өнәркәсіп өнімінің КО-қа экспорт көлемі 60%-ға артты.
Қазақстанның экспорттық әлеуеті ... 20-25 млн. ... ... ... ... тәжірибесі көрсеткендей, әлемдік нарықта жоғары
экономикалық тиімділікпен бидайды қайта ... ... ... басым.
Бидай нарығының 90( оның сапасы төмен сорттарына келеді, демек, өнімді
импорттай ... ... ... ... бағдарланады. Ішкі баға
әлемдік нарықтағы бидайдың бәсекелік қабілеттілігін анықтайды және тұрақты
түрде ... ... ... ... мен ішкі ... ... ретінде есептелген бәсекелік қабілеттілік индексі- 1,49
құрайды). Әлемдік нарыққа шығу үшін ... өнім тек ғана ... ... ... ... ... да ... қабілетті болуы тиіс.
Сыртқы экономикалық сферадағы реформалар екі салада ғана жеткілікті
толық және жылдам жүргізілді: ... ... және ... ... ... ... ... кейін осы реформалардың басталуынан
кейін ... ... ... ... тән ... мен ... ... бола бастады. Реформа процесі алдын ала ойластырылған
ұзақ мерзімді стратегияға сәйкес ... ... ... ... ... және сондықтан сыртқы экономикалық қызметті реформалау
шексіз либерализациядан экспорт пен ... ... ... ... ... ... ... жылы 2011 жылмен салыстырғандағы тамақ өнеркәсібінің негізгі
түрлерінің өндірісін ... ... ... ... ... ... отырғандай барлық қарастырылған тамақ өнеркәсібінің өнім ... ... ... орын алған. Тек ғана қант, минералды, газдалған
сусын өнімдерінің көлемі кеміген.
2014 жылы 2013 ... ... ... ... өсу ... есе төмендеп отыр [19]. 2014 жылдың ... ... өсу ... ... ... ... ... 2011 жылы өсу қарқыны 0,7(-
ға, ал 2012 жылы- 2,5(-ға артқан болатын. 2014 жылы өсу қарқынының ... бірі ... ... ... ... ... 2011 ... азық-түлік және ауыл шаруашылық өнімдерінің таза импорты ... ... 5 есе асып ... ... ... өндірісі
сырттан келетін шикізаттарға жұмыс істейді. Мысалы, 2013 жылы ... өнім ... 2 ... ... асты, бұл жергілікті өндірістің
үштен біріне сәйкес келеді.
Кесте 4- 2012 жылғы тамақ өнеркәсібінің негізгі өнім түрлерінің
өндірісі
|Өнім атаулары |2011 |2012 ... ... |
| | | ... % ... және ... ... |157177 |122 ... | | | ... және ... |136816 |180087 |132 ... мың литр | | | ... ... ... |203547 |222943 |109 ... және кілегей, тонна |250684 |294957 |117 ... ... ... |40742 |50162 |123 ... ... ... | | | ... ... |659629 |736692 |112 ... ... |384576 |363836 |94,6 ... ... ... |112808 |124054 |110 ... газдалған |443649 |422198 |95,2 ... мың литр | | | ... да ... |586191 |713651 |122 ... | | | ... литр | | | ... ... ... ... ... ... |
|құрастырылған ... өсуі ... ... ... ... балансының теріс
сальдосының қалыптасуына алып келді. 2011жылы 2 млрд. ... 2014 ... ... ... қысқарды. Азық-түлік тауарлары мен ауыл шаруашылық
шикізаттарының импорт үлесі жалпы тауар импортының үлесінде 11(-ға ... ... ... бұл үлес ... 4 (-дан ... ... ... негізінен дәнді дақылдар мен ұн есебінен қалыптасып отыр. ... ... ... ... ... ... мақсаты өндірістің өзіндік құнын
төмендету әрі өндірілетін өнімнің ішкі және ... ... ... ... ... ... Республикасы Ұлттық
экономика министрлігі Статистика комитетінің деректері бойынша өңдеуші
кәсіпорындардың ... ... ... 2013 жылы ... бойынша 48,2%, шұжық өнімдері бойынша 31,2%, тазартылған өсімдік
майы бойынша 23,3%, ... сүт ... 45,7%, сары май ... ... ... өнімдерін, сары май, өңделген сүт өндіретін кәсіпорындардың
жүктемелігі 2013 ... ... 3,2%, 4,6%, 0,6% ... ... мен өсімдік майын өндіретін кәсіпорындар бойынша ... ... 0,7 және 3,3% ... ... [20].
Проблемалы мәселелерді анықтау мақсатында ... ... ... ... жүргізілді, ол шикі затпен қамтамасыз ету,
технологиялық кұрал-жабдықты ... ... және ... ... ... қаржылай қаражаттар, буып-түйетін құралдармен қамтамасыз ету
қажеттілігін және басқа бірқатар проблемаларды анықтау ... ... ... шешу үшін ... ... іске
асыруға әзірленген Қайта өңдеу өнеркәсібін дамыту жөніндегі мастер-жоспарда
шикі затпен қамтамасыз етуге, саланы ... және ... ... ... ... қол ... арттыруға, агробизнесті
тиімді жүргізу үшін жағдай жасауға бағытталған шаралар кешені ... ... ... үшін ... шикі ... ... ... шешу үшін мастер-жоспарда жеке қосалқы шаруашылықтарда сүт
жинау ... ... 177 ... ... ... ... бөлу ... оларды жасау үшін 581,7 млн. теңге
жіберілетін болады.
Ет өңдейтін ... шикі ... ... ету үшін 30 бірлік
мал ... ... мен 63 ... ... ... алу ... ... Осы мақсаттарға 2020 жылға дейін шамамен 398 млн.
теңге бөлу қарастырылған. Шикізат құнының жоғары болу проблемасын шешу ... ... ... қант ... ... сыр, сары май ... ... сүт өндіруге шикі зат сатып алу шығындарын субсидиялаудың
жаңа механизмі көзделген. ... ... ... жоба ретінде 8
облыстарда (Ақмола, Алматы, Шығыс Қазақстан, ... ... ... және ... ... іске ... ... облыстарды таңдау
жеткілікті шикі зат қорының болуымен және оны дамыту үшін әлеуетімен, сүтті
қайта өңдеу ... ... ... ... және ... ... ... санымен шартталған. Аталған бағдарламаны іске
асыру 2014 жылы сары майды өндіру көлемін 11%-ға, ... ... ... ... ... 20%-ға көбейту мүмкіндігін берді.
2015-2017 жылдары бағдарламаны іске асыруды республиканың барлық
өңірлерінде жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... және моральдық тозуы ... ... бөлу және ... ... сыйақы мөлшерлемесін
субсидиялау жолымен шешу жоспарлануда. Қазақстан Республикасы Үкіметінің
2014 жылғы 29 ... № 421 ... ... ... ... инвестициялық салынымдар кезінде жұмсаған шығыстарының бір
бөлігінің орнын толтыру бойынша ... ... ... [21].
Азық-түлік өнімдерінің сапасын артыру үшін кәсіпорындар мен
ұйымдарға ... ... ... ... ... және бұл ... салалық ерекшеліктері мен әртүрлі деңгейдегі нарықтарда
тұтынушылық сұранысты ескерген жөн. Мысалы, ... ... ішкі ... ... ... қабілетті. Дәнді дақылдан басқа салыстырмалы
бәсекелік қабілеттілікке кұнбағыс, пияз, қант ... ие. Ал ... ... ... төмен деуге болады. Аграрлық сфера үшін
бәсекенің мәнін елемеу ауыл шаруашылық тауарөндірушілеріне қызмет көрсету
мен техникалық ... ... одан әрі ... ... ... ауыл ... ... негізгі проблемасы
олардың өніміне төлемқабілетті сұраныстың төмендігі екендігін ескерген жөн.
Қазіргі жағдайда мемлекеттік қолдау ең алдымен ... сату ... ... ... Бұл үшін ... ... бәсекелік
қабілеттілігін ұлғайтуға ... ... ... өнеркәсібіне
инвестицияны ұлғайту және мемлекеттік ... үшін ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар тұрғындардың өмір сүру
деңгейі мен ... ... ... ... ... басқа да
бағдарламаларды жасаған жөн.
Ауыл шаруашылық өнімдерінің бәсекелік қабілеттілігін жоғарылатуға
ауыл шаруашылық және ... ... ... ... ... инфрақұрылымын құру (қазіргі ... ... ... ... транспорттық қызмет көрсету); өндірістің аймақтық
құрылымын жетілдіру (оның ішінде ... ... мен ... анықтау); ауылдағы әлеуметтік сфераның ... ... ... ететін болады.
Ауыл шаруашылығында бәсекені қалыптастыруға ауыл шаруашылық өнімін
өндірушілер мен ... ... ... ... ... ... ... ықпал етеді. Олардың ... ... ... сату
нарықтарында, қайта өңдеуші кәсіпорындар үшін шикізат болып табылатын ауыл
шаруашылық ... баға ... ... Бұл ... өнімнің
бөлшек бағасында сатып алу бағасының ... ... ... ... Еттен басқа ауыл шаруашылық өнімдерінің барлық түрлері ... ... ... ... ... ... 2012 жылы ... дейін
қысқарды. Етке бөлшек бағалардағы ауыл шаруашылық кәсіпорындары бағасының
үлесі 25-30( құрады, бұл оның ... ... ... ... сүттің сатып алу бағасының үлесі 2012 жылы 57( құрады. Әрине ауыл
шаруашылық ... ... ... ... ауыл ... оның ... ... шығындарды өтеуге ... және олар оны ... ... ... мал ... өндірісі.
Мұндай жағдайлар ауыл ... ... ... ... ... ... ... олар өндірістің
дамуына кері ықпал ... ... ... ... ... ... ... айтпағанда, ішкі нарықта бәсекелесу күрделі.
Ауыл шаруашылық салаларында ... ... ... ... ... саланың дамуында бидай бағытын күшейтуге
алып келеді. Бұдан басқа қазақстанда ауыл ... ... ... ... қабілеттілік деңгейі де төмен күйінде ... ... сала ... ... ... бағалау рентабельділік
деңгейі бойынша жоғары әлеует ауыл шаруашылығының үш саласында ғана ... ... ... ... және ... ... ... дамыған елдердің аграрлық саясатының негізгі
басымдықтары мыналар болып табылады: инновациялық процестерді ... ... ... ... ... үшін ... жағдайлар қалыптастыру;
ауыл шаруашылығының инфрақұрылымын ... ауыл ... ... ... ... ... ... жоғарылату үшін
жағдайлар құру.
Астық нарығы. ... ... ... азық-түлік нарықтарынан
айырмашылығы жоғары шоғырландырылған болып табылады, алайда мемлекет ең
алдымен ауыл шаруашылығы ... ... ... мүдделерін
қорғай отырып, оны заңнамамен реттеуі тиіс.
Бәсекелестіктен, ... ... және ... ... ... ... тиімді жұмыс істеуінің ажырамас элементі оны мемлекеттік реттеу
болып табылады, оның басты міндеті ... ... ... ... ... ... да, ... бойынша да ұлттық қажеттілікке
жауап беретін деңгейге жетуі үшін қажетті экономикалық ортаны ... ... ... ... ... дамымауы астық өндіру және
өткізу жүйесіндегі ұйымдастыру-экономикалық өзара ... ... ... ... және одан әрі ... ... орган
тарапынан астықты өндіруді, өңдеуді және өткізуді, қазіргі заманғы нарықтық
инфрақұрылымды құруды ... жаңа ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мен іске асыру негізі астыққа
сұраныс пен ұсыныстарды, бәсекелестікті және ... ... ... болжау негізінде мемлекеттік шешімдерді қабылдауды қамтамасыз ететін,
сондай-ақ қабылданатын шешімдердің іске асырылуын бақылауды жүзеге ... ... ... ... ... жүйесінде пайдалану болуы
тиіс.
Агенттіктің пікірі бойынша астықты тауар биржалары арқылы өткізу шағын
және орта ауыл шаруашылығы өндірушілеріне ауыл шаруашылық ... ... ... ... жағдай жасайды. Бұдан басқа, биржалық сауда тетігі
аталған тауарлардың соңғы бағасына айтарлықтай әсер ... ... ... делдалдар құрылымын жоюды қамтамасыз ететін ... ... ... ашық нарықты құруға ықпал етеді.
Қазақстандық астық экспортының негізгі көлемін көрші елдерге, мысалы
халқының саны миллиардтан астам Қытайға ... ... ... ... ... ... ... әрі – АҚ) ролін
күшейту қажет. Себебі, АҚ-ның астықты үлкен ... ... және ... өткізілетін) сатып алуы астықтың ішкі нарығын реттеуге, астық
өндіру экономикасына теріс ... ... ... ... ... әсер ... қызылшасы нарығы.Әлемдік биржадағы шикі қант бағасының өсуі
қазақстан зауыттарында өндірілетін ... қант ... өз ... тигізеді,
себебі 95 % шикізат шетелден импортталады.
Қант қызылшасының өндірісін ұлғайту үшін ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасының
жобасына сәйкес 2014 жылы көрсетілген дақыл ... 35 мың ... ... ... ... Қазақстанда егіс алаңы 70-80 мың гектарға жеткен болатын. Жедел
деректер бойынша Қазақстанда 14 000-ға жуық ... және орта ... ... қант ... өсіреді. 1 гектар жерге қант
қызылшасын ... ... ... 150 мың теңгеге түседі. Мемлекеттен
алынатын ... 1 ... 40 ... жуық ... ... Қант ... қызылшасының тоннасын 6-7 мың теңгеден сатып алады. Орташа өнім беру
бір гектардан 260 центнерді (26 тонна) құрайды. ... үшін ... ... ... баға ... 1 гектардан шамамен 1500
еуро алуын қамтамасыз етеді, бұл ... ... ... ... ... ... ... қант қызылшасының тиімді өндірісіне субсидиялау тетігінің
жетілдірілмеуі және уәкілетті орган мен жергілікті ... ... ... ... тиімді пайдаланудың тиісінше
бақыланбауы әсер етеді. Практика көрсеткендей, ауыл ... ... алу үшін ... ... ... бекіткен нысан бойынша субсидия
алуға өтінім береді (негізгі құжаттардың бірі жер ... ... ... ... табылады). Бұл ретте ережелерде ауыл шаруашылығы
тауарларын өндірушілердің міндеттемелері регламенттелмеген, шикізат өткізу
мәселесі аяғына дейін пысықталмаған.
Қазақстандық қант ... ... ... ... ... 2,3 млн.
тоннаға жуық көлемде қызылша әзірлеуді, одан 280 мың ... жуық ... ... ... мүмкіндік береді, яғни республиканың бір жылдық
қажеттілігінің (қажеттілік 500 ... ... 56 %-ын ... ... Ал республика бойынша барлығы 181,2 мың тонна қант ... ... ... ... қант ... ... ынталандыру
жөніндегі шаралар бүгінгі күні аталған ... ... ... ... әсер ... өнімдерін көтерме саудада өткізу нарығын ... ... ... ... ... нарығы
субъектілерінің қызметі тұрақсыз екендігін көрсетті.
Кеден органдарының деректеріне сәйкес шекарада ... мен ... ... ... ... қойылатын бағадан
бірнеше есеге төмен. Көптеген делдалдардың қатысу фактілері атап өтілді.
Қазіргі ... ... ... ... ... импортын
монополияландыру нарық субъектілерінің ... ... ... ... ... әкелуге және пайдалануға эксклюзивтік
құқықты сатып алуды қамтиды. Эксклюзивтік құқықты ... ... ... ... 100 %-ға ... мен өнім ... әр ... қосымша төлемдерін (кіргені
үшін, сөреге, жарнамалауға және т.с.с.) қамтитын ... ... ... ... жағдайына теріс әсерін тигізеді. Мұның нәтижесінде айқындалған
тауарлар 30-40 %-ға дейін қымбаттайды.
Жекелеген супермаркеттерде азық-түлік тауарларын жеткізуде ... ... ... ... ... бір - екі ... ... Қазақстан» ЖШС арқылы «GREEN HOUSE DISTRIBUTION» ЖШС).
Аталған өнім импортталған болып табылады.
Кемсітушілік талаптарды күштеп танудың ... ... ... жақсы жағдайларда жеткізу, оның ішінде басқа ұйымдар үшін 5 ... %-ға ... ... тиіс жеке ... ... егер ... қабылдап
алған күннен бастап кемінде екі күн ішінде ... өнім ... ... ... ... ... табылады.
Супермаркеттердің өктемдік фактілері азық-түлік тауарлары ... ... ... ... олар ... ... сатушыларды - шағын
кәсіпкерлік субъектілерін ығыстыруға және ірі субъектілердің ритейл ... ... ... ... бәрі ... бизнестің кәсіпкерлік белсенділігінің ... ... ... және азық-түлік тауарларына жасанды ... ... ... заңнаманың жетілдірілмеуі алып-сатарлар-делдалдар
институтының, сондай-ақ өктемдік практикасының және отандық өндірушілерге
қатысты ритейлдің кемсітушілік саясатының болуына ... ... ... ... ... ... желілерін әртүрлі бонустарды төлеген
және жеткізген өнімі үшін оны өткізген соң 2-3 ... ... есеп ... ... Ірі ... ... шамамен ... ... ... ... жеткізсе, азық-түлік тауарларын
жеткізуге монополия белгіленді. ... ... ... ... ... ... табылады. Нәтижесінде мұндай
тауарлардың үстеме баға мөлшерлері 100 %-ға дейін жетеді.
Мұның бәрі ... ... ... ... ... тауарлары импортының монополиялануына, сондай-ақ
азық-түлік себетінің қымбаттауына әкеледі.
Әлемдік азық-түлік нарығында негізгі орындарды дәнді дақылдар және
оларды ... ... ... тұқым майы, өсімдік майы, майлар, ... ет және ет ... сүт ... кофе, какао, шай,
қант, балық және теңіз өнімдері иеленеді. Соңғы жылдары қолдануға ... ... ... тез өсуінің ашық үрдісі байқалуда.
Әлемдік нарықта көптеген азық-түлік тауарларын сату биржаларда жүзеге
асырылады, биржадан тыс ... ... ... ... биржалық
белгілеулермен (бидай, жүгері, кофе, қант, кейбір тұқым түрлері және ... ... ... ... ... шай, жеміс, жидек және
басқалар) әлемдік бағаны айқындайтын аукциондарда сатылады.
Жекелеген ... ... үшін ... бағаны негізгі
импорттаушылардың немесе экспорттаушылардың импорт немесе экспорт бағалары
білдіреді. Мысалы, жаңғақ, кептірілген ... бал ... ... азық-түлік, жеміс-жидектің кейбір түрлеріне - Париж көтерме
сауда нарығында ... ... ... бағалары бойынша айқындалады.
Азық-түлік бағасы көптеген басқа тауарларға ұқсас түрлі сорттардың,
сауда орталықтарының болуына, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... сипатталады. Жасанды және синтетикалық
алмастырушылар (бұл көбінесе ауыл шаруашылығы шикізатына жатады) тарапынан
бәсекелестік бағаға үлкен ... ... ... ... баға табиғи және
синтетикалық тауарлардың бағасына жақындайды, бұл ретте соңғылары жиі ретте
табиғи өнімдерге баға реттеуші болады.
Әлемдік бағалар серпіні елеулі ... ішкі ... ... ... азық-түлік тауарлары үшін ішкі нарықтарды айтарлықтай қатаң ... ... емес ... және ... ... ... ... кең
субсидиялау тән.
Үкіметтер бұл жағдайға көптеген тәсілдерді пайдалана отырып, түрлі ден
қояды. ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде Гондурас, Үндістан, Индонезия, Молдова,
Филиппин және Ресейді бағаға бақылау ... ... ... ... субсидияны және тыйым салуды енгізуге мәжбүрледі.
Азық-түлік, басқа да шикізат тауарларына ... ... ... ... ... шаралары мемлекетаралық деңгейде
қабылдануда. Экспорттаушылар және импорттаушылар ... ... ... ... ... ... қорлар және басқа да
тетіктердің көмегімен кофе, какао, қант, ... және ... ... қауымдастықтары - бұрыш, банан және басқалардың ... ... ішкі ... қорғау үшін маусымдық әкелу бажын пайдаланатынын
атап өту керек, яғни ... егін ... ... қант ... ... ... үшін шикі ... кеден бажын арттырады.
Агроөнеркәсіптік нарықтарда бәсекелестікті дамытуды ... ... ... ... ... бағыттарды іске асыру қажет:
Біріншіден, тауар өндіруші желілерді, оның ішінде құрылымдық
логистикалық ... ... ... зауыттарын шикізатпен қамтамасыз ету
және дайын ауыл шаруашылығы өнімін ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы тауарларын оның
ішінде нарықтарда және ... ... ... ... сату практикасын кеңейту қажет.
Екіншіден, жергілікті атқарушы органдарға сауда қызметі объектілерін
және ... ... ... ... ... ... етуге
қатысу жөніндегі функцияларды бере отырып, «Агроөнеркәсіптік кешенді және
ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу ... ... ... ауыл ... ... ... субсидиялар бөлу
әдіснамасын жетілдіру; Қазіргі уақытта субсидия сомасы ауыл шаруашылығы
тауар ... жер ... ... ... Бұл ... ... өндірушілерінің өнім өндіру көлемін ұлғайту мүдделілігіне
әкеп соғады. Іс жүзінде ... өнім ... ... ... көшу ... және азық-түлік тауарлары бойынша (оның ішінде
маусымдылықты ескере ... ... және ... ... және ... ... теңгерімнің болмауы азық-түлік тауарларына,
олардың ағынына және импортқа тәуелділікке ... ... ... ... ... ... бермейді.
азық-түлік және жеміс-көкөніс нарықтары (жеміс қоймаларын, жылыжай,
логистика салу) инфрақұрылымының болуын және қажеттілігін анықтау;
жеміс-көкөніс ... ... ... суаруды пайдаланудың оң
тәжірибесін енгізуді жалғастыру;
Төртіншіден, оларға қатысты сатып алу және тауар ... ... ауыл ... ... және ... түрлерін кеңейту.
Азық-түлік тауарлары нарығындағы бәсекелестікті ынталандыруға
бағытталған шаралар ретінде ... ... ... қажет: азық-түлік
өніміне кедендік баж сондай-ақ ақшалай көріністе ... ... ... ... ... белгіленеді деп толықтыра отырып,
Бірыңғай кеден тарифінің шеңберінде ... ... ... ... ... ... құн ... құннан пайызда ғана
белгіленуімен байланысты. Мұндай ... ... ... төлемдерді
төлеуді болдырмау мақсатында өнімнің кедендік құнын қасақана төмендету
болып табылуы мүмкін.
Кеден ... егер ... баға ішкі ... қалыптасқан
бағадан айтарлықтай төмен болса, әкелiнетiн тауарлармен жасалатын мәмiле
бағасы бойынша негізгі әдіспен қатар - ... ... ... ... өзге ... ... бөлігінде өзгерістер әзірлеу.
Бүгінде Кеден кодексінде әкелiнетiн тауарлардың кедендік ... 6 ... ... ... ... ... ... айқындау кезінде кедендік құнды айқындаудың «әкелiнетiн тауарлардың
мәміле бағасы ... ... ... ... әдісі қолданылады, себебі
кодексте белгіленген өзге де түрлерді қолдану негізгі ... ... ... ... ғана ... ... бұл ... «негiзгi әдiстi
пайдалану мүмкiндігі болмаған жағдай» деп не түсінілетіні ашылмаған, ... ... ... ... өзге әдістерін қолдану мүмкіндігін
болдырмайды.
азық-түлік және жеміс-көкөніс өнімдерін өндірушілермен тікелей ... ... ... ... ... ... ... әзірлеу;
азық-түлік тауарларының импорты кезінде даралықты (монополияны) алып
тастай ... ... ... ... мен ... сауда желілері
арасында тікелей шарт жасасу мәселесін ... мен ауыл ... ... ... ... ... ету;
отандық ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері ... ... қол ... ... үлгі ереже (меморандум) әзірлеу;
ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері және қызмет көрсетуші салалар
бірлестіктерін ынталандыру үшін ... ... оның ... бөлшек сауда
желілерімен тиімді диалог жүргізу мақсатында кооперацияны дамыту.
2.2 Азық-түлік нарығын мемлекеттік реттеудің негізгі бағыттарын ... ... ... ... ... ... дамуының
инновациялық-инвестициялық жолын анықтады, соның көмегімен АӨК-де өндіріс
құлдырауының алдын алу, оны құрылымдық қайта құруды қамтамасыз ету, ... ... ... ... және азық-түлікпен толықтыру міндеті
тұр.
Қазіргі уақытта АӨК-ді мемлекеттік реттеу саясаты келесі ... ... ... ... ... алу ... АӨК субъектілерін арасында
мемлекеттік қолдаудың әртүрлі формаларын ұсыну;
- ... ... ... ... үшін ... ... ... АӨК субъектілері үшін қаржы-несиелік құралдардың қолжетімділігін
қамтамасыз ету;
- өнім экспортын қолдау;
-ветеринарлық және ... ... ... ... ... АӨК-ді дамыту үшін қажетті инфрақұрылымдық сақтау және дамыту;
- салалық ғылымды дамыту және ... ... ... ... ... ... бақылау.
Қазақстанда негізінен қолдаудың ақшалай және қаржылық құралдары басым
(кесте-5.)
Кесте 5- 2007-2012 жылдары ... ... ... ... ... ... бағыттары ... ( |
|1 ... |28 |
|2 ... |20 |
|3 ... мен ... ... |30 |
|4 ... мал ... ... ... үшін ... |20 |
|5 ... және кеңес беру |2 |
| ... |100 ... ҚР ... ... мәліметтері бойынша құрастырылды |
Мемлекетпен ауыл шаруашылығына экономикалық ықпал ету ... ... өсуі ... ... инновацияны қалыптастыру мен
дамытуға тікелей қатысты. ... ... ... ... ... ... 1 571,9 млн. ... бағытталды, оның ішінде
субсидия үлесіне (суды пайдалануды ... ... ... ... 407 млн. ... ... ... Сондай-ақ соңғы 5 жылда (2008-2012)
«НУХ КазАгро» АҚ-ның ... ... ... ... ... ... республикалық бюджеттен 332,2 млрд тенге, Ұлттық қордан 120
млрд. тенге бөлінді.
Ауыл шаруашылығын ... ... ... ... едәуір
үлесті АӨК-де жүзеге асырылатын инвестициялық ... ... «НУХ ... АҚ алады. Соңғы 5 жылда ауыл шаруашылығында
негізгі капиталға жыл сайынғы инвестиция көлемі 2 есе, яғни 2008 жылы ... ... 2012 жылы 109,4 ... ... ұлғайды. Экономикаға
салынған ... ... ... ауыл ... ... ... ... үлесі соңғы бес жылда бір деңгейде қалып
отыр. 2008 жылы – 1,7(, 2012 жылы – 2,2(, бұл ... ... ... ... ... ... құрады. Осылайша, АӨК-нің ... ... ... ... ... осы ... Ауыл ... саласының инвестициялық тартымдылығын жоғарылату
үшін несиені арзандатуға бағытталған және инвестор мен ... ... ... ... ... ендіру қажет.
Азық-түлiк қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету және отандық ауыл шаруашылығы
тауарын өндiрушiлердi қолдау ... ... ... ... peттеу келесі бағыттар бойынша жүргізіледі: 
1)сатып алу және тауар интервенцияларын жүргізу;
2)iшкi нарықты Қазақстан ... ... ... кеден заңнамасына сәйкес кедендiк-тарифтiк,
тарифтiк емес реттеу әдiстерiмен қорғау арқылы жүзеге асырылады. 
3) Азық-түлік тауарларының ... ... ... ... ... және ... ... жүзеге асырады.
4) Сатып алу және тауар интервенцияларын ... ... ... ... ... тұрақтандыру қорларын ... ... ... ... «Жаңа он жылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның
жаңа мүмкіндіктері» атты Жолдауында 2014 жылға қарай ... ... ... 80 ... астамын отандық тағам өнімдері құрауы тиіс
екенін ... ... ... ... ... ... ішкі
нарықты отандық азық-түлік тауарларымен қамтамасыз ету мақсатында көптеген
жұмыстар атқарылып жатыр. Мемлекеттік ... ... ... ... ... дақылдарын өсіру кезінде өсімдік қорғау және өсімдік
карантині ... ... ... ... ... ... ... мен гербицидтерді сатып алуды, тұқым ... ... ... ... ... ... ... шаралары жүргізілуде. 
«ҚазАгро» ҰБХ» АҚ қаражаты есебінен 18,7 мың ... құс еті мен ... ... ... ... ... құс фабрикаларын құруға
арналған 12 жоба жүзеге асты. Қазіргі кезде өндіріс көлемі жылына 36,4 ... құс еті мен 10,8 ... ... ... 5 құс ... ... жүріп жатыр. Одан бөлек сырттан әкелінетін құс ... ... ... ... ... ... ... қолайлы
жағдайлар жасалды. Соңғы үш жылда қабылданған шаралар құс еті өндірісінің
көлемін 42%-ға арттырды. Ал ішкі ... ... ... ... ... ... Республикасында ауыл шаруашылығы өнімдері және тамақ
өнімдері нарықтары ... ... ... орта ... ... ... ... Мұндай нарықтарда тауар бағасының өзгеруі,
әдетте, шаруашылық жүргізуші субъектілердің ... ... ... ... ... түрде белгілеумен) байланысты емес, ... ... ... ... ... сатушылар санының көп
болуымен күрделене түседі. Аталған нарықтар өңіраралық және ... үшін ... ... ... ... жағдайға ие шаруашылық жүргізуші
субъектілердің саны азғана, көп жағдайда нарыққа ... ... ... ... ... жоқ немесе еңсерілуі мүмкін.
Сонымен бірге, агроөнеркәсіптік кешен нарықтары үшін ... ... ... ... ... ... ... тауарлар нарығында әлеуметтік маңызы бар
азық-түлік тауарларына бағаларды тұрақтандыру ... ... ... Агенттік әзірлеген Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің
2012 жылғы 29 ақпандағы № 46-ө ... ... және ... ... бар азық-түлiк тауарларына бағаның
негiзсiз өсуiне жол бермеу, оларды сатқан кезде алыпсатарлық мәмілелерді
болдырмау ... ұзақ ... ... кешенi» шеңберінде жүзеге
асырылады.
Аталған өкім ұзақ ... ... ... ... ... жою ... оның ... сауда-логистикалық инфрақұрылым мен
сауданы дамытудың нормативтік құқықтық базасын жетілдіру ... ... ... көздейді.
Кеден одағына кірумен және Бірыңғай экономикалық кеңістіктің құрумен
байланысты азық-түлік тауарлары нарығында ... ... ... ... ... ... ... айналымын жандандыру және тауар
өндірушілер арасында бәсекелестікті күшейту туралы куәландырады, бұл ... ... ... мен ... ... ... ... агенттігінің деректері бойынша Кеден
одағы елдерінен импорт 2011 жылдың ... 2010 ... ... ... ... ... Кеден одағына кіргенге дейін)
салыстырғанда тұтастай алғанда 42,7 %-ға ... ... РФ ... - 43,6 %-ға, ... ...... ... 2012 жылғы
қаңтар-маусымда 2011 жылдың 1-жарты жылдығымен салыстырғанда 6%-ға артты.
Шоколад импортының көлемі 86%-ға, шұжық және еттен ... ... ... ... жасалған кондитер бұйымдары 56%-ға, ірі қара малдың еті
(мұздатылған) 836%-ға, жас қой еті (тоңазытылған немесе ... ... ... ... ... қанты 56,1%-ға, үй құсының еті және тағамдық
қосымша өнімдері 212,8%-ға, ірімшік пен сүзбе 12,6%-ға және ... ... құру ... ... ... Қазақстандық
тараптардың мүдделерін тікелей қозғайтын бірқатар проблемалық мәселелерді
анықтады. Демпингтік бағаларды қолдану ... ... және ... ... ауыл ... ... өз нарығынан
ығыстырып шығаруы туралы ақпарат бар. Қазақстандық аграрлық сектордың өнімі
материалдық-техникалық базаның тозуы, еңбек өнімділігінің төмен ... ... құн, ... ... мен мал ... ... өнімділік сияқты себептерге байланысты бәсекеге қабілетсіз болып
отыр.
Халықаралық азық-түлік саясатын зерттеу ... ... Policy Research ... ... ... ... АҚШ, ... Аргентина, ЕО, Қытай, Үндістан, Пакистан, ... ... аса ірі ... және ... ... ... астық
бағасының серпінін айқындап отырады. Әлемде ... ... ... жеткілікті жер ресурстары жоқ, үдей  түскен сұранысты әлемдік
нарықтың ресурстары ... ... ... Азиядағы
дамушы елдер себеп болып отыр.
Бидай бағасына ықпал ететін негізгі ... бірі ... ... астықтың әлемдегі басым ... ... ... ... Штаттарындағы қуаңшылықтың салдарынан астық экспортының тең
жартысына ықпал ететін дәнді дақылдар ... 30 ... ... кеміп
отыр, яғни бидай егіні өнімінің азаюы Египет пен Қытай тұтынушыларына дейін
қамтитын әлемдік нарықта көрініс таппақ.
Сарапшылардың болжамы бойынша ... ... ... ... ... 9 млн. ... (265 млн. тоннадан 256 млн. ... ... 37 млн. ... (1876 млн. ... 1839 млн. тоннаға дейін),
түпкілікті ауыспалы запастар 23млн. тоннаға (360 млн. ... 337 ... ... азаймақ. Сөйтіп, былтырғы жылмен салыстырғанда дәнді
дақылдар өндіру 36 млн. ... ал ... ... ... ... 23
млн. тоннаға азайып кейінгі бес жылдағы ең аз деңгейге түсетін болады.
2012 жылы шілде айында астықтың ... ... ... түрлері,
күріш, арпа, құмай, рапс) әлемдік бағасы рекордтық деңгейге ... ... ... ... ... ... ... 310 бірліктен асып кетті, яғни былтырғы жылдың ... ... 17 ... жуық ... ... ... былтырғы жылдың
осындай бағаларымен салыстырғанда әлемдік нарықтағы астықтың экспорттық
құны  бидай бойынша 340  ... ... ... 300 ... болған.
Ішкі нарықты азық-түлік бағасының қымбаттауынан қорғау ... ... ... ... ... немесе баға деңгейіне бақылау
қойып немесе осы екі бағытты да ... ... ... ... ... жіберуі мүмкін. Мұндай шаралар жағдайды уақытша түзейді,
бірақ келешекте ... ... және ... ... ... дәнді дақыл бағасының серпінін талдау көрсеткендей, 2008-
2012 жж. баға арзандады. ... ... ішкі және ... баға ... ... 202 ... деңгейіне жетті, бұл ретте ішкі баға
148,5 және экспорттық баға 180 доллларға жетті. ... ... ... ... ... 1 ... үшін 207 ... жетті. Әлемде ұн бағасы 27,
5 пайызға қымбаттай түсті де, бір ... ... ... 315 долллар болды, ұн
импортында да баға қымбаттады, бір ... ұн 406 ... ... ... ... ... ішкі бағасы бір тонна үшін 252 доллар болып, ал
экспорттық ұнның бағасы бір ... үшін 233 ... ... ... ... өзара айырмасын талдау нәтижесінде ішкі нарықтағы ұн бағасы
әлемдік ... ұн ... 70 ... ... ... ... ... бидайдың экспорттық әлеуетінің жоғары болуымен
сипатталатын  қатал бәсекелестік ... алыс ... ... ... ... Қазақстанның бәсекелестік артықшылықтары да
жеткілікті. Негізгі проблемалары: технологиялық тұрғыдан артта қалуы, ауыл
шаруашылығы ... ... мен оны ... ... ... өзара
 үйлесімсіздігі;   ауылда инфрақұрылымның дамымауы. Алайда, ... ... ... ... ауыл ... ... ... инновациялық жолына өту арқылы астық өндіру секторы таяу ... ... ... сипатқа ие болмақ.
Астық нарығын мемлекет тарапынан реттеудегі басты бағыт субсидия және
дотация беру болып ... ... ... ... нарығының
тиімділігін арттыру үшін бұл факторлардың ықпалы әлі де мардымсыз деңгейде
қалып ... Осы ... ... ... ... ... үйлесімсіздігі орын
алып отырғандықтан, ұтымды есептесу пропорцияларын сақтау үшін ... ... ... ... етеді. Әлемдік нарықтық практикада астық өнімі
нарығын реттеуде баға жүйесі арқылы кең ауқымды тәсілдер қолданылады, ... ... ... қаражатын инвестициялауды қажет етеді.
Баға жүйесінің негізгі буыны, мемлекеттік реттеу туралы Заңға ... ... ... ... кейде олар бақылаулық, бағдарлық, базистік
немесе қалыпты деп те аталады (кесте-6). Нысаналы бағалар ауыл шаруашылығы
және ... ... ... салық салудың шығындарын өтеудің,
басқа шығындардың, ... ... ... ... астық секторы
қызметкерлері кеңейтілген өндіріс жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... ара ... нормативтік  индикаторларының рөлін атқарады.
Сатып алу бағаларына, әдетте ... ... ... және билік
органдары тағайындайды, олар ... ... тең ... ... мейлінше жақындатылуы тиіс. Араласу бағаларын мемлекет, негізінен
кепілзат операцияларында кепілзаттың ... ... ... ... ... тыс ... ... мемлекет нарықтағы астықты ең
арзан кепілдендірілген баға бойынша сатып алады ... алу ... ... ... ... ... береді.
Мемлекет кепілзат бойынша сатып алған астық республикалық және жергілікті
қорларды толықтыруға және ... ... ... ... ... ... ... баға шамадан тыс қымбаттап кетсе, мемлекет
өзінің запасындағы астықты интервенциялық баға бойынша сатады. Мемлекеттік
реттеу жүйесіндегі шекті баға отандық ... ... ... ... ... ... қорғауға арналған. Мұндай баға еліміздің
азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ете отырып, астық бағасының ... ішкі ... ... ... жағдайда астықты экспорттауды
ынталандырады.
Кесте 6 - Астық нарығын мемлекеттік реттеу бағаларының ... ... ... ... ... ... ең арзан, |Нарықтық бағалардың оңтайлы деңгейі, араласу |
|бақылаулық, бағдарлық, |бағаларын, ... алу ... мен ... ... ... |бағаларды анықтауға, сондай-ақ бағаға ... ... мен ... ... ... |
| ... ... ... (кепілдік, |Мемлекет кепілдік беретін және ... ... ... ... ... дақыл өнімін сатып алу үшін |
| ... ... ... ... алу үшін кепілге берілетін дәнді ... ... ... ... ... ... және тауардың интервенцияларын |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... және ... ... беру ... |бойынша кедендік кедергілер жасау үшін |
| ... ... ... ... ... негізінде құрастырылған ... ... ... ... ... бұл жүйесі астық нарығын
баға тұрғысынан реттеудің негізін құрайды. Бұл деңгейлерде дәнді дақылдар
бағасының мониторингін және ... ... ... ... ... ... ... болуы қажет. Баға теңгерімінің бұзылуы, не инфляция
арқылы болған астық ... ... ... бағаны
қымбаттату немесе өнеркәсіптік бағыттағы өндіріс құралдарының қымбаттауын
өтеуді қамтамасыз ... ... да ... өтеу ... ... түрлерімен қамтамасыз етудің сараптамасы
көрсеткендей, ... ... ... негізгі азық-түлік түрлері бойынша
ішкі тұтынудағы отандық өндірістің үлесі 80% ... ... ... ішінде,
өңделген күріш, ас қызылшасы, бидай ұны, нан ... ... ... отандық үлесі 100%-дан асады. Ал сиыр, ... қой және ... ... ету 90%. Жалпы 2011-2013 жылдары азық-түлікті ... ... ие: ... ... 2013 жылы 973 млрд. теңгені құрады,
бұл көрсеткіш 2012 жылмен салыстырғанда 4,2% ... ... ... ішкі
тұтынудағы кейбір тауарлардың отандық өндірісі төмен деңгейде. Бұл – алма,
жеміс-көкөніс дақылдары, құс еті, ... ... сары май, ... ... Бұған қоса, агроөнеркәсіп кешенінің бәскелестігін жоғарлату
және еліміздің ... ... ... ету үшін ... ... да ... салаларына көңіл бөлінуде. Атап айтқанда,
2013 жылы ... ... 2020» ... ... АӨК негізгі
салаларын дамытудың 15 шебер-жоспарлар жүзеге асуда, соған қоса, құс етті,
жеміс-көкөніс, ауыл ... ... ... ... ... ... ... дамыту бойынша жедел-жоспарда сүтті қайта өңдейтін
өнідіріс үшін шикізат тапшылығы ... шешу ... жеке ... ... ... ... 200 дайындау пунктерін құру үшін
инвестициялық ... ... ... ... Осы ... ... дейін 563 млн теңгенің бөлінуі қарастырылып отыр. Етті ... ... ... қамтамасыз ету аясында оларға мал тасымалдау ... ... алу ... ... субсидиялау жоспарланып
отыр. Осы шараларға 2020 жылға дейін 398 млн ... ... ... ... ... мәселесін шешу аясында ... ... ... ... жаңа механизмі қарастырылуда:
2020 жылға дейін ірімшікпен сары май ... үшін ... ... ... 42
млрд теңге субсидия қарастырылып отыр; қант ... үшін ...... 10 млрд ... Ертеректе аталмыш шараның жүзеге
асуы заңнамалық базаның жоқтығынан тежелді. ... ... ... ... енгізілді.
Бұған қоса, барлық басыңқы ... ... ... ... ... ... ... алған несиелер бойынша ... ... ... ... ... ... ескіру мәселесі несие бойынша сыйақы мөлшерлемесін
субсидиялау және инвестициялық ... бөлу ... ... ... ... 5 ет комбинатының құрылысы, 135 сүт өңдеу кәсіпорындарының, 56
ет өңдеу кәсіпорындарының, 5 бағбан және көкөніс ... ... ... ... зауыты, 7 макарон өңдеу кәсіпорны және 35 жарма өңдеу ... ... мен ... ... ... ... бойынша жедел-жоспар бойынша 2020 жылға қарай
бақшалардың және ... ... ... ... ... 30,5 мың га
ұлғайтып, 39 мың га дейін жеткізу көзделіп отыр.
Жалпы, ... ... ... ... асыруға 3 122,2 млрд теңге
жұмсалмақ. Бағдарламаның жүзеге асуынан күтілетін макроэкономикалық ... ... ... ... ауыл ... ... табиғи көлемі 1,5 есеге ұлғаймақ;
2. ауыл шаруашылығында еңбек өнімділігінің 3 ... ... ... ... ... ... ... пайданың 20 % ұлғаюы;
4. негізгі азық-түлік бойынша ішкі ... 80% ... ... ... қамтамасыз ету;
5. салаға 10 трлн. теңге жеке қаржылай қаражатты тарту.
Бағдарламаның жүзеге асуы ... ... ... ... ... ... ... тартуға, бөлініп жатқан қаражаттың тиімділігін
жоғарлатуға мүмкіндік береді. Бұған ... ... ... ... ... қорғау шараларымен бірқатар мемлекеттік органдардың
қатысуымен жүзеге ... ... ... ... ... нарықтарын, елді азық-түлікпен
қамтамасыз етуге тиімді агроөнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... өндіріс үшін табиғи
ресурстарды сақтауға бағытталуы тиіс.
Мемлекеттің азық-түлік саясатының стратегиялық міндеттері ... ... ... салада – азық-түлік және басқа да ауыл ... ... ... ... ... ... ететін бәсекелік қабілетті, тиімді
агроөнеркәсіп өндірісінің ... ... ...... ... ауыл тұрғындарының өмір
сүру сапасын жоғарылату, ауылдың әлеуметтік инфрақұрылымын дамыту.
3. Экологиялық салада – аграрлық өндірістің ... ... мен ... және ... таза ... ... ... ресурстарды сақтау мен экологиялық қауіпсіз
тағам өнімдерінің өндірісі.
Әлемнің әртүрлі елдері ауыл шаруашылығы ... ... ... ... субсидиялауды қолданады. Алайда ауыл шаруашылық өнімдерінің
алдыңғы қатарлы экспортер-елдері (Австралия, Жаңа Зеландия, Аргентика,
Бразилия және т.б.) ... ... ... ... ... ... субсидиялау жүйесінде ... ... ... ... ... ... ... болады: бағаны қолдау
(АҚШ), мал басы мен гектарға төлем төлеу арқылы табыстарды ... ... ... ... ... (Бразилия). Әкімшілік ету
тұрғысынан субсидиялаудың ең ... түрі ... ... мал ... болып табылады (22(.
Экономиканың аграрлық секторын қолдау деңгейінің көрсеткіші бойынша
Қазақстан салыстырмалы көрсеткіштерде орташа ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық құрылымдарына бюджеттен
төлемдер және қолдаудың жанама шараларынан ... ... ... ... ДСҰ ... ауыл ... ... тікелей шараларынан бас тарту бойынша тенденциялар басым болып
отыр. ДСҰ-да әлемдік аграрлық- азық-түлік нарықтарында ... ... ... ... субсидияның минимальды деңгейіне ие және ... ... мен ... ... ... есебінен дамытып
отырған Керн тобының (Австралия, Аргентина, Жаңа Зеландия, ... ... ... алып отыр. Ауыл шаруашылығын тікелей қолдауды қолданбайтын
Керн тобы елдерінің ... ... бас ... ... өндіріс факторларының жиынтық өнімділігінің жоғарғы өсімін
көрсетті. Әрбір ел ауыл ... ... ... өз ... ... бұл қолдау өндірушілерді ынталандырып, егін мен малдың
өнімділігін арттырып, экспортты ынталандыруы қажет.
Әлемде ... ... ... және ... ... байланысты әлемдік азық-түлік мәселесі шиеленісетін болады.
Сондықтан да ... ... ... ... қысқа, орта,
ұзақ мерзімді мақсаттарын анықтау қажет. Жақын болашақтағы мақсат – ішкі
және ... ... ... ... ... ... ... тұтыну деңгейін қалпына келтіру. Орта мерзімді мақсат – азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз ету, елде өндіріле алатын базалық ... ... ... ... ету. Ұзақ ... мақсат – Қазақстанның
әлемдік азық-түлік нарығына шығуы. Бұл үшін ... бар: ... ... ... бойынша Қазақстан әлемде алдыңғы орындардың
бірін алады. ... ... ... ... ... ... ... шықты. Белсенді позияция ұстану нәтижесінде 1998 жылы ... ... ... ... ... ... ... атқарушы комитетінің
мүшелігіне қабылданды. Бұл елге ... ... ... ... ... халықаралық бидай нарығында ... ... ... ... ... ... ауыл ... (ФАО) ұйымына, бүкіләлемдік
сауда ұйымына кіру перспективасымен байланысты елдің сыртқы азық-түлік
саясаты әлемдік азық-түлік ... ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынаста меншікті ұлттық мүдделерді
қорғауы тиіс.
3 АЗЫҚ-ТҮЛІК НАРЫҒЫН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІ ... ... ... ... ... ... және ынталандыру
Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігінің фундаментальды негізі ... ... ... ... ... бола ... ... да оны
мемлекет тарапынан қолдау мен ынталандыру өте маңызды. Оны ... ... ... ... ... ... Енді азық-түлік нарығын
дамытудың бірнеше бағыттарын қарастырайық.
1.Азық-түлік кешенін мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... жоспарлаудан бас
тарту жағдайында оны ... ... ... сондай-ақ өндірістік
қатынастардың әртүрлі жақтарын қамтитын ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында
агроөнеркәсіптік кешенін дамыту жөніндегі салалақы бағдарламаны ... ... ... іске ... ... ол АӨК мемлекеттік қолдауының
көлемін 4,5 есеге көбейтуді көздейді және іске асыру ... ... ... ... кем емес жеке ... тарту мүмкіндігін береді. Бағдарлама
шеңберінде мемлекеттік қолдаудың ... ... ... қаржылық
институттар, инвестициялық субсидиялар алдында займдарды ... ... және ... ЕДБ ... ... жаңа
құралдары да іске асырылуда, олар жалпы АӨК субъектілерінің қаржыландыруға
қол жетімділігін жеңілдетеді. ... ... іске ... негізін құру үшін ағымдағы жылғы қаңтарда тиісті заң қабылданды.
Ағымдағы жылы АӨК мемлекеттік ... ... ... ... көлемі 148,7 млрд. теңгені құрады, бұл 2013 жылғыдан (88,4
млрд. теңге) және 2012 ... (90 ... ... ... жуық көп. ... өсімдік шаруашылығында субсидия көлемі ағымдағы жылы 2012 ... 1,4 ... (72,6 ... ... мал ... 1,5 есеге
(48 млрд. теңге) артты. Бұған қоса, ағымдағы жылы Бағдарлама ... ... жолы – 2050: бір ... бір мүдде, бір болашақ» атты
Қазақстан халқына Жолдауында ауыл шаруашылығында жаңа технологияларды
енгізу, еңбек ... ... және ауыл ... субъектілерінің
ұзақ мерзімді қаржыландыру мен өтім нарығына қол ... ... ... ... ... есебімен түзетілді. Сонымен қатар, 2015-
2019 жылдарға ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламасында (ҮИИДМБ-2) «Азық-түлік
өнімдерін өндіру» бөлімі қарастырылған, онда ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... келтірілген, тежеуші факторлары
анықталған, оларды шешу шаралары әзірленген, міндеттері мен ... ... ... ... 2020 жылға дейінгі Қазақстан
Республикасының азық-түлік қауіпсіздігі ... ... ... ... - халықтың төлем қабілеті мен жұмыспен қамтылуы деңгейінің
төмен болу проблемаларын шешу жөніндегі;
- азық-түлік ... ... оны ... ... пайдаланылатын
ресурстарға кедендік-тарифтік реттеу ... ... ... ету жөніндегі;
- азық-түлік өнімдерін тұтынудың физикалық нормаларын қайта қарау
жөніндегі;
- ... ... мен баға ... деңгейінің жоғары болу
проблемаларын шешу, сапа мен азық-түлік қауіпсіздігіне тиімді бақылауды,
нарық ... даму ... ... ... ету және ... ... ... шараларды іске асыру тиісті мемлекеттік, салалық және өңірлік
бағдарламалар шеңберінде жүзеге асырылатын болады. ... ... ... ... әзірлеу үшін Комиссия құрылды, оның құрамына
барлық мүдделі мемлекеттік ... ... ... ... ... ғылымдарының академиясы» РҚБ және Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... ... қажеттілік, әрине, ауыл шаруашылығы
өнімдерін өндірудің керекті көлемін анықтайды. Оған жету ауыл ... ... ... мен қажетті мал басын әртараптандыру арқылы
мүмкін ... ... ... ... ауыл ... ... ... әлуеті бар және республика халқын азық-түлік өнімдерінің барлық
түрімен қамтамасыз ете ... ... ... ... ... ... ... тиісті әр күніне 3600 ккал-ға қол жетпей отыр. Бүгінгі
күнде өндірілген ... ... ... ... тұр, ол өнім шеттен
келетін ... ... ... ... ... Осы тұрғыдан қарағанда
Президент қайта өңдеу өнеркәсібін дамытуды басты міндет деп ... ... ... ... ... түрде қайта өңдеуге көңіл бөлу
керектігін баса айтты. Бұл міндетті орындау үшін өндірістің осы ... ... ... ескі ... жаңаға ауыстыруға әлемдік
стандарттарға сай келетін өнім ... ... ... ... ауыл шаруаышлық шикізаты мен ... ... бір ... құру ... нарықтық инфрақұрылым құру бойынша,
ауыл шаруашылық тауарөндірушілерінің табыстылық деңгейін қолдау бойынша,
кепілдендірілген бағалар деңгейі, ... ... шешу ... ... ... Мақсатты кешендік бағдарламалар белгілі бір
мерзімге қабылданады. Олар мемлекеттік ... ... ... жүйеге
біріктіреді, сонымен қатар баға, қаржы-несие саясаты, ... ... және ... да ... ... ... ... жоққа
шығармайды. Мақсатты бағдарламаларда ауыл шаруашылық өнімдерін ... алу ... ... ... ... тәжірибе еркін нарық
жағдайында мемлекет атынан кепілдендірілген ... ... ... ... отыр. Сондықтан бұл елдерде мемлекеттік тапсырысты
орналастыру үшін ... ... ... ... ... ... бекітілетін тепе-теңдік және келісімді көтерме бағалармен
байланысты болып, оның басты ... ... ... оның ... ... ... ... ету және сатып алу бағасы айырбас эквивалентін
қамтамасыз етуі тиіс.
2. Бағалар. Нарықтық реттеу механизмінде ауыл ... ... ... ... ... ... зор. Бір ... олар ұсыныстың
өсуін ынталандырады, ал екінші жағынан тұрғындардың ... ... ... ... ... ... секторында
шаруашылық жүргізудің жаңа формалары, сұраныс шектеулілігі, өзара ... ... ... ... ... құру мен ... ... да факторлары олардың орташа сала бойынша ... ... ... ... ... Азық-түлікті сатудан
түсетін қосымша табыс өндірушілерге ... ... ауыл ... ... ... соңғы тұтынушылар арасындағы азық-түлік өнімдерін сатып алуды
жүзеге асыратын ... ... ... ... ... ... ... да АӨК салалары арасында қалыптасқан ... ... шешу – ... ... ... ... Ауыл ... дақылдарды өсірудің алдыңғы қатарлы технологиясын ендіріп,
интенсивтендіруді қолға алу керек. Бюджеттік қаржыландыруға қарамастан ... ... ... ... ... қамтамасыз ету қажет.
2014 жылы бағаның аздап өсуі байқалады, бұл ақпан айында ... ... ... ... ... Осыған байланысты нарыққа
реттеу ықпалын жасау үшін облыстардың әкімдіктері азық-түлік ... ... ... құру және ... ... ... ... 5 ақпандағы жағдай ... ... ... ... ... 88 187,7 ... ... тауарлары бар. Оның
ішінде: 16 873,2 тонна 1 ... ұн, 399,7 ... ... 993,4 ... ... 3 150,8 ... күріш, 33 932 тонна картоп, 14 387 ... 3 544 ... ... 1 753 ... қырыққабат, 266,4 тонна жұмыртқа,
246,4 ... сиыр еті, 107,9 ... құс еті, 7 177 ... қант, 4 264,1 тонна
өсімдік майы және т.б. ... ... нан ... ... мақсатында
Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі, Азық-түлік келісім
шарт корпорациясы және облыстар мен Астана, Алматы ... ... ... ... шаруашылық тауар өндірушілердің қызметін мемлекеттік ... ... бірі ... ... ... ... табылады
және оның ықпалы ең алдымен ауыл шаруашылық өнімдеріне сұраныс пен ... ... ... ... ... ... мен оларға
жоғарғы баға жағдайында мемлекет бағасы бойынша Швецияға ... ... ... ... ... ... өнімдерінің жоғарғы партиясын
сатып алады да ең алдымен тауар өндірушілерді қорғай отырып, елдің ішіндегі
нарықтық бағаны ... ... өнім ... ... жағдайда мемлекет
кепілдендірілген баға бойынша өнімнің артығын сатып алып, ... ... жол ... ... ... ... демпингтік бағалары
отандық өндіріс үшін қауіпті факторлардың ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігін жоғалтады.
Бұл келеңсіз жағдайды болдырмау үшін отандық агросекторда жеткілікті
өндірілетін ауыл ... ... мен ... ... ... ... импорттық салықтар арқылы ... ... ... ... өндірісте жеткіліксіз өндірілетін азық-түлік өнімдеріне
тапшылық көлемінде мөлшерін анықтай отырып, ... ... ... ... ... ауыл ... ... өндірушілерімен өндірілмейтін тауарлар
үшін баға сұраныс пен ұсыныс бойынша анықталуы тиіс. Сонымен қатар шетелдік
инвестициялар мен заемдарды ... ... ... емес, ауыл шаруашылығы
үшін қазіргі заманғы техника мен технологияны сатып алуға бағыттаған жөн.
Аграрлық нарық әлемдік ... үшін ... ашық бола ... да ... баға ... ... ішкі ... бәсекелік қабілетті
өнім түрлері мен топтарын нақты ... ... ... ... ... бақша, майлы дақылдар, жемістерді жатқызуға болады. Екінші топты
бағасы әлемдік ... ... ... ... ... ... өнім ... құрайды. Үшінші топты әлемдік нарықта бәсекелік
қабілетті және оларды экспортқа шығаруға болатын өнімдер ... ... ... қолдау негізінен импорттық ... ... ... ... субсидия арқылы қамтамасыз етіледі. Егер
бір аймақта әртүрлі факторлардың нәтижесінде ауыл шаруашылық өніміне баға
минимальды ... ... ... ... ... онда мемлекет
өнімнің сәйкес түрінің артығын сатып алуды жүзеге асырады. Еркін нарықтық
бағалар ауыл ... ... ... ... ... ... деңгейден төмен түседі де ұсыныс сұраныс ... ... ... өнім ... ... ... Керісінше, сұраныс ұсыныстан
жоғары болған жағдайда ауыл шаруашылық нарқын тұрақтандыру үшін мемлекет
тауар ... ... ... Осыған байланысты минимальды
кепілдендірілген сатып алу бағасы ... ... ... ... ... ... ... нарықтағы көзделмеген
және объективті ауытқулардан қорғауға ... ... ... сектордағы баға саясаты бағаны тікелей реттеу,
өнімнің нақты түрінің өндіріс тиімділігін ... мен ... ... ... пен ұсыныс әсерінен еркін нарықтық баға қалыптастыру
үйлесімінен тұруы ... ... ... үшін ... ... ... алу ... негізде және материалдық ынталандыру принципінде жүзеге
асырылуы керек. Нарықта ауыл шаруашылық ... ... ... мүмкін болмаған жағдайда мемлекет оларды жеткізу мен сатудың кепілі
болуы ... ... ... ... ... ... ... ресурстарды бөлу арқылы жүзеге ... ... ... пен ... ауыл ... өнімдерінің тізбесі, залог ставкасы
және басқа да шарттар Қазақстан Республикасының Үкіметімен ... ... ... ... ... бағадан төмен болса, мемлекет
сатып алу мен тауар интервенциясын жүзеге асырады. ... баға ... ... ... ... ... мүмкіндік туғызады және
тауар өндірушілердің табысын қорғау функциясын ... ... баға ... жағдайында теңгермешілік мәселесін
тұрғындардың төлем қабілеттілігін елеулі арттырмайынша ... ... ... алу бағасы мен бөлшек баға арасындағы ... ... ... ... ... мен ... ... қалыптасқан теңгермешілікті жоспарлы жөндеу қажет. Сонымен қатар
ірі ... ... ... қызметіне бақылау жасап, ауыл шаруашылық
шикізаты мен дайын өнімге баға ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесі нарықтық экономика
жағдайында ... ... ... ... ... көрсетілетін қомақты көмекпен байланысты екендігін көрсетіп ... ... ... табыстың 70%-і бұл мемлекеттік дотация, ЕҚ
елдерінде- 50, Канадада – 40 дәне ... 2014 ... ... ... іске ... шеңберінде өсімдік шаруашылығын
қолдау бағыттары бойынша субсидия көлемі 2,3 ... ... және 71,2 ... ... ... ... ... 2014 жылдан
бастап 1 гектарға басты дақылдардың 1,8 ... (34,3 ... ... ... сондай-ақ бидайды субсидиялаудан қайта бағдарлау шаралары есебімен
басқа басты дақылдарды қолдау елеулі болуда және еселеп өсуде. Мысалы, ... май ... ... орташа норматив 4-тен 11,3 мың теңгеге, соя 3-
тен 8,3 мың ... ... ... 4,5 мың теңгеге өскен,2014 жылы
«Республикалық және облыстық ... ... ... бар ... бюджеттері арасындағы 2014 - 2016 жылдарға арналған жалпы ... ... ... ... ... ... ... жергілікті бюджетінің базасына тұқым шаруашылығын субсидиялау
үшін 2,6 млрд. теңге берілді, 80,2 мың ... ... ... ... дана ... ... мен жүзім көшеттерін субсидиялау, 16,0 ... ... ... мен ... ... ... көшеттерін
отырғызу және 20,17 га алаңға отырызылған ... ... ... ... ... ... шығындарын өтеу жоспарлануда.Минерал
тыңайтқыштары мен гербицидтерді сатып алуға ... ... ... ... 2013 жылы 5,4 ... теңгеден 2014 жылы 15 млрд.
теңгеге дейін (2,8 есеге) және ... ... 7,7 ... теңгеден
11,0 млрд. теңгеге дейін (1,4 есеге).
2020 жылға ... ... ... жөніндегі мастер-жоспарға сәйкес
тек жоғары өндірістік қарқынды бақтар мен жүзім егісі ... ... ... га ... және 39 мың га жеткізу жоспарлануда.
2013 жылғы екінші жарты жылдықтан бастап техникалық қайта жабдықтау
мақсатында «Агробизнес 2020» ... ... ауыл ... ... ... бойынша бағдарлама ... ... ... ... ... ... 7% ... несиелік және
лизингтік мөлшерлеме субсидияланады.
Сонымен қатар, 16,25 га алаңға жеміс-жидекті дақылдар мен ... ... ... ... және 20,17 га ... ... аналық жеміс
дақылдарының аяқталмаған өндірісіне қызмет көрсету шығындары өтелген.
2014 жылы «Республикалық және облыстық бюджеттер, республикалық маңызы
бар ... ... ... ... 2014 - 2016 ... арналған жалпы
сипаттағы трансферттердің көлемі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына
сәйкес тұқымдық және көшет отырғызылатын ... ... және ... анықтауға облыстардың жергілікті бюджеттеріне 353,5 млн. теңге
берілген, бұл 330,4 мың зерттеу жүргізу және ... ... ... ... ... тексеру мүмкіндігін береді.
«Агробизнес 2020» бағдарламасы шеңберінде инвестициялық субсидиялау түрінде
мемлекеттік қолдау көрсету көзделген, бұл 2014 жылғы 1 ... ... ... ауыл шаруашылығы өндірушілерінің тамшылатып және
жаңбырлатып суару үшін жүйелер мен ... ... алу ... ... ... ... және ... тауарларына сұранысты реттеу.
Азық-түлік өнімдерінің ұсынысын мемлекеттік реттеу жүйесі ең алдымен келесі
мақсаттарға қол ... ... ... ... нарығын дамыту үшін тұрақты экономикалық ... ... ... ... ... азық-түлік қорларын қалыптастыру;
- тұрғындарды сапалы азық-түлік өнімдерімен қамтамасыз ету;
- аймақтық ... ... ... ... ... қорғау;
- нарықтық кеңістік интеграциясы.
Болашақта өнімді өткізуге мемлекеттік кепілдікті ... ... ... ... жөн: ... шарт ... – жыл басында кепілдендірілген
баға бойынша ауыл шаруашылық шикізатын ... ... ... ... ... ... ... төлей отырып, белгілі бір мерзімге
залогқа өнім қабылдау. Қазіргі ... ... ... ... кепілге қабылдау
залогтық қатынастардың әлі жетілмеуіне байланысты ... ... ... ... ... ... келесі варианттары
ұсынылуы мүмкін:
- сатып алу бағасына үстеме белгілеу;
- рентабельділіктің шекті деңгейін белгілеу;
- азық-түлік нарығындағы конъюктураға тәуелді азық ... мен ... ... ... ... ... жекелеген түрлерін тұтынушыларға субсидия беру.
5. Тауарөндірушілерге ... ... ... ... қолданылуы ішкі нарықты қорғауға бағытталған әлемдік тәжірибеде
қабылданған экономикалық шара. Кедендік салықтарды ... ... ... ... ... бәсекені жою емес, бәсеке үшін қалыпты
жағдайлар құру. Аграрлық өндірістегі маңызды ... ауыл ... ... ... және ... ... қарым қатынасын реттеу
болып табылады. Ауыл ... ... ... ... ... үлесі аз және азық-түлік тізбегінің барлық қатысушыларының
нақты ... ... ... ... ... тек ... ... тудырмайды, болашақта оның тапшылығын тудырып, елдің жалпы
төлем балансына кері ... ... ... ... ... ... ... экспорттау есебінен төленеді, ал оның
ұлғаюы сәйкесінше ... ... ... ... қысқартып,
экспортты ұлғайту қажеттілігін тудырады. Осы тұрғыда мемлекет отандық тауар
өндірушілерге қатысты протекционистік ... ... ... ... ... ... ... нарығын кез-келген
импорттан қорғау ... ... ... ... ... ... ... ынталандыру, оның тиімділігін жоғарылату ... ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі болуы тиіс. Протекционистік саясат шеңберінде
кедендік салықтар, сондай-ақ компенсациялық алымдар және импортқа ... ... ... ... ... мен ... ... өтетін импорттық азық-түлік өнімдерінің құнын ... ... ... ... ... реттеу жеткілікті икемді және
жедел емес, сонымен бірге ГАТТ-тың шарттарымен шектеледі. Ең ... және ... ... ... ... тең ... өзгермелі
компенсациялық алымдарды қолдану. Осылайша азық-түлік нарығы ... ... ... реттеумен тығыз үйлесім табуы тиіс. Отандық
өнідірісті құлдырататын арзан импорттық ... ... келу ... ... квота белгілеу орынды болып ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттің
экономикалық саясатының талаптарына тәуелді ... ... ... ... қолдануға болады. Мұндай механизм
қойылған міндетке тәуелді елдің ішіндегі ... ... ... бағасын жоғарылата немесе төмендете отырып, отандық тауарлар мен
сырттан келетін тауарлардың ... ... ... мүмкіндік береді
[23].
Ауыл шаруашылығын қалпына келтіру мен оның тиімділігін арттыру үшін
белсенді мемлекеттік қолдау ... ... ауыл ... тауар
өндірушілеріне қатысты экономикалық саясатының ... ... ... ... ... ... ... жағдайында тұрғындардың
шаруашылық қызмет пен қалыпты өмір сүру ... ... ... ... ету ... мемлекетпен жүзеге асырылатын
экономикалық, әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... асырылуы тиіс.
Ең бірінші ауыл шаруашылығы өндіріс ... ... ... ауыл ... рационалды мамандандыру, материады-техникалық
жабдықтау, өндіріс технологиясын қалпына келтіру қажет. Табыс деңгейі мен
төлем ... ... ... ... ... ... ... алуға экономикалық қол жеткізу мүмкіндігінің жоқтығы азық-
түлік қауіпсіздігіне қауіп ... Бұл ... ... ... ... ... маңызы зор. ... ... ... ... ... ... азық-түлік
өнімдеріне деген қажеттілігінің негізгі бөлігінің қанағаттандырылуы болып
табылады. Бұл үшін республикада жеткілікті ... ... ... ... ... ... ... азық-түлік
тауарларына импортты шектейтін экономикалық шаралар қабылдау қажет.
Фермерлер мен жеке ... ... ... ... ... ... қол ... үшін кооперацияның артықшылығын пайдалану
қажет. Сонымен қатар ауыл ... мен ... ... да ... ... ... ... қалпына келтіру қажет. Ең алдымен
ауыл шаруашылығы мен ауыл шаруашылығы үшін ... мен ... ... баға ... ... баға құру ... ететін бағаны мемлекеттік реттеу механизмін құрудың маңызы зор.
Қазіргі аграрлық саясаттың ... ... оның ... ... ... дер едік. Жеке тұрмыс халінің ... ... ... ... ... ... болады және ол экономикалық
дамудың маңызды факторы қызметін де атқарады. ... орай ... ... ... ... тез және ... қамтамасыз етудің маңызды
жағдайы болып табылады. Республика тұрғындарының 43 %-і ... ... ... ... ... тұрмыс деңгейі төмен. ҚР ... ... ... ... ... ... мен кедейлік
шегі сияқты көрсеткіштер ауылда ... 12,8 және 5,8%, ал ... ... және 3,2%. Орташа айлық номиналды жалақы көрсеткіші бойынша ең төменгі
деңгей Ақмола, Солтүтік ... ... ... Қостанай, Оңтүстік
Қазақстан сияқты республиканың ауыл шаруашылық облыстарының үлесінде ... ... АӨК ... тұрған өте ауқымды да күрделі мәселелердің
бірі тек ғана азық-түлік ресурстарын өндіру ... ... ... ... ... ала ... оның ... жетілдіру болып
табылады. Осы күрделі және сапалы міндеттерді шешудің маңызды ... ... ... ... ... Ал бұл процестің мәні
экстенсивті даму ... ... ... шығынды жолдан жоғары қайтарым
беретін ресурс үнемдеуші жолға көшу. ... ... ... бұл формасы
ғылыми-техникалық прогресс нәтижелерін қолдануға негізделе ... ... мен ... оның ... ... ... болады. Тауар өндіруші шаруашылық жүргізу формасына тәуелсіз ең алдымен
өндіріске жаңалық енгізуге ... ... ... ... ... ... ... етілуі инновациялық ... ... ... ... ... Инновациялық стратегия келесі
принциптерден тұруы тиіс:
- Тозығы жеткен өндірістік базаны ... ... ... бастау керек.
- Тозығы жетіп ескірген технологияға ... салу ... ... ... ... қабілеттілігін анықтайтын факторлар
(оның жаңалығы мен бағасы) инновацияның шешуші ықпалының әсеріне
байланысты.
- Орта және шағын бизнестің дамуына ... ... ... ... кіші
кәсіпорындар жаңалықты ендіруге, жаңа рыноктарға енуге бейім, әрі
икемді келеді.
- Ірі көлемдегі инвестицияны игеру ... ... ... ... ... тез ... бермейтін, ірі қаржы салымын талап
етеді.
Ауыл шаруашылық өндірісі дамыған елдер тәжірибесі ғылыми-техникалық
прогрестің бұл салада мемлекеттің ... ... бірі ... Ауыл ... ... спецификалық ерекшеліктері мен
ұйымдастыру-экономикалық мүмкіндіктерінің шектеулілігінен мемлекеттің
көмегінсіз дами ... ... да ... ... ... ғана ... осы ... реттеуді тікелей жүзеге асыруы қажет.
2. Азық-түлікпен қамтамасыз ету факторы ретінде тамақ өнеркәсібін
дамыту жолдары
Тамақ өнеркәсібінің дамуы ... ... ... ... ... ... азық-түлік проблемасын, яғни Қазақстанның басқа
елдерден азық-түлік ... ... ... ... ... критерийін екі топқа бөліп көрсетуге болады:
1. ... ... ... ... ... ... сату үшін
және жеке тұтыну мақсаты үшін ауыл шаруашылық өнімдерінің өндірісі, тамақ
өнімдерінің импорты және т.б.);
2. ... ... ... ... мен үй ... ... ... азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... және ... ... ... ... секторына
айналдыру арқылы қол жеткізуге болады. Қазіргі кезде ... ... ... азық-түлік тауар айналымының жартысынан астамы тиесілі. Ол
әртүрлі мамандықтағы сала топтарынан тұратын кешенді сала болып ... ... ... ... ... 1998 ... ... дағдарыстан
кейін өзгерді. Шикізаттық-ресурстық ... ... ... тәуелділік күшейе түсті.
Тамақ өнеркәсібін дамытуға әрқашан ерекше көңіл бөлінген. Өйткені
тұрғындардың тамақ өнімдерімен ... ету ... ... ... ... ... ... азық-түлік секторын
дамытуда оң ... ... ... ... ... ... жеткілікті дамыған нарық
сегментінен тұрады. Оның ... ... ... 800 ге ... ... ... ... кіреді. Негізгі салаларға ет
(жалпы өнім көлемінің 11(), сүт (16,4(), ... (11(), ... (20,3(), май ... (6,8(). ... ... өнімдерінің
өндірісіне 76,7( келеді.
2. Тамақ өнеркәсібінің әртүрлі субъектілерінің дамуы. Негізгі
субъектілер ... ... ... ... немесе біріккен
кәсіпорындар табылады. Шаруашылық қызмет еркіндігіне, ... ... жаңа ... формаларының ауысуымен байланысты
кәсіпорындардың қызмет етуінің нарықтық принциптері қалыптасты.
Бүгінгі күні ... ... 2830 ірі, орта және ... ... ... ... ішінде шағын бизнестің үлесі көп
– мұнда 2040 тан астам кәсіпорындар қызмет етеді.
3. Тұрғындардың ... ... ... ету деңгейі ұлғайды.
Талдау негізгі өнім түрлері бойынша республиканың ... ... ... ... ... отыр.
4. Тамақ өнеркәсібі өнімдерін өндіру көлемінің ұлғаюы [24].
2013 жылы тамақ өнеркәсібінің өндіріс ... 1172,6 ... ... бұл 2012 жылмен салыстырғанда 16 (-ға артық (сурет-10).
Ескерту: ҚР ... ... ... ... ... 10 - Тамақ өнеркәсібі өндірісінің қарқыны
Суретте көрсетіп тұрғандай соңғы ... ... ... дамудың
жағымды тенденцияларына ие. 2012 жылы 2007 жылмен ... ... 70(-ға ... Тағам өнімдерінің жеткілікті көлемін өндіру үшін
елде сапалы шикізкат ... Оның ... ... – ұсақ ... ауыл
шаруашылық өндірісінің басым болуы болып отыр. Сүттің 90( астамы жеке үй
шаруашылықтардан жиналады, бұл ... сүт ... ... кері ... тигізеді. Беларуссияда ірі сүтті тауар
фермаларымен өнімнің 90( ... ... - 40(. ... ... ... үшін ... ... сапалы шикізаттың қажетті көлемін
қамтамасыз ету ... ... ... қатар қазіргі заманғы кезеңде республиканың
тамақ саласында оның дамуына кедергі келтіретін ... ... ... «өндіру-өңдеу-сату» бірыңғай технологиялық тізбек байланысының
бұзылуы;
2. Сапалы шикізаттың тапшылығы және кәсіпорындарды айналым ... ету ... ... ... жаңарту үшін көптеген кәсіпорындардың ... ... Ұсақ ... ... ... ауыл ... ... сатып
алу бойынша инфрақұрылымның жоқтығы;
5. Ауыл ... ... ... өңдеу, сақтау және тасымалдау
мәселесінің шешілмеуі [25].
Бүгінгі күні отандық тамақ өнеркәсібі ішкі нарықты ... ... ... ... Ішкі ... болуына қарамастан
оның көлемі республиканың қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайды,
бірқатар өнім ... ... ... тәуелділік сақталып отыр. Бұл ең
алдымен ауыл шаруашылық өнімдерін терең ... ... ... ... 7 - Тамақ өнеркәсібі нарығының мөлшері (2008-2012жылдар), млрд.
тенге
|Көрсеткіштер |2008 |2009 |2010 |2011 |2012 ... |738,7 |750,5 |810,8 |897,2 |1011,9 ... |22,7 |19,9 |47,4 |68,2 |52,4 ... |214,6 |189,2 |259,1 |280,1 |293,4 ... ҚР ... ... ... негізінде құрастырылған |
Отандық тауарөндірушілерге өндірілген тамақ өнімдерін ... ... ... компаниялармен бәсекелесуге тура келеді. Алайда ... ... ... ... ... ... өңдеу мен орау бойынша
қазіргі заманғы технологияларды енгізу мен сатып алу үшін қаржы ... ... ... өндірісінің ұлғаюы қоғамдық өндірістің
құрылымын жақсартуды қамтамасыз етеді. Өйткені тамақ индустриясының табысты
дамуы ауыл ... және ... ... ... ... ... қанағаттанарлықсыз жағдайы ішкі мүмкіндіктердің
төмендеуі салдарынан бірқатар мәселелерді туғызып отыр:
- тамақ өнеркәсібін дамыту үшін база ... ауыл ... өсу ... ... ... ... ... бюджет есебінен тұрғындардың табысын жоғарылату арқылы ... ... ... жағдайында инфляцияға алып
келуі мүмкін, демек, бұл нақты табыстардың кезекті ... ... ... ... өсуін импортты ұлғайтумен ұстап
тұруға болады.
Осыған байланысты тамақ өнеркәсібін дамытудың негізгі міндеті ... ... ... ... ... мен қалпына келтіруге, қайта
өңдеуші кәсіпорындардың техникалық және ... ... ... алдын
алуға бағытталуы тиіс. Мал ... ... ... ... ... процесінің жағдайы мәз емес.
2013 жылы Ал тамақ және ... ... ... ... ... ... ... саны 1370-ке жетсе, ... ... 60-ы ... Міне осы ... өндіретін азық-түлік өнімдері өндірісінің
құрылымындағы негізгі үлес астықты қайта өңдеу, сүт, нан және нан-тоқаш,
етті қайта ... ... ... тиесілі. Ауыл шаруашылығы және
азық-түлік өнеркәсібінің өнімін ... ... ... көлемі 930 млрд.
теңгені не болмаса 5,5 ... АҚШ ... ... ... ... бойынша ет өндіру көлемі 2013 ... ... % (898,9 мың ... тиісінше сүт – 2,6%
(5020,1 мың тоннаны), жұмыртқа – 9,7% (4272,5 млн.дананы) артып отыр.
Өнімдерді өндірудің елеулі өсімі ... ... ... ... ... 2014 жылы 10 % (323,8 мың ... сүт – 15% (903,3 ... ... – 17 % (3038,6 ... ... ... өнім ... ұлғаюы айтарлықтай байқалуда. Қайта өңделген
еттің үлесі 3,2% (295 мың тоннаға) артты, сүт өткен жылдың деңгейінде ... мың ... ... ... ... ең ... ... Алматы, Шығыс
Қазақстан, Қарағанды және Батыс Қазақстан облыстарына тиесілі.
Көптеген кәсіпорындардың қызметі шикізатпен және ... ... ету ... ... ... отыр. Еліміздің оңтүстік
және батыс аймақтарындағы кәсіпорындар өз ... ... ... ... ... 4 ірі ет ... жұмыс істемейді. Атырау
және Маңғыстау облыстарында етті ... ... ... ... ... ал
Қызылорда және Жамбыл облыстарында қуаттылығы орташа бір-бір ... ... ... өтпелі кезеңде ет индустриясының алпауыттары -
Семей, Қарағанды, ... ет ... ... зардап шекті.
Отандық өнімдердің бәсекелік қабілеттілігін ... үшін ... ... ... ... өнім ... ... бойынша шаралар қабылдау қажет.
Өйткені республикада қазіргі кезде отандық экономиканың импортқа ... ... ... ... мәліметтер бойынша ... ... ... 95%-і, ... ... 57%-і, ... ... 42%-і, консервіленген еттің 40%-і, шұжық өнімдерінің ... ... 34%-і, сүт ... 19%-і ... үлесіне тиеді.
Осылайша тамақ индустриясын дамыту стратегиясы ең алдымен тауарлар
нарығындағы оның тиімді ... ... ... үшін ... ... жеткілікті дамыған өндірістік инфрақұрылымға ие екендігі болып
табылады. Соңғы ... оны ... ... ... қалып отыр. Бұл
жағдайдан ... бір жолы бұл ... ... ... ... интеграция – бұл бір жағынан қоғамдық еңбек
бөлінісімен және ауыл ... ... ... ... ... ... мен өнеркәсіп өндірісі арасындағы өзара қарым-қатынастың
қажеттілігімен байланысты экономикалық процесс. Нарыққа ... ... ... ... ... ету ... ... және вертикальды байланысқан бірлестіктер шеңберінде
өндірушілер мен ... ... ... ... қол ... ... ... жолға қоюдың екінші жолы маркетинг
принциптері негізінде осы ... ... ... табылады. Бұл кезде
біріншіден, экономикалық жұмыс нәтижесі табиғи ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсібінің кәсіпорындары үшін
шикізат ауыл шаруашылық тауар өндірушілерімен өндіріледі. Екіншіден, тамақ
өнімдері алғашқы ... ... ... ... жатады.
Олар қажетті көлемде және ассортиментте өндірілуі тиіс. Әдетте тамақ
өнімдері тез ... ... ... ... ... ... өндіру
мен өткізуде жеткізудің оперативтілігін, ... ... ... ... ... ... ету қажет. ... ... ... ... жеткізудің бірқалыпсыздығы. ... ... ... бір ... екі рет ... ... ... – тұрақты, ет шаруашылығында белгілі бір ... ... ... ... кәсіпорындарында өндірістің
маусымдылығы. Бесіншіден, АӨК кәсіпорындарында меншік пен ұйымдастыру-
құқықтық ... ... ... ... ... ... маркетинг жөніндегі мамандар өндірістік циклдың ерекшеліктері мен
шикізат саласында өндірістің маусымдылығын, тұтынушылардың сұранысын, тағам
өнімдерінің ... ... ... етуінің тиімділігін анықтайтын
басқа да ... ... ... ... ... ... ... оның
жеткілікті түрде қалыптаспағандығын куәландырады. Сондықтан да тағам
өнімдерінің нарығын дамыту бірнеше кезеңдерден ... ... Ауыл ... өнімдерін өткізудің тиімді жүйесін құру;
2). Ауыл шаруашылық өнімдерін ... ... мен ... ... ... байланыстарды дамыту;
3) импорталмастырушы, бәсекелік қабілетті тамақ өнімдерінің өндірісін
ұйымдастыру.
Бірінші кезеңнің ... ауыл ... ... өндірушілерімен тамақ
және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары үшін шикізатты ... сату ... құру ... ... Бұл ... егін және мал шаруашылығының
тауарлық ресурстарының өсімін қамтамасыз ету, ... ... ... ... көпканалды жүйесін қалыптастыру қажет. Бұл міндеттердің орындалуы
Қазақстан үшін өте өзекті, өйткені егін ... ... ... ... ... және мал шаруашылығы өндірісінің 85%-і жеке үй шаруашылықтарында
өндіріледі. Алайда ауыл ... өз ... ... ... үшін ... ... жоқ. ... жағдайда объективті
қажеттілік болып бірыңғай технологиялық тізбекке ауыл шаруашылық ... ... ... ... өнеркәсібінің кәсіпорындарын,
көтерме және бөлшек сауданы біріктіретін салааралық интеграция қажет. Бұл
АӨК-нің қалыптасу тиімділігін арттырады.
Екінші кезеңде ауыл ... ... ... ... мен ... ... ... байланыстарды дамыту қажет. Бұл кезеңнің мақсаты
республика тұрғындарының қажеттілігін минимальды шығындармен жоғары сапалы
тамақ өнімдерімен толық қанағаттандыру. Бұл ... екі ... ... ... ... ... шегінің нормативті мәніне дейін нарықты
тамақ өнімдерімен толықтыру;
2. Өнімді өндіру мен сату ... ... ... ... ... ... жүйесін қалыптастыру.
Бұл міндеттерді орындау үшін ... ... ... ... өнеркәсібі кәсіпорындарын жеткілікті ... ... ету, ... ... ... ... ... кезеңнің мақсаты бәсекелік қабілетті, импорталмастырушы тағам
өнімдерінің өндірісін ... ... ... Бұл ... қол ... ... міндеттер орындалуы тиіс:
- кәсіпорындардың инновациялық белсенділігі мен ... ... ... қол ... және ... мал және егін ... ... ... өңдеу
технологиясын жетілдіру;
- тамақ өнеркәсібі ... ... ... ... қазіргі заманғы жоғарғы тиімді өндірістік
инфрақұрылымды құру;
- ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету;
- тамақ өнімдері нарығының отандық тауарлармен толығуын арттыру;
- бәсекелік қабілетті отандық тамақ ... ... ... тиімді жүйесін құру;
- тамақ өнеркәсібі кәсіпорындарымен менджмент пен ... ... ... ... ... өнімдерінің ішкі нарығын қорғау.
3.3 Азық-түлік нарығын дамытудың стратегиялық бағыттары
Біздің ... ... ... ... ... жоғары
монополизация жағдайында өнім өндіруді реттеуші нақты сұраныс емес,
керісінше - ... және ... ... ... ... ... қажеттіліктері мен талғамдарын калыптастырды.
Мұндай жағдайда өндірушілерде іс жүзінде ... ... ... ... жоқ, ол ... жағдайдың өзіңде сыртқы нарықта сатылатын
өнімге қатысты шешілетін еді. Нарықтық ... ... ... бұл
мәселе біздің елімізде, әрине, бірден өткірлене түсті, және де оның шешімі
өндірілетін және тұтынылатын тауарлардың бәсекеге ... ... мен ... ... ... ... ... барлық субъектілерінен
талап етілді. Осымен байланысты қазіргі заман экономикасында ... ... және ... ... ... жоғары пайда алу мақсатында нарықта өзінің позициясын
нығайту үшін өндірілген тауарлардың ... ... ... ... ... ... мен ... прогресс ықпалымен
бәсекенің кең таралғандығы мен катаңдығы өндірушілерден бәсекеге қабілетті
жаңа тауарлар мен оларды өткізу ... ... ... ... ... бір өнім ... ... бірнеше түрлерін шығару
тиімді деп есептеледі. Қаншалықты өнім ... ... көп ... ... ... ... ... алу вариантын табу ықгималдығы көп
болады.
Өнімнің бәсекеге қабілеттілігін көтеру міндетін шешуде жылдан ... жаңа ... ... мен ... ... ең ... мәнге ие
болуда. Осыған байланысты кез келген кәсіпорында осы ... ... ... өте ... ... жаңа нарықтары шешуші
түрде тауардың бәсекеге ... және ... ... ... ... ... болатын құрылымдық өзгерістердің негізгі
тенденциялары — бұл контрагенттерді ... ... пен ... ... ... бір ... ... Сонымен, ауыл шаруашылығы
шикізатының көтерме нарығында кіші ... ... мен ... ... ... негізінен АҚШ-та, Канадада,
Австралияда ірі ферма-фабрикалар күннен күнге көп дәрежеде ығыстырып
шығаруда.
Ауыл шаруашылығы ... мен ... ... ішкі ... ... оның ... ... жағдайларының елеулі өзгерістеріне
алып келеді. Агроөнеркәсіп нарығында мемлекет ... ... ... ... ол ... ауыл ... шикізаты нарығына әсер етеді, ал бұл
арқылы жанама түрде азық-түлік нарығына әсер етеді. Мемлекеттік сатып ... ... ... сату ... ... ... агент ретінде, ол
нарық құрылысын өзгертеді. Ірі көтерме сауда ... құра ... ... қызметтерін бақылау арқылы, мемлекет нарық жұмысының жаңа ұйымдық
нысаны болып есептеледі. Сонымен ... ауыл ... ... бағаларын реттеу арқылы баға құруға ықпал етеді. Ауыл шаруашылығы
шикізаты мен ... ішкі ... ... ... ... ... арқылы өнеркөсіптік және сауда компаниялары аграрлық
нарықтардың жұмысын ... ... ... әсер ... ... ... сату сферасындағы вертикальды интеграция
әдетте екі нысанда ... ... ... және контрактация. Толық
вертикальды интеграция кезінде ... ... ... бөлу циклінің
әртүрлі сатыларында болғанына қарамастан, бір меншік иесіне ... ... ... ... кіші ауыл ... өндірушілерін
ірі өнеркәсіптік (сауда) капиталымен алмастыру жүргізіледі. Контрактылық
вертикальды интеграция кезінде тікелей нарықтық ... ... ... ... ... ... нығаюының негізгі шартына мемлекеттік сатып
алудың өсуші көлемін жатқызады. Мемлекеттік сатып алудың төмендеуі өндіріс
көлемін төмендетеді, капиталдың ... ... ... ... ... ... Сондықтан аграрлық нарықты қалыптастыру мен дамыту шараларының
бірі мемлекеттік сатып алудың өсуі болып табылады.
Нарықтық қатынастардың экономикалық ... ... ... ... Соңғы жылдары баға эквиваленттері ауыл шаруашылығы
пайдасына ... жүр. ... ... ... ... мөліметтері бойынша, 1991-1999 жылдары өнеркәсіп өнімдерінің
бағасы ауыл ... ... ... ... ... өсті. Өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық өнімдері бағаларының
диспаритеті ауыл ... ... ... ... бірі болып ... ... ... ... ауыл ... ... ... кеңінен жайылған
бартерлік келісімдер кезінде анық көрініс табады. Ауыл шаруашылық тауар
өндірушілері жанар-жағар май және ... ... алу үшін ... ... болмаса да егістікте жұмыс істеу кезеңінде олар үшін ... ... тура ... ... ... мен ... өнімдерінің эквивалентсіз
айырбасы кәсіпорынның қаржылық жағдайына елеулі түрде әсер етеді. ... ... ... ... ... алынған мұнай өнімдерінің
әрбір тоннасына 210 АҚШ долларын жоғалтады.
Ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасының олардың сатылу ... ... ... ... ... азық-түлік нарығындағы өзгерістерді сипаттай отырып,
ауыл шаруашылығы ... ... ... ... мен нарықтық
агенттер арасындағы маңызды ... ... ... болады.
Ауыл шаруашылық өнімдері нарығын дамытуда көтерме ... ... роль ... ... Қазіргі заманғы көтерме ... бар, ... ... ... ... мен ... ... қамтитын тауар айналымының арнайы механизмі.
Көтерме нарық сату-сатып алумен айналыспайды, оның міндеті — тауар
айналымы процессін жылдамдату, оның барлық ... ... ... ... реттейді, ғимараттар, құрал-жабдықтар беру ... ... ... ... қатысушыларға жағымды жағдайларды
қамтамасыз ету. Осы көзқарас бойынша, республикада ... ... ... ... ... ... шарттылық деп атауға болады.
Ауыл шаруашылық өнімдерінің ішкі нарықтарын дамытуда негізгі орынды
тауар биржалары алады. Ауыл ... ... ... ... тартымдылығы өнімдердің саудаға жеткізілуінің міндетті емес
екендігі болып ... ... ... ... ... ... 5%-тен 10%-ке дейін және 90-95% фьючерстік жөне форвардтық
келісімдер жасалады. ... ... ... ... ... ... санының азаюы байқалуда. Егер 2000 жылы республика бойынша 16 ... бар деп ... 2002 ... ... ... тек 14 ғана қалды.
Біздің көзқарастарымыз бойынша тауар биржаларының ... ... ... нақты заң және нормативтік актілерінің жоқтығы;
-.тауар биржаларының нашар жарнамалық қызметі;
- тауар биржаларынан тауар өндірушілердің алшақтығы;
- биржа ісіндегі арнайы мамандардың ... ... ... ... ... ауыл ... өнімдері
нарығын дамытуға белгілі бір үлес қосады.
Жалпы республика бойынша нарық ... даму ... ... ... ... алу ... ... нормативтері
ұйымдастырылып жатыр. 1999 жылдың соңында елде осындай 939 ұйымдар жұмыс
істейді.
Бірақ әрекет ... ... ... ... ... ... ... реттеуші сәйкес зандық және ... ... ... кету ... ... ... парламенті
қабылдаған "ауыл шаруашылығы серіктестіктері және олардың ассоциациялары
туралы" заң кооператив негізіндегі ауыл шаруашылық ... ... ... ... мен ... ... мүмкіндік береді деп
үміттенеміз.
Ауыл шаруашылық өнімдері нарығын жетілдіру ... ... ... ... ... ... болып табылады. Ауыл
шаруашылық өнімдерінің өнеркөсіптік қайта өнделуін дамыту ... ... ... ... жағынан шикізатты сату емес, дайын өнімді сату
пайдалы. Осы жағдайда көліктік шығындар елеулі түрде қысқарады.
Өңдеуші көсіпорындар жүйесін ... ауыл ... ... ... ... аграрлық нарықты дамыту үшін жақсы
жағдайлар құруды ... ... ... шаруашылығы дамуындағы глобальдық тенденцияларды талдау ... ауыл ... ... іріленуі, шоғырлануы мен мамандану
тенденциясы ... ... Бұл ... ... ... мен агроөнеркөсіп кешенінің дамуына әсер етеді. Ол өңдеуші
кәсіпорындары бар ауыл шаруашылығы мен ... ... ... ... ... ... сол, ... горизонталдық да,
вертикалдық да интеграция қажет, өйткені ауылдық жерлерде өнім өндірісі
процесінде 40-тан 60%-ке ... ... ... ... ... ... құрылымдарды кооперативтік құрылымға
айналдыру қажет. Мұндай ұйымдық ... ... ... ... ... ... ... әрбір бөлімдердің шаруашылық жүргізуге
қатысуындағы үлесіне байланысты бөлістіріледі.
Агроөнеркәсіп кешеніндегі кооперация ... ... мен ... ... кооперативтерін құрумен ... ... ... күнде олар жабдықтау, сатып алу-өткізу, ... ... ... ... көп ... ... шегуде.
Шаруа қожалықтары мен ауыл ... ... ... ... ... ... ... бірлескен іс-әрекетке мүше болуға ... ... ... ... ... тең құқылығы және ... ... ... ... ... ... кооператив мүшелеріне есеп берушілігі;
* пайлық салымдар есебінен біріккен меншік құру міндеттілігі;
* еңбек және мүлік салымдарына, ... ... жер ... ... ... арасында баланстық пайларды бөлуді жүзеге
асыру;
* арендаға тең құқылық және ... ... ... ... ... мүшелерінен сатып алуға тең құқылық;
* кооперативтің барлық мүшелерінің ... ... ... ... ... ... жақтардың өзара міндеттері белгіленетін келісім-шарттар ... ... ... ... ... және ... жалпылығына байланысты ауылдық
кооперативтердің келесідей түрлері құрылуы қажет:
- ... ... ... қолдану үшін техника және
құрал-
жабдықтармен жабдықтау;
- ... ауыл ... ... ... ... ... өндеу;
агрохимиялық және мал дәрігерлік (ветеринар) қызмет көрсету.
Кооперативтердің іс-әрекеттерін үйлестіру және үздіксіз ... ... ету және ... ... үшін ... және ... ... ассоциациялар құру қажет. Болашақта мұндай
ассоциациялар дамыған инфрақұрылымы бар толыққанды ... ... ал ... ... ... ... немесе
корпорация нысанындағы жеке дербес кәсіпорындар ... ... ... ... ... ... негізгі
тірегі негізінен аудандарда шоғырланады, өйткені аудандарда біртиптік ауыл
шаруашылық құрылымдары, соның ішінде ... ... ... ауыл ... ... ... ... өңдеу жұмыстарын оның
өндірісіне жақындау орналастыру керек. Бірақ технологиялық ... ауыл ... ... барлық түрлерін әрбір ... күші ... ауыл ... ... мен ... ... процесін аудандық деңгейден бастау қажет. Сонымен ... ... ... бір ... ... мүмкін емес, өйткені бұл үшін
дайындалған кадрлар мен қажетті ... және ... ... ... ең алдымен артықшылығы бар ... ... алу, ... ... ... осы ... ... барлық қажетті ұйымдастыру
шараларын жүргізу, қаржыландыру көздерін анықтау қажет.
Ауылдағы басымдықтарды айқындағанда біз бір ... ... ... жөн: ... жерде, әсіресе суармалы өңірлер мен халық тығыз
орналасқан жерлерде жеке кәсіп еткендерге қолдау жасай отырып, күш-қуатты
бірігіп пайдаланатын ... ... ... ... баса ... керек.
Осы міндеттерді шешу үшін ауыл шаруашылығы мен агроөнеркөсіптік
өндірісті дамытудың ... ... ... ... ... ... ... қазақстандық ауыл
шаруашылығы өнімін өндірушіге экономикалық жағдайлар туғызудың ... ... қай елде ... ... ... ... әсіресе ауыл
шаруашылығы өнімдерінің нарық жағдайындағы ... ... ... ... ... ... ... әлемдік
экономиканың бұлжымас қағидасы. Бұған дәлел ретінде ... ... ауыл ... ... ... ... тәжірибесін келтіруге
болады.
Осы қағидаға негізделген экономикалық жағдай туғызу ... - ... ... ... ... көмек беру, алынатын салық мөлшерін
төмендету, уақытша тежеу, өндірілетін өнімді сатып алу, ... және ... ... ... ... мемелекеттік реттеу, саланы еңбек
өнімділігі жоғары, бағасы төмен жанар жағар майды аз ... ... ұзақ ... ... ауыл шаруашылығындағы қаржылық-экономикалық жағдайларын
сауықтандыру мақсатында келесідей ... ... ... ... ... және ... ... инвестицияларын ынталандыру;
2.Азық-түлік өндірісін жылдам өсіру және халықты жұмыспен қамтамасыз
ету мақсатында аудандардағы агроөнеркәсіп өндірісінің артықшылығы ... ... ... ... ... ... инвестициялау
арқылы ауыл шаруашылық өнімдерінің өндірісіне мемлекеттік инвестициялық
қолдау механизмін жетілдіру;
3. Ауыл ... ... мен ... өнімдерін мемелекеттік сатып
алуға бөлінген бюджеттік қаржыларды пайдалану ... ... ... ... ... өндірушілерінің нарықтағы бәсекеге
қабілеттілігін көтеру және олардың қаржылық ... ... ... ... және ... ... ... баға
паритетін белгілеу маңызды.
Қазіргі кездегі маңызды және ... ... ауыл ... мен ... ... көсіпорындарын техникамен және құрал-
жабдықтармен қамтамасыз ету болып табылады. Қазіргі ... ... ... ... ... жағынан әбден тозығы жеткен, жыл бойына 2-3 ... ... 9-10 ай ... қарап тұратын техниканы қолданып, сапалы,
өзіндік құны төмен өнім өндіру мүмкін емес. Сырттан ... ... ... өте ... ауыл ... ... оларға қажет қосалқы
бөлшектерді ұдайы шетелден ... тура ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығы
техникаларының шетелдік импорты бүгінде ... ... ... ... ... ... ... жағдайларға техниканың бейімсіздігі. Сондықтан
мәселені шешудің ең ... жолы ... және ірі ... ... ... ... ауыл шаруашылық машина құрылысын
қалпына келтіру және құру болып есептеледі. Әрине, бұл үшін ... ... ... мен ... ... саясаты болуы
керек.
Мемлекетімізде әлемдегі ауыл шаруашылығы техникасын жасаудың ... ... ... ... жаңа ... ... ... қолдану аясы жергілікті жер ... ... ... ... түрі көп ... ... жасап
шығару, оларды шаруа қожалықтарына лизингке беру мәселелерін жедел ... тура ... Оған ... ... ... ... жерге орналастырылатын құрамаларын жасау керек.
Сонымен қатар жергілікті жағдайларды есепке алу ... ... ... ... және ... ... ... Елде арзан жұмысшы күші мен арзан шикізат пен ... ... ауыл ... ... құны ... ... ... мен
модельдер құнынан өте төмен болады. Арзан отандық техниканың көп болуы ауыл
шаруашылығы кәсіпорындарына несиеге ... мен ... ... жергілікті ауыл шаруашылығы қаржылық ұйымдарынан лизингке алуға
мүмкіндік ... Ал ... ... ... келетін болсақ, олар үшін
аралас сауда көсіпорындарынан жеңілдетілген көтерме баға бойынша импорттық
кұрал-жабдықтарды ... алу ... ... болып келеді.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, бір де бір ел "таза түрдегі" еркін
нарыққа ие емес, ал ... ... ... ... қажет етеді. Мемлекеттік реттеу шараларының жүйесі өзіне көптеген
байланысты, тікелей және ... әсер ету ... ... ... ... роль ... тауар өндірушілерді шетелдік агроөнеркәсіп өнімдерін
жеткізушілерден қорғау механизміне ... ... ... ... ... ету — ... маңызды міндеті. Отандық ауыл
шаруашылығы өндірісін жалпы халық шаруашылығы бойынша ... ... ... ... ... етеді.
Аграрлық саланы сауықтандыру барлық экономикаға жағымды әсер етеді,
оның күрделі дағдарыстан шығуына көмек береді. Мәселен, Халықаралық ... ... ... ... ... ауыл ... ... тек 1%-ке ғана өсуі басқа салалардың өздерінің өндірісін ... ... ... ... ауыл ... ... ... дамыту
өте күрделі, экономиканың басқа салаларына қарағанда дағдарыстық ... ... және өте қиын ... Елде ... ... қолдау
қажеттілігі аграрлық өндірісті дамытуға және оның бәсекеге ... ... ... қолдануды талап етеді.
Отандық өнімдердің бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуі бірнеше
себептерге байланысты. ... ... ... ... үшін ... ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасының өсуі. Екіншіден, қайта
өңделген ауыл ... ... ... технологиясының жетіспеушілігі.
Сондықтан аграрлық саланың бәсекеге қабілеттілігін дамыту стратегиясы
азық-түлік өндірісі мен экспорты аумағында ... ... ... ... ... ... қажет.
Ұлттық ауыл шаруашылық өнімдері нарығын дамыту стратегиясы келесідей
мақсаттарға жетуге бейімделуі керек:
* отандық ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы шикізаты мен азық-түліктің бсекеге қабілеттілігін
көтеру және ... ... ... ... ... азық-түліктік қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
• ауыл шаруашылық өндірісін мемелекеттік ... ... ... ... қол ... үшін келесідей міндеттерді шешу керек:
Біріншіден, тұтыну бюджетінің нормаларына дейін ... ... ... ... төлем қабілетті сұранысты өсіру
негізінде ... ... ... ... жетілдіру;
Екіншіден, азық-түлік нарығын ұйымдастыру жүйесін қалыптастыру;
Үшіншіден, нарық субектілерінің мүдделері мен жауапкершіліктерінің
үйлесімділігіне негізделген экономикалық қатынастар механизмін қүру;
Төртіншіден, ... ... ... ... және ... ... түрлерінің экспортын мемлекеттік колдау шараларын жасау;
Бесіншіден, азық-түлік нарығында оның конъюнктурасы өзгерістеріне өз
уақытында әсер етуге ... ... ... мониторинг ұйымдастыру.
Нарықтық қатынастарды қалыптастыру ... ... ... ... ... сферада елеулі түрде ұзақ мерзімді алады.
Сондықтан экономикалық қатынастар жүйесі ретінде ұлттық аграрлық нарықты
құру - өте ... ... ... ішкі ... толығымен қамтамасыз ету және
экспорттық потенциалын қалыптастыру деңгейіне дейін жеткізу ауыл шаруашылық
өнімдерінің тек жекелеген түрлері(дән, картоп, ет, сүт) ... ғана ... Ал ... ауыл ... ... қажетті деңгейге таяу болашақта
жете алмайды және импортталады.
Қазақстандағы өндірілетін ауыл шаруашылығы өнімдерінің нарығында
қалыптасқан жағдай ... пен ... ... мәселесін шешу
қажеттілігін көресетеді. Азық-түлікке деген төмен ... ... ... ... ... ... факторлардың бірі болып табылатындықтан,
жиынтық ... ... ... ұлттық нарық сыйымдылығы кеңейту негізгі
шара болып табылады. Халық сұранысын қолдау саласындағы стратегиялық бағдар
минимальды тұтыну бюджетін өсіруге ... ... ... мерзімділігі мен оны сатудан түскен
табыс мерзімділігі ауыл шаруашылық ... ... ... бойынша едәуір несиелерді бөлуді талап етеді. Жағымды және жағымсыз
табиғи жағдайларға ... ауыл ... ... ... қажеттілігін тудырады. Осы жоғарыда келтірілген мәселелермен
қатар кестеде стратегиялық бағыттар және оның ... мен ... ... ... ... (кесте-8).
Кесте 8- Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы өнімдері нарығын
дамытудың ... ... ... ... ... ... |
|1. ... |1. ... |1. ... ... ... |нарықтарды ауыл |табиғи және ... ҒТП ... ... |шаруашылық |экономикалық ... ... ... ... |2. Өнім өндірудің ... ... және ... ... ... жүйесін |
|тұрақты ... ... |2. ... ... ... ... ... ... |3. ... маманданған|
|қамтамасыз | ... ... ... өнімдерді |
|етуге қол | ... ... үшін және оны ... | |3. ... ... механизмін жетілдіру|
| | ... ... ... ... |
| | |сай ... ... ... ... ... |1. ... |1. ... ... ... ... ... ... және ... ... үшін ... өсуін|қайта өндеу бойынша |
|өткізудің |және ... ету ... алу ... ... тауар |2. Өнімді еткізудің |пункттерін құру ... ... ... жүйесін |2. Дайындау,сақтау және |
|қалыптастыру|қамтамасыз ... ... ... ... |
| ... ... | ... |
| ... | ... ... |Өнімге |1. ... орта |1. Кіші және ... ... ... ... |орта кәсіпкерлікті ... ... |2. ... ... ... ... ... әрекетін |2. Аймақтық ... ... ... ... ... |3. ... |монополияға қарсы ... ... - ... ... ... | ... тізбегінде |нығайту ... | ... |3. ... ... |
| | ... ... |
| | ... | |
| | ... | ... Ауыл ... |1. ... |1.Белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |аймақтарын бөлу |
|шетке шығару|халықтың ... ... ауыл |2. ... |
|мен әкелу |сапалы өнімдерге|шаруашылық ... ... ... |деген сұранысын |өнімдерімен толтыру |ұйымдық-экономикалық |
|аймақаралық ... |2. ... ... ... |
|байланыстард|қанағаттандыру |байланыстарды | ... ... | ... ... | |
| | ... | |
| | ... жүйесін | |
| | ... | |
| | | | ... ... |1. ... |1. Жоғары сапалы ... ... ... ... өндеу |
|алмастыратын| ... ... ... ... | ... ... игеру |
|қабілетті | ... ... |2. ... |
|ауыл | ... ... ... ... | |2. ... ... |
|өнімдерін | ... ... ... ... ... | ... |3. Өнімдер импортын|
| | ... ... ... және |
| | |3. ... ... ... |
| | ... мен | |
| | ... ... | |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | |ету | ... ... ... |1. ТМД елдерімен |1. ТМД және алыс шетел ... ... ... ... ... ... ... |байланыс-тарын ... ... ... ... ... |
| |н ... Алыс ... жетілдіру |
| ... ... |2. ... бәсекеге|
| |өнімдері ... ... |
| |мен ... |байланыс-тарын |дамыту үшін |
| ... ... және ... ... |
| ... |3. ... ... іске асыру |
| ... ... |3. ... |
| ... |өнімдерінің бәсекеге|ынталан-дырудың |
| | ... ... ... |
| | ... |жасау және ... ... |
| | |4. ... |4. ... сыртқы |
| | ... ... ... ... | ... | |
| | ... | |
| | ... өндеу | ... ... ... құрастырылған ... ... ... ... бірнеше мәселелерді шешуге тура
келеді:
1. ауыл шаруашылығында ұлғаймалы ... ... ... үшін, оның
экономикалық және әлеуметтік сауықтандырылуы үшін экономикалық жағдайлар
құру:
* ауыл ... мен ... ... ... оптимальды баға
қатынастарын орнату, жеткізушілердің бәсекесін дамыту арқылы ... жою, ... ... ... ... шектеу, ауыл
шаруашылық тауар өндірушілері мен материалдық-техникалық ресурстарды
жеткізушілер арасындағы келісімдік ... ... ауыл ... ... ... ... ... өткізуге нарықтық
инфрақұрылым құру арқылы кепілдеме беру. Бұл ... ... ... ... ... шешіледі;
* нарық тепе-тендігін және баға ... ... тұру ... нарықты реттеу агенттігін құра ... ... ... алу интервенцияларын жүргізуді ұйымдастыру.
2. Елдің аймақтары арасында тауар ағымын ұйымдастыру:
* Басқа ... ... үшін өнім ... ... ... тауарлық аймақтарын дамытуға мамандануды тереңдету;
* Нарықты толықтыруды қамтамасыз ететін өндіруші және ... ... ... ... ... ... азық-түліктік тәуелділікті төмендету:
* Отандық тауар өндірушіні қорғауды қаматамасыз ететін икемді кедендік
саясат құру және ... үшін ауыл ... ... ... бағалар
орнату;
* Елде елеулі түрде өндірілетін ауыл шаруашылық тауарларының импортына
квоталар қою, сыртқы сауда ... ... ... ... ... ... жүргізетін мемлекеттік сауда ұйымдарын құру.
Азық-түлік нарығының қызметін зерттей келе оны ... ... ... көрсетуге болады:
- нарықтық сфераның маңызды пропорцияларын, тауарлы өндіріс ... ... ... ... ... ... ... тәртіптеудің тиімді ұйымдастыру формаларын,
өткізу мен сауданың объективті формаларын таңдау;
- нарықтық ... ... ... ... ... ... реттеудің басты рөлі азық-түлік нарығының тепе-теңдігін
сақтаудан ... Бұл ... ... ... толық
қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Бұл ... ... ... ... баға ... ... бекітілген нормативті базасын құру;
-ауыл шаруашылық тауарөндірушілеріне нарықтық инфрақұрылым жүйесі мен
көтерме ... ... құру ... өнім өткізуді кепілдендіру;
- тарифтік квоталарды қолдана отырып, импорттық түсімдерді реттеу;
-баға деңгейін ... үшін ... және ... алу ... ... азық-түлік нарығының тиімді және тұрақты қызмет ету үшін белгілі
бір жағдайларды қалыптастыру мақсатында нарық коньюнктурасын ... ... ... өнімдер нарығында экономикалық қатынастарды
қалыптандыруға бағытталған шаралардың бірі ... ... ... Бұл ... ... және қаржылық шығындарды
талап етеді. Сондықтан көтерме азық-түлік нарықтарының инфрақұрылым
объектілерін, өнімді ... ... оны ... ... ... ... ... қатысуы қажет.
Ұсақ тауарлы үй шаруашылықтарында өндірілетін негізгі өнімдердің
нарығын реттеу өз алдына үлкен мәселе. Мұнда ... ... ... ... пен ... бағдарлама қатысушысының мүдделері
үйлесім табуы тиіс. ... ... ... ... ... ... бөлу жолымен қойылған мақсатқа қол жеткізуге болады. Ал
тауарөндірушілер белгілі бір ... ... ... ... ... ... етеді. Бірмезгілде бағдарлама қатысушысының да
қажеті қанағаттандырылады, ол ... ... ... шараларына
қол жеткізе алады, бұл оның ұдайы өндірісін қамтамасыз етеді және өнімді
өткізу кепілі бола ... ... ... ... ... ... ... дағдарыстан шығу жолдарының себептерін ... ғана ... ... ... микродеңгейде — шаруашылық жүргізуші
субъектілердің деңгейінде іздеу керек. Ауыл шаруашылығының ... тек баға ... мен ... ... ... емес ... ішіндегі қарама-қайшылығынан келіп шығады. Бастысы,
кез ... ... ... тиімділігін көтеруге қызығушылық білдіретін және
осы үшін әртүрлі ұйымдық, маркетингтік, ... және ... ... ... ... тырысатын ... ... бар ... ... табысты модернизациялау үшін ... ... тән, жаңа ... ... ... ішінде
кооперативтер құру зор маңызға ие. Олар ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді. Осы кезеңге дейінгі ... ... ... ...... қолдаудың қажеттілігі, мұнсыз нарықтық кезеңде ауыл шаруашылығы
үшін жағымды экономикалық ортаны қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... ... емес.
Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... шешу үшін ... ... ... ... ... оның мақсаты агроөнеркәсіп
кешенін экономиканың бәсекеге қабілетті секторына айналдыру үшін тұрақты
және ... ... ... көрсету болуы керек. Мемлекеттік саясат
кооперацияның жаңа ... ... ... ... ... ... экологиялық таза өнім өндірумен байланысты
қазіргі заман технологияларын игеруге көмектесетін жағдайларды қамтамасыз
ету қажет. Ірі ... ... ... негізделген
агробизнесті құру ұзақ уақытты және көп материальды-қаржылық ресурстарды
талап етеді.
Ауыл шаруашылығы экономикасын ... ... ол әлі ... деп ... ... ... оның ... нарықтық
экономикасы дамыған елдердің ауыл шаруашылығы сипаттамаларынан елеулі түрде
айрықшаланады. Сондықтан осы салада бәсекеге ... өнім ... үшін ... ауыл шаруашылығында ұлғаймалы ұдайы өндірісті енгізуге, ... және ... ... ... ... ... ... ел аймақтары арасында тиімді тауар ағымын ұйымдастыру
және импорттан тәуелділікті жою қажет. Ал бұл ... өз ... ... нарығын мемлекеттік реттеу мен өнімдердің жекелеген түрлерінің
экспортына қолдау көрсетілуі, ауыл шаруашылығы өндірушілерін ... ... ...... едәуір саны өзара әрекет ететін,
жағдайы елдің азық-түлік қауіпсіздігі мен қоғамның әлеуметтік ... ... ... ... ... ... Бұл экономикалық
қатынастардың, елдің тауарөндірушілерінің өзара әрекет мен өнім ... ... мен осы ... реттейтін мемлекеттің
экономикалық қатынастарының күрделі жүйесі. ... ... ... ... тауарларының бөлігін ұтымды мөлшерде пайдалану
жағдайында меншікті өндіріс есебінен ауыл шаруашылық ... мен ... ... қажеттілікті қанағаттандыру құралы болып табылады.
Қазақстандағы азық-түлік нарығының қалыптасуы мен дамуын ... ... елде ... тұтынудың экономикалық теориясы
қалыптаспағандығын, бүтіндей ... ... ... Бұл мәселелер ауыл шаруашылығы мен тамақ салаларына қатысты
оқшау қарастырылды. Қазақстанның ... ... бары рас. ... біз ішкі қажеттілігімізді небәрі 44 %-ке ... ете ... ... өнімдерді импорттауға тура келеді. Қазіргі жағдайда бұл ... ... ... ... Бұл жай ғана ... ... ... сондай-ақ
тұрғындар табысының, азық-түлік инфрақұрылымының, ... ... ... және т.б. даму ... ... ... экономикалық жағдайға барабар елдің және жекелеген ... ... ... ... ... ... аграрлық саясат пен оны
жүзеге асырудың тиімді механизмдерін ... ... ... ... өндіріс есебінен негізгі тағам
өнімдерімен қамтамасыз етудің ... ... ... ауыл ... ... ... үшін резервтердің барын, республикада ауыл
шаруашылық өнімдерінің ... ... ... ... ... артық өндірісті аймақтардан жеткіліксіз өндірілетін
аймақтарға азық-түлік өнімдерінің ағынын жолға қою арқылы меншікті өндіріс
есебінен негізгі тағам ... ... ... ... ... барлық мүмкіндіктер бар екендігін көрсетті. Бұрыңғысынша
кейбір өнім ... ... ... ауыл ... ... мен азық-
түліктің импорты есебінен қанағаттандырылатын болады.
Әртүрлі аймақ тұрғындарының өніммен қамтамасыз етілуі елеулі дәрежеде
тек табиғи ... ғана ... ... ... антропогендік ықпал
етуге де тәуелді болып отыр. Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету тек
қажетті өнімді ... ... ... ... ... ... өлшенеді. Сондықтан да Қазақстан аймақтары бойынша ... ... ... өнімдерімен өзін-өзі қамтамасыз етуді жақсартудың
негізгі бағыттары ретінде қоршаған ... ... ... ... ... аймақтарды дамыту тікелей адамның өмір сүру ... және ... ауыл ... даму ... тәуелді.
Бұл жағдайда аграрлық саясат дамыған азық-түлік нарықтарын, елді азық-
түлікпен қамтамасыз етуге ... ... ... ... ауыл
тұрғындарының табыс деңгейін жоғарылатуға, аграрлық ... үшін ... ... ... тиіс және ... ... ... қажет:
- Экономикалық салада – азық-түлік және басқа да ауыл шаруашылық өнімдеріне
қажеттіліктің қанағаттандырылуы, елдің азық-түлік қауіпсіздігіні қамтамасыз
ететін бәсекелік қабілетті, ... ... ... ... ... ... – денсаулықты жақсарту, ауыл тұрғындарының өмір сүру
сапасын жоғарылату, ауылдың әлеуметтік инфрақұрылымын ... ... ...... өндірістің технологиялық деңгейін арттыру
мен ресурссақтаушы және экологиялық таза ... ... ... ... ... мен ... ... тағам өнімдерінің
өндірісі.
Отандық тауар ... ... ... үшін ... ... өндірілетін немесе еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін
қамтамасыз ететін азық-түлік тауарларына импортты ... ... ... ... ... табиғи жағдайларға тәуелді тамақ өнімдері
мен ауыл шаруашылық шикізат көлеміне деген қажеттілікті теңестіретін азық-
түлік интервенциясын, ... ... ... ... әртүрлі
бағыттағы компенсацияларды белгілей ... ... ... ... ... ... тиіс. Ауыл шаруашылығында
макроэкономикалық тұрақтандыру ... ... ... ... ... салаларымен тең дәрежеде мемлекеттің баға, қаржы-несие, салық саясаты
арқылы табысқа қол жеткізуге мүмкіндік ... ... ... дамытудың негізі ретінде тамақ өнеркәсібін
дамытудың негізгі міндеті ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... қайта өңдеуші кәсіпорындардың техникалық және
технологиялық артта қалуының алдын ... ... ... Оны ... ең ... ... ... оның тиімді жағдайымен
анықталады.
Азық-түлік нарығын талдау нәтижесі оның ... ... ... Сондықтан да тағам өнімдерінің нарығын
дамыту бірнеше кезеңдерден тұруы тиіс:
1). Ауыл шаруашылық өнімдерін өткізудің ... ... ... Ауыл ... ... сырттан әкелу мен сыртқа шығару бойынша
аймақаралық байланыстарды дамыту;
3) импорталмастырушы, бәсекелік қабілетті тамақ өнімдерінің ... ... ауыл ... ... ... ... ... көздерінің
ағымын ұлғайту, жаңа жоғары технологиямен жабдықтау болса, шығысында ауыл
шаруашылық дайын ... ... ... жеткізуші жетілген
инфрақұрылымды ішкі нарықта қалыптастырып, ... пен ... ... ... ... бағаны тұрақтандыру үшін әртүрлі тәсілдер мен
әдістерді қолдануды, ал сыртқы ағымдағы ауыл шаруашылық тауарларын ... ... ... ... үшін және қажетті мөлшерде сыртан әкелу
кезінде азық-түлікпен жабдықтау ... ... ... ... ... ... ... аз дәрежеде кіріптар болу үшін мемлекет
тарапынан ... ... ... ... ... қорытындылай келе азық-түлік нарығын ... ... ... Қалыптасқан экономикалық жағдайдың ерекшеліктерін есепке ала отырып,
қауіпсіздік стратегиясының ұйымдастыру-құқықтық аспектілерін шешу қажет. Ол
үшін ... ... ... ... ету ... ішкі резервтерді
жұмылдыру, жеткілікті деңгейде азық-түлік резерві мен ағымдық қорларды
қолдау, азық-түлік өнімдері ... ... ... ... ... өнімді жоғалтулардың қысқаруы, азық-түлік қауіпсіздігінің
құқықтық ... ... ... ... ... өндірісі саласында шағын және орта кәсіпкерлікті
дамыту ... ... ... ... саланы өндірістік-
техникалық қайта жарақтандыруды жетілдіру үшін ... ... ... ... ... ... ... тағам өнімдерінің
сапасын бақылаудың тиімді жүйесін құру қажет.
3. Тағам өнімдерімен жеткілікті дәрежеде қамтамасыз ету үшін қайта ... ... ... аймақаралық байланыстарды қолдау және ауыл
шаруашылығының экономиканың басқа да салаларымен ... ... ... ... мәселелердің шешімі елді азық-түлікпен қамтамасыз ету деңгейін
жоғарылатудың, ауыл шаруашылық ... ... ... потенциалын өсірудің, ауылдық жердің ... ... даму ... ... ... шарты болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Әлеуметтік –экономикалық жаңғырту-қазақстан дамуының ... ... ... ... ... ... ... Егеменді Қазақстан,
№41- 42,28 қаңтар, 2012 жыл
2. М.Оспанов, Х.Ертазин Агробизнес ... мен ... ... ... Стратегия развития национального продовольственного рынка.-Алматы, 2001
4. А.Жаксыбаева Современный ... ... и его ... ... ... №2, ... ... теории спроса и предложения на ... ... ... А. ... ... и статистика, №3 2013
6. Назаренко В.И. Формы и направления государственной поддержки сельского
хозяйства на ... // ... ... и ... ... 2007 г.
7. Ковалев Е. Новые аспекты мировой продовольственной проблемы / Е. Ковалев
// Мировая экономика и междуна- родные отношения. 2005. №3. С. ... ... А.И. ... ... ... ... LAP
LAMBERT Academic publishing. 2012г.
9. Ясырева Е.А. Развитие агропродовольственного рынка, Автореферат
диссертации на соискание ученой степени ... ... ... ... Г.Н.Накипова Управление развитием продовольственной сферы Казахстана:
факторно-целевой подход. Монография. - Астана: BG-print, 2007. – 13,0 п.л.
11. Гомелько Т. В. ... ... ... в ... ... Автореферат диссертации на соискание ученой
степени доктора экономических наук, Брянск, 2011
12. ... О.Н. ... ... ... ... - залог обеспечения продовольственной безопасности ... ... ... // Нац. ... приоритеты и безопасность. -
2012. - N 9. - ... ... А.В. ... ... общее и особенное: Монография / А.В.
Гришаева. – Омск: Изд-во ОмГАУ. 2001. – 96 ... ... Г.К. ... ... ... на ... рынке // Научные труды ... ...... ... МАДИ ... РГАУ – ... ... 20-21 января 2010 года.
15. Омарбакиев Л.А. Инновационные процессы в ... ... ... ... методология, императивы развития.автореф. дис. ... ... ... ... Р.Таскужина. Продовольственный рынок Казахстана через призму
ЕАЭС: ... ... Ж.М. ... экспортного потенциала зернового рынка
Республики Казахстан Автореферат диссертации на соискание ученой ... ... ... ... Қазақстан Республикасының азық-түлік қауіпсіздігінің жағдайы және ... ету үшін 2014 жылы ... ... Обзор продовольственного рынка РК. www.kursiv.kz/.../CHto-my-edim-Obzor-
prodovolstvennogo-rynka-RK/ ... ... ... хозяйства. (г.Астана, 29 января 2015 года) «www.strategy2050.kz».
20. Темп роста пищевой ... ... ... Программа по развитию агропромышленного комплекса в Республике
Казахстан на 2013-2020 годы ... - 2020). ... ... ... С.С. ... экономика Казахстана и Китая: опыт ... ... ... ... Эффективное функционирование продовольственного рынка на
основе кластерно-инновационных подходов. repository.enu.kz/
24. ... Н. ... ... пищевой промышленности
Республики ... ... ... ... (8, ... ... Г.Б. Развитие конкурентоспособной экономики Республики
Казахстан: проблемы и ... (на ... ... ... ... ... Г.С. ... направления регулирования продовольственного
рынка Казахстана // Теория и ... ... ... и ... опыт,  2013, Караганда
-----------------------
Агроазық-түлік нарығы
Ауыл шаруашылық өнім нарығы
Ауыл шаруашылық шикізат нарығы
Азық-түлік нарығы
Майлы дақылдар нарығы
Көкөніс нарығы
Картоп нарығы
Басқа да өнім ... ... ... ... ... да ... ... нарығы
Мал және құс нарығы
Азық-түліктің басқа да түрлерінің нарығы
Ет нарығы
Сүт өнімдерінің нарығы
Қант нарығы
өсімдік майы нарығы
Консервіленген өнімдер ... ... ... ... ... ... нарығы
Жеміс-жидек нарығы
Жұмыртқа нарығы
әмбебап нарық
Нан өнімдерінің нарығы
Азық-түлік нарығының дамуын мемлекеттік реттеу
Азық-түлікке сұранысты ынталандыру:
- әлеуметтік маңызды азық-түлік түрлеріне мемлекеттік ... ... оны ... баға ... ... шығындарын маусымдық субсидиялауда аймақаралық тауар ағынын дамыту;
-ауыл шаруашылық өнімдерін пайдаланудың жаңа бағыттары
Ұсынысты ынталандыру:
- ірі тауарлы өндірісті ... ... ... несиелеу;
-субсидиялауды қолдану сферасын кеңейту;
-қайта өңдеу үшін техника мен қондырғылар лизингін дамыту;
-мемлекеттік кепілдендірілген бағаларды ... ... ... ... тиімді жүйесін қалыптастыру
Экономикалық шаралар
Азық-түлік нарығының тепе-теңдігін реттеу:
-экстремальды ... ... ... ... және ... ... резервін құру;
-баға белгілеуді жетілдіру;
-мемлекетпен реттелінетін баға және нормативті көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... арттыру);
-экспортты ынталандыру (бәсекелік қабілетті өнім экспортын қолдау)
Ұйымдастыру шаралары
-жеңілдетілген несиелеу негізінде нарық инфрақұрылымын құру;
-консультациялық және ... ... ... ақпарат жүйесін жетілдіру;
-экспорттық өнім брендін құру.
Әкімшілік шаралар
- азық-түлікті стандарттау мен сертификаттау жүйесін жетілдіру;
-нарықтық конъюнктураны болжау жүйесін құру.
Экономикалық ... ... ... баж ... ... ... ... субсидия
экспорт
импорт
Экспорттық несиелеу
Азық-түлік нарығын қорғау тәсілдері
ҚҚС жедел өтеу
Үкімет
Импорттық баж салығы
Ішкі азық-түлік нарығы
Квота/лицензиялау
Техникалық ережелер
тұтынушыларр
өндірушілер
Ішкі субсидиялау
Жеңілдетілген несиелеу
Ауыл шаруашылық саясаты саясавт
Азық-түлік саясаты
Жеңілдетілген ... ... ... ... ... реттеу
Нарық инфрақұрылымын реттеу
Ұсынысты реттеу
Импортты реттеу
Ішкі ұсынысты реттеу
Сыртқы сұранысты реттеу
Ішкі сұранысты реттеу
Азық-түлік нарығының шаруашылық ... ... ... ақпараттық-талдау тәсілдері
Нарықтық ауытқулар жөнінде болжамдық ақпараттарды ұсыну
Басқарушы мамандар мен жұмысшылардың біліктілігін арттыруды ұйымдастыру
Шаруашылық жүргізуші субъектілерге ... ... ... ... пен ... ... ... өзгерістері жөнінде
субъектілерді ақпараттандыру
Жаңа нормативті-құқықтық актілер мен олардың өзгерістері туралы
мәліметтерді ұсыну
Мемлекет есебінен конференциялар мен ... ... ... ... ... мен оқыту бағдарламаларын
қаржыландыру
Нарықтың институционалды өзгерістері туралы ақпаратты ұсыну
Нарықты дамытудың мемлекеттік бағдарламалары мен жобаларын субъектілерге
жеткізу
Нарықты ... және ... ... ... материалдарды ұсыну

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 100 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасында азық-түлік нарығын реттеу41 бет
Аграрлық өнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеу90 бет
Химия зауытындағы экстракция процесінің автоматтандырылуын жобалау28 бет
Азық-түлік нарықтарын мемлекеттік реттеу13 бет
1917 жылғы Қазан төңкерісі және қазақ шаруалары113 бет
Аграрлык реформа және ауыл шаруашылығындағы экономикалық тұрақтылық28 бет
Аграрлық саясат9 бет
Аграрлық сектор саласындағы кәсіпкерлік және оның экономикалық рөлі31 бет
Агроөнеркәсіп кешеніндегі шаруашылық байланыстарды реттеу механизмдерін жетілдіру бағыттары26 бет
Агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттыру71 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь