Қазақстан Республикасының демографиялық саяси жағдайы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ САЯСИ ЖАҒДАЙЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ...
1.1. Қазіргі саясаттанудағы демографиялық жағдайдың мәні мен мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Әлемдегі демографиялық жағдай және қауіпсіздік мәселелері ... ... ... ... ... ...
1.3 Қазақстандағы ұлттық демографиялық саясатты зерттеудің теориялық.методологиялық аспектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰЛТТЫҚ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ САЯСАТЫНЫҢ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.1. Ұлттық гендерлік және отбасылық.демографиялық саясат мәселесінің пайымдалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2. Мемлекеттік демографиялық саясаттағы ана мен бала мәселесін жүргізу барысындағы мәселелер және оларды шешу механизмдері ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.3 Қазіргі таңдағы Қазақстан Республикасының демографиялық саясатын болжау және оны жетілдірудің кешенді негіздері ... ... ... ... ... ... ... ...
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Диссертациялық жұмыс Қазақстанның ұлттық демографиялық саясатындағы ана мен бала мәселесін зерттеу үшін арналып отыр. Мұндағы Қазақстанның ұлттық демографиялық саясатын дамуына үлес қосатын ана мен баланың денсаулығы мен қауiпсiздiгiн қорғау мәселесі айқындалып отыр. Сонымен қатар Қазақстан Республикасының демографиялық саясатының қалыптасу барысы мен жүзеге асуына кешенді талдау жасалып, жаһандану жағдайындағы демографиялық қауіпсіздікке қатерлер анықталынды.
Тақырыптың өзектілігі.
Егеменді ел болып, іргемізді бүтіндеп отырған кезде ұзақ жылдар бойы отаршылдық тұзағына түскен ұлттық санамыз қайта жанданып, даму үстінде. Соның бір жарқын көрінісі ұлттық демографиялық санамыз бен демографиялық мінез-құлқымызда орын алып отырған келелі өзгерістерден айқын байқалады. Кейінгі жылдары демографиялық деректерді білуге деген құлшыныс артып, қазақ ұлтының үрім-бұтағының өсіп-өнуі, сандық және сапалық өркендеуінің ахуалы қалай деген сауал әркімді де ойландыра түсуде. Саны жағынан әлемнің өркениетті дамыған елдерінен кешен қалған қазақ халқы үшін демографиялық ой-сананы жаңа сапалық тұрғыда қалыптастырудың тарихи маңызы аса зор. Сондықтан тәуелсіздігін әлем таныған, БҰҰ-ның толыққанды мүшесі Қазақстан ұлысы дүниенің төрт бұрышындағы өзінің географиялық орны мен әлем халықтары арасындағы үлес салмағын айқын түсіне білуі керек.
1. Тәтімов М. Халықнама немесе Сан мен Сана: Т. 27 Демографтың ой-толғаныстары. – Алматы: Жазушы, 1992. – 184 б.
2. Жамбылов Д. Саясаттану негіздері. Алматы: Жеті жарғы, 1998. - 240 б.
3. ҚР Президентінің Қазақстан-2050» Стратегиясы: бір халық – бір ел – бір тағдыр» атты халыққа Жолдауы – Егеменді Қазақстан, 17.01.2014.
4. Увалиев Т.О. Халықтар географиясы (оқу құралы).- Алматы., 1997. – 196 б.
5. Шалекенов У.Ш. Әлем халықтарының этнографиясы. - Алматы,1994.– 264 б.
6. Базанова Ф. Н. Формирование и развитие структуры населения Казахской ССР. Национальный аспект. - Алма-Ата : Казахстан, 1987. - 156 с.
7. Әбжанов Х. Ұлт тарихына методологиялық жаңаша көзқарас// Отан тарихы. -№3, 2011. – 11-17 бб.
8. Тәтімов М., Әлиев Ж. Дербестігіміз – демографияда: - Алматы: Жеті жарғы, 1999. – 264 б.
9. Қазақстанның демографиялық жылнамалылығы. – Алматы, 2005.- 282 б.
10. Смайлов Ә. Қазақстандағы демографиялық ахуал//
http://www.sarap.kz/index.php/ru/news/116-2013-05-22-05-31-44.html
11. Байқошқарова С. ЭКО жылына 2 мыңнан аса әйелдің бағын ашады//
http://zhebe.com/index.php/o-am/leumet/item/ml
12. Кудайбергенова А.И. Изменения в социальном и национальном составе
населения Казахстана (1939-1959 гг.): дис. … канд. ист. наук: 07.00.02. -
Алматы, 2000. - 196 с.
13. Мустафаев Н.Н. Социально- демографические процессы в Казахстане 1990-
2000. // Саясат, - 2002. - №15. С. - 85-92
14. Сарсембаева Р. Б. Рыночная трансформация казахстанского общества: опыт
гендерного анализа: Монография.- Алматы: LEM, 2004. - 252 с.
15. Какенова А.А. Социально-демографические процессы в Северном
Казахстане в 1926-1959 годах: дис. … канд. ист. наук: 07.00.02. - Алматы,
2002. - 186 с.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.....................................................3
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ САЯСИ ЖАҒДАЙЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
МӘСЕЛЕЛЕРІ........................
1. ... ... ... жағдайдың мәні мен
мазмұны................................................................
........................................................
1.2 ... ... ... және ... Қазақстандағы ұлттық демографиялық саясатты зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық гендерлік және отбасылық-демографиялық саясат ... ... ... саясаттағы ана мен бала ... ... ... және ... шешу
механизмдері.................................
2.3 ... ... ... ... ... ... болжау
және оны жетілдірудің кешенді негіздері................................
Қорытынды...................................................................
...........................................
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... саясатындағы
ана мен бала мәселесін зерттеу үшін арналып отыр. Мұндағы ... ... ... дамуына үлес қосатын ана мен ... мен ... ... мәселесі айқындалып отыр. Сонымен қатар
Қазақстан Республикасының демографиялық ... ... ... мен
жүзеге асуына кешенді талдау жасалып, жаһандану жағдайындағы ... ... ... ... ел ... ... ... отырған кезде ұзақ жылдар бойы
отаршылдық тұзағына түскен ұлттық санамыз қайта жанданып, даму ... бір ... ... ... ... ... бен ... орын алып отырған келелі өзгерістерден айқын байқалады.
Кейінгі жылдары демографиялық деректерді білуге деген ... ... ... ... өсіп-өнуі, сандық және сапалық өркендеуінің ахуалы
қалай деген сауал әркімді де ... ... Саны ... әлемнің
өркениетті дамыған елдерінен кешен қалған қазақ халқы үшін демографиялық ... жаңа ... ... ... тарихи маңызы аса ... ... әлем ... ... ... ... ... дүниенің төрт бұрышындағы өзінің географиялық орны мен әлем ... үлес ... ... ... ... ... Ол ... ұлысының
геополитикалық және демосаяси санасының негізгі өзегі болуға тиіс [1, 85
б.].
Қазақстанның тарихи демографиясының ... ... ХХ ғ. ... ... ... қарастырылып келеді. Еліміздің егемендік алуымен
тарихи демографияның тарих ғылымының ... ... орны ... ... ... ... саласына тигізген әсерінің
барысы біршама талданды. Тарихи демографияның аймақтық ... да ... ... ... ... ... ... ұстанымға байланысты
елдің әлеуметтік-демографиялық ахуалының нақты бейнесінен ... ... ... ... туу мен өлім-жітім ... ... ең ... оның ... ... ... әлі де
толыққанды зерттелмегенін айту ... ... ... табиғи өсімі,
денсаулық сақтау саласына қатысты ... ... оның ... ... оның ... ... әкімшілік-территориялық, шекаралық өзгерістерінің халықтану
саласындағы орны зерттеуді күтіп ... ... ... қатарында.
Қазіргі кезеңдегі индустриалдық және ауыл шаруашылығының кластерлі дамуының
адам ... ... ... де ... демографияның зерттеу
нысандарының бірі. Мамандардың кәсіби құрамындағы, ... ... ... ... оның ... процестермен байланысты
динамикасын анықтау, мамандар мен оларды даярлауды ... ... ... ... ... бөлу және т.б. мәселелер болып
табылады [2, 77 б.].
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... тыс қалған емес. Жыл сайынғы Жолдауында отбасы, ... ана мен ... ... ... ... ... мән ... жүктейді. Ел ... Н.Ә. ... ...... ... жаңа ... ... атты Қазақстан
халқына жолдауында: «Әйел - отбасының, мемлекеттің тірегі ретінде танылған.
Ана мен ... ... ... ... аса ... ... бөлігі
ретінде жарияланды» [3, 22 б.], - деп айтқан еді. ... ... ... ... ... ... ... десек, халықтың
тұрмыс жағдайын жақсартудағы, отбасын нығайтудағы басым бағыттардың бірі -
ана мен балаға ... ... ... ... ... Осы ... мемлекет
отбасы мен балаға әлеуметтік қолдау жұмыстарын жетілдіруде. Сондай-ақ ана
мен баланың денсаулығы мен қауiпсiздiгiне одан әрi ... үшiн ... оның ... жүктілігі мен бала тууы бойынша демалыстың ұзақтығы
және сақтандырылған табыс ... ... ... ... төлемақы
мөлшері белгіленген. Қазақстан Республикасының демографиялық ... ... ... ... ... отырып, оның негізгі
бағыттары мен ... асу ... ... болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Қайта құру кезіндегі жаңаша пайымдау мүмкіндігі ... ... кең ... ... ... берді. Қазақстандық ғалымдардың
алғашқы еңбектері Қазан төңкерісіне дейінгі ... ... ... [4]. Демография мәселелері экономистер, географтар
және философтарды да ... Олар ... ... ... ... мүмкіндігі аспектісінде қарастыра отырып, тарихи демографияның
кейбір мәселелеріне де ... ... ... [5]. Бұл ... ... ... мәселелерінің бәрі шешілді деген сөз емес. Керісінше,
қазақстандық демографтар алдыңдағы зерттелуге тиісті мәселелер көп.
Әркім өз заманының перзенті. Тоқырау ... ... сол ... ... саяси ұстанымдарға, теориялық қағидаларға қарсы келе
алмады. ... ... оны ... ... ... ... ... қасаң социалистік идеяларға сәйкес келмейтін ойлар әр жерден
байқалып қала берді. Сондықтан, бұл ... ... ... және
методологиялық негіздік бағасын ешбір жоймақ емес.
Халықтың ахуалын, оның экономикамен ... ... және ... одан соң ... ... ... XVII ғасырдада
мұндай зерттеулерді математикалық әдістерді қолдану арқылы ... ... ... ... ... және т.б. ... ... бастап көптеген елдерде халықты тұрақты есепке алу ... ... және ол ... ... талдаулар жасау мүмкіндіктеріне
қол жеткізілді. А.Кетле (Бельгия), Ж.Бертильсон (Франция), ... ... ... ... т.б. ... статист-
зерттеушілердің еңбектері нәтижесінде демографиялық процестерді сандық
тұрғыдан екшеу мен ... ... дами ... 1855 ж. ... ғалымы
А.Гийардың еңбегінің тақырыбында «демография» ... ... ... ... оған ... табиғи және әлеуметтік тарихы» деген
анықтама береді. Қазақстандағы демографиялық ... ... ... алғашқы зерттеулер қатарында М.Шоқайдың шет ... ... 1924 ж. ... ... 2–3-сандарында
жарияланған деректерін, т.б. статистикалық ... ... ... ... ... ... ... М.Б.Тәтімов, Ұ.М.Ысқақов,
Ә.Б.Ғали, М.Сембин, Е.Мұсабеков, С.Қарасаев, А.Елемесова, Н.Ермекова,
А.Әлжанова, т.б. еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... зерттелді.
Республика халқының әлеуметтік-демографиялық дамуы мен ұлттық
құрамындағы өзгерістерге әсер ... ... ... рөлі ... түсе ... ... процестерінің республика халқының көп
ұлттық құрамының қалыптасуына әсер еткен күрделі де ... ... ... ... [6] ... шықты. 1980-жылдардан
бері республика көлемінде де, ТМД елдері ... да ... ... ... ... жасауға лайық демографиялық
бағыттағы зерттеулер жарияланды. Мұның өзі ... ... ... мәліметтерді көбірек пайдалануға, тарихи ... ... ... ... ... Қазақстандық ғалымдардың
зерттеулерінде халықтар тағдырындағы саяси факторлардың әсерлері талдана
бастады. Осы ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы, санының өсуі, ұлттық, жыныстық құрамы
сөз болады [7].
Тарихи демография мәселесіне арналған ... ... ... [8] еңбектерінде халықты зерттеудегі негізгі принцип ретіңде
тарихилықты ерекшелейді. Ол өз ... ... ... әлеуметтік-тарихи заңдылығын анықтауды басты міңдет етті.
Ғалым еңбектерінде халқымыздың Қазақ ... ... ... ... күні
бүгінге дейінгі демографиялық дамуы нақтылы деректермен ашылған. Соңдай-ақ,
онда демографиялық дербестікке, ... ... өз ... ... ... ... ... кең жайылуының бағыттары
көрсетіледі, қазақ халкының демографиялық болашағы жайлы ... ... ... ... ... ... зерттеуге негізделген
кейінгі шыққан еңбектерде әлеуметтік және демографиялық даму арасыңдағы
тығыз байланыс пен ... ... ... [9]. Бұл еңбектерде
зерттеушілер қоғамның әлеуметтік дамуы мен онын жекелеген ... ... ... ... мен стереотиптерден бас тартады.
Жаңа ... ... ... сүйене отырып, республиканың ірі
әлеуметтік қауымдастықтарының салалык, демографиялық, аумақтық және ... ... ... ... ... демографиялық саясатындағы ана мен бала
мәселесі туралы зерттеулер қазіргі таңда елбасшымыз Н.Ә ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының статистика жөніндегі агенттігінің төрағасы Әлихан ... ... ... ... байланысты брифинг өткізді [10].
«Экомед» адам ұрпағын өрбіту емханасының жетекшісі, ... ... ... ... С.Б. ... адам ... ... өрбіту мәселесі туралы қарастырылып келеді
[11]. ... ... ... ... бойынша ғалым-
саясаттанушыларымыз Құдайбергенова А.И. [12], ... Н.Н. ... Р.Б. [14], ... А.А. [15], ... М.Ч. [16] және ... саясаттанушылар мен әлеуметтанушылар зерттеу үстінде.
Зерттеудің обьектісі мен ... ... ... ... ... ... ... ана мен бала мәселесін ... ... ... пәні Қазақстан Республикасының ... ... ету ... ... ... қалыптасуы мен
жүзеге асуы болып табылады.
Зерттеудің ... мен ... ... ... Қазақстан Республикасының демографиялық
саясатын кешенді талдау.
Осы мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... әлемнің демографиялық даму ... ... ... ... ана мен ... ... ... денсаулық сақтау саласындағы
басымдықты бағыт деп тану. Бұл ... ... ... ... ... ... төмендету және құрылымын дамыған елдерге
жақындату жағына өзгертуді айқындау;
- отбасы-неке қатынастарын нығайту ... ... ... ... отбасы мәртебесiн көтеруді негіздеу;
- әр азаматтың өз денсаулығы үшiн жауапкершiлiгiн арттыру халықтың ... өмiр ... ... ... ... ... ... демографиялық жағдайдындағы ана мен бала мәселесін
зерттеу;
- Еліміздің демографиялық дамуының басты үрдістерін анықтау;
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар: ... ... ... ... мен ... ... оқу ... әлеуметтік
саясаттану, оның арнайы ... ... ... ... саясаттану пәндерi бойынша оқылатын дәрістер мен ... ... ... Қазақстан халықтары Ассамблеясы мен этномәдени
орталықтарында ... ... ... ... пен ... тарихын насихаттау үшін қажетті ... ... осы ... ... көп ... берері сөзсіз.
Сондай-ақ, бұл еңбек Қазақстанның ұлттық демографиялық ... ана ... ... оның ... қазіргі таңдағы өзектілігін білгісі
келетіндерге де ... ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы.
- Тақырыпты зерттеуде гуманистік таным заңдылығы, ұлттық және ... ... ... ... ... басшылыққа алынды;
- Қазақстандағы ХХІ ғ. демографиялық салдарлары ... рет ... ... және ... ... жан-жақты және кешенді түрде зерттелді;
- Қазақстанның ұлттық демографиялық саясатын дамуына үлес ... ана ... ... мен ... ... мәселесі айқындалды;
- демографиялық даму жөнiндегi ... ... ... ... үшiн ... мемлекеттiк ресурстар бөлудi, сондай-
ақ халықаралық ұйымдар, донорлар және мамандардың тарапынан көмектердi
тартуды және ... ... ... ... тұжырымдамалық, ал кейiн стратегиялық нұсқауларды
жалпыұлттық және ... ... және ... ... мiндеттi
түрде енгiзілдi.
Зерттеу жұмысының ... және ... ... ... өркениеттілік пен ұлттық тұрғыдан жаңаша пайымдаудың
әдістері қолданылды. Салыстырмалылық, саралау, талдау және қорыту, ... ... ... ... ... ... ... терминдерге талдау жасау, ... ... ... ... бағалау, модельдеу
мен типтендіру және т.б. сияқты ғылыми, философиялық, әлеуметтанушылық,
тарихи зерттеу әдістері ... ... ... Қазақстанның ұлттық
демографиялық саясатындағы ана мен бала мәселесінің салдарлары тарихи
құбылыстар ретінде ... ... ... ... ... Ал, ... ... құбылыстарға тең дәрежеде әсер ететін, сол
құбылыстардың жемісі.
Зерттеу жұмысында басшылыққа ... ... ...... ... ... және ... құндылықтар
тұрғысынан пайымдау болып табылады.
Теориялық негізін ғылыми ... ... ... шынайылық
және құбылыстардың бағалылығы мен жүйелілігі принциптеріне негізделген
зерттеулердегі тұжырымдар құрайды. Мәселені зерттеуде ... ...... демографиялық, сатистикалық, көп өлшемді класстер-
талдау, ... ... ... ... ... ... және т.б. ... үйлесімді түрде пайдалануға талпыныс
жасалды.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі және мақұлдануы мен жариялануы.
Магистрлік зерттеу Қ.А. ... ... ... қазақ-түрік
университетінің «Қоғамдық ғылымдар» кафедрасында ... ... ... ... ... ... ... ұсынылды.
Диссертацияның мазмұны, тұжырымдары мен негізгі нәтижелері төменде
көрсетілген ... ... ... ... көрді:
1. Қазіргі таңдағы Қазақстанның ұлттық демографиялық саясатындағы ана мен
бала мәселесі// «Жаңа формацияда кәсіптік ... ... ... ... ... Халықаралық ғылыми-тәжірибелік интернет-конференция. 1
желтоқсан. 2014. Түркістан қ.
2. Национальная демографическая политика в ... // ... ... ... ... экономика, социология,
философия, политика, право. 26 декабря 2014г., Новосибирск — Армавир —
Саратов.
3. ... ... ... и социологическое развитие семьи //
Электронное научно-практическое издание «Экономика и социум» № ... 2015). ... ... ... екі ... ... және ... тізімінен тұрады. Жұмыстың көлемі 92 бет.
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ САЯСИ ... ... ... ... ... ... мәні мен ... саясат - елдегі және аймақтағы халық санын реттеуге
бағытталған мемлекеттің ішкі саясатының бір саласы. Халық саны - кез ... ... аса ... ... ... мемлекет бұл саладағы
мәселелерге көз жұмып, елемей қоя алмайды. Ол әлде ... ... ... ... ... оны қандай да бір жолдармен шектейді, әлде ... ... ... оның табиғи жолмен реттелуін бақылайды. Нақтылы
негізделген демографиялық саясат жүргізу үшін, әдетте, ... ... ... ... отырады. Демографиялық саясат шеңберінде халық құрамы мен
құрылымы, өсуі мен ... оның ... ... ... Белсенді демографиялық саясат жүргізу дамыған және дамушы елдерге
бірдей өзекті әрі маңызды болып ... ... ... ... халық
саны көп елдерде қазіргі адамдардың өмір сүру деңгейі одан әрі ... үшін ... ... ... ... ал, дамыған елдерде керісінше,
бала тууға ынталандыру шаралары жүзеге асырылады.
Демографиялық ... ... ... ... қолданады:
экономикалық (ақысы төленетін демалыс және бала ... ... ... ... ... ... отбасы жағдайына қарамай жәрдемақылар
тағайындау; қарыздар, несиелер, салықтық және тұрмыс, үй ... ... т.б.); ... (заңнамалық актілер, реттелетін ... ... ... жағдайы, алименттік төлем міндеттері, ана
мен бала денсаулығын сақтау, жасанды түсік және бала ... ... ... ... жарамсыздарды әлеуметтік қамтамасыз ... ... ... істейтін әйел-аналардың еңбек тәртібі, ішкі
және сыртқы көші-қон және т.б.); қоғамдағы нақтылы демографиялық климатты
қалыптастыруға, демографиялық ... ... ... ... ... ... ... және насихаттық шаралары
[17, 124 б.].
Демография – бұл халық туралы ғылым. Ал ... ... ... ... қоғамның ең өміршең және бастапқы қажет тіршілігін,
атап айтқанда – халықтың өсіп-өнуі мен сақталып ... ... ... және ... ... орналасуын қамтамасыз ететін, маңызды
аталмыш «бес таған» айналасын реттеуге арналған шара мен іс-әрекеттердің
біртұтас ... ... адам ... оның көлемі мен құрылымына сәйкес, яғни
жынысы, жасы, отбасылық жағдайы және этникалық шығу тегі ... ... осы ... туу, өлу және ... коэффициенттеріндегі өзгеруі
тұрғысынан статистикалық зерттеу.
Демографиядағы ең басты мәселе ... ... ... ...... алмасу, туу мен
өлу, яғни табиғи жағдай арқылы жүзеге асады. Белгілі бір аймақтағы халықтың
өсу мөлшерінің өзгеруі адамдардың ... ... ... ... ... олардың бөтен аймақтарға қоныс аударуына (эмиграция), яғни ... ... да ... ... ... ... өзгеруі
адамдардың жасына, отбасы ... ... ... ... ... орай бір ... күйге, бір топтан екінші топқа ... ... Кең ... халықтың ұдайы өзгерісі дегеніміз оның санының, құрамы мен
орналасуының ... ... ... ... ... оның дамуы мен күйреуі демографияда дербес мәнге
ие. Демографияда халықтың және оның ... ... тек сан ... ... ... қатар сапалық тұрғыдан да қарастырылады. Мыс., белгілі
бір ... ... ... ... ... ... тұлғалық дамып-
жетілуі, денсаулығындағы өзгерістері де назарға алынады. ... ... ... әр ... құбылыстар барлық халықтың да, сонымен
бірге дербес зерттеу нысаны ретінде оның ... бір ... да ... ... ... [18, ... байланыстарын, олардың әлеуметтік-
экономикалық құбылыстарға тәуелділігін және халық ... ... ... ... ... ... ... саны мен сапасы
өзгерісінің заңдары мен заңдылықтарын анықтайды. ... ... ... ... ... өзгерісін сол қоғам өмірінің әлеуметтік-экономикалық
жағдайлары айқындайды. ... үшін ...... ... ... ... ... табылады. Демография ... ... ... ... өсуіне ықпалын
ғана емес, керісінше халық өсімінің қоғам ... ... ... ... ... бұл ... еңбек ресурстарыныңқұрамы мен қозғалысының,
сондай-ақ халықтың тұтынушы ретіндегі үлес мөлшерінің терең зерттелуі ... рөл ... ... бұл ... кейде «экономикалық
демография» деп атайды. Демографияның міндеттерінің бірі – ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан жүргізілетін
демографиялық саясат негіздерін тұжырымдау.
Демографиялық процестер ... ... ... бір ... ... ... халықты зерттеуде демография
саясат, ... ... ... ... т.б. ... ... байланыста болады. Олардың зерттеу әдістері мен
тәжірибелерін, ... ... ... ... өз ... ... ... қажетті деректер береді. Демографиялық процестердің өзіндік
ерекшеліктері, көбінесе халықтың табиғи ... ... ... ... ... ... әр ... буын өкілдері
үшін жас айырымы көрсеткіштерін жасау арқылы дәл сол уақыттағы даму-
құлдырау ... ... ... ұрпақ әдісі; когорт
әдісі (адамдардың нақтылы буынының дамуын зерттеу); потенциалды демография
әдісі, т.б. ... ... ... ... ... ... ... арқылы тексеру және соның негізінде ғылым қорытынды жасау
қажет. Көбінесе ... ... ... ... ... ... демографиялық коэффициенттерді пайдалану,
оларды салыстыру, салғастыру тәсілдері де демографияның өзіндік зерттеу
әдістерінің ... ... ... ғылымының негізін салушы – ағылшын
ғалымы Дж. Граунт. Ол ... рет ... адам ... ... ... негізінде халық арасындағы өлудің көрсеткішін
жасауға және оның заңдылықтарын анықтауға талпыныс жасаған [19, ... ... ... Жер ... ... ... мен
елдерде, адамдар қауымдастықтарында адамдардың ұрпақ алмасу және ... ... ... ... тууы мен ... ... ... отбасын құруын, бала өсіріп тәрбиелеу жағдайларына,
жасына, жынысына қарай бөлінуін, және басқада түрлі әлеуметтік ... ... өзге ... ... ... ... ... енетін,
қазір тез дамып келе жатқан демография – салыстырмалы жас ғылым.
Тұрғындардың өсіп - өнуі мәселелеріне қызығушылық сонау ерте ... да, ... ... ... заңдылықтары тек XVII ғасырдың
соңында қалыптаса бастады. Ал ... » ... ... ... ... ... қана ... Айғақты мәліметтер көптеп жиналған сайын
оларды ... ... ... де ... жүре бастады. Біртіндеп
тұрғындардың сан жағынан өсу заңдылықтары ... ... ... ... Өткен ғасырдың екінші жартысында демографиялық зерттеулер
кең ауқымда жүргізіле бастады. Қазір ... ... ... ... ... бірі деп атауға болады.
Адам – планетамыздың басты баға жетпес байлығы. ... ... ... ... ... алатын орны аса маңызды. Сол себепті оны
зерттеп білудің де маңызы зор.  Жер шары халқының ... мен ... ... ... ... ... ... нысандар
қатарына – халықтың саны, оның құрамы, таралып орналасуы, ырғақты түрдегі
ұдайы өсу режимі жатады. Бұл ... ... және ... ... ... Осы ... ... географияның зерттейтін шептес
саласы «демография» және ... » ... ... Ал ... ... ... ... тұрғысынан, оның ерекшеліктерін
және дамуын ... ...... үшін ... ... ... ... олардың арасындағы айырмашылықтарын білу арқылы, еңбек
ресурсының сан мөлшері мен құрамы жайлы ... білу өте ... ... бұл ... ... барысында әрбір халықтың этникалық тобының
материалдық және ...... ... әдет ... мен ... ... ... [20, 126 б.].  
Қазіргі кезеңде адамдар ... ... ... ... ... та ... ... уақытта планетамыздың мекенделуі
дәл осылайша болмаған. Осы заманғы ... ... ... бар адам
ретінде шамамен бұдан 50 мың жыл бұрын ертедегі адам ... ... ... ... ... пікірінше, адамдар белгілі бір үлкен
аумақты алатын географиялық ауданнан ... ... ... археологиялық
жаңалықтарға байланысты алғашқы адам шыққан аймаққа: Солтүстік Шығыс пен
Орталық Африка және Оңтүстік – Батыс Азия мен ... - ... ... жүр. Әрі қарай адамдар көбейе келе біртіндеп басқа да жерлерге
тарала ... ... ... 30 мың жыл ... ... ... Оңтүстік – Шығыс және Солтүстік – Шығыс Азияға таралған. Болжам
бойынша, одан Беринг бұғазы арқылы Жаңа ... ал ...... ... бұғаздары арқылы Австралия мен Жаңа Гвинеяға өткен. Бірақ
алғашқы адамдардың санын білу мүмкін емес. ... ... жыл ... кезеңдегі халықтың санын мөлшерлеп айтуға да ешбір деректер жоқ.
Ғалымдар болжаммен ... жыл ... ... VII ... ... ... 10 млн. адам ... дейді. Біздің заманымызға дейінгі төрт
мыңыншы жылы егіншіліктің пайда болуы халықтың тез өсуіне әкелді. Біртіндеп
егіншілікпен шұғылдану халықтың ... ... ... ... ... ... ... Алғашқы егіншілік ошақтары пайда
болған жерлері – Ніл ... ...... және ... ... Азия, сол
кезден бастап олар халықтың шоғырланып орналасу орталықтарына айналды.  
Біздің жыл ... бас ... ... ... анықтауға мүмкіндік
туды. Оны сол кездегі әскер құрамы, салық төлемі, т.б. деректерге қарап
білуге ... Осы ... ... ... Рим ... Қытай және
Үндістан халқының саны анықталды. Біздің жыл ... ... ... ... 3/4 ... осы ... мекендеді. Ал халықтың жалпы саны сол
кезде дүние жүзінің шамамен 230 млн. ... ... ... ... ... соғыстар мен жұқпалы аурулардың ... ... көп ... өсу ... ... XVII ғасырға дейін ол тұрақсыз болды.
Осы уақытқа дейінгі ... ... ... ... ... ... өркениет кезеңі деп атаймыз. Бұл кезеңдегі ... ... ... ... Халықтың тұрақты өсуі XVI ғасырдың екінші
жартысынан басталады. Өндіріс ... ... ... ... ... жүзі ... жылдам өсіп, еселеніп отырды. Халықты санауда әр
түрлі ... ... ... ... ... бар. Тек XX ғасырдың 40-жылдарының соңында бастап қана
мәліметтер ... сай ... Ол ... жыл ... ... ... ... мүмкін болып отыр. Халықтың саны туралы
айтқанда, жаңа ... ... ... жүзі халқының жартысы келесі 7 ... ... жөн. ... Қытай (1282 млн), Үндістан (1046 млн),
АҚШ (280 млн), Индонезия (231 млн), Бразилия (176 млн), Пәкстан (148 ... ... (145 млн). Ал ... ... ... (133 млн), ... (127
млн), Нигерия (130 млн) және Мексика (103 млн) ... тұр ...  . ... ... өсуі – ... ұрпақ ауысуы нәтижесінде жүзеге асып,
оның саны жастық және жыныстық құрамы өзгереді. Халықтың ... ... екі ... ... ... Оның ... ... ұрпақтар ауысуы
нәтижесінде халықтың санының өзгермеуі немесе ... ... Бұл ... дамыған елдерге тән. Онда халықтың тууы мен оның өлімі аз ... ... ... өсу ... төмен болып келеді. Халықтың
ұдайы өсуінің екінші типінде келесі ұрпақтың санының ... ... ... тән. Бұл ... туу мен ... өсім ... ... аса жоғары
болып келеді. Бұндай жоғары деңгейлі көрсеткіш Африка, Азия, Оңтүстік ...... ... ... ... мен ... ... елдерінде
байқалады.
Адамзат қоғамының ілгері дамуы, дүние жүзі халқының көбеюі нәтижесінде
жүзеге асып, оның саны ... және ... ... ... ... ... шарында халықтың ұдайы өсуіне соңғы тип басым болып келеді. «Әрі ... ... ... ... ... ... ... жүзіне халықтың шамадан тыс
артық көбею қаупі төнбей ме? Өйткені біздің планетамыздағы ресурстар ... қой! Осы ... ... жауап іздеу үшін тек қана жер ... ғана ... ... ... ... ... табиғи өсуінің заңдарын
да білу қажет. Халықтың ұдайы өсуі туу мен өлімінің ... ... ... ... ... өсім деп аталады. Оның сан- мөлшері 1000
адамға шаққандағы промиле (‰) көрсеткішімен есептеледі. Дүниежүзілік орташа
есеп: туу – 28 ‰, өлім – 10 ‰, ал ... өсім – 18 ‰. ... ... ... ... әсер ... Бұл ... негізінен, 5 топқа
біріктіріледі:  
1.Табиғи – биологиялық фактор. Адамдардың тууы мен өлуі –  
биологиялық құбылыс . Сол ... ... ... ... әр ... климат және
табиғат жағдайларына үлкен әсер етеді. Ал өлімге ... бұл – ... ... адамдар физиологиялық қартаюдан емес, негізінен, олар
аурудан немесе басқа да ... ... ... ... ... ... ортасына байланысты болуы мүмкін. Мысалы, батпақты жерлерде – безгек
ауруы, тропикада – ұйқы ... т.б. ... ...... ... Бұған жататындар: халықтың тұрмыстық
хал-ахуал деңгейі, денсаулықтау сақтау шараларының ... ... ... халықтың мәдени және білім деңгейі, шұғылданатын кәсібі,
т.б. Мәселен, жыл ... жер ... 14 млн ... оның ... 6 млн ... Табиғи өнімнің мөлшеріне әсер етуші факторлардың келесісі ... ... ... ... халықтың жастық және жыныстық
құрамы, некелесу және ажырасу факторлары да жатады.  
4.Табиғи өсімге үлкен әсер ... ... ... ... бірі – ол ... және ... ... Мысалы, көп балалы болу, ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Діннің әсеріне келсек, ислам, индус, католик, т.б. діндер көбеюді қолдайды.
Кейбір діндердің тууға онша ... жоқ, ... ... ... ... ... табиғи өсіміне әсер етуші факторлар арасында ерекше орынды
соғыс пен ... ... ... ... соңғы екі дүниежүзілік соғыстың
зардабы аса көп. ... ... ... ... 10 ... аса адам
көз жұмса, Екінші Дүниежүзілік соғыста 50 млн-ға жуық адам қаза ... ... ... ... ... тұрмыс ахуалының төмендеуіне, аш-
жалаңаштыққа, түрлі ауруларға шалдықтырады. Әрі қосымша шығындарға ұшырады.
Мысалы, некеге тұрушылар санының азаюы, халықтың ... ... ... біраз бөлігінің соғыста шығынға ... ... ... алып ... ... ... – жер ... су тасу, дауыл,
құрғақшылық, температуралық ... ... ... т.б. жыл ... адам ... ... ... демографиялық хал-ахуалға кейінгі жарты ғасыр ішінде мемлекеттер
тарапынан жүргізіліп отырған ... ... әсер етіп ... ... ...... ұдайы өсу процесіне, әсіресе оның туу мөлшеріне
әсерін тигізу мақсатында жүргізіледі. Ол екі ... ... ... ... ... ... ... экономикалық, әлеуметтік, үгіт-
насихат және басқа да шаралар жүйесінде жүргізілуде. ... ... ... ... ... ... қолдауға бағытталған демографиялық саясат
белсенді түрде жүргізілсе, екінші типінде керісінше, оны шектеу ... ... ... ... мөлшерін жоспарлау жөнінен,көптеген дамушы
елдерге ауқымды бағдарламалар жүзеге асырылуда.  
Біздің елімізде де демографиялық ... ... және ... ... болдыруға бағытталған қолдау саясаты жүргізілуде.
Осы орайда оған үкімет тарапынан ерекше көңіл бөліп, 2000 ... 17 ... ... мемлекеттік демографиялық концепциясы туралы»,
ал 2001 жылғы 30 ... ... 2001 – 2005 ... ... даму ... жайлы қаулылар ... ... хал – ... ... барысында және оны
жүзеге асыруда, «Көші – қон және демография жөніндегі агенттік» ауқымды ... ... [22, 16-17 бб.]. ... ... 1950-1990 жылдар арасында, халық өлімінің күрт азаюы мен
олардағы туудың дәстүрлі деңгейінің сақталуы нәтижесінде ... ... ... Бұл ... ... ... деп аталды. Оның
нәтижесінде, мұнда тұратын жер шары ... 2/3 ... ... ... өсіп, дүние жүзі халқын соңғы 40 ждылдай уавытта екі ... ... ... дүние жүзі халқы 1960 жылы 3 млрд. шамасында болса, ал 2000
жылы оның саны 6млрд.–тан асты. Халықтың ұдайы өсуінің екі ... ... ... ... типтерінен басқа олардың аралығында бірнеше өтпелі
түрлеріде бар. Осы халықтың ұдайы өсуінің бір типінен екінші ... ... ... А. ... ... төңкеріс» деп атады. Сонымен
бірге «демографиялық дағдарыс» ұғымы көптеген Еуропаның ... ... ... ... Бұл ... ... өсуі емес, керісінше оның кемуі
байқалады. Мысалға: Германия, Чехия, ... ... ... көбею қарқынында жеке ... ... мен ... ... әкелді. Мысалы, 1960-2000 жылдар арасында: Еуропа ... ... ... ол ... – 114% –ға, Африкада 211%-ға, ... ... ...  
Халықтың ұдайы өсуінің өтпелі түрлеріне келсек, олар ... ... ... ... және халықтың бірыңғай өсуімен сипатталады.
Халықтың ұдайы өсуінің бір түрден екінші түрге ауысуының ... ... ...... ... жатады. Ол өз ... ... ... ... әсер ете ... ... үлкен өзгерістерге ұшыратады. Мәселен, адамзат қауымдастығы өз
басынан табиғи өсімнің аса жоғары деңгейін ... ... ... әлем
тұрғындарының, әсіресе дамушы елдердегі халықтың күрт өсуін болдырмай
тұрақтандыру қажет. Алайда планетамыздың ... жыл ... ... ... ... тұрақтандыруға жетудің тура жолы бірінші кезекте – дамуы
кенжелеп қалған елдер халқының өмір ... мен ... ... ... ... ... дамыту. Бұл жерде осы тұрғыдағы көптеген дамушы мемлекеттердің
ұстанып отырған демографиялық саясатының маңызы зор [23, С. 153]. ... ... ... және ... ... ... ... бай (өнеркәсібі дамыған) елдер ғана емес, сонымен қатар кедей
(аграрлық) ... де ... әсер ... ... ... ... бай
елдердің қоршаған ортаға әсері олардың табиғатты тікелей бұзуымен емес,
техногенді ластануға байланысты. Дүние жүзінің халқының ... ... ... ... ... ... ластанулардың 80%-ын шығарады. Бұл
жағдайда қоршаған ортаны бұзатын фактор халықтың саны ... ... ... бірге жүретін байлық болып табылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан
кейінгі АҚШ-тағы молшылық ... ... ... В. ... ... ... ... экономикамыз тұтынуды — өмір сүру салтына айналдырып ... ... ... алу мен ... ... ... ... Бізге
заттардың көп мөлшерде сатылып, одан соң тасталып және ... ... ... ... қажет» — деді. Қазіргі кезде ғаламшарымыздың
әрбір тұрғыны XIX—XX ғасырлар соңында өмір ... ... ... 4,5 есе бай ... ... ... өмір ... деңгейі бірдей емес. 1 млрд. өте бай адам болса, ал 1 млрд. өте
мұқтаждық жағдайында өмір ... ... ... ... ... 157 миллиардер, 2 миллионға жуық миллионерлер және күндік табысы
АҚШ-тың 1 долларынан кем ... 1,5 ... ... ... ... балалардың өздерінің күнделікті қажеттіліктеріне жұмсайтын
ақшасының мөлшері ... 230 ... ... ... млрд. кедей
адамдарының өмір сүруіне жұмсайтын ... ... ... тыс көп
тұтынуға қарама-қарсы кедейлік — экологиялық, әлеуметтік мәселелерді шешуге
мүмкіндік бермейді. ... ... ... ортаға әсер ... ... тыс ... ... табиғатты тікелей жоюмен байланысты.
Бұл ормандардың жойылуы және ... ... ... ... және т.б. ... ... Мұндай жолмен табиғаттың ... ... ... ... табылады. Себебі, күнделікті бір күнін қалай
өткізуді ойлауға ғана мәжбүр адам өзін қоршаған орта мен ... ... ... ... Қоршаған ортаиың бұзылуы адамдар өте бай
болғанда да және өте кедей болғанда да орын ... [24, С. 136]. ... ... ... ... ... ... үшін
жауапкершіліктің басым бөлігі 1 млрд. бай ... ... ... ... ... ... өндірудің шамамен — 2/3, қорғасын, ... ... ... — 2/3 ... ... ... пайдаланудың 3/4
көлемін құрайды. Сонымен қатар, соңғы 100 ... ... ... шаруашылық қызметі нәтижесінде атмосфераға ... ... ... 2/3 ... ... Бұл елдердегі энергияны пайдалану
қышқылдық жауын-шашындардың түсуіне ... ... ... пен ... ... көлемінің шамамен 3/4 бөлігін шығарады. Дамыған елдердің
өнеркәсібі ... ... ... көп ... және галогенді
көмірсулардың 90%-ке жуығын ... ... ... ... ... көзі — ... орта ... тапшылықты
қаржыландыру болып табылады. Яғни олар пайдаланған табиғат ресурстары мен
биосфераның ластануы үшін ... ... зиян ... ... ... қарызы» үздіксіз өсуде: өсу ... жыл ... ... есептеледі. Тек жер атмосферасындағы көмірқышқыл газының
концентрациясын өнеркәсіптік қызметі нәтижесінде кеміту үшін ... ... ... ... ... ... ... қажет. Көптеген дамыған
елдерде зиянды заттарды қоршаған ортаға шығаруға рұқсат етілетін ... Бұл ... ... ... жол берген өндірушілер табиғат
қорғау шараларына жұмсалатын ірі қаржылай айыппұл төлейді. ... ... бұл ... тек ... ... қатысты ғана орындалып келеді. Өз
елінің территориясынан жүздеген, мыңдаған км қашықтықта ... ... ... үшін айыппұл төлеу туралы әңгіме де ... ... ... да ... елдер экологиялық жауапкершілікті негізінен дамушы
елдерге ауыстыруда. Олардың ... ... лас ... ... ... ... орналасқан, сондықтан табиғатқа жасалған зиянкестіктің орнын
солар толтыруға тиіс. Ал бұл өнеркәсіп ... ... ... ... ... пен ... ... өздерінің алып
кететіидігі туралы айтылмайды. Дамушы елдердің жерінде өзінің өнеркәсіп
орындарын сала отырып, ... ... тек ... ... жатқан
«көмек» туралы айтады. Дүние жүзіндегі қаржы айналымы 1980—1990 жылдар
аралығында төмендегідей болған: ... ... ... елдерге — 49 млрд.
доллар, дамушы елдерден дамыған елдерге — 242 млрд. доллар. Олай ... ... ... және ... келмейтінін түсіну дүние
жүзіндегі әлеуметтік теңсіздікті одан әрі шиеленістіріп жіберді. Өкінішке
орай бай және ... ... ... ... ... ... ... одан әрі баюда, ал кедейлер — кедейленуде. Бұл өзекті
экологиялық мәселелерді ... ... ... кім ... ...... ... құндылыққа” айналады. Соңғы кездердегі
“Жоспарлы отбасы” атты ... да ... ... ... Ол түсінікке
медициналық терминмен айтқанда, ... (лат. ... ... аборт, тау, стерилизация (лат. тілінде жоғарғы қызу арқылы және
басқа амалдармен бойға бала бітірмеу) ... ... ... – ақ мәселенің
байыбына баруға болады ғой. Оны ... ... ... ... ... ... кейбір ауылдардағы аяғы ауыр 10 әйелдің 7-уі
жасанды ... ... ... ... ... ... ... жығыла
кетпей, түп-төркінін зерттеген жөн. Бізге қазір ...... және ... ... керек. Оны саясатпен араластыруға
болмайды. Бұл бізде бұрын жақсы жетіліп, қалыпты тіршілікке ... Оның ... ... ... ... мен ... Одан ... айтсақ сана-сезім бодандығы. ... ... жол ... үшін ... ... пен ... ... үкімет аралық комитет құрылуы тиіс. Қазіргідей жағдайда оның ұлттық
қауіпсіздігіміздің бірден – бір негізгі болары даусыз [25, 147 б.]. ... ... ... өлімнің азаюы туудың азаюынан асып түсіп
жатады да, ал халықтың санының қоғамдағы әлеуметтік – ... ... ... – ақ ... ... алып ... ... жүзіндегі
халық санының өте тез өсуі 20 ... 2 ... ... Мыс, ... ... жыл ... абсолют өсуі 20 ғасырдың басында 40-50 млн-ға
ғасырдың соңында 90 млн ... ... ... ... түрлі аймақтарында
халық санының өсуі әр түрлі. Қазіргі кезде демографиялық ... ... ... ... ... ... халқының ¾ бөлігі тұрады. Оның ішінде
Азияның хылқы жыл сайын шамамен 55 млн ... ... ... 20 ... Латын Америкасында 10 млн – нан ... ... өсіп ... ... ... Қазақстанда да қарқынды сипат алды. Әсіресе 20
ғасырдың 2-жартысында ... саны тез ... ... халық саны 9,3 млн
–нан астам (1959) 16,5 млн-ға (1989) дейін ұлғайды. Қазақ халқының саны ... ... 1945 – 74 ж ... өсу яғни ... ... дүмпу
қарқыны салғындай түсті. 2002 жылдан Қазақстанда жаңа демографиялық дүмпу
құбылыс басталатына болжануда.
Дағдарыс - ... ... ... ... ... бір ... (елдегі, облыстағы, аудандағы) халықтың ұдайы өсуінің
тежелуі Демографиялық дағдарысқа соғыс, әлеуметтік, экономикалық жағдайлар,
мемлекеттің демографиялық ... т.б. ... әсер ... ... ... ... (1916 - 22) бірінші демографиялық дағдарысқа ұшырады. Қазан
төңкерісі мен ... ... ... ... ... халықтың
ашаршылыққа душар болуынан елдегі халықтың 19% - і ... 950 мың ... ... ... ... шет ... (Қытай, Монғолия, Ауғанстан, Иран,
Түркия) 400 мың халық біржола қоныс аударды. ... ... ... ж ... 1932 жылғы ашаршылықтың кесірінен 2 млн 300 мың ... Осы ... 900 мың ... жан ... үшін шет ... ... Ал 2 ... соғыста 600 мыңдай қазақ шығын болды. Сөйтіп үш рет ... ... ... ... ... ... қоса ... қазақ халқы 4,5 млн адамға кеміген.
Демографтардың топшылауы бойынша, егер ... ... ... ... ... саны бұл ... 25 ... жеткен болар еді.
2008 жылы басталған қаржы дағдарысын дамушы елдер еңсергенімен, дамыған
елдер әлі онымен күресіп әлек ... ... ... Еуропа мен Солтүстік
Американың қуатты мемлекеттері ... ... жол ... ... ... ... ... рахат өмір сүріп келген бұл ... ... ... ... ... ... ... нашарлауына
көндіге алмауда. Жаңа ... ... ... ... ... жұмыс
орындарында қысқарту жүріп, жұмыссыздық коэффициенті өсіп отыр. Алайда
«таяқтың екі ұшы бар» ... ... ... ... ... ... мен ... Америкаға тигізетін оң әсері да бар [26,
139 б.].  
Дамыған елдердегі экономиканың ... ... ... ... азайтатыны сөзсіз. Осыған дейін сырттан ағылған
иммиграция есебінен халқының үлес ... ... ... пайызы
көбейген дамыған елдердің ... ... ... ... ... ... сезіммен қарайды. Бұл сезімнің әсерінен кішігірім
шиеленістердің де орын алып отырғанын ... ... ... ... ... ... болмысымызды жояды, мемлекетіміздің қауіпсіздігіне
әсер етеді» деп қорқады. Ал соңғы жылдары Еуропада ұлтшыл, ... ... келе ... ... онда ұлтаралық, дінаралық қатынастардың
одан әрі шиелінісетіні сөзсіз. Тіпті қазіргі таңда Еуропа ... ... ... және ... ... ... ... бөлініп тұр.
Дамыған елдердегі жұмыссыздық көрсеткішінің ұлғаюы алдағы уақытта да
жалғасады. ... ... бұл ... ... әлі ... ... пікір білдіріп отыр. Дағдарыстың әсерінен  жұмыссыз қалған
байырғы халық ендігі жерде екі қолға бір ... ... ... дейін істеуге
арланып келген қара жұмыстарды да атқаруға көшеді. Бұған дейін иммигранттар
негізінен қара жұмысты ... ... ... ... олар үшін де ... ... ... жағынан қазіргі таңда дамушы елдер ... ... ол ... жаңа ... ... ашылуы жалғаса түседі.
Қазіргі таңда Еуропа елдерінің ... алу ... ... ... елдерден
де төмен тұрғанына қарап-ақ мұны аңғаруға болады. Сондықтан өгей баладай
қарайтын дамыған елдерде табатын табысты дамушы ... ... өз ... таба алатын болады. Бұған дейін Еуропа мен ... ... ... Мексика, Иран, Түркия, Бразилия, Үнді әлемі
елдерінен келетін. Ал дамушы ... ... ... ... ... Иран, Түркия, Бразилия сияқты елдерде туу мөлшері жыл өткен сайын
азайып отыр. Ол елдерде қазірдің өзінде аз да ... ... ... ... жұмысшыға сұраныс байқалуда. Сондықтан Түркия премъер-министрі Режеп
Тайып Ердоған Германиядағы түріктерді отанына қайтуға шақырды. Яғни, ендігі
жерде ... ... ... ... процесі орын алуы мүмкін.
Бұған басқа бір ... ... ... АҚШ-қа өтуге ұмтылған
мексикалықтар қатарының жыл өткен сайын азайып отырғындығын келтіре аламыз.
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... Азия халқы мен Африкалықтар құрап ... ... ... ... ... дамып отырған Оңтүстік Азия елдерінде де
алдағы уақытта экономика аяққа ... ... ... ... ... ... ... Африка елдерінің қарқынды дамитынын  болжап отыр, олай
болса бұл ... да ... ... ... тырысу азаяды деген сөз.
Миграцияның азаюы ықтимал «кикілжің ошақтары» деп аталған аймақтардың
өткір мәселелерін шешуге ... ... ... ... ... ... елдердегі заңсыз миграцияның әсерінен әлемде үлкен қақтығыс ... ... ... ... ... Еуропадағы неофашизмнің күшеюі,
ұлтаралық немесе дінаралық түсініспеушіліктердің ұлғаюы ... ... ... көрсетеді дейтін және Норвегиядағы
террактіні болашақ үлкен кикілжіңнің алғашқы белгісі ретінде ... бар. Егер ... ... ... ... ... болса,
онда әлемдегі тағы бір өткір мәселенің шешімі ... Әрі ... ... ... ... ... ... сырттан келгендер оларды басып қалып,
ақ адамдар өз елдерінде азшылықты құрайтын болады деген ... ... ... саны 7,2 ... ... ... түрде 20 жыл
бұрын жер бетіндегі халық саны 5,7 ... ... БҰҰ ... және ... ... ... 47-сессиясында Пан Ги Мун
бала туу ... ... және ... саны ... артып бара
жатқан.Сонымен қатар қарт адамдар саны көп елдерді атап ... ... ... 2050 жылға қарай Африка халқының өсу қарқыны Латын
Америка мен ... ... ... ... ... 6 есе, ... халықтарының өсу қарқынан 15 есе артуы мүмкін [27, С.74 ].  
Сонымен, халықаралық сарапшылардың пікірі бойынша, ... ... ... ... Сербия, Тайланд, Украина және ... ... саны ... күрт ... Дәл осындай жағдай Шығыс Еуропа, Шығыс,
Оңтүстік-Шығыс және Батыс Азия елдеріне де ... тұр. 2050 жылы ... ... саны 9,6 ... ... деп ... Сондықтан Біріккен
ұлттар ұйымы ұлттық үкіметтерді ... ... ... мен ... ... ... ... қабылдауға шақырады.
1.2 Әлемдегі демографиялық жағдай және қауіпсіздік мәселелерін талдау
Қазіргі таңда жаһандану, ең ... ... орын алып ... ... ... ... мен ... техникалық
прогресті қамтамасыз ететін өндірістік ... ... ... ... ... желілер және т.б.) даму деңгейіне қатысты
болып ... Осы ... ... ... ... бейнесін
түбірімен өзгертіп, жаһандануға алып келді, алуан түрлі халықтарды бір-
біріне жақындата түсті. ... ... ... бір ... ... ... Өте ауқымды болып келетін өндірістік-қаржы ресурстарының трансұлттық
корпорациялардың ... ... ... шындығында, әлемнің нағыз
қожасына айналдырады. ... ... ... өз ... өз ... ... ... жағдайды бақылау
тізгінін босатып алады. Бұл жаһандық мәселелердің біреусі ғана ... [28, 77 ... ... ... ... ары ... өмір сүруіне
әсер ететін мәлелердің жиынтығы болып табылады. Олар қазіргі заман адамның
өмірінің дамуының әркелкілігі мен ... ...... – идеологиялық арақатынасында пайда болатын қарама – қайшылықтардың
себебінен туындайды. Бұл мәселелер жалпы адамзаттың өміріне әсер ... ... ... ... ... ... ... қозғайтын және бұл мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... жататындар:
Оңтүстік-Солтүстік мәселесі; азық-түлік мәселесі; кедейлік мәселесі;
энергетика мәселесі; экология мен тұрақты даму ... ... ... мәселесі; демография мәселесі; АИВ инфекциясы және т.б.
Бұл тізім тұрақты емес. Сонымен ... ... ... бірге жаңа
жаһандық мәселелер туып отырады (ғарыштық енңістікті ... ... ... ...... ... мен ... елдердің
экономикалық қатынастарының мәселесі. Оның мәні дамыған және дамушы елдер
арасындағы әлекметтік-экономикалық деңгейлердегі айырмашылықты азайту ... ... ... ... ... ... ... елдердің тауарларына
сұранысты ұлғайтуды, елге капитал мен білімінің ағымын ... ... ... ... ... есептерін шығаруды және т.б. талап
етуінде.
Азық-түлік мәселесі дегеніміз – ... ... ... ... өзін–
өзі өмірлік маңызы бар азық–түлікпен ... ... ете ... ... ... ... дамыған елдерде азық-түліктің ... ... деп ... ... ... ... болып табылады. Бұл мәселенің ... ... ... ... ауыл ... ғылыми-техникалық прогресске және
мемлекет тарапынан қолдау деңгейінен тікелей тәуелді.
Кедейлік мәселесі жаһандық мәселелердің ішінде ең негізгілерінің ... ... ... деп ... ... сол елдегі адамдарды ең
қарапайым және ең арзан өмір ... ... ете ... ... ... кедейліктің үлкен масштабтары тек қана ұлттық ... ... ... ... ... ... ... тудырады [29, С.54].
Жаһандық энергетика мәселесі – адамзатты қазіргі кезде және ... ... мен ... ... ету проблемасы. Бұл проблеманың
шығуының негізгі себебі ХХ ғасырда минералды отынды ... ... ... елдер энергияның жұмсалуына сұранысты кеміту арқылы шешсе,
қалған елдерде салыстырмалы түрде энергия ... ... ... ... ... ... ... елдер мен жаңа ірі индустриалды
елдер (Қытай, Индия, ... ... ... өсіп келе ... Осы жайттар
және кейбір аймақтардағы әскери-саяси ... ... ... ... ... алып ... Олар ... алып
келіп қана қоймай, сонымен қатар кейбір ... ... ... ұсыныс пен сұраныстың динамикасына, энергетикалық тауарлардың
өндірісі мен ... ... әсер ... ... ... ... адмзаттың шаруашылық
қызметі себебінен жиі бұзылып отыруда. ... ... ... даму ... Оның мәні болашақ заман қызығушылықтарын
бұзбайтын қазіргі кездегі қажеттіліктерді ескере ... ... ... дамуы.
Қоршаған ортаны қорғау дамудың маңызды бөлігі болып табылады. ХХ
ғасырдың ... ... ... орта ... ... үшін өте маңызды екнін түсінген. Қоршаған ортаның ... ... даму ... ие. Бұл ... толықтай жойылып кетуіне алып
келуі мүмкін.
Әлемдік мұхиттар порблемасы – ... ... мен оның ... қалу мен ... ... ... ... кезде әлемдік мұхит
тұйық экологиялық жүйе ретінде бірнеше есе өскен антропогенді күштерге әрең
шыдап отыр. Оның өзі мұхит ... ... ... қауіп болып табылады.
Сондықтан, жаһандық мұхиттар мәселесі деп отырғанымыз – ең ... ... ... мәселе екі түрлі көрініс ... ... ... күрт өсу және дамыған және өтпелі кезеңдердегі елдердің
демографиялық қартаюы. ... ...... даму ... ... ... санының өсу қарқынын төмендету болса, екінщісінің
шешімі – эмиграция мен зейнетақы ... ... ... ... өсу мен ... ... өсу ұзақ уақыттан бері
экономисттердің зерттеу пәні ... ... ... ... ... мамандар негізгі проблема – халық санының өсуі емес, келесі 2
мәселені айтады:
- ... ... яғни ... ... ... әлемдік қорлардың таусылуы мен қоршаған ортаның бұзылуы.
Адамзат дамуының ... ... оның кез ... даму ... ... ... те, аталған мәселелер ХХІ ғасырда ерекше маңыздылыққа
ие болып, бүкіл халықаралық ... ... ... жасырын емес.
Елбасы Н.Ә. Назарбаев осы дамыған мемлекеттер бойынша «Қазақстан жолы –
2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір ... ... ... деп ...... ... жылдан жылға елімізді, қазақстандықтардың өмірін
жарқын ете түсетін нақты ... ... ... Бірақ нарықтық
жағдайда аспаннан нәпақа күтпей, ... ... ... ... ... ... ... – осыған барлық жағдайды жасау. Мен
әлемнің озық ... ... ... ... ... ғана
қазақстандықтарды мәңгілікке біріктіретініне сенімдімін. Бүгін мен ... ... ... кіру ... ... ... ... тапсырмам бойынша
Үкімет нақты тұжырымдама жобасын жасады. Осы Жолдаудағы менің тапсырмаларым
ескеріле ... ... ... ... ... бұл ... жалпы
алғанда қолдадым. Көптеген болжамдар бойынша, алдағы 15-17 жыл Қазақстанның
ауқымды серпілісі үшін ... ... ... Бұл ... ... ... ... энергияға және азық-түлікке сұраныстың
артуы, ... ... ... ... сақталады. Біз бұл
кезеңді пайдалана білуге тиіспіз. Біз 2050-дің мақсатына қарай ... ... ... ... ... ... ... өзінде біліп отырған сын-қатерлер, ... ... пен ... ... ... жаңа ... аз ... ХХІ
ғасырда «жеңіл-желпі жүріп өту» деген болмайды. Ғасыр ортасы да таяп қалды.
Әлемнің дамыған ... ... сай ... ... ... ... орта тұсы ... болары даусыз, ал жаһандық отыздық тобының
тізіміне кіретін үміткерлер саны тым ... ... Мен ... ... ... ... ... тұратын категория екенін бірнеше рет
айттым. Дамыған елдерде халықтың мүлде жаңа өмір сапасы пайда болуда [3, ... ... ... ... Экономикалық ынтымақтастық
және даму ұйымына (ЭЫДҰ) мүше мемлекеттер көрсетіп отыр. Оған әлемдік ішкі
жалпы өнімнің 60 пайыздан астамын ... 34 ел ... ... ... 6 ел – ... ... Үндістан,Индонезия, Ресей және Оңтүстік Африка
Республикасы үміткер болып отыр. Ұйымға мүше ... ... ... ... ... ... ... өнімділігінің, шағын және орта бизнесті
дамытудың, халық өмірі стандарттарының жоғары көрсеткішіне ие болып ... ЭЫДҰ ... ... ... ... ... – жер ... дамыған 30 мемлекетінің қатарына кіру жолындағы
біздің базалық бағдарымыз осы.
Шетелдерде ұлттың қартаюы және өмір ұзақтығы ... ... ... отыр. Өмір ұзақтығы барынша жоғары елдер рейтингінде Андорра (Франция
мен Испания аралығындағы Пернейде орналасқан мемлекет, ... өмір ... ... ... көш ... ... Ел ... дүниежүзілік соғыстан кейін
айтарлықтай гүлденді, бұған дейін ол оқшау және ... ... ... ... ... айрықша әкімшілік ауданы), Сан-Марино мен
Сингапурда өмір ұзақтығы жоғары.
 Сахараның оңтүстігіне қарай орналасқан Африка елдеріндегі адамдар ... өмір ... ЖҚТБ ... ... пен азамат соғыстары халықтың 35 жасқа
жетпей өлуіне әкелді. ... ... ... тым ерте ... ... өмір ... 34,1 ... құрайды. Замбия, Ангола, Либерия және
Зимбабвадағы ... ... сәл ... ... 90-шы жылдарынан бастап қазіргі кезге дейін Ресейде халық
санының күрт төмендеуі байқалып отыр. РФ Мемлекеттік ... ... ... Е. ... болжамы бойынша халық санының азаю серпіні
мынадай: 2010 ж. – 138,7 млн. адам; 2020 ж. – 131,2; 2030 ж. – 121,1; ... – 108,3; 2050 ж. – 93,8 млн. ... ... ... министрінің мәлімдемесі бойынша 2011 жылға халық
санының құлдырауын 143 млн. деңгейінде ұстап тұру ... Әр ... ... ... ... мың адамға азайып отыр. Халық санын 2011 жылы 143
млн. адам деңгейінде ұстау ... ... ... жоқ. Бірқатар
себептер бойынша, ең бірінші Ресей халқы ... ... ... ... кездегі халық саны 143 млн. адам, яғни 2011 жылы азаю ... 3 млн. ... ... ... ... ... ... өзінде
2011 жылы Ресейліктер саны 140 млн. адамды құрайды. 
2050 жылға дейінгі Ресей халқының өсім серпінін ... ... ... бала ... және ... ... ең  ... өзгерісі кезінде
оның жастық құрылымының ерекшеліктері салдарынан (халық құрамында жастар
үлесінің аз болуы және жасы ... ... ... ... ... ... болмай қоймайтынын көрсетіп отыр.
Сондықтан Ресей халқының санын қазіргі 143 млн. адам деңгейінде сақтау үшін
халықты шетелден тарту ... ... ... ... айтарлықтай
ұлғайтуды қажет етеді.
РФ Федералдық мемлекеттік статистика қызметінің ... ... ... ... ... ... ... бойынша 50 жыл
ішіндегі иммиграциялық  сальдо кемінде 43 млн. ... ... ... ... ... ... ... үшін жыл сайын Ресейге 900 мың адам
келуі тиіс.
Қазіргі кездің өзінде еңбек ресурсі Ресейде ең ... ... ... 2010 ... ... ... жұмыссыздықтың (жасырын жұмыссыздықты
қоса алғанда) қысқаруы және ... ... ... ... ... ресурстарының азаюы күшті сезілмеуі мүмкін.
Бірақ, егер Ресейде жұмыс күшіне қажеттілік өсетін болса, онда ... ... ... ... ... нақты көзі иммиграция ғана
болмақ. Бұл жағдайда ... үшін ... ... ... төменгі деңгейдегі бұрынғы кеңес елдері жалғыз демографиялық
көз болмақ [30, С.43]».
Дамыған ... да ... ... ... ... жөніндегі
мамандардың айтуынша халық санының азаюы себебі бала ... ... ... ... ... рөлінің өзгеруінен болып отыр.  Неміс
әйелдерінің ұрпақ қалдыруы тым кейіндеп және сиреп барады. ГФР ... ... ... 35 ... ... ... әйелдерінің  40%-
ының әлі балалары жоқ. 
Немістер ұлт ретінде қартаю үстінде. Денсаулық сақтау саласындағы
ілгерілеушілік және ... ... ... ... өмір ... 84 ... ... ерлерде 78 жасқа дейін ұлғайды. ... ... бала туу ... кетті.  Германиядағы бала туушылық коэффициенті 1,3
құрайды, бұл халық санын толықтыру үшін жеткіліксіз. Мұндай келеңсіз ... ... ... ел тұрғындарының саны қазіргі 82 млн адамнан ... ... 67 млн. ... ... ... мүмкін, яғни елдің әрбір үшінші
тұрғынының жасы 60-тан асатын ... ... ... ... ... сақтандыру жүйесіне жарна
төлейтін тек үш ... ... ... 20 ... кейін бұл қатынас екіге
бір болмақ. ... ... ... ... ... ... ... ГФР-дегі бала туудың төмендеуі Германия
өнеркәсібінің бәсекеге қабілеттігіне күйрете соққы беріп, уақыт өте келе
экономика өсімін ... ... ... әлемдегі халқы ең көп Қытайда да ... ... ... ... ... ... сияқты айтылу демографиялық
проблемалар бар. Мәселен, неке ... ... саны ... ... ... көп. ҚХР ... ... және бала тууын жоспарлау
жөніндегі мемлекеттік комитеттің ... ... ... ... мен ... арасындағы қатынас 122,85:100 құрайды, бұл жалпы ұлттық
көрсеткіштен - 119,58:100 астам. 2020 жылы 20-45 ... ... ... қарағанда 30 млн. адамға астам болады деп болжануда.  Қазіргі
кезде орта есеппен Қытай бойынша  халық ... бір ... ... ... ... Мұндай жағдайда Қытай елден өз ... ... ... бұл ... мемлекеттердің ұлттық қауіпсіздігіне
келеңсіз әсер етуі мүмкін [32, С.135]».
Гендерлік баланстың бұзылуы дамыған өңірлердегі ... ... ... ... отырған Үндістанда да байқалып отыр. Бұл құбылыстың ... ... ... бала ... ... таралуында жатыр.
Lancet белгілі канадалық медицина журналының деректер бойынша жыл ... 500 ... таяу ... жасалады. Сонымен қатар «Үнді медицина
қауымдастығы» бұл құбылыстың шынайы ауқымы канадалық ... ... 10 есе көп деп ... яғни ... ... орай ... ... аборт жасалады деген сөз.  Мысалы, ультрадыбыстық диагностикаға
барынша қол жетімділік басым және ол ... етек ... ... қаласында
1000 еркекке 800 әйел келеді.
Жапонияда да ұлттың қартаюы проблемасы алаңдаушылық туғызып отыр. Болжау
деректері ... ... ... ... құқықты болатын 65 жастан
астам азаматтардың саны 2025 жылы қазіргі 13%-дан 19%-ға дейін ... ... ... 78 ... ... ($750 миллиардқа таяу) 155 триллион
иенге дейін ($1,2 триллионға таяу) ұлғаймақ.
Жапония демографиясындағы келеңсіз ахуалдың басты ... ... кеш ... болып табылады. Мәселен, әйелдер бүгінде тұрмысқа 28
жаста шығады, ал 1988 жылы тұрмысқа шығудың орташа жасы 26 ... ... ... ... ... құру ... ... үрке қарайды.
Демографтардың болжамы бойынша халықтың бұлай азаю қарқыны кезінде  жүз
жылдан соң ... 127 млн. ... 40 млн. ... ... елдерінде 2025 жылға қарай ... ... 25-ке ... 65 жаста және одан жоғары болмақ. Бұл туралы ... ... ... ... ... баяндамасында айтылады. Мәселен,
болжамдар бойынша Словенияда 47 жас орташа жасты құрамақ. ... ... ең ... ... бірі ... Біріккен Араб әмірліктерінің (БАӘ)
тұрып ... төрт ... ... тұрғындардың 825 мың адамы генетикалық
аурулар проблемасына ... ... ... БАӘ-де жақын туыстар
арасындағы некелердің таралуынан туындап отыр, қазіргі кезде ол ... ... ... ... ... ... олар мұсылман болса да,
шетелдіктермен некеге ... ... ... ... ... ... қарамастан жергілікті медиктер қалыптасқан
жағдайды қиын деп ... ... жоқ. ... пікірінше гендерлік аурулар
пайызы салыстырмалы түрде аз, ал егер ... ... ... ... ... болса мұндай аурулар санын барынша азайтуға
болады.
Сингапур бала туудың төменгі ... және жас ... ... ... ... ... ... қарсаңында тұр. 
Арал қала – мемлекеттің халқы 4,5 миллион адамды құрайды, олардың 76%-ы ... 64 жас ... 4,2 млн. адам ... ... ... ... бала ... – жылына 50 мың нәрестені құрайды. Қазіргі кезде ... мың ... ... ... қарай Еуропадағы ең кәрі ел Испания ... ... Eurostat ... ... ... ... айтылған.
Ғасыр ортасында Испанияның әрбір үшінші тұрғыны зейнеткерлік жаста ... ... және ұзақ өмір ... ... деңгейі, испандықтардың  37,5%-ы
65 жастан жоғары болуына әкеледі. Қазір орташа өмір ұзақтығы ерлерде 81,8
жас, әйелдерде – 85,7 ... ... ... 27 елдің ішінде ең жас ел болмақ; 2050 ... бұл ел ... тек 22,1%-ы 65 ... ... ... мен Португалия халқының да зейнеткерлік ... ... ... ... 32,5 және ... саны 300 млн. адамнан астам болып отырған АҚШ-та демографиялық
ахуал қолайлы. АҚШ-тың халық санағы бюросының (US Census Bureau) ... ... ... 7 ... бір ... ... ... әрбір 13
секундта өлім тіркеліп, әрбір 31 секундта елге жаңа ... ... ... ... АҚШ ... ... 11 секундта бір адамға
толығып ... ... саны ... ... мен ... ... ... орын алады және үнемі халық өсімі тіркеліп отырған батыстағы жалғыз
ел болып саналады. Мәселен, 100 млн. ... 1913 жылы ... ... ... кезеңге 52 жыл, үшіншісіне 39 жыл қажет ... ... ... ... саны АҚШ-та 2041 жылы 400 млн. ... ... мен бала ... ... байланысты жалпы
әлемдік  демографиялық үрдіс елдің даму деңгейіне қарай ... ... ... ... ... ... және экологиялық жағдайда қоршаған ортаға
тек бай (өнеркәсібі дамыған) елдер ғана емес, сонымен ... ... ... де ... әсер ... Өнеркәсібі жоғары дамыған, бай
елдердің қоршаған ортаға әсері ... ... ... ... ... ластануға байланысты. Дүние жүзінің халқының 20—25%-ын құрайтын
бұл елдердің халқы қоршаған ортаға ... 80%-ын ... ... ... ортаны бұзатын фактор халықтың саны емес, өндіріс пен
онымен ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік соғыстан
кейінгі АҚШ-тағы молшылық кезінде, американ маманы В. ... ... ... ... экономикамыз тұтынуды — өмір сүру салтына айналдырып отыр,
яғни затты сатып алу мен ... ... ... айналды. Бізге
заттардың көп мөлшерде сатылып, одан соң ... және ... ... ... ... ... — деді. Қазіргі кезде ғаламшарымыздың
әрбір тұрғыны XIX—XX ғасырлар соңында өмір ... ... ... 4,5 есе бай ... ... ... өмір сүру
жағдайының деңгейі бірдей емес. 1 ... өте бай адам ... ал 1 ... ... жағдайында өмір сүреді. Байлықты ... ... ... 157 миллиардер, 2 миллионға жуық миллионерлер және күндік ... 1 ... кем ... 1,5 ... ... адамдар бар.
Америкадағы балалардың өздерінің күнделікті қажеттіліктеріне ... ... ... 230 ... ... ... ... кедей
адамдарының өмір сүруіне ... ... ... ... тыс ... ... кедейлік — экологиялық, әлеуметтік мәселелерді шешуге
мүмкіндік бермейді. ... ... ... ... әсер ... ... тыс қысым нәтижесінде табиғатты тікелей жоюмен байланысты.
Бұл ормандардың жойылуы және басқа ... ... ... және т.б. арқылы көрінеді. Мұндай жолмен ... ... ... ... болып табылады. Себебі, күнделікті бір күнін қалай
өткізуді ойлауға ғана мәжбүр адам өзін ... орта мен ... ... ... ... ... ортаиың бұзылуы адамдар өте ... да және өте ... ... да орын ... Бірақ, жердің табиғат
ресурстарына келтіретін зиянкестігі үшін жауапкершіліктің басым бөлігі ... бай ... ... ... [34, С.147 ]». ... дамыған елдер
болат өндірудің шамамен — 2/3, қорғасын, мыс, никель, қалайы, цинктің — 2/3
астам бөлігін, ... ... 3/4 ... құрайды. Сонымен қатар,
соңғы 100 жылда индустриалды дамыған ... ... ... ... ... ... туғызатын газдардың 2/3 бөлігін
шығарған. Бұл ... ... ... ... ... әкеліп соқтыратын күкірт пен азот тотықтарының жалпы көлемінің
шамамен 3/4 ... ... ... ... ... зиянды химиялық
қалдықтардың көп бөлігін және галогенді көмірсулардың 90%-ке жуығын береді.
Өнеркәсібі дамыған елдердің экономикасының ... көзі — ... ... ... ... ... табылады. Яғни олар пайдаланған
табиғат ресурстары мен ... ... үшін ... келтірілген зиян
өтелмейді. Бұл елдердің «экологиялық қарызы» үздіксіз өсуде: өсу жылдамдығы
жыл сайын триллион ... ... Тек жер ... ... концентрациясын өнеркәсіптік қызметі нәтижесінде кеміту
үшін жылына 625 ... ... ... ... қаржы жұмсау қажет.
Көптеген дамыған елдерде зиянды заттарды қоршаған ортаға шығаруға рұқсат
етілетін нормалары ... Бұл ... ... ... жол ... ... ... шараларына жұмсалатын ірі қаржылай айыппұл
төлейді. Бірақ, іс жүзінде бұл талаптар тек ... ... ... ... келеді. Өз елінің территориясынан ... ... ... орналасқан елдерге келтірілетін шығын үшін айыппұл төлеу туралы
әңгіме де қозғалмайды. АҚШ және ... да ... ... ... ... ... елдерге ауыстыруда. Олардың ойынша
экологиялық лас өндіріс ... ... әлем ... ... ... ... ... орнын солар толтыруға тиіс. Ал
бұл өнеркәсіп орындарын дамыған елдердің ұйымдастырғаны, өндірілген шикізат
пен өнімдік ... ... алып ... ... ... Дамушы
елдердің жерінде өзінің өнеркәсіп ... сала ... ... тек ... ... ... «көмек» туралы айтады. Дүние
жүзіндегі қаржы айналымы 1980—1990 жылдар аралығында төмендегідей ... ... ... ... — 49 млрд. доллар, дамушы елдерден ... — 242 ... ... Олай ... ... ... ... және
қалпына келмейтінін түсіну дүние жүзіндегі әлеуметтік теңсіздікті одан ... ... ... орай бай және ... ... ... айырмашылық кемімей отыр. Байлар одан әрі баюда, ал ... ... Бұл ... ... ... ... қиындатады. Сөйтіп
кім үйленіп, отбасын реттеп – жоспарлау ... ... ... ... ... отбасы” атты ұғымның да қалыптасуы
соның ... Ол ... ... ... айтқанда, контрацепция
(лат. тілінде жүктілікке қарсылық), аборт, тау, стерилизация (лат. тілінде
жоғарғы қызу арқылы және ... ... ... бала ... кіреді.
Осының өзінен – ақ мәселенің байыбына баруға болады ғой. Оны ... ... ... Қазақстандағы үлкен, тіпті, кейбір
ауылдардағы аяғы ауыр 10 ... 7-уі ... ... ... ... кез-келген шетелдің көмегіне ... ... ... жөн. ... қазір ұлттық – демографиялық императивті ... ... ... Оны ... араластыруға болмайды. Бұл
бізде бұрын ... ... ... ... ... ... ... бұзған өзгеге еліктеу мен бейімдеушілік. Одан да батырып айтсақ
сана-сезім бодандығы. Отбасындағы жоғарыдағыдай ... жол ... ... ... пен отбасы мәселесі бойынша үкімет аралық комитет
құрылуы тиіс. Қазіргідей жағдайда оның ұлттық ... ... ... ... ... даусыз [35, С. 154].
Демографиялық дағдарыс — әлеуметтік, экономикалық, табиғи ықпалдардың
әсерінен белгілі бір аймақтағы ... ... ... ... ... тежелуі Демографиялық дағдарысқа соғыс, әлеуметтік,
экономикалық жағдайлар, мемлекеттің ... ... т.б. ... әсер
етеді. Қазақ халқы 20 ғасырда (1916 — 22) бірінші Демографиялық ... ... ... мен ... ... ... ... халықтың ашаршылыққа душар болуынан елдегі халықтың 19% — і
(яғни 950 мың ... оапт ... ... қатар, шет елдерге (Қытай,
Монғолия, Ауғанстан, Иран, Түркия) 400 мың ... ... ... аударды.
Екінші Демографиялық дағдарыс 1931-32 ж басталды. 1932 жылғы ашаршылықтың
кесірінен 2 млн 300 мың адам ... Осы ... 900 мың ... жан ... ... ... ... Ал 2 – дүниежүзілік соғыста 600 ... ... ... жүзі ... ... өте тез өсу ... мен демографтар
жұмыстарында халық ... ... ... пайдаланады. XIX
ғасырдын басынан бері дүние жүзінде осындай 2 ... ... ... ... ... ондай санақтар көпшілік дамыған елдерде 5 немесе 10 жылда
бір рет өтіп.
Туу, өлім, халықтың табиғи өсуі — ... ... ... ... ... адам ... ... жағдайлары. сондай-
ақ адамдардың қоғамдағы және ... ... ... щешу ... Өлім ... бәрінен бұрын адам өмірінің материалды
жағдайларымен: тамақтануымен, ... ... және ... слпи ... ... ... сақтаудың өркендеуімем байланысты. Туу
деңгейі де қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылысымсі адамның тіршілік
жағдайларымен ... ... бұл ... ... күрделі жән қарама-
қайшылықты, сондықтан ғылымда кеп дау тудырады Әдетте, халықтың әл-ауқаты
және мәдениеті ... ... ... ... ... тартқан сайын,
балалардың оқу мерзімі ұлғайып, «баланың ... ... ... ... ... Алайда табыстың өсуі оның жоғарылауына итермелеуі де мүмкін [36,
С.139].
Міне, соғыс «жаңғырығы» әдетте халықтың ұдайы ... ... ... ... оны ... толқын түрінде әсер етіп отыратыны осыдан.
Халықтың ұдайы өсуінің бірінші типіне туудың, өлімнің және табиғи төмен
көрсеткіштері тән. Ол бәрінен бұрын ... ... ... ... Олардың кейбіреулерінде кеңейтілген ұдайы өсу сақталған үшін барлық
семьялардың жартысында екі баладан, ... үш ... ... ... ... ... ... ата-аналарының орнын басады, үшіншісі ... ... ... ... ... ... ... жоқ ұрпағының елдерде дүниеден өткен ... ... ... ... табиғи кемуі немесе демографиялық дағдарыс
байқалады.
Мысал. ГФР ... ... ... ... елде ... ... ... түрғынға 10 адам) ие болып отыр. Ал өлімнің көрсеткіші. ГФР-де ... 11,5 ... ... ... ... ... басынан бері бұл
елдің халқы азайып келеді.
СРО мен Шығыс Европаның көпшілік елдерінде де ... ... ... Бұл ... ... азаюының және көп балалыдан, балалы ... ... ... ... қоғамдық өндірісте Істеуінің артуы
болып табылады. Дегенмен халықтың жасының айтар, ... ... ... ... ... қалуы да еді. Соның нәтижесінде әйелдердің үйде
және жұмыста екі жақты бастылығы көбірек бала сүю ... ... ... ... ... ... типіне туу мен табиғи өсу
көрсеткіштерінің және өте жоғары, ал өлім ... ... ... тәң. ... ... ... елдерге сипатты.
Тәуелсіздік алғаннан кейін бұл елдер қазіргі медицинаның, санитарияның
гигиенаның жетістіктерін бірінші кезекте эпидемиялык ... ... ... ие ... ... айтарлықтай әкеліп соқты. Ал туу болса, кебінесе бұрынғы
өте жоғары қалды, табиғи өсудің ең ... ... ... ... және ... Американың неғұрлым артта калған елдеріне тән.
Мысал. 80-жылдардың ортасында туу (1000 тұрғынға 54 адам) және ... ... 40 ... ... жөнінен Кения «дүние жүзілік
чемпионы» болды. Өсу қаркыны ... ... ... ... ... екі ... ... (Ұлыбританияда мұндай екі еселенуге II»
керек болар еді ұдайы өсуінің ... типі ... ... ... п.тм, КХДР және Албанияға тән.
Ұдайы өсуінің екінші типі елдердегі халықтың ... ... тез өсуі ... ... бері ... демографиялық жарылыс деген
бейнеленген деп аталды. Қазіргі кезде бұл ... ... ... ... Олар ... ... жүзіндегі демографиялық жағдайды бірінші кезектв
анықтай отырып, ... саны мен ... ... ... әсер тигізіп отыр
және тигізе береді.
Европаның капиталистік елдерінен неғүрлым белсенді демографиялық сая
сат жүргізетіні — ... ... ... ... жөнінен Жапония
ауқымды бағдарламаны ... ... ... ... типіндегі елдердің көпшілігі соңғы он жылдықтарда
туу мен халықтың табиғи өсуін азайтуға бағытталған демографиялық ... ... ... Бұл ... ... ... ең ірі екі мемлекеті —
Қытай мен Үндістан ең көп күш жұмсап отыр ... ... [37, С.169 ... ... ... ... ... бағдарламасын ресми
мемлекеттік саясат ретінде дамушы елдердің ішінде бірінші болып 1951 жылдың
өзінде-ак қабылдады. Некеге отыру жасы ... ... ... өз еркімен үрпақ беру санын кемітуде. «Біз екеуміз — екеумізге екеу»
деген ұранмен төрт адамнан тұратын семья ... Осы ... туу және ... өсу ... азайды, бірак соған қарамастан
дүние жүзіндегі нәрестелердің біне жуығы ... ... ... ҚХР ... ... бала табуды жоспарлы
түрде жүргізуі керек деп жазылған. Баланы жоспарлы түрде табу
комитеті құрылған. ... ... жасы ... ... оқу ... ... ... рұқсат етілмейді. ҚХР демографиялық саясатыін.мі
негізгі ұраны «Бір семья — бір бала». Бұл саясаттың жүзеге асырылуы ... ... те ... ... болса, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан-ақ ... баса ... ... ... ... дерекке жүгінер
болсақ, Қазақстандағы тұрғындардың тығыздығы бір шаршы шақырымға ... ... Ал ... ... ... бұл ... 140 адамды құрайды
(яғни біздегіден 25 есе көп). Тағы бір ерекшелік – ... ... көп ... және көп ... ... ... көпшілігі
ауылдық жерлерде тұрады. Осындай айырмашылықтарға байланысты, Қазақстанның
демографиялық саясаты бірегей болып табылады.
Қазақстандық көпбағдарлы демографиялық саясаттың ... ... ... ... ... ... берді. Ана мен баланы қорғау, гендерлік
саясат, отбасының тұрақтылығы мен ... ... бала ... халықтың орташа өмір сүру жасын ұзарту – ... ... ... алға ... ... жылғы статистикалық мәліметтерде халқының санынан 62 орынды
иемденгені демографиялық ахуалдың ... ... бір ... ... тұратын халықтың орналасу тығыздығы 2010 жыл дерегіне сәйкес,
орта есеппен 1 ... ... 6 (кей ... 5,5) адамнан келсе, әлем
мемлекеттері арасынан жер көлемі бойынша 3-ші орынды иемденетін ... бір ... ... 140 ... ... екен. Халық санының аздығы
мемлекеттің болашақ дамуына кері ықпалын тигізері сөзсіз. ... ... ... ... ... ... халық санының артуына жан-
жақты мүмкіндіктерін қарастырып келеді. Адам санының кемуi ең ... ... ... ... ... Бұл ... түбiнде ел
дамуына әсер ететiн фактор. Өйткенi, демография заңдылығы бойынша, саннан
сапа шығады. Ендеше, тууы үшiн де ең ... осы елдi, ... ... адам саны ... қажет. Бұл жөнінде көп ғалымдар халық санының
артуының жолдары мен ұсыныстарын ұсынып жатқан жайы бар. ... де ... [38, С.47 ... ... статистикалық мәліметтерге көңіл аударар болсақ, басқа
мемлекеттермен ... өмір сүру ... ... өлім
санының жыл санап артуынан біздің ел алда. Неліктен? Осы ... ... ... ... ... себептерімен зерттеу нәтижелерін ұсынып
көрейік, мәселен дүние жүзі ... өмір сүру ... ... ... ... оңтүстік-шығысында орналасқан Окинавы ... ... Бұл ... ... есеппен 100 000 халық тұрады, соның
ішінде статистика бойынша 34,7 халқы 100 жас жасайды ... ... ... ... мемлекеті, халқы орта есеппен 83,5 жасты құрайды. Үшінші
орында Жапон мемлекеті, халқы орта есеппен 82 жас жасайды. Ал ең аз ... ел ол - ... ... патшалығында, орта есеппен ер
адамдары - 38 жас, ал ... - 37 жас (кей ... 25 жас) ... ... бұл елде 20 млн. ... адам СПИД-пен ауырады және ас суының
лас болуынан [38, С.132]. Салыстыра қарастырсақ, Қазақстандағы орташа ... ... ... – 72,5 жас, ... арасында – 61,5 жасты құрайды
.
Қазақстанда тууылудың ... жылы ... яғни 417 мың адам ... ... немесе 1000 адамға
шаққандағы 25,7-і. Содан кейін туу төмендеп, ал өлім ... ... 2005 жылы ... әр бір 1000 ... ... 18 ... 10 адам көз жұмып отырды. Сондықтан, Қазақстанда табиғи ... ... ... ... ... саны 2011 жылғы 1 қаңтарға 16,4 млн ... ... оның ... млн. (52 % ) әйел және 7,9 млн. (48 ер ... құрады.
Қазақстан Республикасының «Бала құқықтары туралы конвенцияны іске
асыруы туралы» ... ... ... ... статистикаға
жүгінсек 40 жасқа дейінгі дүниеге бала әкелетін әйелдер саны ... ... ... [39, 2 б.]. Олай ... ... мүмкіндік бар. Тек,
бұл іске үлкен жауапкершілікпен қарап, халықтың қолдауымен, мемлекеттік
деңгейде ... ... ... ... ... ... өсім ... берісі
бір жылға, әрісі 50 ... ... ... ... қатар
міндеттемелер қойылуы қажет. Ұлттық өсім күрт төмендеген кездері ... ... ... ... бұл жәйт ... ... мәселе ретінде
көтеріліп, жалпы халықтық қозғалысқа айналып, ақырында нәтижесін де берген.
Чех ... ұзақ ... ... ... чех біз үшін ... ... ... әр шаңырақтың астын жанға толықтыруға үндеген. Сол
орайда, демографиялық қорлар ... ... сәби ... ... көмек көрсетілген. Экономикасы жағынан дамыған және жер көлемі
бойынша бірінші орынды иемденетін, ... ... ... ... ... кезеңде демографиялық құлдырауды бастан ... ... ... ... ... ... 2010 жылы 138,7 миллионға,
2020 жылы - 131,2 ... ал 2050 жылы - 93,8 ... ... ... ғалымдардың болжамдары бар [40, С.72]. Осы жағдайға байланысты «Ана
капиталы» атты ұлттық жоба жасалды. ... ... ... ... тиым ... ... көрсеткіші бойынша бала кем болмаған жағдайда). Халық
саны жағынан алдыңғы қатардағы Қытай мемлекеті де ... тиым ... ... ... ... ... ... Ресейдегі демографиялық ахуалдың «біздегі жағдай жақсы,
Ресейде мәселе осылайша ушығып тұр ... деп ... ... ... жоғарыда аталған мәселелер бізге де тән екендігін мойындайтын
кез ... Рас, ... ... демографиялық ахуалы Ресейді басып
озбаса да, өкшелеп келеді. Сондықтан, ат ... ... ... де ... ... ... керек. Саясат болғанда да сахна
төріндегі алдамшы қойылым емес, нағыз іс- ... ... ... ... ... ... ... демографиялық
проблемаларды шешудегі шетел тәжірибесін зерделеп, өз ... ... ... нәтиже берері анық. Шетел мемлекеттері жинақтаған тәжірибені
пайдалану отандық ... ... ... тәжірибеде өз
өміршеңдігін көрсеткен барынша тиімді моделдер мен жолдарды қолдануға ықпал
етеді. Бәлкім, бұл істі білікті ... ... ... ... ... ... ... бір бағыттарда дамытар болса, нұр үстіне нұр болар ... ... ... мақсат – қазақтың уақыт ... ... ... ... куә болу емес пе?
Атап айтар болсақ, бала туу көрсеткіші 25 пайызға артты, ал адам өлімі
11 пайызға ... ... ... ... 1,7 есеге көбейді. Алдағы
уақытта да демографиялық ахуалды жақсарта түсуге бағытталған ірі ... ... ... халықтың орташа өмір сүру жасын 72-ге жеткізу
көзделіп отыр. Сонымен қатар халық ... 18 ... ... ана ... ... 2 ... төмендету міндеті қойылып отыр.
Тағы бір қуанышты дерек, мемлекетті құраушы ... ... ... ... Бұған тәуелсіздік жылдары шекара асып, атамекенге ... 800 ... ... ... да қосып жатқан үлесі бар. Соңғы
Ұлттық халық ... ... ... ... 64 ... ... көрсетті.
Жалпы арғытегі бір, туыс этностарды қоса алғанда, 70-72 пайызды құрайды.
Демек, қазақтың демографиялық дәлізі ... ... ... ... ... қарап отырсақ, Қазақтар (сонымен қатар Өзбектер және Ұйғырлар)
көп тұратын облыстарда өте көп өсім бар, ал ... ... ... ... ... тұратын облыстарда халықтың кемуі ... ... ... ... ... ... келе жатқаны содан.
Сондай-ақ жалпы республика бойынша ... ... мен ... ... ... өсіп ... ... олардың өсімі Қазақтардың өсімінен
жоғары ... оның ... ... Қазақтар екі жақты өсіп келеді: табиғи өсім
арқылы және сырттан келетін (негізінен Өзбекстан ... ... ... ... ... және ... ... көбейе беруін
құптау керек. Сондықтан, елімізде Қазақтармен бірге Өзбектер ... да саны ... келе ... ... ... ... өсімін беріп келе жатқан осы аталған үш-ақ ұлт: ... ... ... ... ... бәрі жыл ... саны кеміп барады [41, 146
б.].
Демографиялық даму ұлттық құндылықтарымызды да ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тілге деген
қажеттілікті арттырып келеді. Билік ұстанып отырған осы ... ... ... ... ... осы ... ... тіл түйткілін
шешіп алуымызға зор мүмкіндік бар. Демографиялық ... ... ... ... ... Яғни ... орта ... тарапынан мығым
қалыптасып үлгерсе, ... ... ... да ана ... ... жеткізе аламыз. Тілдік ортаның ұйтқысы болар ... ... тіл ге ... ... таяздығы да басты себеп болып
келеді. Байқап қарасақ, бүгінде халық санының өсуімен ... орта ... келе ... ... Өз ... мемлекеттік билік ыңғайын
тауып және осыған демографиялық салмақты ескеру саясатын ... ... ... ... ... жоқ десек, ақиқаттан
аттаған болар едік. Қоғамның тұрақты дамуы мен оның қауіпсіздігі ... ... саны ... ... ... болуы керек.
Демографиямыздың ақсақалы Мақаш Тәтімов Қазақстанның жалпы ... 50 ... ... ... ете ... деп ... [1, 135 б.]. ... өсімге сырттағы қандастарымыздың оралуы айтарлықтай
серпін ... ... атап ... Осы ... ... ... «Нұрлы
көш» бағдарламасы орынды саяси шешім болды. Десе де, 5 миллионнан астам,
яғни ... ... ... әлі де ... жүр ... Сәл кері шегініс жасап,
тарихқа үңілсек, губернатор Колпаковский Қазақстанға бір миллионнан астам
ресейліктерді көшіріп ... ... ... ... тағы да
миллионнан астам ресейлік қоныстанып үлгерген. Тың ... ... ... ... саны да ... асып ... ... құрлы қауқарымыз болса, сыртта жүрген қазақтарды елге ... ... бар ... ... ... ... еске ... көрші елдерге қарап,
үрейленіп қалатынымыз бар. Бұл – орынды уайым. Ресей демографиялық дағдарыс
күйін сезініп ... ... ... ... 10 есе көп. Ал ... ... ... баршамызға белгілі. Олардың саясаты бойынша,
ұлты қытайлық әйел не еркек өзге ұлт өкіліне үйленсе де, одан ... ... ... ... ... Қытайдың 30 жылдан бері ... ... 9-10 ... ... ... ... дағдарысқа да
қарамай дамып келеді.
Тағы бір ...... Оған ... ... ... қажет. Себебі урбанизацияның салмағын қазақтар басып отыр. Мәселен,
қазақтар шама-шарқынша Астанаға ... ... ... Мамандардың
болжауынша, 10-15 жылда Астана 1 ... ... бар ... ... ... ... сол ... ұлт құрамақ. Бүгінде Астана халқының саны жағынан
республикамызда үшінші орында тұр. Бірінші орында – Алматы, екінші орында ... ...... ... қала – ... Яғни ел ... үрдісі жаман жүріп жатқан жоқ. Бірақ бұл ауылды ұмыту деген сөз
емесін ... ... ... ... халық санағы да осыны ... [42, 87 ... ... бойы ... ... ... ... – ол
қазақ жесірін далаға тастамайтыны, жетімін ... Осы ... ... деп ... Бұл сөз жоқ, ... ... келе жатқан
демографиялық философиясы. Осындай әлеуметтік-демографиялық дәстүрлерді
заманға лайықтап, кәдеге жарата білу де ... ... ... уақытта біздің
ескерер мәселелердің бірі де осы болуға тиіс. Сосын ең маңызды мәселе – ... ... ... ... ... бүгінгі таңда жастар шаңырақ
көтеруге асықпағаны өз ... ... ... өзі бала сүю бақытын
еркінен тыс ... ... ... мәжбүр. Өйткені оларды баспана мәселесі
қинайды. Мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасы ... жас ... етіп ... жоқ. ... ол ... жас ... ... қызметкерлермен және бюджетті сала мамандарымен «бөлісіп» отыр.
Сондықтан жаңа отау ... ... ... ... ... қарастырған да
жөн секілді. Жоғарыда айтылғандарды жөнге келтіргенде ғана ... дем бере ... Және бұл өте ... Өйткені халықсыз
мемлекеттің болмайтыны бұлтартпас аксиома.
1.3 Қазақстандағы ... ... ... ... ... аспектілері
Бүгінгі күннің аса күрделі мәселелерінің бірі - Қазақстанның өзіндік
дербес демографиялық саясаты ... не үшін ... ... Не үшін ... ... ... басымдылық беріліп отыр? Себебі, Қазақстан
ұлысының негізгі ұлты ретінде қазақ халқының жан-жақты даму ... көп ... ... ... ... жақсарту мен
сауықтыру мәселесін мемлекеттік саясат деңгейіне көтергенде ғана ... ... ... ... «Мың өліп, мың тірілген қазақ» ... ... ... ... ... ... шырқын өткенде
отаршылдар нағыз демографиялық зобалаң жолдармен бұзып келгені баршаға аян.
Қазақ хандығы ... ... ... ... Жоңғар, Қытай, Ресей,
Қоқан, Хорезм мемлекеттерінің шабуылына талай ұшырап, көптеген жерімізге
қоса ... да ... ... ... басталуы қаншама тереңде
жатса, оның зардабы да соншама ұзақ сақталуда. Бұл ... ... ... ... ... ... ... менталитетімізге тікелей әсер еткендігі
сөзсіз анық.
Енді тым алысқа бармай-ақ, аңсаған ... ... ... ... ... назар аударсақ. Кеңес ... мен ... ... ... ... алуы ... ... біз күрделі демографиялық өзгерістер мен жаңа көші-қон толқындарына
куә болдық. Бұл кезеңдегі ... ... ... ерекшелігі-
өлім-жітімнің көбеюі, бала туудың кемуі, яғни, табиғи өсімнің ... ... ... ... ... ... қоса республикамыздан алыс-
жақын жерлерге ауып кетіп жатқан көші-қон толқындарының өрістеуі де халық
санын төмендетіп ... ... ... ... ... ең ауыр нәтижесі - Қазақстан халқы 1989-1999 жж. аралығында 1,5
млн-нан астам адамға, яғни, 8,2%-ға азайды. Халық санының азаюы 2002 ... ... тек ... ... аз да ... өсе ... ... басты
себебі - тек 1991-1999жж. аралығында сыртқа кеткен көші-қон нәтижесінде
Республика ... 1 000 ... ... адамға кеміді. Кеткендердің басым
көпшілігі өз тарихи отандарына қайта оралғандар еді. ... ... ...... ... орыс, украин, беларустар, 400 000-ға жуық
немістер болған еді. Бұл ... ... ... халқының ұлттық
құрамына күшті әсер етіп, олардың үлестік ара-салмағын күрделі түрде
өзгертіп ... [44, 128 ... 1939 ... кейін қазақтар өз Отанында көпшілікке айналса, 1999ж.
едәуір өсіп, 53,4%-ға жетті, оның үстіне ... ... ... ... ... ... ... түсті. 2005ж. Басында Қазақстан халқының
саны 15млн-нан ... ... ... ... ... ... – 8 725 ... 57,9%; орыстар – 4 024 357 немесе 26,7%; украиндар – 458 993 ... ... – 419 529 ... 2,8%; ... – 228 123 ... ... – 231 236 ... 1,5%; ұйғырлар – 226 513 немесе 1,5%; ... ... 982 ... 0,7%; ... – 94 214 немесе 0,6%; әзірбайжандар – 86
138 немесе 0,57%; түріктер – 84 035 ... 0,55%; ... – 395 441 ... құрады. Бұл жерде республикаға өз атын берген қазақ ұлтының ... ... айта ... жөн ... Атырау, Оңтүстік
Қазақстан және Қызылорда облыстары мен ... ... ... ... жерінде жалпы халық саны негізінен кеміген болса, қазақтар саны
бүкіл облыстарда өсумен ... ... ... саны 2 000 ... 34,2%-ға өсті. Қазақтар Батыс және Оңтүстік аймақтарда едәуір басым
болды. 1999ж. Қызылорда ... -94,2%, ... ... ... ... – 78,7%, ... – 70,0%, Оңтүстік Қазақстан – 67,6%,
Батыс Қазақстан ... – 64,6% ... Ал ... және ... ... әлі де болса аз болды.Олар халықтың 1/3-нен ... ... ғана ... ... ... ... облысында – 29,5%, Ақмола –
37,4%, Қарағанды – 37,6%, Павлодар – 38,2%, ... ... – 48,5% ... 36 б.].
Жалпы, қазақтар орыс, украин, неміс, басқа да еуропалық ұлт өкілдеріне
қарағанда табиғи ... ... ... ... ... олардың
арасында 3 және одан да көп балалы отбасылар азая түсті. Қазақтардың ... ... ... ... ... пен жұмыссыздықтың
өрістеуіне, сондай-ақ қазақтар басым орналасқан ауыл-селоның жағдайының
күрт ... ... да ... ... ... ... еді. 1993 жылы ... адам мүмкінділігінің даму ... ... 175 ... ... ... ие болса, 1997 жылы 93-
орынға төмендеді.
Қазақтардың жалпы саны мен үлесінің ... ... ... ... ... ... ... ұлт өкілдерімен салыстырғанда жоғарылауына,
ал екіншіден, егемендігімізді алумен басталған шетелдегі қандастарымыздың
тарихи Отанына қайту көші-қонына тығыз ... еді. ... ... 1916 ж. ... ... ... ... заманындағы азамат соғысы,
1918, 1921, 1931-1933жж. ашаршылық, Ұлы Отан соғысы кезіндегі ... ... да ... ... ... ... ауа көшіп
кеткен қазақтар еді. Шетелдегі қазақтар мәселесі Кеңес Одағы кезінде көпке
дейін тыйым ... ... ... ... рас. Бүгінгі таңда шетелдегі
қазақтар ... ... ... саны мен ... ... ... білім деңгейі, ұлттық тілді, мұсылман дінін, дәстүрлі мәдениетіміз
бен ... ... ... ... ... да ... бүгінгі күнде де
тарихи демографиямыздағы ашық мәселе. Шетелдегі ... ... ... ... қиналатыны белгілі. Ұлттық мектептер жоқтың қасы, әсіресе Қытай
мен Өзбекстанда бұл жағдай қиындап кетті. Жалпы, ... ... ұлт ... мәдениетін сақтап, дамытуға ... ... ... ... ... болсақ, Қазақтардың Дүниежүзілік
Қауымдастығы жинаған мәліметтерге сүйенер болсақ, жақын ... 3 ... алыс ... 2 529 800. Қазақтар көп ... ... – 2 ... Өзбекстанда – 1 000 750; Ресейде – 1 ...... ...... – 95 000; ... – 30 000; ... – 15 000; ...
14 000; Тәжікстанда – 10 000; Иранда – 10 000; Германияда - 9 000-дай ... екен [45, 127 б.]. ... ... ... ... егеменділігін алған соң шетелдегі
қазақтардың ... ... ... ең ... ... басталды. 1991
жылдан бастап Қазақстанға ТМД елдерінен, алыс шетелдерден қазақтар келе
бастады. Осы 1991 ... 1995 ... ... ... ... 137 ... ... келді. Олардың басым көпшілігі, дәлірек айтсақ 50,6%-ы таяу
шетелден, негізінен Ресей, Тәжікстан, ... ... алыс ... ... ... Түркия, Қытай, Ауғанстаннан келген иммигрант қазақтар.
Ұлттық қауіпсіздігімізді сақтап қалу және ... жаңа ... ... ету үшін елбасымыз 2015 жылға дейін халық санын 20
млн-ға жеткізу қажеттігін баса айтып келеді. ... ... ... құрамын
нығайту үшін тарихи демографиялық ғылым айқындаған екі жолды – табиғи ... ... ... ... оң пайдалануымыз керек. Табиғи өсімді
күшейту үшін ... ... жаңа ... көп ... аналарға,
олардың жас ұрпақтарына өкімет тарапынан жан-жақты, нақтылы, тұрақты ... ... ... ... ... ... жолға қойылған.
Қазақстанның экономикалық өсу траекториясына шығуына байланысты орташа өмір
сүру ұзақтығы, өмір сүру ... және ... алу ... ... ... даму ... ... 2005 жылы Қазақстан 80-орынға
көтерілген. Оралмандарға еліміз барынша жағдай жасауға тырысады [46, ... ... ... демографиялық саясатының өзіндік адал әрі ... ... ... ... ... ... ... өр рухты
халқымыздың елдігін нығайтары хақ. ... ... ... ... үшін өмір ... ... ... жасай отырып, әлемнің
тиімді дамып келе жатқан ... ... ... ... Біз бұны ... ... бәсекеге қабілетті болған жағдайда ғана істей ... еді. Ал ... ... ... арттыратын ең маңызды
фактор – бұл адам ресурсы. Қазақ қашанда мал басын өсіремін деп ... ... ... өз ... да өсіру керектігін ұмытпауымыз абзал [47, 8 б.].
Халықтың өсіп-өнуіне тұрғындардың жастық, ... ... ... етеді. Тұрғындар неғұрлым жас болса және ... ... ... ... соғұрлым өніп-өсу қарқынды жүреді. Ал табиғи
өсім-Қазақстан үшін тұрғындар саны өсімінің бірден-бір көзі. 80 ... ... туу ... керісінше өлім жетім көбейе түскен еді.
Соның нәтижесінде табиғи өсім қарқыны бәсеңдеді. ... ... ... 18,1 ... ... 1999 жылы 4,4 промильге төмендеді. Ауыл
тұрғындарының табиғи өсім ... ... 4,3 есе ... ... арасында табиғи өсім біркелкі емес.
Табиғи өсім өзбектер (22,0) мен қазақтар (13,5) арасында ... ... (-4,9), ... мен белорустар (-8,6) арасында ... ... өлім ... ... ... ... «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан
мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында ... ХХІ ... ... бірі – ... демографиялық теңгерімсіздік.
Көптеген мемлекеттердегі демографиялық саясаттың негізгі мақсаты адам
санының өсуі мен ... ... ... ... ... ... байланысты) болып табылады. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында
Қазақстанда кері миграциялық сальдоның және халықтың табиғи өсімінің ... ... ... санының азаю үрдісі байқалды (туудан өлудің
артық болуы). ҚР Статистика агенттігінің деректеріне ... ... ... ... халық саны 1,7 миллион адамға азайған. Мұндай
көрсеткішке, 90-жылдардың басындағы Қазақстандағы экономикалық қиындықтан
кейінгі халықтың ... ... өмір сүру ... төмендеп, соңынан
қоғамның әлеуметтік жағдайының мүлдем нашарлауы, экономикалық тұрақсыздық
пен ... ... ... ... ... ... ... жылдан бастап халық саны ең алдымен табиғи өсім есебінен ... арта ... ... ... ... саны 2 млн.-ға жуық адамға
артты. Қазақстанда халық саны 2013 жылдың 1 ... 16,9 млн. ... оның ... ... – 9,3 млн. адам (55%), ... – 7,6 ... ... халқының саны
Қазақстанда соңғы 10 ... ... мың ... ... туу
коэффициентінің артуы мен өлім коэффициентінің төмендеу қарқыны байқалады.
1990-2012 жылдары елімізде 6,8 ... адам ... 3,5 млн. адам ... ... ... ... өсімі 3,3 миллион адамды құрады.
Туу көрсеткіштері аса жоғары өңірлерге Оңтүстік Қазақстан ... (3,6), ... (3,4) және ... облыстарын (3,4) жатқызуға
болады [10].
Қазақстан Республикасының статистика жөніндегі ... ... ... ... соңғы демографиялық ахуалға байланысты брифинг
өткізді. Демографиялық саладағы соңғы көрсеткіштерді жағымды деп айтуға
болады. Агенттік төрағасының ... ... ... жыл ... ... ... саны 42 мың адамға өсіп, 2013 жылдың 1 наурызына 16 ... мың ... ... Осы ... ... екі айында 66,4 мың сәби дүниеге
келді. Бұл өткен жылдың көрсеткіштерінен 0,8 ... ... Өлім ... жылдың алғашқы екі айымен салыстырғанда 2,3 пайызға кеміп, 25 мың ... елге ... – 3209 ... елден кеткендер – 2650 адам,
осылайша миграциялық ... 559 ... ... ... ала ... ... ... рет Қазақстанның тарихында халық саны 17 миллиондық ... ... ... ... ... |10,41 |10,14 |10,37 |10,27 ... | | | |
| | | | ... |
| | | | ... | | | |09 |10 ... өмір сүру ... |69,1 |69,2 |69,5 |69,8 |70,1 ... | | | | | ... ... ... кем |36,4 |41,0 |39,8 |39,7 |40,4 ... 30% ... | | | | | ... ... ... | | | | | ... | | | | | ... орналасқан медициналық |90,0 |91,0 |92,0 |92,0 |92,0 ... ... ... % | | | | | ... Ел ... денсаулығын жақсарту мақсатында ... ... ... ... дамытудың 2011-2015 жылдарға
арналған "Саламатты ... ... ... ... Осы ... шеңберінде 2015 жылға халықтың болжанатын өмір ... 70 ... ... ... ана өлімін - 100 мың тірі ... ... ... бала ... – 1000 тірі ... ... ... азайту,
жалпы өлімді-жетімді - 1000 халыққа 7,62-ге дейін азайту жоспарлануда.
Денсаулық сақтау министрлігінің ... ... ... ... ... оқушылары мен студенттердің арасында 10 мың қыз ... ... ... ... ... ... жасату — адам өлтірумен тең — ауыр күнә. Дәрігерлер
де түсік жасатудың зиянды екендігін айтады. ... ... ... ... ... ... 30 ... онкологиялық, гинекологиялық
ауруларға шалдығатынын ... Ал бұл ... ... ... ... ... болады екен.
Дағдарыс орталығы ашыла ма деген сұрақ туады?
Жиын барысында «Бесік» балалар қоры» қоғамдық қорының ... ... сөз ... ... болған жасөспірім қыздарға қолдау көрсету үшін
дағдарыс орталығын ашу туралы ұсыныс білдірді.
90-шы жылдары еліміз ауыр ... ... ... ... Сол ... көпшілігі әлеуметтік жағдайды түзейміз деп ... ... ... бөле алмады. Міне, осы кезде жасөспірім ... күрт ... ... Бұл жағдай осы уақытқа дейін ... ... ... қателесіп, қиындыққа тап болған жасөспірім қыздарды қоғам
болып кінәлай ... ... жоқ. ... ... ... ... керек.
Жүкті болған қыздардың ішінде мектеп оқушысы да, колледждің оқушысы да
бар. Олар анасына айтуға қорқады. ... ... ... бейхабар
болады. Сондайда оны бұл қиындықтан алып шығу үшін ... ... ... ... ... ... ... жөн деп ойлаймын. Егер осындай
орталық ... онда ана мен ... ... ... ... ... болар еді. Ең бастысы, жас қыз жасанды түсік жасатпайды. Баланы
дүниеге ... ... одан ... ... ... ... ... бала болмас еді. Бұл өз кезегінде демографиялық
өсімнің жақсара түсуіне ықпал етеді, — деді Алма ... ... ... ... ... медицина университеті,
балалар аурулары кафедрасының профессоры Балаш Түсіпқалиев ана мен бала
өлімін ... үшін ... алу ... ... ... былай деді: «Әр адам өз
денсаулығына үлкен жауапкершілікпен ... ... ... денсаулығының
жақсы болмағы алдымен адамның өзіне тікелей байланысты. ... ... ... әйелдердің барлығының бірдей денсаулығы жақсы емес. Менің
ойымша, ана мен бала денсаулығын жақсартып, ... ... ... ... ... ... ... Шетінеген нәрестелердің көпшілігі ... ... көз ... ... ... ...... Жүктілік кезінде әйелдің ағзасындағы агрессивті инфекциялар (7-8)
балаға кері әсер етеді. Соның салдарынан кей ... ... ... ... денсаулығы өте нашар бала дүниеге келеді. Өкінішке орай,
құрсақ ішіндегі инфекцияны зерттеу қарастырылмаған. Яғни, ... ... ... ауру ... ... жоқ. Бұл тек ... облыста емес,
республика бойынша осындай жағдай. Сондықтан, аурудың осы түріне ... ... оны ... жолдарын қарастыруымыз қажет. Бұл — бірінші ... ... ... көбейіп кетті. Бұл жасанды түсік
жастушылар көбейді деген сөз. Жасанды түсіктің ... көп ... ... ... ... ... ... да құрсақ ішіндегі инфекцияға
шалдығатыны құпия емес. Дегенмен, бұл жөнінде ресми мәлімет жоқ. ... 18-49 ... ... ... ... бақылайды. Сонда жүкті
болып қалған 15, 16, 17 жастағы жасөспірімдерді кім қарайды? Бұл мәселені
де шешкеніміз жөн [79, 5 ... ... ... ... ... ... баладан артық
болмаған. Балаға «бала - бауыр етім» деп, ертеңгі қарашаңырақтың ... ... ... қазақтың небір зұлматтарды бастан кешіріп отырып,
демографиялық өсімге қол жеткізуі осы балажандылықтың арқасы дер ... ... ... ... тіреп қоюға болмайды. Кейбір облыстарда
баланың саны әр әйелге шаққанда үшеуден асып, ... ... ... Бұл өсім
Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Маңғыстау облыстарында көрініс
тауып отыр. Бұл үрдісті солтүстік өңірлер ... алып ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының демографиялық саясатын болжау
және оны жетілдірудің кешенді ... ... ... ... мәселесі. Осы
кезге дейінгі зерттеулерде тарихи оқиғалардың этнодемографиялық салдарлары
басты назарда болып, оның әлеуметтік процестермен ... ... ... зерттеу нысаны болған жоқ.
Әлеуметтік процесс дегеніміз – кез-келген бір ... ... бір ... ... ... ... жүйенің интеграциясы мен
дезинтеграциясы, топтардың тұтасталуы мен дағдарыстарға ұшырауы, эмиграция
мен иммиграция; еңбекпен қамтылуы мен ... ... ... ... мен ... да әлеуметтік процестердің қатарына
жатады. Ал, қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... оны жаңа сатыға көтереді немесе керісінше,
түсіреді. Былайша айтқанда, зерттеу нысанының белгілі бір уақыт ... ... ... ... оның ... және ... ... – осының бәрі әлеуметтік процесс болса, оның халықтану саласындағы
нәтижелерін зерттеу тарихи демографияның еншісіне тиесілі [80, С.49]». ... ... ... ... ... демография ғылымы үшін
қазіргі кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... мамандықты-біліми, кәсіби, демографиялық
көрсеткіштердегі ... ... ... байланысын, эволюциясы мен
нәтижесін зерттеу ... және ... ... ... қажет және
әлі зерттелмегеніне орай өзекті болып ... ... ... ... ... ... ... қамтиды. Сондықтан, олардың ішіндегі қоғамның әлеуметтік
құрылымындағы өзгерістердің ... ... ... ... ... сандық және сапалық көрсеткіштері мен қалыптасқан
немесе қалыптасудағы тарихы алдағы зерттеу тақырыптарының бірі болатынына
күмән жоқ. ... ... ... ... ... адамдардың әлеуметтік жағдайына, мамандықты, таптық белгілеріне
қарай ... мен ... ... ... қай ... ... өзгешеліктерді зерттеу де жатады.
Кеңестік дәуірдегі көші-қон толқындары Қазақстан халқының ұлттық
құрамына ... әсер ... ... ... ара ... күрделі түрде
өзгертіп жіберсе, оның әлеуметтік құрылым динамикасындағы орны мен ... ... даму ... ... мәселесі өзектілігін жойған жоқ.
Ал, Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік ... ... ... ... де ... деп ... ... Жалпы, өзекті
мәселелер жеткілікті. Мен соның ішінде, арнайы зерттеу нысаны ретінде алуға
болатын өзекті мәселенің бірі – ... ... ... ... дамуы тақырыбына тоқталайын.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Қазақстандағы трансформациялық процестер
қоғамдағы саяси, ... ... және өзге де ... ... ... ... әлеуметтік құрылымның қалыптасу эволюциясында
екі процесті бөліп алуға болады: 1. Инновацияның қалыптасу процесі (жаңа
әлеуметтік құрылымның ... ... оның жаңа ... ... 2. ... ... ... (бұл бір топтардың сақталуы мен
екіншілерінің жойылуы). Мұндай сапалық өзгерістердің қазақстандық қоғамдағы
түрлі таптар, ... мен ... ... ... ... ... өте көп: меншік қатынастары мен ... ... ... ... ... ... жіктелуде жаңа
элементтердің туындауы және т.б. Қоғамдағы осындай түбегейлі әлеуметтік-
экономикалық ... бірі – ... ... ... ... әрі ... басым бөлігі ретінде орнығатын орта ... де ... ... ... ... ... ... алғанда, стратификация жүйесіндегі ... (бір ... ірі және ... меншік иелері болып ... ... ... - ... ... және нарықтық
сұранысқа сай келмейтін топтар) туындауы мен олардың қалыптасқан мәртебелік-
рөлдік қызметтерге бейімделуі, әлеуметтік және жеке ... ... ... ерекшелейді [81, С.59]». .
Әлеуметтік құрылымда жүріп жатқан өзгерістердің тәуелсіз Қазақстанның
экономикалық даму ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Сондай-ақ, еліміздегі ... ... бос ... ... ... тағы да ... ... қоғамдық дамудың әлеуметтік саласын қамтитын өзгерістерге Кеңес
дәуіріндегі қоғамның әлеуметтік құрылымында өткен ғасырдың ортасында жүрген
өзгерістердің байланысы бар ма, жоқ па ? - ... ... да ... ... ... жылдарында барлық Кеңес Одағы үшін екі ... ... ... және ... ... ... ... құрылым қалыптасты. 1989 ж. тұрғылықты халықтың ... ... ... ... ... - 63,0 %, ... - 32,3 %,
колхозшылар - 4,6 %, жеке ... ... ... тұлғалар, табыну
қызметшілері мен әлеуметтік топтарын көрсетпеген тұлғалар - 0,1 % ... ... ... ... ... ... негізгі
салаларында елдің қазіргі кезеңін ғана емес, болашағын да ұзақ ... ... шын ... тарихи әлеуметтік-экономикалық, саяси және
демографиялық өзгерістер болды.
Қазақстан – ... ... ... ... ... ... ел,
бұл өз кезегінде салыстырмалы түрде елдің жоғары ... ... ... ... мемлекеттердің әлемдік қауымдастығына кіру үрдісі
ҒТП-тің факторларын белсендендіреді. ... ... ... шетелдік фирмалардың қатысуымен біріккен кәсіпорындар, ірі
акционерлік қоғамдар  ұйымдастыру, ... ... ... ... ... ... мүмкіндік туғызады. Бұлардың барлығы еңбек
ресурстарының ... ... ... ... үшін және ... ... бейімделуі үшін  олардың сапасын арттыруды талап
етеді.
 Еңбек ресурстарын басқаруды жүйе ретінде және қоғамның ... ... ... ... ... бөлігі ретінде қарастыра оның өте
күрделі және ауқымды жүйеге жататынын ұмытпаған ... ... ... бір ... ... өзара байланысты және өзара қызмет
етуші жүйелер мен элементтер болып табылады. Күрделі түрде ... ... ... ... ... ... ... тұрады: бірінші - халық
шаруашылығын білікті маман кадрлармен ... ... ... ... ... – еңбекке қабілетті тұрғындарды толықтай
жұмыспен қамту мақсатында жұмыс күшін бөлу және ... ... ...
қажетті материалдық және рухани игіліктерді өндіруде жұмыс күшін ... ... ... ресурстарын пайдалану [82, С.127]». ... жүйе – ... ... ... ... Оның қалыпты
қызмет етуінен жұмыс күшін өндірудің басқа фазалары да ... ... ... ... ... және сандық негізде дайындалса,
соншалықты ... ... ... ... ... ... ... демографиялық саясатты басқарудан бастау алады.
Барлық елдің және ... ... ... ... көпшілік жағдайда
демографиялық тенденциялармен сипатталады, оның ... және ... ... ... халық санының динамикасына, жыныстық және жас
ерекшелік құрылымына, денсаулығына, білімділік деңгейіне байланысты.
Халық санының өсуі, жыныстық-жастық ... және ... ... арасында қандайда болсын байланыс бары анық. ... ... ... ... ... үшін әр ... ... дамуын
зерттеген дұрыс. Соның ішінде халық денсаулығын жақсарту, жастарды ... және өмір сүру ... ... іс ... баса назар аударылуы
тиіс.
Бала туу, халықтың жыл ... өсім ... ... сөз қозғасақ, атақты
демограф М. Тәтімов мынадай ұсыныс айтты: «Дәл осыған байланысты мен ... ... ... ... Алтын алқаны жетінші балаға береді,
Күміс алқаны алтыншы балаға береді. Ал төртінші, бесінші бала ... ... ... елді ... осы ... және бесінші бала емес пе? Қалада
жоғалып кеткен төртінші бала мен ауылда сирек кездесетін ... ... ... қалыптастыру керек. Негізі, өсім беретін төртінші және ... ... ... қырыққа таяу қалған әйелдер босанады. Міне, ... ... әсте ... ... отыр. Алтын мен күміс бар болса, неге қола
алқаны шығармасқа. Мәселен, спорттағыдай алтын, күміс, қола ... ... ... ... қола алқаны тағайық. Әлбетте, ол Алтын алқа мен Күміс
алқаның дәрежесіндей бола қоймас, бірақ көп ... ... ... ... ... ... балабақшаға орналастыруда, ауруханаға қаралуда
жеңілдіктер берілсе, соның өзі ... еді, ... ... мінез-құлық
қай уақытта бұзылады? Деген сұрақ туады. Егер әр отбасында 2 баладан артық
сәби дүниеге келмесе, онда ... деп ... ... Ал екі баладан төмен
болса, ол ... ... ... ... сөз. Осыған дейін де талай ... бала ұл ... ... ... басады. Екінші бала қыз ... ... ... Ал ... қоғамда біреуі үйленбей қалады, белсіздер
бар, бедеулер бар, мүгедек жандар бар, ... ... бар және ... Міне, осының бәрінің орнын толтыратын - үшінші бала. Өсім беретін -
төртінші бала, көбейтетін - ... ... ... - ... ... - жетінші бала [70]». ».
Еліміздегі демографиялық ахуалды ... және ... ... ... ... ... ... жұмыстар атқарылып келеді. Ана мен
баланы ... ... ... ... ... ие болды. Балалы
отбасыларға төленетін ... ... ... ... де ... ... ... жылдан бастап мемлекет аналарымызға бала тууына байланысты арнайы
жәрдемақы тағайындағаны белгілі. Жыл сайын берілетін жәрдемақының түрі ... де ... ... ... ... аналарға бала тууына байланысты
берілетін біржолғы жәрдемақы және бала бiр ... ... ... ай сайынғы
жәрдемақы, сондай-ақ аз қамтылған отбасыларға он сегіз жасқа дейiнгі
жәрдемақы ... ... ... келе ... осы сегіз жыл ішінде еліміздегі
бала туу көрсеткіші екі есеге артыпты. Көп балалы ... ... ... ... 2003 жылы Қазақстанда балалар жәрдемақысын төлей
бастаған ... ... 4 ... ... үлесі жалпы көлемде небәрі
7 пайызды ғана құраса, бүгінгі таңда олардың ... 18,4 ... ... ... агенттігінің төрағасы Әлихан Смаиловтың ... ... ... ... жыл сайын 0,5 пайызға көбейіп келе жатқан
көрінеді. Ел халқы 2012-2013 жылдармен салыстырғанда ... ... 2013 ... ... ... көрсеткіштерге қарағанда биыл 1,5
пайызға немесе 255,4 мың адамға көбейген. Мамандар халық ... ... ... әсер ететінін айтады. Әсіресе, мемлекет ... осы ... ... ... ... ... саны
артқанын растайды.
Ай сайын берілетін әлеуметтік ... тек бір ... ... ... ... ... жас ... көбі жәрдемақы төлеу ... ... ... ... Мәжілісінің депутаты Жамбыл Ахметбековті де
алаңдатады. Ол балалы аналарға берілетін ... ... екі ... ай ... ... бала 3 жасқа толғанша ұзарту керек дейді.
Бұдан бөлек, коммуналдық төлемдерге де жеңілдік берген жөн деп ... ... үш ... одан да көп баласы бар отбасылар арнайы
тізімге алынады. Оларға ... ... ... ... те береді. Бұл
құжат аталған отбасының әлеуметтік жағдайын жақсартуға ... ... сол ... ... үш ... ... ... ақысын 30 пайызға, 4-6 баласы барлар – 50 пайызға аз төлейді.
Сондай-ақ, көптеген батыс ... ... ... ... ... алуға
көмек көрсетіледі. Баласының санына қарай үлкен ... ... ... пайызға дейін жеңілдіктер қарастырылған. Несиенің белгілі бір ... ... ... ... де бар. ... депутаты Жамбыл Ахметбеков осы
жеңілдіктерді бізде де қарастыруға болатынын айттады. Халық ... ... ... ... көп ... ... ... төленуі тиіс. Өйткені, жыл сайын ... 40 ... ... ... ... ... қалады. Ал, бұл сомамен көп ... ... ... ... ... ... - дейді.
Сондай-ақ, Жамбыл Ахметбеков «Бұл көрші елдердің тәжірибесінде бар нәрсе»
дейді. Мәселен, қазір Қазақстанда жаңа ... ... бір ... ... 55-90 мың теңге аралығындағы қаржы беріледі. Ал, ... 3 ... ... 1000-1500, Украинада 3 жарым мың доллар төленеді екен.
Ал, ай сайынғы төлем Ресейде бала бір ... ... ... пен Украинада 3
жасқа толғанша төленеді [83, С.12]». .
«Өмір сүру деңгейінің ең төменгі көрсеткіші 19 966 ... ... ... ... ... бір ... дейінгі берілетін ай сайынғы жәрдемақы
небәрі 10 186 теңге, бұл ... ... ... ... ... ... ... бар халықтың тұрмыс жағдайын жақсартып, отбасын
нығайту үшін ең алдымен ана мен ... ... ... жасау керек.
Демек, ана мен балаға лайықты әлеуметтік қолдау көрсету - халықтың тұрмыс-
тіршілігінің деңгейі мен ... ... ... ... ... табылады. Бұл мәселе Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың да ұдайы
назарында. Жыл сайынғы Жолдауында ... ... ... ана ... ... ... мәселелеріне ерекше мән беріп, тапсырмалар
жүктейді. Бізде әйел-ана - отбасының, мемлекеттің тірегі ... ... мен ... ... ... ... аса ... құрамдас бөлігі
ретінде жарияланған. Елбасы Жолдауларынан ... ... ... ... ахуалды жақсарту және балалы отбасыларын қолдау
мақсатында көптеген ізгі жұмыстар ... сала ... ... ... ... ... ... Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтың Әлеуметтік
сақтандыру департаменті директоры Зейнұр Дүйсенбаеваның ... ... ... жұмыс істейтін бірақ бала күтімімен үйде отырған әйелдердің
зейнетақысы субсидияланатын ... ... ... осы санаттағы
азаматшаларға арналған зейнетақы аударымдарының 10 ... 4 ... ... ... ... ... алынатын әлеуметтік төлемдер
есебінен, ал 6 пайызы ... ... ... ... ... ... қамсыздандыру мәселелері туралы» заңға сәйкес ... ... үйде ... ... оның ... ... оның айлық
табысының он пайызын мемлекет аударып отырады.
Қазақстанда үш жарым миллион отбасы бар. Осы ... ... 250 мың ... ... және ... алқа» белгісімен марапатталды. Соңғы 8 жылда
көпбалалы отбасылардың саны 13 пайыздан 20 пайызға өсіпті. ... ... ... одан да көп ... бар 240 ... жуық ... бар. Оларға
мемлекет тарапынан жүйелі түрде жәрдемақылар беріліп келеді. Көпбалалы
отбасыларға ... ... ... ... көбейту керек дегенмен,
мемлекет тарапынан ең төменгі мөлшердегі жәрдемақы беріледі. Оның мөлшерін
көбейту елдің экономикалық жағдайына ... ... ... Есесіне,
бізде көпбалалы аналарды жұмысқа тарту, екінші мамандық алуына жағдай ... ... ... ... балаларға» ұраны барлық ата-ана үшін қағидаға айналуы
қажет. Бұл Мемлекет басшысының сөзі. Қазақстанның даму ... ... ... ... ... құжатының әр тармағында салмағы ауыр
міндет жатыр. ... елге не ... ... ... қандай болмағын, не
атқару қажеттігін меңзеп, межелеп берді. Ана мен балаға қатысты ... ... да ... Рас ана да, бала да ... ... қажет етеді. Сондықтан, ел ... ... ... ... ... ... күшейтіп, баланы қорғау ісіне баса
мән берумізді қажет етеді.
Ресми статистика бойынша елімізде жылына 160 мың жас ... ... 20 мыңы бала сүю ... қол ... ... Соған орай ЭКО
бағдарламасын өткізуге мемлекеттен ... ... ... 3 жыл ... ... ... барлығы 100 әйелге берілсе, биыл ол 700 квотаға ... бір ...... бала ... ... ... жасы ... 35
жаспен шектелмейтін болған. Негізінде Республикамыздағы ЭКО-ның басты басты
жетістігіміз – ... ... ... ... ... санының
артуына үлес қосуымыз болса керек. ... ... ... жасанды
ұрықтандыру әдісімен дүниеге келген бірінші бала 17 ... ... ... орталықтан ғана 3 мыңнан астам бала өмірге келген. Негізінен соңғы 6-
7 жылда 10-нан астам ЭКО-орталық ... ... ... ... Әрине, бұл жердегі мәселе жоғарыдағы технология т.б. қоса маман
тапшылығына да ... ... ... айналысатын мамандарды даярлау
үшін медициналық жоғары білімімен қоса тағы да қосымша 2 ... ... ... ... де маңызды [11, 3 б.]». .
Әрбір баласыз әйел бала тууды ... ... ... ... ... бала сүйе алмай отыр. Әрбір оныншы әйел ... ... бала ... ойлайды. Әрбір отыз бесінші әйел жетімдер үйінен ... ... бел ... ... 30 ... ... ... бойынша емделудi қажет етеді. Жер ... 2 ... ... ... ... ұрықтандыру арқылы өмірге келген. Бір жылда әлемде
қосалқы ... ... ... 700 мың ... ... 30 ... ... дүниеге келедi екен.
2010 жылдан бастап экстрокорпоральды ... жаңа ... ... ... ... көмегінің тізіміне енді. Соған сәйкес
былтыр елімізде сәби сүйе алмай жүрген отбасылар үшін ... ... 100, биыл ... астам квота бөлінді. 2012 жылы
бөлінетін квота ... ал 2015 жылы 750-ге ... ... заң ... «құрсақ ана» болуға, оның көмегіне
жүгінуге рұқсат етілген, алайда ... ... ... өте ... және оған ... ... болар, нақты статистика
таба алмадық. Ал елімізде адамды клондауға заң бойынша тыйым салынған.
Ана мен бала денсаулығын ... - ... ... ... ... ... міндеттердің бірі. Мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаев ана мен
бала ... ... ... және ... ... ... бірі ... анықтады. Еліміздің стратегиялық құжаттарында
және ҚР Президенті Жолдауларында ана мен бала ... ... ... өмір сүру ұзақтығын арттыру қажеттігі атап көрсетілді.   
«Стратегия-2020» мақсаттарында: 2020 жылға қарай ана мен ... ... 2 ... ... қазақстандықтардың орташа өмір сүру
ұзақтығын 72 жасқа дейін арттыру ... ең ... 30 ... кіру үшін ... ... ... қабілеттілік индексін
көтеру жұмыстарын жалғастыру керек. Бұл істе ... ... ... рөл ... ... ... сақтау
ұйымы (ДДҰ) ұсынған тірі және өлі туу ... 2008 жылы ... ... ... ... ... және «Саламатты
Қазақстан» сияқты мемлекеттік ... ... ... ... іске ... Олардың қатарында өңірлер бойынша
перинатальдық көмекті ұйымдастыру, ... ... мен жаңа ... күту ... ... ... ... бөлу
шараларын айтуға болады. Ауыр патологиясы бар жүкті және мерзімінен ерте
туған әйелдер, шала және ауру боп ... ... ... ... ... бар, ... ... қондырғылар мен қымбат дәрілер
қолданылатын перинатальдық орталықтарға (еліміз бойынша 21 орталық ... «100 ... 100 ... ... ... 2009 ... 13 ... және балалар емдеу мекемелері салынды, олардың ішінде 2
перинатальдық орталық, 8 көпбейінді балалар ... 3 ... ... ДДҰ «Қауіпсіз аналық» стратегиясы қабылданды: ... ... ... ... ана мен ... ... байланысы, кеудеге
ерте қою, ана мен баланың ... ... тек ана ... ... ерте туылған балаларды бағып-күту және т.б [84, 9 б.]». .
248 ... ... ... ... ... ... қызметкерлері оқытылып, медициналық ЖОО-да жұмыс және
оқу бағдарламалары өзгертілді. ... ... ... ... ... енгізу үшін тиімді перинатальдық көмек жөнінде үйлестіру
орталығы құрылды. Аталған ... ... ... ... ... ... күн ... 1 мыңдай, ал жылына 400 мыңға тарта бала дүниеге
келеді. Соңғы 10 ... бала туу ... 25% ... ... іске ... ... салмағы 500 граммнан жоғары, ерте
туылған нәрестелердің өмірін ... ... ... Соңғы 5 жыл ішінде
салмағы 1500 граммаға дейін болатын ... аман ... қалу ... ... 60%-ға ... Ал 2008 жылы ... ерте ... балалардың
тек 41% аман қалатын. Тегін медициналық көмек шеңберінде туа біткен ... ... ... және емдеу мақсатында ... ... ... және неонатальдық (жаңа туылған кезде) генетикалық ... ... жаңа ... ... ... есту
қабілетінің ақауына скрининг енгізілген.   
Айта кету керек, балаларға амбулаториялық және ... ... ... оның ... ... технологиялық, қымбат диагностикалау
және емдеу амалдары тегін көрсетіледі. 
Балалар денсаулығын нығайту үшін жыл сайын медициналық-санитариялық
көмек ... 18 ... ... ... ... ... ... өмір салты, дұрыс тамақтану, дене белсенділігі сияқты
қағидалар насихатталады. 
Қазақстан балаларды ... ... ... қамтамасыз етеді. Мульти-
индикаторлық  кластерлік зерттеу (МИКС) мәліметтері бойынша, 2010 жылы бұл
көрсеткіш 97,5% құрады. 2015 жылы ... ... ... екпе ... ... ... әйелдер мен балаларға барлық қажетті жоғары мамандандырылған
медициналық көмекті 15 ... ... ... ... ... туа ... ... бар нәрестелердің өмірін ... ... ... ... 3 ... жаңа ... балаларға жасалған оталар
саны 50% артты. 2011-2013 ... жаңа ... ... ... балаға ота
жасалды. 2012-2013 жылдары туа біткен жүрек ақауы бар балаларға ... ... оның ... 3800 ашық ... және ... ота ... 2012 жылдан бері балаларға гемопоэтикалық ... 27 ... ... ... білікті шұғыл көмекті уақытында қамтамасыз ету мақсатында 2011
жылдан бері елімізде санитарлық авиация дами ... 3 жыл ... ... ... жүкті әйелдің және 1,5 мыңдай ... ... ... ... – қант ... шалдыққан балаларға инсулин помпасын тегін
беретін әлемдегі жалғыз ел. ... ... ... ... ... ... ... өмір бойына қажетті
қымбат дәрілік терапиямен тегін қамтамасыз етіледі. 
Ананың денсаулығы мықты болса ғана дені сау бала ... ... ... медициналық-санитариялық алғашқы көмекті ... ... ... және ... ... ... бөлінуде. Бұл шаралар әйелдер арасында ауруларды ... және ... ... сау ... ... бағытталған.
Патронажды мейіргерлер институты енгізілді. Медицина қызметкерлерін жүкті
әйелдер мен ... ... ... ... оқыту
көзделген.       
Азаматтардың репродуктивті денсаулығын нығайту бойынша кеңес беру және
ақпараттық жұмыспен ... ... үшін ... ... ... ... ... емдеу кабинеттері ашылды. Профилактикалық және
әлеуметтік-психологиялық көмек көрсету бөлімшелері бар «Отбасы денсаулығы»
орталықтары жұмыс ... ... ... ... мен жастарға
тегін кеңес беруге арналған «Шұғыл желі» телефон желілері бар 76 ... ... ... ... ... тамақтандыру, ана сүтімен емізудің артықшылықтары,
гигиена туралы тұрғындардың ... ... ... ... ... ... емес ... арқылы әлеуметтік жобалар
іске асырылады. «Әрбір бала ... ... ... ... қағидасы
насихатталады.    
Балалар жасындағы ауруларды ықпалдастыра жүргізу технологияларын іске
асыру арқасында пневмонияға шалдығу оқиғалары 14% азайды. 6 айға ... ... ... ... ... 84% ... ДДҰ ұсынысы бойынша балаларды
күту стандарттарын енгізу нәтижесінде аутизм сияқты жүйке ... ... ... ... ... ... ... көрсету және ауыр насқастарды іріктеуге жағдай
жасалған. 2010 жылғы МИКС ... ... ... ... ... ... ... (99,2%) қамтамасыз ету, барлық жағдайда білікті
мамандардың босандыруы Қазақстанның жетістігі саналады. Елімізде жүйелі
шаралар ... ... ана мен ... өлімі тұрақты түрде
төмендеп келеді. Соңғы 5 жылда аналар өлімі 3 есеге, ... ... ... ... – БҰҰ ... 4 және 5-ші Даму ... ... алған халықаралық міндеттерін орындап, ана мен балалар өлімі
төмендеді. Еліміздің жетістіктерін БҰҰ балалар ... ... ... тобы да мойындады. 2013 жылдың маусым айында ... ... ... және ... ... ... ... тексеріп,
оның дұрыс және шынайы екенін растады. 2014-2015 жылғы ... ... ... рейтингісінде нәрестелер өлімі бойынша Қазақстан өткен
жылмен салыстырғанда 17 орынға көтерілді.  Бұл жетістіктер ... ... ... ... ... елеулі түрде
жақсартады. ДДҰ стратегиясына сәйкес, әлемде 2015 жылдан кейін аналар өлім-
жітімі 2030 ... ... 2/3-ге ... ... [79, 11 ... сайынғы ерен еңбектерімен адам денсаулығын қорғап, өмірін сақтап жүрген
дәрігерлер мен ... ... мен ... білімі, тәжірибесі,
кәсіби біліктілігі мен шеберлігі барлық қол жеткізген ... ... ... ... ... ... ... пен оның үрдістері туралы деректер мен
ақпарат бар болғанымен, Қазақстанда ... әл ... ... ... ... аз ... Бұл ... мен жастардың
өмірін жақсартуға арналған тиімді саясаттарды дамытуда Үкімет үшін маңызды
ақпараттық толықтыру ұсынады. 2020 жылға ... ... даму ... жаңа 2050 ... ... Ұлттық стратегия 375 қалалардағы және ауылдағы
балаларды мектепке дейінгі білім бе- румен қамтамасыз етуді, ана және ... ... ... ... ... ... өмір ... жақсарту
және қазіргі әлеуметтік ... ... ... ... шараларды
қарастырады. Оларға жету үшін балалардың жақсы тұрмысын тиімді түрде
жақсартуға нақты ... ... ... және ендіру қажет болады. ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері
мен қиыншылықтары бойынша мықты негізді қажет етеді.
XXI ғасырда кәсіби еңбектің ... ... ... ... ... маңыздылығы көтерілді. Өйткені
қазіргі кезде ... ... ... ... ... жүйесінде қоғам болашақ маманды дайындаудың сапасына
жоғары талап қоюда. Осыған орай ... ... ... қалыптастыруға
бағытталған университеттік дайындаудың жаңа парадигмасы ... ... де, яғни ... осы кездегі қалыптасуының талаптарына жауап
беретіндей жоғары оқу орындарындағы білім беру ... ... ... ... ... түрде қамтамасыз ету қажеттілігі туындайды.
Қоғамның жаңа ... құру ... жаңа ... ... ... ... ... мақсаты жоғары шығармашылық мүмкіншілігі бар болашақ
маман тұлғасын қалыптастыру болып табылады [85, 96 б.]».
Сондықтан да болашақ маманның өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық теорияларын
талдауды айқындайды.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... негізгі себебі меншік нысандарының
өндіріс құралдарына ауысуы болды - біртекті ... ... ... ... ... ... көп ... келді.
Сонымен, Кеңес дәуіріндегі біркелкі (жұмысшы, колхозшы және
интеллигенциядан тұратын) әлеуметтік ... ... ... әлеуметтік
топтар, страттар жүйесі қалыптасты. Міне, осы мәселенің ... ... ... ... ... бірі ... табылады. Одан
бөлек, халықтың денсаулығы, білім деңгейі, некеге тұру, ажырасу, табиғи
өсім, еңбек ресурстары, оны ... ... ... және т.б. жаңа
көзқараспен зерттеуді қажет ететін өзекті мәселелер қатарында.
Сондай-ақ, ірі және кіші ... даму ... ... ... ... қала тұрғындары табиғи өсімнен гөрі сырт көші-қон
есебінен өсті. Алматы сияқты ірі-ірі мегаполистердің табиғи өсімінен ... ... өсуі ол ... ... ... бұл ... ... қазақ жастарынан гөрі басқа республикалардан келген-келімсектер,
яғни орыс, украин, беларус және т.б. ұлт ... ... қала ... ... топтарының ұлттық құрамын
қалыптасуындағы, осы ... ... ... да ... ... ... Одан бөлек, сырттан жұмысшылар әкелуді
шектеу, жаңа жұмыс орындарын ашу, ... ... ... техникалық
мамандықтарға үйрету және басқа ... ... ... ... ...... үшін өте өзекті мәселе деп санау керек. ... ... ... ғылымының тарихи демография саласының ... ... етіп ... ... ... ... ... қазiргi қолайсыз жағдайына және оның даму
перспективаларына талдау жасау, бiрiншiден, ... ... ... ... ... ... кезеңде оларды шешудiң
тетiктерiн айқындауға және ұзақ мерзiмдiк перспективаға - әлеуметтiк-
экономикалық ... және ... ... ... ... ... iс-
қимылдардың стратегиясын әзiрлеуге мүмкiндiк бередi.
Бiрiншi кезеңде халық санының азаю қарқынын бәсеңдету ... ... және оны ... қол ... қажет.
Бұл:
• туудың құлдырауын бәсеңдету және оны тұрақтандырудың;
• өлiмдi азайтудың және өмiрдiң орташа ұзақтығын ұлғайту;
• көшiп ... ... және ... ... ... ... жағдай жасаудың есебiнен шешiлетiн болады.
Екiншi кезеңде:
• тууды материалдық және моральдық ынталандырудың;
• көшi-қонның оң сальдосына қол жеткiзудiң есебiнен сан жағынан да, ... да ... ... өсiмi қамтамасыз етiлуi тиiс.
Мемлекеттiк демографиялық саясаттың халықтың дамуын ... ... ... ... ... және ... алғы шарттарын қатаң есепке алуға негiзделген неғұрлым өзектi
проблемалық бағыттар бойынша бағдарламалық-мақсатты ... ... iске ... ... ... демографиялық саясатты іске асырудың негізгі бағыттары:
• экономика мен әлеуметтiк саланың барлық секторларының тепе-теңестiрiлген
дамуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... қамтылуын арттыру, шағын және орта кәсiпкерлiктi
дамытуды;
• санның ... ... ... ... озыңқы экономикалық өсуi
негiзiнде адамдардың тыныс-тiршiлiгi ... ... ... ... ... өмiр ... ... адамның тыныс-тiршiлiгiнiң барлық
элементтерi профилактикасының, еңбек пен демалыстың, спорт ғимараттары
мен ... ... ... қол ... ... ... ... елiмiз халқының денсаулық деңгейiн көтеру;
• халыққа медициналық қызмет көрсетудi жақсарту және оның ... ... ... ... ... ... ... бағдарламаларды, бiрiншi кезекте экологиялық қолайсыз
аймақтарда iске асыру;
• халықтың, бiрiншi ... ... ... ... ... ... ... нашақорлық пен алкоголизмнiң таралуына байланысты
жазатайым жағдайлардан, өндiрiсте улану мен ... ... ... ... ... ... ... денсаулық сақтаудың дамуы ... ... ... ... ... ... ұзақтығы
арасындағы айырмашылықты қысқарту, зейнеткерлерге арналған әлеуметтiк
көмек және ... ... ... кеңейту. Жасы келген
азаматтар үшiн күндiзгi стационарларды ... ... ... бәсеңдету және оны тұрақтандыру, бала туылған кездегi,
көп ... ... ... ... ... үшiн ... жәрдемнiң
тiзбесi мен көлемiн ұлғайту жолымен тууды материалдық ынталандыру жүйесiн
құру;
• өсiп-өну үшiн ... ... ... бағдарламаларды iске асыру,
өсiп-өну қам-қарекетi, ана болудың қауiпсiздiгi, адамгершiлiк-жыныстық
және мәдени-этникалық тәрбие, отбасылық өмiрге даярлау мәселелерi ... жүйе ... ... ... ... ... құралдары мен
әдiстерiне деген қажеттiгiн қамтамасыз ету, оқу ... ... оқу ... ... ана мен ... ... қорғауды денсаулық сақтау саласындағы
басымдықты бағыт деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... төмендету және құрылымын дамыған елдерге
жақындату жағына өзгерту;
• туу кезінде ана ... ... пен ... кейінгі кезеңдегі асқынуды
қысқарту;
• әйел бедеулiгiнiң алдын алу және оны емдеу, аборттың алдын алу ... ... ... отбасы-неке қатынастарын нығайту жөніндегi заңнаманы жетiлдiру ... ... ... ... ... ... ... нығайтудағы рөлi мен жауапкершілігiн
арттыру, жалғыз бастыларды таныстырудың түрлi клубтары желiлерiн дамыту;
• өз отанына оралған отандастарымызды қабылдау және ... үшiн ... ... ... әлеуметтiк ортаға тезiрек кiрiгуi үшiн жағдайды
қамтамасыз ету шет елдердегi қазақ диаспорасының қабiлеттi және ... ... мен ... ... ... балаларымен бiрдей оқу орындарына қабылдау. Шет елдердегi
қазақ диаспорасымен сындарлы өзара қарым-қатынасты қолдау және ... ... ... ... ... ... шығудың оңайлатылған
тәртiбi туралы мемлекетаралық келiсiмдерге қол қою;
• әр азаматтың өз денсаулығы үшiн жауапкершiлiгiн ... ... ... өмiр ... қалыптастыру процесiне тарту;
• мемлекеттiк мектеп жасына дейiнгi ... ... ... ... және
олардың тұрақты жұмыс iстеуi жөнiнде шара қабылдау мектеп жанындағы және
қала сыртындағы лагерьлер мен ... ... ... сауықтыруды
қамтамасыз ету;
• мемлекеттiк бiлiм беру ұйымдарында психологиялық қызметтердi құру,
мектептерде, интернаттарда және мектеп ... ... ... ... әлеуметтiк педагог қызметiн енгiзу;
• жетім балалар мен ... ... ... ... ... ету жүйесін жетілдіру жөніндегі шараларды жүзеге асыру;
• Демографиялық дамудың стратегияларын iске асыру:
• бар ... ... ... ... ... ... мен iс-шараларды ... өсу ... жаңа ... ... ... және ... ... демографиялық даму жөнiндегi ... ... ... ... үшiн ... мемлекеттiк ресурстар бөлудi, сондай-
ақ халықаралық ұйымдар, донорлар және мамандардың тарапынан көмектердi
тартуды және пайдалануды;
... даму ... ... ... ... ... асыруда мемлекеттiк органдар мен бұқаралық ақпарат құралдарын қолдауды
көздейдi.
Сонымен, БҰҰ сарапшыларының бағалауы бойынша, демография мәселелері
әлемдегі ... ... ... ... ... және ... қорғаудан кейінгі үшінші орында тұр. Тұтастай алғанда, халық санының
азаюы, ұлттың қартаюы сол елдің экономикалық ... ... ... ... ... сол елдегі экономикалық инфрақұрылым әлеуетінің ... ... кері ... ... Халықтың тұтыну әлеуетінің төмендеуіне
байланысты тауар өндірудің ... да ... ... ... ... ... ... санының қысқаруын болдырмаудың алдын алу үшін
туу деңгейін бір қалыпта ... ... ... ... ету ... ... адамзаттың негізгі проблемасы демографиялық
проблема ... ... ... ... ... ... жүзінің көзі бұл
проблемаға жетсе де және біздің ұрпақ бұл істі ... ... ... ... ... ... ресурстарды үнемді пайдалансақ, келешекте
осы проблема жоғалып кетпесе де, бізге төнген осы қауіпті жойып, ... ... ... ... Барлық ұрпақтар осы проблеманы шешуді өз
мақсаты етіп ... ... ... шараларды қабылдап біріксе, бұл проблема
шешілуге тиіс. Қазақстан - көп ұлтты мемлекет. Қазақстанда 130-дан ... пен ұлыс ... өмір ... Солардың отанына айналған біздің кең
байтақ еліміз қашан да өзге ұлт ... ... ... ... ... ... халықтарының өсіп-өну процесін бақылап, зерттеу демограф
ғалымдардың еншісінде.
Қазақстандағы соңғы санақтың ... де бес жыл ... Бұл ... салалардағы өзгерістер ғылымның зерттейтін
обьектісіне елеулі өзгерістер енгізетіндей болды. ... да өз ... ... ... жағдайдың өзгерістер барысын ұдайы
қадағалап, сараптап, ғылыми ақыл таразысынан өткізіп отырамын дейді ... ... ... ... ... ... да сол ... бір саласы. Егер оның нәтижесі қандай деген сұраққа жауап берер
болсақ, ол ... ... ... сөз ... ... Бір ... ... болса, келесісінде азаю орын алған, нәтижесі бізді қанағаттандырмайтын
жағдай. Сондықтан ... ... бір ... шара ... ... ... ... болады деу бос сөз болып шығады. ... ... ... өсімнің азаюы түйінді ... ... ... ... ... азаюы халықтың қалыпты өсімін тежеуішке айналған.
Тұрғындардың орта жасының өсіміне орай бала мен ана ... ... да ... Бұл ... ... ... ... мол
өзгерістері жалғасып жатыр ... ... ... да ... ... ... барамыз. Бізде де еуропалық этностар тууды
дәстүрлі түрде шектеуіне ... ... ... ... ... ... барады. Бұл шамамен 35 мың адам немесе үлкен бір ... ... ... ... ... ... ... кетіп, кәрілер қалуда.
Бұл республика тұрғындарының орта жасын ұлғайтып, өлімді көбейтуде, тууды
азайтуда. ... ... ... ... де ... ... болып саналатын көп балалы отбасыларының саны азайып кетті. Олар
да еуропалықтар ... ... ... ... да ... ... жағдай.
Осынау тұйықтан шығудың жолы туралы әңгіме ... ... ол ... бар. Ең алдымен жас шаңырақты бала тууға бір-екі ... ... сай ең кемі үш ... ... ... ... Таяуда
парламент мінберінен сөйлеген Тәтімов мырза жастарға тұрғын үй несиесін
беру мәселесіне өзгерістер ... ... ... ой тастады және ол
несиені баланың дүниеге келуіне орай, мәселен, ... бала туу аз ... ... ... ... күйінде қабылдамады. Демографиялық
жағдайды түзеудің ... бір ... ... ... ... ең
болмағанда біріншісін түсікке айналдыруға тиым салу. Өйткені алғашқы ... ету, ... енді сәби ... ... ... бірі ... ғой. Бұдан бұрынғы зерттеулерімізге қарасақ, ... ... ... ... ... тірі ... балалардың санынан асып жығылған
екен. Халық арасында үгіт-насихат жүмыстары жүргізілуіне қарамастан қазір
де жағдай ... ... ... 150 ... ... ... ... Адамзаттың
және діни көзқарастардың барлығы қолдан жасалған түсікті күнә ... ... ... осы ... да ... салу қажет.
Тақырыптың өзектілігі және содан туындаған зерттеу ... ... ... ... мен ... ... ... Жаһандану
жағдайындағы Қазақстан Республикасының демографиялық саясатын кешенді
талданды; ... ... даму ... ... жаһандық көлемде
қарастырылды; ана мен ... ... ... ... ... ... ... деп танылды. Бұл бағыттың негiзгi ... ... ... ... ... және ... дамыған
елдерге жақындату жағына өзгертуді айқындалды; ... ... ... ... ... және ... отбасы мәртебесiн
көтеруді негізделді; әр азаматтың өз ... үшiн ... ... өзiн ... өмiр ... ... ... Қазақстандағы заманауи демографиялық жағдайдындағы ана мен бала
мәселесін зерттелінді; еліміздің демографиялық ... ... ... ... ... ... бойынша мынадай нақты ұсыныстар
белгіленді: тақырыпты ... ... ... ... ... және
өркениеттілік құндылықтар тұрғысынан ... ... ... ... ... ХХІ ғ. ... салдарлары алғаш рет
тарихи себеп-салдар және ... ... ... және ... ... Қазақстанның ұлттық демографиялық саясатын дамуына үлес
қосатын ана мен баланың денсаулығы мен ... ... ... ... даму ... саясатты, стратегияларды және
бағдарламаларды әзiрлеу үшiн қажеттi мемлекеттiк ресурстар бөлудi, сондай-
ақ халықаралық ... ... және ... ... ... және ... ... демография жөнiндегi тұжырымдамалық,
ал кейiн стратегиялық нұсқауларды жалпыұлттық және салалық жоспарлауға және
олардың ... ... ... енгiзілдi.
Қорыта айтқанда, демографиялық ахуалдың қазiргi қолайсыз жағдайына
және оның даму перспективаларына талдау жасау, ... ... ... ... ... ... өтпелi кезеңде
оларды шешудiң тетiктерiн айқындауға және ұзақ ... ... ... ... және ... ... ... кезеңiне
арналған iс-қимылдардың стратегиясын әзiрлеуге мүмкiндiк бердi.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Тәтімов М. Халықнама немесе Сан мен ... Т. 27 ... ...... ... 1992. – 184 ... Жамбылов Д. Саясаттану негіздері. Алматы: Жеті жарғы, 1998. - 240 б.
ҚР Президентінің ... ... бір ... – бір ел – бір
тағдыр» атты халыққа Жолдауы  – Егеменді Қазақстан, 17.01.2014.
3. Увалиев Т.О. Халықтар географиясы (оқу ... ... 1997. – 196 ... ... У.Ш. Әлем ... ... - ... 264 б.
5. Базанова Ф. Н.  Формирование и развитие структуры населения ... ... ... - ... : ... 1987. - 156 с. 
6. Әбжанов Х. Ұлт тарихына методологиялық жаңаша ... Отан ... 2011. – 11-17 ... ... М., Әлиев Ж. Дербестігіміз – демографияда: - Алматы: Жеті жарғы,
1999. – 264 б.
8. Қазақстанның демографиялық ...... 2005.- 282 ... Ә. Қазақстандағы демографиялық ахуал//
http://www.sarap.kz/index.php/ru/news/116-2013-05-22-05-31-44.html
11. Байқошқарова С. ЭКО жылына 2 ... аса ... ... ... Кудайбергенова А.И. Изменения в социальном и национальном составе
населения Казахстана (1939-1959 гг.): дис. … канд. ист. наук:
07.00.02. -
Алматы, 2000. - 196 ... ... Н.Н. ... ... ... в ... 1990-
2000. // Саясат, - 2002. - №15. С. - 85-92
14. Сарсембаева Р. Б. Рыночная трансформация казахстанского общества: ... ... ... ... LEM, 2004. - 252 ... ... А.А. Социально-демографические процессы в Северном
Казахстане в 1926-1959 годах: дис. … ... ист. ... ... ... - 186 ... ... М.Ч. Казахстан как объект переселения депортированных
народов (1937-1956 гг.). Исторический аспект: дис. … канд. ист. наук:
07.00.02. - Алматы, 2005. - 180 ... ... М., ... Ж. ...... - Алматы: Жеті
жарғы,
1999. – 264 б.
18. Социология семьи / Под ред. А.И.Антонова — М.: ИНФРА-М, 2005. - 340 с.
19. Гладкий Ю.Н, ... С. Б. Все ... ... и ... – А.: Мектеп, 2002. – 286 с.
20. Увалиев Т.О. Халықтар географиясы (оқу құралы).- Алматы., 1997. – ... ... мира ... ... .- М,.1997. – 366 с.
22. Көшіп – қонудың демографиялық өзгеріске әсері. – Алматы: Қазақ ұлттық
аграрлық университеті, 2007 . – 117 ... ... ... настоящее и будущее: Четвертые Валентеевские
чтения: Сб. докл. / Ред.В.В.Елизаров. — М.: МАКС ... 2005. — 420 ... ... В.П. ... ... и социальная география. – А.:
Рауан, 1998. – 372 ... Брук С.И. ... мира ... ... - ... – 282 ... ... Н.Ф., Двоскин Б.Я., Спектор М.Д. Проблемы расселения населения
Казахстана. - Алматы,1989. – 302 с.
27. Покшишевский В.В. Население и ... - ... – 284 ... ... Г.М. ... ... ... - Алматы, 2002. – 164 б.
29. Каримов А.Г. Бедность как ... ... ... самочувствия
уязвимых социальных групп современного города // ... – 2007. - № 9 - С. 200 – ... ... Л. Л. Динамика населения России и ее компоненты в ... / Л. Л. ... // ... ... 2011. № 12. С. ... ... ситуация в //Германии
http://azbyka.ru/znakomstva/rozhdaemost-v-germanii-d65724.htm
32. Страны и народы. Зарубежная Азия. - М.: Мысль, 1982. – 266 ... Chafetz, Janet ... Ed. (1999) Handbook of the ... of
gender. - New York: Kluwer Academic, 1999. – 276 p.
34. Mann Th., Ornstein N. It's Even Worse Than It Looks: How the ... System Collided With the New Politics of ... ... Book, 2012, - 320 ... ... О. ... ... к проблеме управления ... ... // ... ... – 2005, № 4 - 304 ... ... А.Г. ... и трудовые ресурсы. Справочник. - Москва:
Мысль. 1991. – 248 ... ... Ю. Ю. ... дифференциация процессов управления
демографическим развитием / Ю. Ю. Садовникова, Л. Н. ... // ... 2011. № 3. - 336 ... ... ... ... в 2013 ... Астана: Комитет по
статистике МНЭ РК, 2014. – ... Бала ... ... ... ... ... Кашина М. А. Российская демографическая политика: опыт гендерного
анализа / М. А. ... И. И. ... // ... социологии и социальной
антропологии. 2009. Т. 12, - № 1. – 354 ... ... М.Х., ... Ж.М. О социальной структуре населения
Республики Казахстан (1991-2007) // Современное состояние и перспективы
развития исторической науки Казахстана и России. – ... ... ... – 302 ... ... ... 2006. – ... Агентство РК по статистике,
2006. – 488 с.
43. Статистический ежегодник. 1999. – Алматы: Агентство РК по статистике,
1999. – 392 с.; ... ... 2001. – ... Агентство РК по
статистике, 2001. – 572 с.
44. Қазақстанның демографиялық жылнамалылығы. – Алматы, 2005.- 282 б.
45. Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі. 2012 жыл ... ... ... ... саны туралы. № 09-03/151. 2012
жыл 16 сәуір.
47. Назарбаев Н.Ә. Жаңа кезең-жаңа экономика// Егеменді ... ... ... (№305–307).– 1, 5–8 б.
48. Статистический ежегодник. Казахстан в 2013 году.– Астана: Комитет по
статистике МНЭ РК, 2014. – 274 ... ... ... ... ... қазақстандықтардың саны 16 млн 896 мың
адамды құрады. Өйткені туу көрсеткіші артып отыр, деп ... ... ... саны 17 млн 75 ... ...... агенттігі //
www.bnews.kz
51. Өткен жылы: 368 сәби туып, 121 мың адам қайтыс бопты//
http://www.namys.kz/?p=25432
52. Вопросы организации ... ... ... ... ... с ... Результаты исследовательского проекта / В.В.Елизаров
и др. — М.: Просвещение, 2003. —  544 ... ... Д. Роль ... ресурсов в экономическом развитии страны. //
Труд в Казахстане – 2005, №1. – 374 ... ... ... ... ... ... ... Гендерлік теңдік
стратегиясын бекіту туралы. Қазақстан Республикасы Президентінің 2005
жылғы 29 қарашадағы N 1677 Жарлығы
56. Гендер – ... мен ... ... ...... ... ... Gender – equal right and opportunites: Мат-лы ІІІ Междун.
научн.-практ. конф. – ... ... ... ун-т, 2007. – 244 с.
57. Сартбаева Д. Гендерлік бюджеттендіру: шешуді қажет ететін мәселелер
және перспективалар // ... ... ... - ... қ., ... ... 2007. – 23-29 бб.
58. Здравомыслова Е., Темкина А. Социальное конструирование гендера //
Социологический журнал.1998. № 3,4 . ... Л.В. ... ... ... ... пос., 2010 – 79 с.
59. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. ... ... ... Неке ... және ... туралы// -
Астана, Ақорда, 26. 12. 2011. 26. желтоқсан.
60. Қазақстан әйелдерінің V Форумын ... ... ... ... 2009 ... 10 наурыздағы N 278 Қаулысы ... ... ... Казахстана и социологическое развитие семьи
http://www.sociodone.ru/codos-454-1.html
62. Антонов А., Борисов А. Кризис семьи и пути его преодоления. – М., ... 274 ... ... ... ... ... - А.: Жеті жарғы, 2002 . – 76
б.
64. Семья и демографическая политика. http://xreferat.ru/84/3737-1-sem-ya-i-
demograficheskaya-politika.html
65. ... ... 2003. ... ... – Алматы: Агентство
РК по статистике, 2003. – 496 с.
66. Демографический ... ... ... ... ... – 244 ... ... Қазақстан Республикасында аналар мен ... ... ... ... ... ... ... теңдігін және
әлеуметтік-экономикалық шешуші факторларын бағалау,
ЮНИСЕФ, 2012. – 224 б.
68. Закон Республики Казахстан «О ... ... ... ... от 28 июня 2005.
69. Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі. 2012 жыл ... ... ... ... саны туралы. № 09-03/151. 2012 жыл 16
сәуір
70. Тәтімов М. Ежелден балажанды ел едік. ... ... ... ... ... 2001-2005 жылдарға
арналған бағдарламасы туралы//http://adilet.zan.kz/kaz/docs/P010001380_
72. 2015 жылы жөргекпұл төлеуге 28,4 млрд теңге қарастырылған//
http://www.baq.kz/news/61618
73. Абулгазин Д. Роль ... ... в ... развитии страны. //
Труд в Казахстане – 2005, №1  - C. - 36-38.
74. Ана мен сәби ... ... па?// ... Мустафаев Н.Н. Социально- демографические процессы в Казахстане ... ... - 2002. №15. С. – ... ... Н. ... ...... 2006. – 372 б.
77. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2011 ... ... № 164 ... ... Республикасының Әділет министрлігінде
2011 жылғы 25 мамырында № 6897 тіркелді.
78. Статистический ежегодник. Казахстан в 2013 ... ... ... ... МНЭ РК, 2014. – ... Ана мен бала ... ... саласында медициналық көмекті жетілдіру
бойынша шаралар туралы//Қазақстан Республикасы Денсаулық ... ... ... 31 наурыздағы № 164 Бұйрығы. Қазақстан Республикасы, ... 2011 ... 25 ...... ... М. Социально-экономические факторы миграции трудовых ресурсов
// Труд в Казахстане. – 2004, №12 . – ... ... Н. ... ... трудовых ресурсов в экономической
системе // Транзитная экономика – 2004, №1. С. 70-76.
82. ... ... ... рабочей силы на селе. // АПК:
экономика, управление. 1992. - № 6. С. 12-18.
83. Рыбаковский Л. Л. Демографические ... что ... ... ... Л. ... // ... исследования. 2012. № 8. С. 49–59.
84. 2020 жылға қарай ана мен ... ... ... 2 ... ... ... Әкімбеков С.Ә.,Баймухамбетова А.С., Жанайдаров У.А. Экономикалық
теория. Оқу құралы. - ... ... 320 б.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Саяси модернизация."23 бет
11-15ғғ. франция, англия, германия, италия23 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет
XІX-XX ғасырдағы Ресейдегі саяси және құқық тарихы9 бет
«Едігелік» идеологиясының мәні5 бет
Азаматтық қоғам және құқықтық мемлекет қалыптасуының теориялық негіздері22 бет
Ағылшын тілінен қазақ тіліне саяси мәтінді аудару мәселесі19 бет
Ақпараттық терроризм және қауіпсіздік6 бет
АҚШ-та ұлттық саяси жүйенің қалыптасуы (1760-1810 жж.)27 бет
Басқару жүйесіндегі саяси менеджмент106 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь