Құқықтық мәдениеттің жастардың құқықтық белсенділігін қалыптастырудағы ролі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1 ЖАСТАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘДЕНИЕТІНІҢ ТҮСІНІГІ
ЖӘНЕ МАҢЫЗЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8

1.1 Жастардың құқықтық мәдениеті құқықтың сапалық
деңгейінің көрсеткіші ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.2 Қазақстан Республикасы мемлекеттігінің қалыптасуы
мен дамуындағы жастардың құқықтық мәдениетінің орны ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
1.3 Қазақстан Республикасы жастардың құқықтық мәдениетінің
қазіргі жай.күйі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35

2 ЖАСТАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘДЕНИЕТТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ ТӘРБИЕНІҢ МАҢЫЗЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40

2.1 Құқықтық тәрбие түсінігі, қазіргі қоғамдағы маңызы ... ... ... ... ... ... ...40
2.2 Құқықтық тәрбиенің нысандары мен әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
2.3 Құқықтық сана жастардың құқықтық мәдениетінің негізгі
элементі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57

3 КӘСІБИ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘДЕНИЕТ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63

3.1 Заңгердің құқықтық мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63
3.2 Заңи қоғамдастықта жастардың құқықтық мәдениеті ... ... ... ... ... ... ..68
3.3 Жастар қарым.қатынас мәдениетін дамытудың дәстүрлі жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 81

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..86
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық жұмыс Қазақстандағы 1995-2013 ж.ж. орын алған конституциялық реформаны зерттеуге арналады. Жұмыста Қазақстанның конституциялық реформалаудың ерекшеліктеріне, қазақстандық конституционализмнің дамуына, Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясын әзірлеу мен қабылдау ерекшеліктеріне, Қазақстан Республикасы саяси жүйесінің конституциялық-құқықтық негіздеріне, конституциялық заңдылықты қамтамасыз ету жан-жақты талқыланған.
Зерттеу жұмысының өзектілігі
Қазақстан Республикасының Конституциясында – Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтыратыны аталған. Бұл еліміз үшін мәртебелі мақсат. Сондай-ақ, Қазақстан Республикасының Конституциясының 1 – бабында: «Қазақстан Республикасының ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары», - деп баян етілген [1].
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 жылғы 30 тамыздағы.
2. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 29 қарашадағы N 1116 Қаулысымен бекітілген «Құқықтық түсіндіру жұмысы», жастардың құқықтық мәдениеті деңгейін арттыру, азаматтарды құқықтық оқыту мен тәрбиелеу жөніндегі 2009 - 2011 жылдарға арналған бағдарламасында ерекше айтылады [2].
3. Қазақстан Республикасы Президентінің 2002 жылғы 20 қыркүйектегі N 949 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының Құқықтық саясат тұжырымдамасында да көңіл бөлінген болатын.
4. Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған құқықтық саясат тұжырымдамасы туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылғы 24 тамыздағы N 858 Жарлығында Құқықтық түсіндіру жұмысы, жастардың құқықтық мәдениетті қалыптастыру, азаматтарды құқықтық оқыту мен тәрбиелеу жөніндегі «Қазақстан Республикасының мәдени саясатының тұжырымдамасы туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2014 жылғы 4 қарашадағы № 939 Жарлығы» қабылданған болатын.
5. Жастардың құқықтық мәдениеті деңгейін одан әрі арттыру, құқықтық түсіндіру жұмысының нысандары мен әдістерін жетілдіру, азаматтарды құқықтық оқыту мен тәрбиелеудің тиімділігін арттыру мақсатында Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 29 қарашадағы N 1116 Қаулысымен Құқықтық түсіндіру жұмысы, жастардың құқықтық мәдениеті деңгейін арттыру, азаматтарды құқықтық оқыту мен тәрбиелеу жөніндегі 2009 - 2011 жылдарға арналған бағдарламасы.
6. Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауы. 2012 жылғы 14 желтоқсан.
7. Крыгина И.А. Правовая культура, правовое воспитание и управление правовоспитательным процессом в современном российском обществе: Дисс.: канд. юрид. наук. Ростов-на-Дону - 1999 г. - с.91.
8. Бейсенова А.У. Право и ценностные ориентации личности // Социалистическое правосознание и поведение личности. –Алма-ата: Наука (Каз ССР), 1988. –С. 82-83.
9. Лукашева Е.А. Социалистическое правосознание и законность. –М.: Юридическая литература, 1989. Гл.1.
10. Нурпейсов Е.К. Психология правомерного поведения. – Алма-Ата, 1989.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.А.ЯСАУИ АТЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАЗАҚ-ТҮРІК УНИВЕРСИТЕТІ
ӘОЖ – 340.1
Қолжазба құқығында
Байметов Бекзад Тайматович
ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘДЕНИЕТТІҢ ЖАСТАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ БЕЛСЕНДІЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ... - ... ... ... құқық магистрі академиялық дәрежесін
алу үшін магистрлік диссертация
ТҮРКІСТАН – 2015
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.А.ЯСАУИ АТЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАЗАҚ-ТҮРІК УНИВЕРСИТЕТІ
Қорғауға ... ... (PhD), ... ... ... ... МӘДЕНИЕТТІҢ ЖАСТАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ БЕЛСЕНДІЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ РОЛІ
мамандығы: 6М030100 - ҚҰҚЫҚТАНУ
Магистрант ... Б.Т. ... ... ... аға ... ... ... ...... ... ... ... ТҮСІНІГІ
ЖӘНЕ
МАҢЫЗЫ......................................................................
.................................8
1. Жастардың құқықтық мәдениеті құқықтың сапалық
деңгейінің ... ... ... ... ... дамуындағы ... ... ... ... ... жастардың құқықтық мәдениетінің
қазіргі ... ... ... ... ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ ТӘРБИЕНІҢ
МАҢЫЗЫ.........................................................40
2.1 ... ... ... ... ... ... ... нысандары мен
әдістері........................................51
2.3 ... сана ... ... мәдениетінің негізгі
элементі
ретінде.....................................................................
....................................57
2. ... ... ... ... Заңи ... ... ... Жастар қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... ... ... 1995-
2013 ж.ж. орын алған конституциялық реформаны зерттеуге арналады. Жұмыста
Қазақстанның конституциялық реформалаудың ... ... ... ... ... 1995 жылғы
Конституциясын әзірлеу мен қабылдау ерекшеліктеріне, Қазақстан Республикасы
саяси ... ... ... ... қамтамасыз ету жан-жақты талқыланған.
Зерттеу жұмысының өзектілігі
Қазақстан Республикасының Конституциясында – ... ... ... ... ... және ... мемлекет ретінде
орнықтыратыны аталған. Бұл ... үшін ... ... Сондай-ақ,
Қазақстан Республикасының Конституциясының 1 – ... ... ең ... ... – адам және ... ... құқықтары мен
бостандықтары», - деп баян етілген [1].
Азаматтық қоғам мен ... ... ... ... бірі – ... ... ... жетілдіру, жастардың
құқықтық мәдениетін қалыптастыру болып ... ... ... ... ... ... ... даму процесінен
ажыратуға болмайтындығы жөнінде Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008
жылғы 29 ... N 1116 ... ... ... ... ... ... мәдениеті деңгейін арттыру, азаматтарды құқықтық
оқыту мен тәрбиелеу жөніндегі 2009 - 2011 жылдарға арналған ... ... ... ... ... ... заңдық нысандарының алуан
түрлілігі мен мәдениетін шынайы қамтамасыз ету қажеттігінде ... 2010 ... 2020 ... ... кезеңге арналған құқықтық
саясат тұжырымдамасы туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылғы
24 тамыздағы N 858 Жарлығы да көңіл ... ... ... Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге
арналған құқықтық ... ... ... ... ... 2009 ... 24 тамыздағы N 858 Жарлығында Құқықтық ... ... ... ... ... ... құқықтық
оқыту мен тәрбиелеу жөніндегі «Қазақстан Республикасының ... ... ... ... Республикасы Президентінің 2014 жылғы 4
қарашадағы № 939 ... ... ... ... құқықтық мәдениеті деңгейін одан әрі арттыру, құқықтық
түсіндіру ... ... мен ... ... азаматтарды құқықтық
оқыту мен ... ... ... ... ... Үкіметінің 2008 жылғы 29 қарашадағы N 1116 Қаулысымен Құқықтық
түсіндіру жұмысы, жастардың ... ... ... арттыру,
азаматтарды құқықтық оқыту мен тәрбиелеу жөніндегі 2009 - 2011 ... ... ... ... ... - ... ... жаңа даму сатысы,
меншік түрінің өзгеруі, экономикалық реттеудің тәсілдерінің ... ... ... әдеттегі қалыптасқан салттарының өзгеруін талап
етеді. Алайда бұрынғы ... ... жаңа ... сай ... де жаңа ... ... ... қойған негізгі мақсаттардың бірі
болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... азаматтарға олардың құқықтарын түсіндіру, олардың
мүмкіндіктердін айқындаудың маңызы өте зор. Қоғамдағы ... ... көзі - ... ... құзына итермелейтін жағдайлардың
алғышарты осыдан басталады. Қоғамдық сана мен мораль алкогольге ... ... ... ... бұл ... тәрбиелеуге тиістігі туралы
«Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан ... жаңа ... ... ... ... ... ... кеткен болатын [6].
Қазақстандық қоғамдағы жастардың құқықтық мәдениеті деңгейін қарастыра
отырып, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... айта кету ... ... таңда біздің қоғамда
келешектегі даму ориентирінің ... ... өте ... ал барлық
мемлекеттік саясаттың өзі осы ориентирлер негізінде құрылатынын ... неге ... ... ... Жоқ ... ... әлеуметтік саяси
құндылықтар қоғамға өзінің кері әсерін көптеп ... ... ... ... қорғау функциясын белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... ... екі ... ... қатар өмір сүріп келеді;
оның бірі – фантомдық легитимділік, яғни заңның қағаз жүзінде ғана ... ...... ... нақты жағдайы-онда заң да, құқық та қағаз
жүзінде қала береді. Бұл ... ... ... ... ... нигилизмге әкеліп соғады. Бұндай жағдайдың орын алу себебі
– қазақстандық экономика деңгейі және көптеген ... өмір ... ... Қоғамда ертеңгі күнге деген ... ... ... ... ... әлеуметтік теңсіздік негізінде ... атап ... жөн: ... ... ... ... алуы
қалыптасқан әлеуметтік бақылау нормаларына түбегейлі қайшы ... ... ... ... нормаларымен келіспейтіндігі,
қазіргі қоғамдағы құықтық мәдениет және тәрбие деңгейін құлдыратуы мүмкін,
ал аз ғана уақыттан кейін бұл ... ... ... де ... соғатындығы рас. Сондықтан біздің еліміз сияқты жас мемлекетке
идеалды модель ойластырып табу ... атап ... ... ... ... ... құқықтық мәдениетті әлеуметтік құндылық ретінде
танытуға болады. Бұл ... ... ... ... ... бар ... атап айтайық және осы шексіз мүмкіндіктерді
Қазақстан ... ... үшін ... ... ... ғылыми зерттелу дәрежесі. Тұлғаның құқықтық мәдениет мен
құқықтық санасын ... ... ... ... ... ... С.К. Амандықова, А.Т. ... Ж.Н. ... ... М.С. ... Ж.Д. ... Л.Т. ... К.А. ... Зиманов, А.С. Ибраева, З.Ж. КенжалиевО.К. Қопабаев, А.К. ... С.У. ... И.И. ... С.Н. Сабикенов, Г.С. Сапаргалиев,
С.С. Сартаев, С.Ф. Ударцев, А.А. Черняков және т.б.
Ресей ғалымдары арасында құқықтық сана және ... ... ... ... үлес ... ... ... айта аламыз:
С.С.Алексеев, В.К.Бабаев, И.С.Бондарь, А.Г.Воронин, Н.А. Емельянов, И.А.
Исаев, В.Н.Карташов, О.Е. ... ... Г.В. ... ... И.И. Овчинников, И.Ф. ... А.П. ... В.П. ... және т.б.
Диссертациялық зерттеудің ғылыми жаңалығы құқықтық мемлекет құрудағы
мемлекетіміздегі азаматтардың құқықтық жүріс-тұрыс және құқықтық ... ... ... ... және келесі мәслелерді
шешуге арналады:
- мемлекетіміздегі ... ... ... ... ... ... теориялық талдау жасау;
- индивидуалды құқықтық сананың элементтерін анықтау және
жүйелеу;
- азаматтардың ... ... ... және ... қалыптастыратын факторларды талдау және бағалау;
- құқықтық сананың тұлғаның және әлеуметтік топтың ... ... ... әсер ету ролі ... ... ... ... Жастардың құқықтық мәдениеті — күрделі психологиялық құбылыс. Бұл
құбылыс қоғамның, ... ... ... ... ... ... ... адам тұлғасының сапалық қасиеттерін қалыптастыруға
ықпал жасайтын тәрбие құралдарының бірі - ... ... және ... ... ... ... Қазақтардың көшпелі кезеңдегі дәстүрлі ... ... оның ... ... ... еңбектерінде зерттеліп
қана қоймай, құқықтық тәжірибеде қолданылуы керек.
3. Жастардың құқықтық мәдениетті ... үшін ең ... ... ... алу керек: мәдениетті қалыптастыру барысын жалпы
білім беру мен тәрбиелеу ... ... заңи ... беру
стандарттарына өзгерістер енгізу, ... ... ... жүйесін
қалыптастыру.
4. Құқықтық тәрбие сан қырлы күрделі процесс, бұл жалпы және ... ... бір ... ... ... ... ... құқықтық
санаға негізделген әлеуметтік белсенділікке жетуін қамтамасыз етуін мақсат
ететін мемлекеттік бағдарламалар қабылдануы тиіс.
Зерттеудің пәні болып ... ... әр ... топтардағы
тұлғаның жастардың құқықтық мәдениеті және құқықтық ... ... ... ... заңгерлер, мектеп оқушылары).
Бұл жұмыстың зерттеу объектісі болып қазақстандық жастардың ... ... және ... ... ... ... ... құқықтық жүріс-тұрысы.
Зерттеудің мақсаты. Жастардың құқықтық мәдениеті және ... ... ... ... ... табу ... түрлерін, қызметін,
құқықтық тәрбиені зерттеуге арналған, ... ... ... пен ... сананың негізгі проблемаларын және оларды шешу
жолдарын қарастыру.
Зерттеудің міндеттері. Аталған мақсатты іске ... үшін ... ... ... ... ... ... түсініктерге анықтама беру (жастардың ... ... ... ... ... және ... ... жастардың құқықтық мәдениеті және құқықтық сананың құрылысын,
көрініс табу ... ... және ... ... ... ... мәдениеті және құқықтық сананың
қалыптасуының және оны арттырудың ... ... ... ... ... азаматтардың жастардың құқықтық мәдениеті мен
құқықтық санасын арттырудың негізгі жолдарын анықтау.
Диссертацияның құрылымы мен ... ... ... ... ... ... ... тізімінен тұрады. Диссертация
көлемі __________ бетті құрайды.
1 ЖАСТАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘДЕНИЕТІНІҢ ТҮСІНІГІ ЖӘНЕ МАҢЫЗЫ
1.1 Жастардың ... ... ... сапалық деңгейінің
көрсеткіші ретінде
Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасы бірқатар әлеуметтік құбылыстарды
бастан өткеруде. Бұл заңды да, өйткені тарихта ... ... ... өзіне
тән саяси экономикалық, рухани әлеуметтік ... ... ... ... ... ... сана, әлеуметтік көзқарас, адамгершілік
пен өнеге мәселелері ... ... ... болып, дамып отырады. Дәуір тынысы
жаңа қоғамдық қатынастар арнасында реформалық сипатта ... ескі ... ... ... мен сәйкестігін талап етеді. ... ... ... ... тиімді жалғасын табуда. Еліміздегі құқық қорғау
органдарына кешенді талаптар ... ... ... ел ... және ... процестерге, табиғатты қорғауға деген ... ... ... ... ... қалыптастыру бойынша іс-
шаралар жүзеге асырылып жатыр. Әлеуметтік жағдай да қолға алынып, ... ... ... ... ... аударылуда. «Ұрпағы білімді ... ... ... деген түсінікпен үкімет болашақ ... ... ... беру ... ... күшейтуде. Әсіресе болашақ
заңгерлердің кәсіби даярлығына, кәсіби мәдениетіне, соның ... ... ... ... аса ... ... ... Бұл өте
өзекті мәселе, өйткені табиғаттан тыс адам әрекетінің болуы мүмкін емес.
Ќоғам цивилизациясының деңгейі ... ... ... ... ... білу ... өлшенеді. Олай болса, адамзат проблемасының ең
басты мәселесінің бірі ... ... ... ... ... мен
білімді игерудің ғылыми-теориялық негіздерін түсіну қажет.
Ғылыми-теориялық негізде табиғат, қоғам және ойлау ... ... ... ... ... ... ... табиғи ерекшелігі
логика, әдіснама және әдіс ... ... ... ашуды ќажет
етеді. Ғылым логикасы - ... ... ... ... ... ... және өзара байланыста болатын күрделі
әлеуметтік ... ... ... ... негізі адамның танымдық және
практикалық қызметінің әдістері мен тәсілдері туралы ілім. Ал, әдіс болса
танымдық немесе практикалық ... ... ... ... әдіс адамның
танымдық және практикалык іс-әрекетінде реттеушілік қызмет ... ... ... ... ... (таным теориясы) және логика
мен әдіснамасы материалистік ... ... ... ... жаңаша ойлануының да және әлеуметтік шығармашылығының да логикасы
десе ... пен ... ... мен заттардың бір-бірімен өзара жалпы
байланысы және тікелей байланысы туралы диалектиканың заңы білім алудың
теориялық ... ... ... Бұл заң ... табиғат пен қоғамдағы
бірде-бір құбылыс не зат ... бір ... мен ... ... ... ... Әрбір құбылыс немесе зат ... ... бір ... ретінде ќарастырылады деген түсінікті береді.
Ф.Энгельстің сөзімен ... ... ... ... жеке ... ... Әрбір құбылыс басқа бір кұбылысқа әсер етеді және
керісінше әсерлеседі. Осындай жан-жаќты қозғалыстың және ... ... ... ... өте ... байқалатын қарапайым заттардың
өзін біздер көре алмайтын жағдайға ұшыраймыз".
Табиғат пен қоғамның өзара әрекеттесуі, көбінесе, табиғаттағы ... ... ... ... Бұл заңдылықты түсініп
ескергенде ғана ... ... ... табиғи ортаға әсер ... ... ... ... ... болады. Табиғат пен қоғамдағы
заттардың, құбылыстардың өзара ... ... және ... ... ... қорғау жұмыстарының сипаты, принципі,
әдісі айқындалады. Материалистердің пікірінше, адам өзінің еркімен санасына
байланыссыз орындалатын осындай табиғи өзара ... ... ... ... өзін ... иесі деп ... ... педагогика саласындағы зерттеулер ғылым мен ... ... беру ... мен ... ... ... қарастырады.
Біз олардың көзқарастарын жүйелей отырып, кәсіби мамандардың жоғары
дәрежедегі іс-әрекеттері ... оның ... ... оның ... ... алуына, қазіргі мәдениетке сай өмір сүруіне,
тәрбиеленуіне, үшіншіден, қазіргі бәсекеге ... ... ... өзіндік пікірі бар, қоршаған ортамен қарым-қатынас жасай алатын,
мәдениетті тұлға болып ... ... ... ... қалыптасуына және әлем мен отандық мәдениетке бейімделуіне
байланысты деп ой ... ... ... ... ... мәдениеті мәселесі әртүрлі
аспектілерде қарастырылып жүрген өте ауқымды мәселе. Себебі, жастардың
құқықтық мәдениетті бір ... ... ... ашып ... ... зерттеу жұмысымыздың түйінді ұғымдарының бастысы «жастардың
құқықтық мәдениетінің» шығу, ... ... ... ... ... ... тәрбие ұғымдарына тоқталған жөн. Өйткені, жастардың құқықтық
мәдениеті жүйелі жүргізілген ... ... ... ... түсінікті. Ал
құқық ұғымының мәнін әр қырынан ... ... ... ... ... ... пікірінше, құқық мемлекетпен бірге пайда болған.
Құқықтың пайда болуының бірнеше негіздері бар: әлеуметтік ...... мен ... ... ... ... — бірте-бірте өнеркәсіп пен сауда айналымының өсуі алынған өнімді
жеке иелену ... ... ... яғни жеке ... ... болды. Жеке
меншіктік қатынастарды реттеудің ең икемді құралы ... ... ... ... ... діни ... мен дәстүр өз табиғатында жеке
меншіктік қатынастардан аулақ болды. Саяси негізі — қоғамдық қатынастардың
дамуы ... ... ... ... және т.б. ... ... ... Нақты басқару жүйесі бар мемлекет бір қалыпты жүйеге
түсірілген мінез-құлық ... ... ... ... ... ... ... «құқық» термині бірнеше мағынада қолданылады: -
біріншіден, ...... ... ... жеке және ... ... ... отырып, әрекет жасау мүмкіндігі. Мысалы, азаматтардың еңбек ету
бостандығы, білім алу, меншік иесі ... ... ... құқығы.
Бұл субъективтік мағынада қолданылуы деп түсінеміз; - екіншіден, құқық
дегеніміз ... ... ... ... ... Бұл ... құқық, себебі олардың жасалуы жеке адамның еркіне байланысты
емес;- үшіншіден, құқық термині оқу ... ... ұғым ... ... ... ... салаларға бөлінеді: конституциялық құқық,
әкімшілік құқық, еңбек құқығы, ... ... ... ... ... ... құқық т.б.;- төртіншіден, «құқық» термині тұлғалық құқық
пен ... ... ... ... де ... ... «құқық жүйесі» деген түсінік бар. ... ... ... ... құқық жүйесі қалыптасуда.
Сонымен, «құқық — мемлекет ... ... ... ... міндетті тәртіп ережелерінің жиынтығы және қоғам өмірінде
тұлғалардың заңға ... ... ... ... ... анықтама
ұсынамыз.
“Мәдениет” адамзат үшін ... ... ... ... ... ... күрделі әлеуметтік құбылыс. Мәдениет – көпқырлы
үдеріс. Өйткені, адамның өмірлік іс-әрекетінің барлық саласында мәдениетті
көреміз. Ең ... сана мен ... ... ... ... шығармашылық іс-әрекетін түсінуге ... ... ішкі ... ... ... ... тұлға ретінде даму үдеріс, оның – таным,
қарым-қатынас, іс-әрекет субъектісі ретінде өмір сүру ... ... ... адамгершілік, эстетикалық жетілуі бойынша
ерекшеленеді.
Мәдениет өзі ... ... және ... ... ортада оның
үздіксіз даму сипатында болады және адамзат ... ... ... жеке ... даму ... мен ... мәдениет анықтайды. Олай
болса, мәдениет адамның құндылығы, оның қайталанбайтын белгісі.
Мәдениет субъектісі ретінде қоғаммен және әлеуметтік топтармен ... ... да ... «тұлға мәдениеті» түсінігін қалыптастыру
қажеттілігі туындайды. Мәдениеттілік болса адамның тұлғалық қасиеттерінің
көрінісі. ... әдеп ... ... ... ... ... Адамның ұлттық мәдениет пен ... ... және оны әрі ... ... – мәдениеттіліктің белгісі.
Мәдениеттілік ... ... даму ... ... ... ... әлемге лайықты қасиеттерінен құралады. Көпшілік ортада әдеп сақтау,
әдеппен сөйлеу, көрегенділік таныту, жан мен тән тазалығы, иманды болу ... бәрі ... ... ... ... ... этикалық, эстетикалық, құқықтық, саяси және т.б. ... ... ... ... ... адам ... қалыптасып, дамуына ерекше көңіл бөлінген. Мәдениеттілік
жөніндегі көзқарастар кемел адам ... ... ... ... қасиеттерінің қалыптасуы арасында дамиды [7, 91].
Адам тұлғасының мәдениеті – бұл оның ... ... және ... құру мен ... ... ... қолданатын
әдісінің жоғарғы даму ... ... ... ... тек ... және еңбек нәтижесінде көрінеді. Еңбек әрекеті ... ... ... енгізді, өзінің күші мен қабілетін іс ... ... ... дамуы мен қалыптасу мәселесінің көп ғасырлық тарихы бар.
Ол көп аспектілі және әр түрлі ... ... ... грек ... жеке ... ... ... тума қабілет, қоршаған
орта да әсер етеді деп есептеген. Жеке ... ... ... ... ... ... прогрессивті философиялық жоне
психологиялық-педагогикалық пікірлерінде өз жалғасын ... [8, ...... тән ... ... бар тіршілік иесі, сондықтан
табиғат заңдары оның дамуына да әсер етеді. ... ... ... ... үшін дайын заттарды пайдаланатын жануарларға ... ... ... өз ... ... Адам ... өзгеруі адам өмірінің
әлеуметтік жағдайларының әсерінен болады, ... ... тек ... ғана ... сонымен қатар тарихи дамуы нәтижесінде де пайда болады.
«Әлеуметтік мұрагерлік» адамның қоғамдық тәжірибеге ие ... ... ... ... адамның жалпы дамуында өзара байланысты биологиялық
және әлеуметтік бағыттар әсер ететіндігі байқалады. Адам ... иесі ... ... ... өз ... барысында ғана ол әлеуметтік
тіршілік иесіне айналады.
Психологияда «жеке тұлға» деген ұғымның әр ... ... ... ... ... мына ... келіп тіреледі: жеке тұлға дегеніміз
әлеуметтік қатынастар мен саналы іс-әрекеттің субъектісі ретіндегі индивид.
Жеке тұлғаның ең ... ... – оның ... ... ... және ... функцияларды (қызметтерді) (болмысқа, адамдарға, өзіне, еңбекке,
жалпы қоғамға ... ... Жеке ... ... психологиялық
дамудың белгілі бір деңгейіне ие ... ... ... дамуының денгейі, қажеттіліктер, мақсат-мүдделер).
Жеке тұлға – бұл ... ... ... ... ... жеке ... ... айналысатын ғалымдар бұл тұтастықтың
«өзегі» бар деп мойындайды, олар оны «Мен -жүйе» немесе жай ғана ... ... ... ... жеке ... ... ... жалпылама ұғым
болып табылады.
Жеке тұлғаның ең маңызды белгілері – оның саналылығы, жауапкершілігі,
бостандығы, қадір-қасиеті, даралығы. Жеке ... ... ... мен іс-әрекеттерінде қоғамдық прогрестің тенденцияларыньщ,
әлеуметтік ... мен ... ... және ... тән ... ... оның іс-әрекетіндегі шығармашылық қасиетінің деңгейі арқылы
анықталады. Бұл ... ... ... ... ... ұғымдардың қатары
«даралық» деген ұғыммен толықтырылуы ... бір ... ... бір ... бір тұлғаның басқа бір тұлғадан
айырмашылығын, оның ешкімге ... ... тән ... бар ... ... ... адамның мінезі мен темпераментінің ... ... ... және мақсатты адам), шығармашылық
қызмет-әрекеті мен қабілеттілігінің өзгешелігі ... ... ... ... оның ... ... педагогикалық
көзқарастарының ауқымдылығы, балаларға деген ерекше қатынасы, жұмыстағы
шығармашылық ниеті, т.б. арқылы көрінеді. ... ... бір ... ... ... бір ... ... бір тұлғадан ажыратып, оған өзіне тән
сұлулық пен ... ... ... ... ... қасиетін түсіндіретін тағы бір ұғым – «индивид». Бұл сөз латын
тілінен алынған және оның қазақша баламасы -ңжекелікң. Ұғым ... бұл ... ... еш ... ... бір өкілін білдіреді. Бұл
орайда әрбір адам индивид болып табылады. «Жеке тұлға» ұғымы мен ... бір ... ... ... мәні ... жеке ... өмір ... дамып, қалыптасқандықтан жеке
тұлғаның «дамуы» мен «қалыптасуы» ұғымдарының мәнін ашу ... ... ... болып табылады.
Даму табиғатқа, қоғамға және әрбір жеке ... тән ... ... ... Даму ...... ... қарапайымнан күрделіге қарай
қозғалыс; сатылай эволюциялық ауысу немесе ... ... ... асатын жоғары сапалы күйге қарай спиральды өрлеу процесі. Даму
барысында барлық философиялық заңдар жүзеге ... ... ... ... бір сапаның басқа бір сапаға ауысуы (бұлардың ... ... ... Жеке ... қозғалыс күшіне, яғни қарама-қайшылық
күресінің арқасында бұл қозғалыста өзгеріс жүріп ... ... ... ... ең ... оның қасиеттері мен
сапасындағы сандық өзгерістер процесі. Адам дүниеге келгеннен соң ... ... яғни оның ... дене ... мен нерв ... оседі.
Оның тілі шығып, сөздік қоры молаяды. Бала көптеген әлеуметтік-тұрмыстық
және моральдық біліктерге, еңбек дағдылары мен ... ие ... ... жеке ... ... дамуындағы ең бастысы – оның бойында болып
жатқан сапалық ... ... ... ... т.б.).
Мінез-құлықтың реактивті формалары белсенді түрде қалыптасып келе жатқан іс-
әрекеттілікке ... ... пен өз ... ... ... артады. Осы және басқа да ... ... жеке ... даму ... сипатгайды.
Сондықтан, даму дегенімізді адамның ... оның ... ... мен ... ... ... және шығармашылық іс-әрекетіндегі дүниетанымы, өнегелілігі,
қоғамдық-саяси көзқарастары мен сенімдерінің кеңеюіндегі орын алатын ... ... ... ... ... байланысты процесі деп түсінген
дұрыс. Адамның дамуына ішкі және сыртқы, ... және ... әсер ... ... ... мақсатты тәрбие мен білім беру
жетекші рөл атқарады.
Педагогика мен ... жеке ... ... ... ... Бұл жеке тұлғаның дамуының нәтижесі дегенді және оньщ пайда
болып, тұтастыққа, бір қалыпты ... және ... ие ... ... ... ... – бір нәрсеге пішін ... ... ... ... пен нақты бір тұр беру. Бұл ... ... мәні өте зор – ... ... немесе ата-бабаларынан
қалған биологиялық ерекшеліктердің ... ... ... ... ... тарихы және белгілі бір түрдің (біздің жағдайымызда –
адамның) өмірінің тарихын анықтайды. Адамның тұқым ... екі ... ... ... ... (тік жүру ... ... ақыл, сезім
мүшелері дамуының бейімділігі, шартсыз рефлекстер, нәсілдік және ... және ... ... ... түрі, анатомиялық-физиологиялық
(нышан) тума қабілеттер).
Ағзаның тектілік негізі немесе генотипі төмендегі суреттегідей болып
бөлінеді. Жеке ... ... ... ... ... адам және қоғам
өміріндегі әлеуметтік-экономикалық, тарихи қалыптасқан жағдайлар ... Орта ... және ... болып бөлінеді. Макро-орта бұл -адамға қажетті
әлеуметтік-экономикшіық ықпалдардың мол жиынтығы ... ... ... ... деңгейі, өмірдің қаржы жағдайлары, мәдениетінің даму
деңгейі, бұқаралық ақпараттар құралдары). Микро-орта бұл – баланың ең ... ... ол – ... ... коршайтьщ және оның дамуына әсер
ететін өзара байланысты заттар, құбылыстар мен адамдар әлемі. Жеке тұлғаның
дамуы мен ... ... бір ... ... немесе географиялық
орта (климат), табиғат жағдайлары әсер етеді.
Орта компоненттері және олардың бала дамуына әсері
Орта ... ... бала ... ... ... және ... орта ... табиғат жағдайлары) Бала
организмінің мүмкін болатын күштерін оятады.
2. Әлеуметтік орта (макро-орта)
а) өндіріс күштерінің деңгейі;
б) өндіріс қарым-қатынастарының ... өмір ... ... жағдайы;
г) мәдени даму дәрежесі;
д) көпшілік ақпарат құралдары;
е) ... ... ... ... қояды, мінез-құлық үлгісін
береді, санаға әсер етеді, бежілі көзұарас ... Даму ... ... ... -орта (үй-іші ортасы, баланы қоршаған жақындарының ортасы,
аула, көше ... ... ... ... ... негізін қалайды.
Жеке тұлғаның қалыптасуына әсер ететін факторлардың арасында тәрбие ең
маңызды орын алады. Кең мағынада тәрбиені белгілі бір ... ... ... ... ... ... қажет (ұрпақтан ұрпаққа
берілетін әлеуметтік тәжірибе, жалпы адамзаттық мәдениет, т.б.), ал ... ... ... ... – өсіп келе жатқан ұрпаққа жалпы
адамзаттық құндылықтарды игерту үшін ... мен ... ... мен ата-
аналар арасындағы бірлескен іс-әрекеттердің педагогикалық ... ... ... ...... негіздері.
Ғылымда бұрыңғы заманнан бері келе ... жеке ... ... мен
қалыптасуының биологиялық және әлеуметтік факторларының ара қатынасы туралы
пікірталас бітер емес. Осы бір ... ... ... ... ... ... Осы ... бірін жақтаушылар адамның
дамуын, негізінен, табиғи ерекшеліктер анықтайды деп санайды. Ал ... аз деп ... ... ... ... ... (биологизаторлық) бағыт ерте
заманнан бастау алады. Сонау Платон (427-347 ж.ж. ... мен ... ж.ж. ... өз ... адамдардың қоғамдық міндеттерін
олардың табиғаты анықтайды деп санаған. ... ... ... ... ... ... ... үшін, ал кейбіреулері билік ету
үшін жаралған.
XVІ ғасырда пайда болған преформизм (латынша – ... ... ... ... ағым ... ойды ұстанған: адамның ұрығында
болашақ жеке ... ... ... бар, ал даму ... тек ... ... ғана ... Бұл орайда әлеуметтік факторлар мен
тәрбиенің маңызы жоққа шығарылған.
Бихевиоризм бағыты да жеке тұлғаның ... ... ... Осы ... негізін салушы американдық психолог және педагог Э.
Торндайктің (1874-1949 ж.ж.) пікірінше, жеке тұлғаның барлық қасиеттерін
(соның ... ... ... тек тектілік, тұқым қуалаушылық
қана анықтайды. Оның ойынша, ақыл-ой қабілеті балаға «көздері, тістері және
саусақтары» сияқты ... ... ... Ол адамды ұрпақтан
ұрпаққа сол қалпында берілетін және жеке тұлғаның барлық ... ... ... ... ... жинағы немесе батареясы» ғана деп
санаған. Жеке тұлғаның дамуын биологизаторлық жағынан ... ... да тән. ... ...... дегеніміз – іс-әрекет,
тәжірибе. Бұл бағыттың негізін салушы – Джон Дьюи ... ж.ж.). ... ... ... ... түрде ағылшын философы Джон Локк (1632-
1704 ж.ж.) салып, француз материалистері оны ары ... ... Бұл ... адам ... ... мен ... жеке ... қалыптасуынын
шешуші факторы деп есептелген. Д. ... ... бір ... ... жаны ... ... ... таза тақтаға ұқсас (tаЬиІа rаsа) болып
келеді және тек оның өмір жағдайлары мең ... ғана жеке ... ... қасиеттерінің пайда болуына себепші болады. Осыдан кейін бұл ... ... ... ... ал оның ... жеке ... әлеуметтік ортаның әсерін бірінші орынға қойып, оның дамуының
ішкі заңдылықтарын жоққа ... Олар ... ... ... тұлғаның дамуындағы тұқым қуалаушьшық пен ортаның ықпалын бірінші
орынға қойып, тәрбиенің күшін жоққа шығаратын бұл ... ХІХ ... ... ... ... бір ... ... себепші болды, бұл бағыт «педология», яғни тура аударғанда
«балалар туралы ғьшым», ... ... атқа ие ... ... уақытта
ғалымдардың көбісі педологияны индивидтің ... жас ... ... дамуының жалпы заңдылықтары туралы ғылым ретінде қарастырады.
Социалистік құрылыс ... ... ... ... өкілдері
баланың дамуының биогенетикалық заңын белсенді ... ... ... сүйене отырып балалардың әлеуметтік теңсіздігін түсіндіруге ... ... ... ... ... ... кең көлемдегі жүйе
құрылған болатын. 1936 жылы ОК БК(б)П «сол заманғы педологияның теориясы
мен ... ... ... ... ... сүйенген деп
айыптаған. Бұндай ережелерге, ең ... сол ... ... ... – балалардың тағдырының биологиялық және ... ... ... бір тұрақты ортаның ықпалының фаталистік түрде алдын
ала анықталып қойылу заңы жатады. Сол ... ... ... ... ... және тест ... ... әдістер ерекше
сенімсіздік туғызған. Шынында да тәжірибесіз ... ... ... сол уақыттарда көп зиян келтірген. ... ... ... ... ... қате ... еді. Педология баланы барлық жағынан
және жанама зерттейді, бұл ... өз ... К. Д. ... ... ... ... ... тәрбиелегісі келсе, онда оның адамды
барлық жағынан тануы да ...... ... ... даму ... ... философиялық және психологиялық-
педагогикалық ойдың тарихы материалистік ілімде және онын бір бағытында ... ... өз ... ... Бұл ... ... жеке
тұлғаның қалыптасуына әсер ететін факторларды тереңірек зерттеп ... ... ... ол ... ... байланысымен олардың адамның
даму процесіне ықпал ету тетіктерін де ашып ... ... ... ... олар ... ... құру ... өндірістің
дамуы мен көркеюіне, әлеуметтік қатынастардың қалыптасуына, ғылыми білімнің
молаюына, ... өмір мен ... ... ... болды деп көрсетті.
Осылайша қоғамдық игілікке ие болып және оны ... ... ... тіршілік иесі ретінде, жеке тұлға ретінде қалыптасады.
Жеке тұлғаның дамуы мен ... ... ... орта ... зор ... сене ... философ-материалистер адамның биологиялық
табиғатын жоққа шығармады. Олардың ойынша, адам тікелей табиғи тіршілік
иесі, сондықтан ол ... ... ... ... ... ... табиғи
күштерге ие деп сенді. Алайда ол нышандар оның бойында тек лайықты орта мен
мақсатты тәрбие бар ... ғана дами ... ... адамды әлеуметтік тіршілік иесі деп қарастыра отырып,
философ-материалистер тұқым қуалаушылық бағдарламасымен еш ... ... ... ... қуалаушылығы» туралы ойды ұстанады. Егер
биологиялық нышандар ... да, ... да тән ... ... ... тек ... ғана тән.
Материалистік философия орта мен биологиялық нышандар қатарында
тәрбиеге ерекше орын бөледі, тәрбие – жеке ... ... мен ... ... ... айта ... жағдайдың бірі – материалистік
түсінікте жеке түлға тек ... ... ғана ... ... ... ... тәрбиенің субъектісі ретінде, өзіндік қайта қүру қызмет-әрекетінің
субъектісі ретінде қарастырылады.
Кеңес дәуірі тұсында құқықтық ... ... ... ... ... де кең ... ... ерік т.с.с. [9, 94; 10, 114; 11, 50].
“Мәдениет” түсінігінің мәнін ашуда кейбір ғалымдар (К.Ж.Қожахметова)
“мәдениет” ... бір ... ... қарапайым тұрғындардан
халыққа, ұлтқа ... ... ... бұл ... ... ... Мәдениет
түсінігіне дін, заң, ғылым, білім, адамдар мен мемлекеттің дағды және
мінез-құлықтың моральдық ... ... ... да кіріп келген" десе,
енді бірі (Н.Д.Хмель, Т.Ш.Қуанышев, А.А.Молдажанова) “мәдениет” ... ... бір ... ... ... білімнің негізгі
түрлерінің бөлігі ретінде қолданылатын білімнің негізгі түрлерінің бірі
ретінде қарастырады.
Біз ғылымдардың ой – ... ...... негізге ала
отырып, Болашақ заңгерлер үшін - ... ... ... ... ... талпындық және оны қалыптастырудың жолдарын айқындап,
оларға қойылатын ... ... ... ... ... ... бердік. Ол біріншіден - ғылымға негізделген теорияны
практикада еркін пайдалана білетін, бәсекеге ... ... ......... ... ... кішіпейіл, абзал
жанды азамат; үшіншіден – моральдық – этикалық ұстанымы жоғары, адамдармен
мәдени қарым-қатынасты ұстай ... ... да ... де ... қоя ... ... - өз ... салт-дәстүрін басқаларға таныта
білетін, ана тілін құрметтейтін азамат; бесіншіден - өнерге, дене мәдениеті
мен ... ... ... ... ізденіске ынта-ықылысы жоғары
маман; алтыншыдан - ... ... ... ... кәсіби іс-
әрекеттерді еркін ұйымдастыра білетін маман. Болашақ заңгерлерді бұлайша
мәдениеттілікке ... ... ... ... тәрбиесіне әсер
етіп, кәсіби-заңгерлік шеберлігін арттырады: болашақ заңгерлердің кәсіби
ойлау мәдениетін ... ... ... мен ... жасау мәдениетін
қалыптастырады; зерттеу мәдениетін жетілдіреді; құқықтық ... білу ... ... ... ... тілінің мәдениетін
арттырады; жазу мәдениетіне шыңдайды; ... білу ... ... ... ... және т.б..
Болашақ заңгер өз кәсіби қызметінде ең ... ... ... ... ... халықтың құқықтық тұрғыда мүддесін қорғаушы,
жоғары мәдени құндылықтарды тасушы, қоғамдағы құқықтық заңдылықты бұқара
халыққа өз қызметінің ... ... ... қызмет етуші кәсіби
маман болып ... ... ... ... ... ... ... және табиғатпен қарым-қатынасына байланысты ... ... ... ... ... ортамен қарым-қатынас жиынтығы ретінде
қарасақ, онда ... ... ... ... ... кәсіби
мәдениетті; мәдениетті (адамның табиғатпен байланысы); ... ... ... ... ... ... қатынасы); саяси мәдениетті
(қоғамға, билікке, партия, бірлікке қатысты); отбасылық қатынас мәдениетін;
коммуникативтік мәдениетті; гносеологиялық ... ... бәрі ... пен мәдениетінің арасында сәйкестілік ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Сонымен бірге табиғатқа, қоғамға, қоршаған ортаға, еңбекке, қарым-қатынасқа
деген аялы көзқарас қалыптастыратынын көрсетеді.
Болашақ заңгерлердің еңбек ету ... жоқ ... ол ... ... ... ... алмайды. Болашақ заңгерлердің
оқу-тәрбие үдерісінде жастардың құқықтық мәдениетін қалыптастыру педагогика
мен психология, құқық мен ... ... оқу мен ... қабылдау, ойлану, түсіну, есте ... ... ... ... шешімін табады.
«Жастардың құқықтық мәдениет» ұғымының аясы кең мағыналы болып келеді.
Ол құқықпен заңдылықтың кемелдену деңгейі мен ... одан ... ... ... ... және ... пен қоғамдық реттіліктің
нығаюынан көрінеді. ... ... ... ... ... ... тұтас-тұлғалық қасиетін көрсетеді. Ол адамның ... ... мен ... өрбітуші әрі оған кепілдік ... ... Ол- ... ... ... ... жол ... және жеке
тұлғаның өз билігін өзіне алып бере алады [12, 140-141].
Жастардың құқықтық ... ... ... ... ... ... ең жоғарғы жиынтық көрінісі түрінде
көріне отырып, олардың бойларында ... әрі олар үшін ... ... ... және ... жоғары деңгейдегі
адами жағымды қадір- қасиеттердің жиынтығын білдіреді. Осы ... ... ... ... ... ... және ... қызметінің мәні: қоғам мүшелерінің заңды ... ... ... отыру; адамдардың бір-біріне ... ... ... ... биік ... ... ... қоғамдық тәртіп пен заңдылықты қатаң ұстануларына
мұрындық болу; қоғамда тәртіп пен тыныштықтың сақталуына, ... ... ... ... ... ... ... деп ой
түйіндейміз.
Сонымен бірге жастардың құқықтық мәдениеттіліктің ең жоғарғы көрінісі
- басқа адамдарға сүйіспеншілікті, сыйластықты ... ... ... әдептіліктен, басқалардың құқықтары мен бостандықтарын бағалай
білуден, заңдылықты қатаң ... ... ... ... ең ... көрсеткіші - құқықтық білімділік, жоғары
моральдық- ... ... ... ... ... ұлтының
дәстүрлі мәдениетіне сүйспеншілікті сезім, жағымды ... ... ... білу.
Сонымен мәдениет, соның ішінде және жастардың құқықтық мәдениеті ... ... ... Егер ... ... жасампаздығымен
және шығармашылығымен тікелей байланысты ... ... ... ... тұрғыдан көрініс табатын, құқықтық нормада және адамның
қабілеті мен күшінің өнімі ... ... ... ... ... ... құқықтық нормалар мен адамгершілікті рухани мәдениетінің
негізінде басқаруының ерекше бір іс-әрекеттік тәсілі ... ... ... ... субъективтік-объективтік құқықтық
нормалар негізіндегі қарым-қатынас, яғни адамның субъект ретіндегі қоршаған
ортамен табиғи ортаның объекті ... ... ... ... ... бірге жастардың құқықтық мәдениеті субъективтік құқықтық
қарым-қатынассыз, адамдардың ... ... ... ... ... ... ... пікір
алмасуынсыз жүзеге асуы мүмкін емес. Жастардың құқықтық мәдениеті адамның
табиғат заңдылықтары мен ... ... ... ... ... нәтижесі.
Болашақ заңгерлердің құқықтық мәдени деңгейі мемлекеттің жүргізіп
жатқан құқықтық саясатының қоғамда, оның ... ... оқу ... ... ... берудің біртұтас жүйесін қалыптастыру Қазақстанда білім берудің
жаңа жүйелері мен әлемдік стандартқа сай мемлекеттік оқу ... ... ... ... ... ... көрсетуді,
жоғары мектепте білім мен тәрбие беруді көздейді. Кез-келген ... ... - ... ... кеңейтуді, екіншіден – жинақталған
білімді проблемаларды шешуде ... ... ... мақсат тұтады [13, 9].
Бүгінгі таңдағы жоғары оқу орындарының білім беру мен ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру
жолдарына әліде болса назар аударылмай отырғанын дәлелдейді. Біздің
пайымдауымызша ... ... ... қалыптастыру үшін ең алдымен
мынандай жолдарды айқындап алу керек: мәдениетті қалыптастыру барысын жалпы
білім беру мен ... ... ... оқу ... ... ... ... жолымен үздіксіз білім берудің ... ... ... яғни ... ... ақпаратты сипаттама түрінде ғана емес,
интеллектуалдық ой-әрекеттерді дамытатын қырынан берілуін көздеу; табиғатты
эстетикалық тәрбие құралы ... ... адам мен ... ... ... ... ... қарастыру; мәдениетті
жетілдіріп, ... ... ... ... ... ... ... техникалық саладағы пәндерді кіріктіру арқылы
қалыптастыру
Құқықтық білім мен ... беру ... ... беру жүйесінің құрылымына
еніп қана қоймай, оның негізгі бағытының бірі болуы қажет. Құқықтық білім
мен тәрбие беруді ... ... беру ... ... ... ... жөн. ... жүзеге асыру үшін білім жүйесін
тұтасынан және оның жеке ... мен ... ... ... ... ... ... Республикасы мемлекеттігінің қалыптасуы мен дамуындағы
жастардың құқықтық ... ... ... ... ... қалыптасуы. Жастардың құқықтық
мәдениетінің нақты тарихи мінездемесі бар. Әр мемлекеттің, әрбір тарихи
кезеңдегі қоғамның ... ... ... ... қарастыру
қажет.
Осыған орай, біздің ойымызша, кез-келген қоғамның жастардың ... ... ... ... ... керек. Бұл
критерийлерге мемлекеттік құқықтық жүйемен қамтамасыз етілетін (немесе
қамтамасыз ... ... мен ... ... статуста
байқалатын адамның еркіндігінің көлемі мен деңгейі жатады.
Бүкіл өркениет тарихы көрсетіп ... ... ... ... ... ... пен ... бірдей субъектілерінің мойындауын
тек құқықтық (мемлекеттік-құқықтық) формада тануға болады [14, 6-7].
Жастардың құқықтық мәдениетте жалпы адами және ... ... ... болады. Әлемдік жастардың құқықтық мәдениеті ... ... ... ... ... мыңдаған нақты түрлер мен формаларды
атқаруда. Біздің ойымызша құқық пен ... ... мен ... ... ... тарихи және әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... типологиялау,
классификациялау, жүйелеу мен ... ... ... тұр. Бұл
мақсаттарды шешу үшін тиімді ... ... ... ... ... отырып, түрлі қоғамдар, елдер мен ... ... ... ... айтуға болады. Белгілі бір елдің
жастардың құқықтық ... ... ... азаматтардың түрлі саяси-
құқықтық белсенділігінде мен ... ... ... ... ... ... ... танылу тәсілдерінде, мемлекет пен қоғамның
өркениетті дамуындағы нақты жағдайлардың қарама-қайшылықтары ... ... ... ... заң ... өзі оларды
құқықтану және ұлттық менталитетінің ... ... ... ... ... танылады. Мемлекет пен азаматтық қоғамның байланысы,
тұлғаның бостандығы мен құқықтық ... ... ... ... және
құқықтық ой-өрісінің өнегелілігі және мәдени- тарихи өсуінің түрлі дәрежесі
сол елдің заң ... ... ... ... ... ... [15, 27].
Әр этностың өзінің және өзіне ғана тән қайталанбас этникалық құқықтық
менталитеті болғандықтан, сол елдің ... ... ... ... ... ... ... жастардың құқықтық
мәдениетте өткен тарихтың әзә бар, ... ... ... ... оның шығу ... көз ... ... емес. Қазақ дәстүрлі
қоғамының жастардың құқықтық мәдениеті ХХ ... ... ... ... бойы ... еткен ерекше механизм-құқықтық құндылықтардың ... ... ... құқықтық мәдениеті жүйесіне әдеттегі құқық
нормалары ғана емес, ... ... көне ... ... ... ... нормативті-құқықтық актілер ережелер де кіреді. Ереже-
құқықтық қайнар көзі ретінде өз бетінше оқуды қажет етеді, сондықтан, қазақ
халқының ... ... ... ... ... ... құқықпен шектелеміз. Қазақтардың әдеттегі құқығының ерекшелігі
оның болмысының мәжбүрлеу емес, тек ... ... ... ... ... ... күші, оның императивті жігерінің беделді әсер
етуінде [16, 134].
Әдеттегі ... ... ... ... ... ... мен ... және жеке тұтынушылардың талабына сай белгілі
тәртіптің қажеттілігін сезінумен құрылған. Мысалы, ... ... ... ... ... болды, яғни бұл кінәлінің малын заңды түрде
тартып алу [17, 139-140].
Әрине, әдеттегі құқықтың психологиялық мәжбүрлеу ... ... ... ... субъектілер белгілі бір құқықтық құралдарды
пайдалана алады. Бұл құралдардың ... ... ... ... ... ... ... бұзушылықтың орнын толтыру. Қазақтардың
жастардың құқықтық мәдениеті олардың құқықтық ... оның ... ... құрмет, билікке жағымпаздық, әйелдердің теңдігі мен
бостандығы, халықтың ... ... ... ... ... ... ... өмір салтында көрініс тапты. А.И.Левшин
«Қырғыз-қазақтардың барлық көршілері не монархиялық, не дүрілдеп басқару
арқылы ... ... ... ... ... аяушылықа лайықты
құлдықта өмір сүреді, ал олар (қазақтар) бағыныштылықты ... ... да, оған ... ... де аты жоқ. Бұл саясаткерлерге өте
қызықты құбылыс » [18, 221]. Оған ... ... ... ... бірі ... ... арқылы ауызекі сөзді, тілдік
құралдардың ... ... ... ... әлемді
танудың нақты типтері қалыптастырып, ұлттық санада жанама ... ... ... халқының құқықтық бағдарын қалыптастыратын мәдени-құқықтық
дәстүрге айналды
Қазақ қоғамының жастардың құқықтық мәдениеті ... ... ... шығармаларында кеңінен аңғарылады. ... ... ... ішік ... мен ... ... ... табады: жаза кері қайтарылмайды; бір жолғы тәртіп
бұзушылыққа екі рет жаза тартылмайды; жазалау кек алу ... ... ... ... ... құқықтық құбылыстар, қатынастар, билік ... ... күш пен ... теңсіздік пен әділетсіздік,
құзырлылық пен ... ... ... ... ... ... өзінің ойлары мен сенімдері бар.
Қазақ қоғамында кез-келген маңызды жағдайлар туралы естелік аңыз,
өсиет ретінде сақталып отырған. Бұл ... ... сот ... ... ... ... Т.М.Культелеев былай дейді: «ХІХ ғасырдың
екінші жартысына дейін билердің шешімдері еш ... ... ... ... бұл билерге едәуір беделді билердің істің жазасын
кесуіндең еш кедергісін келтірмеді» [19, 93]. ... ... ... сот ... шешімдерін «Билердің сөздері» деп атады және оны
ерекше фольклор жанры ретінде қарастыруды ұсынды. Б. ... мұны ... ... ... бірі ... білдіретін «шешендік дау (сөз)»
(дауласу кезіндегі сөз) [20, 14-17] деп атаған. Халықтың аса бай әлеуметтік-
тарихи және тұрмыстық ... ... ... орын ... ... саяси-құқықтық өмірінің түрлі жақтары аса ... ... ... ... ... құқықтық
мәдениетін оқып-үйренудегі мақал-мәтелдердің маңыздылығы оның ... ... Олар ... ... сопылардың ақыл-ойы мен
пайымдауларынан емес, қайта барлық қуаныштар мен мұң, ... емес ... ... ... қазақтардың әдеттегі құқығы туралы: түрлі негізгі
нормативтік институттар мен көптеген қысқа, тез есте ... ... ... ... мен ... ... толы
мәнерлі нақыл сөздерге құрылған дейді.
Соңғылары, әдетте, логикалық есептеулерлер, талқылаулар, нақты өмірлік
жағдайларды анықтау үшін ... ... ... [21, ... ... ... - ... нормаларын дамытуға болатын
басқа деректерде бар, қоғамның негізгі құндылықтарын көрсететін, негізгі
құқықтық ... мен ... ... болуында. З.Ж.Кенжалиев
қазақтың әдеттегі құқығының идеялогиялық аспектіліерін зерттей келе, ... ... ... ... мен ... ... мақал-
мәтелдерде көрініс тапқанын нақты көрініс табатынын айтады [22, 25].
Ал көшпелі қоғамның құқығы мен құқықтық ... ... олар ... ... ... пен ... ... емес, рухани және
тілдік мәдениетінің мөрін алып жүрді Тілдік мәдениеттік дамығандығы әсіресе
құқық пен саясат, ... ... яғни ... ... ... тапты. Және де жазба теориялық негіздемеге ие болмады.
Тілдік құрылымдар мен құқықтық салт-дәстүрлердің ... ... ... ... менталитетіне сай құқық алды ... ... ... ... ... құқықтық мәдениетінің пайда
болуының бастамасын ежелгі кезеңдерге жатқызуға болады.
Қазақ хандығының құрылуы кезеңінде ... жүйе ... ... Сол ... жастардың құқықтық мәдениетті тұтынушылар билер ... ... ... ... ... ... – біздің
замандастарымыздың өзін логикалық өзара ... таң ... ... ... ... ... жарғысы» болды [23, 14-20]. Бұл заңдар жинағы
кәсібилігімен, сонымен қатар орындалу ... ... ... ... және басқа да елдердің құқықтық актілеріне дес бермейді. Осы
заңдар ... ... өзі ... ... ... ... болуын айқындайды. Қазіргі терминологияға сәйкес, мұнда өмір,
неке, жер, мүлік т.б құқықтар ... ... Бұл ... ... ... ... ... келген кезде халықтың күшін соларға
тойтарыс беруге ұйымдастыруды қажет ететін еліміздің ... аса ... ... ... қабылданған еді. Бұл әдеттегі құқықтық жиынтық ... ... ... ... ... ол ... арасында жік
шығарушыларға, би, батыр, билеушілерге қарсы ... мал ... ... ... ... ... онсыз да қиын да, ... ... және ... ... аса қатал жаза
қолдануды қарастырды. Қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... Түсінік (категория). Қоршаған ортаны ұғыну нәтижелерінде
қалыптасып, ой арқылы ... ... ... ... ... өмір ... себебінен
жаратылыспен синкретикалығы мен байланыстылығы ... ... үш ... ... нормалары, темпераменті, маңызы;
құндылықтар, мінездеме, белгі; идея, ... ...... ... ... мәдениетін былай баяндауға болады. ... ру мен ... ... ... Дәстүрлі сана-сезім нормативтік
әсерлердің табиғи тәртіпке ... ... ... ... қазақ
тілінің сөз байлығының молдығы, мысалы, жақын және алыс туыстардың ара
жігін ... ... ... ... мәнге ие.
Қазақ тілінде көптеген туыстық қатынастарды білдіретін мағына(лы)-
сөздер бар: әке, бала, немере, шөбере, шөбшек, немене, ... Бұл ... ... ... ... ... Сол ... ұрпаққа дейін әр туыстың өзінің жеке есімі (ата) бар.
Ағылшын тілінде ... ... төрт ... ... ... жоқ, ... ағылшын және америкалық қауымда туыстық қатынас саны
(ұрпақ саны) азырақ, сол себептен тым алыс ... ... ... ... ... ... ... тілінде бір сөз алты түрлі
туысты білдіруге болады – «әке», «әкенің ағасы», «әкенің апкесінің ... ... ... баласы», «әкенің әпкесінің қызының баласы»,
«әкенің ағасының баласының баласы», «әкенің ... ... ... ... ... ... ... терминдер қолданылады және де оларға
ерекше құрметпен қарайды.
Қазақ қауымында күйеудің туыстарын қайын деп, әйелдің туыстарын төркін
деп атайды. ... ... ... ... ... үшін – ... ал ... үшін – жеңге болып табылады. Бұл терминдер тусытар арасында қарым
қатынас ... ... ... ... ... ... Қарым-қатынас. Қазақ қауымында қарым-қатынас келесі деңгейлермен
айқындалатын: адал-арам, обал-сауап, қанағат-рахым, кесір-ысырап өлшеуіші
ретінде мағынасы ... ... мен ... әрекет өлшеуіші мағынасын білдіреді. Бала
осы ырым-тыйымдарды балалық шақтан бойына сіңіре отырып қалыптасқан ... ... Адам ... ... ... ырымдар бар. Жекелеп
айтқанда әйелдер мен балаларға, табиғатқа,жануарларға және т.б. арналған
ырымдар бар. Мысалы. Тізені ... Бүұл – ... ... ... ... ... ... деген жаман ырымды ... ... ғана тізе мен ... тартады. Бала үлкен кісіге бірінші сәлем
беру керек. Үйге ... ... ... орын беру керек. Бос бесікті
тербетуге болмайды. Бос бесікті ... ... ... ... ... ... және ... принцептерді қорғайтын
жалпы мақұлданған идеяларды – құндылықтар деп атайды. Отанды қорғау, ар-
намыс, ерік, ... ... қоя ... ... философиялық
ойлану, шешендік қабылеттілік, ананы құрметтеу, үлкенге деген құрмет,
жанашырлық, мейірімділік және т.б. ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл келесі мақалдарда айқын ... үшін отқа түс – ... Ерді ... өлтіреді, қоянды қамыс өлтіреді.
Таудай талап бергенше – бармақтай бақ берсін. Өнер алды – қызыл тіл ... ... ... қазақ көшпенді қауымындағы қоғамдық қарым-
қатынастардың негізгі өлшемі болып табылады. әдет-ғұрыптардың ерекшелігі ... ... ... әрекетке айналып кететіндігінде. Әдет-ғұрыптар
күнделікті өмірде - әдетке ... ... ... пен қарым-қатынас
ережесі бар, салт-дәстүрдің ерекше бір күші болып ... ... ... етпейтін стериотип түрі.
Қазақ салтында гуманизмнің жоғары дәрежесіндегі норма ... ... ... ... мейірімділік, көре алмауға тұратын кең ... және т.б. ... ... ... «Алдыңа келсе атаңның
құнын кешір», деген.
Сонымен қатар, қазақтардың әдеттегі құқығында кез келген азаматтың өз
ойын ... ... ... ... атаулы құқық бекітілген. Бұл «дат»
құқын көбіне жазаға тартылғанда қолданылады. Қазақ ... ... ... хан ... ... іс әрекеттеріне өздерінің келіспеушілік пен
қарсылықтарын білдірген көптеген мысалдар бар. Алғаш рет ... ... ... мен ... ... ... Ш.Уалиханов. Ол
түрлі құқықтық институттарды талдай келе, қазақтардың құқығына, мәдениетіне
жоғары баға бере ... ... ... ... «біз ... иек артуға құмар
қырғыз (қазақтардың) әдеттегі құқықтарының айталық, Орыс шындығы бойынша
мұсылман, қытайлық және орыс ... ... ... жақтары
молң дейді.
Қырғыз (қазақ) заңдарында европалық кодекстердегідей толып жатқан
сондай ... және жан ... ... жоқ. ... ... жаза болған емес. Ал өз туысы үшін ру мүшесін жауапты ететін
рулық заңдар ... ... ... ... көмектер береді" [24,
77].
Дәстүрлі қазақ қоғамының құқықтық өмірін- сот құрылымының жоғары
деңгейі ... ... ... құқықтық өмірін жоғары сот құрылысының
деңгейі, олардың тыңғылықты нормативті реттелуі, құқықтық шығармашылықтың
білікті ... ... ... бұл ... ... ... ... азаматтық қоғам нормаларына қатысты. Тек ... ... ... қана ... ... ... қоғамның
көрсеткіші бола алады. Ресей патшалығының пікірлері бойынша қазақ ... ... ... болған. Шындығында, «анархиялық» деген
еркін. Шындығында «анархия»- ... ... ... ... ... шендіктен
және крепостнойлықтан азат ... ... ... ... ... ойымызша, азаматтық қоғам ... және ... ... еркін белгілермен сипатталды.
Онда дәстүрлі қазақ қоғамда ... ... пен ... құқықтық реттелген қоғамдық қатынастар мен беделді, маманданған
соттық билік өзін-өзі басқару бастамалары көрініс тапты. ... ... ... сақтаушы және ру басшылары болған, билер деп аталған
арнайы кәсіби адамдармен жүзеге асырылғын. "Басқа, ... ... ... ... ... жайын жақсы білетін, халықтың барлық салт-дәстүрі
мен құқықтарын сыйлайтын, сол ... ... ... ... ... ... ... әдеттері, тұрмысы, мақсаттарын
жақсы білетін қарапайым ... ... ... тек халықтың
адал кеңесшілеріне беріледі— сондықтан да ... ... би сөзі ... ... сот ... ... кең ... енген зұлымдыққа өз
әкімшілерінің немқұрайлылығын еш уақытта қолдамайды."[25, 27].
Жалпы, ... соты ... ... ... ... ... барлығына араласып отырғандығы мәлім. Заманына ... ... ... да айта кету ... Тозығы жеткенді озықты
заңнама үлгілерімен алмастырып, өзінің өміршеңдігімен қарапайым ... ... ... орган бола білді. Әлем ғалымдары билер сотының ... ... ғана ... ... бай тарихымен де әлемдік үлгідегі
классикалық соттарға ... ... ... сот ... ... ... кету ... Қазақстандағы орыстардың өздері де империялық соттан
гөрі билер сотына жүгінуге тырысатын. Өйткені билер соты – әділ сот ... ... ... ... 1865 ... ... Көкшетау сыртқы
округындағы орыстардан билер сотына 120-ға жуық шағым түскен. ... ... осы ... ... ... ... мен әдет-ғұрыптарын
және құқықтық дамуын зерттеумен ... орыс ... А. ... де ... ... ... тұрмысымен жете таныс
А.К.Гейнс былай деп жазған: «Билер соты жылдам және сөз жүзінде ... өте әділ және ... ... да тек қазақтардың ғана арасында
емес, ... ... ... ... ... ... ... да
құрметке ие». «Сондықтан да оны қазақтар ғана емес, орыс зиялылары да
құрметтейді. ... ... ... ... ... ... деп ... еді
ол. Әлбетте, бұл патша үкіметіне ұнай қоймады. Сол ... де ол ... ... ... билер сотын таратуды мықтап қолға алады.
Билер соты мыңжылдық тарихымен, қара ... қақ ... ... ... ... бұзылмауына кепілдік бола алатындығымен әлем назарына ілінді.
Сондықтан да болар, көшпелі цивилизацияның негізін ... ... ... ... да, билер сотының өшпес із қалдыруы
таңғаларлық жағдай.
Ұлттық қоғамды ... және ... аясы да ... ... ... біз бұл ... ... және жоғары деңгейдегі құқықтық
санаға негізделген, жетілген құқықтық нормалардың жүйесін көреміз. Күрделі
әлеуметтік ... ... ізі ... сол ... ... бола ... потестарлық-саяси мәдениеті ол кезде өте
этникалық еді. ... ... қиын ... потестарлық-саяси
ұйымдастыру оның өз бетінше және ... ... ... басқаша
айтқанда, потестарлық-саяси ұйымдастыру этникалық үрдіске әсер ететін, оған
белгілі бір ... ... ... оның нәтижелерін анықтайтын
этноконсолидациялық фактор болып ... [26, ... ... екі ... ... ... жүреді- саяси - жоғары
деңгейде және протестарлық – төменгіде. Жастардың құқықтық ... ... ... ... нормалардың болуының мықты тұсы ... ... ... ... Бұл ... ... тұлғаның жастардың құқықтық мәдениеті мен құқықтанудың
қалыптасуы жүзеге асады. Бұл деңгейдің ... бұл ... ... ... ... ... байланыстылығында.
Дала өркениетінде, оны қоршаған шығыс қоғамына ... ... ... түрінде биліктің күштілігі, бірлігі, ... ... ... ... баяу дамыды. Олардың әлсіздігі келесі
факторлармен түсіндіріледі- қазақ қоғамында мемлекет ерекше ролі ... ... бір ... ... ... езгілеп, билейтін ұйым немесе
саяси билік ретіндегі ... өзі де ... ... ... ... және негізінде азаматтық қоғам ретінде қызмет етті, ал
оның қарапайым мүшесінің тәртібі дәстүрлерге ... ... ... ... реттеліп отырды (дала демократиясы). Ал, билік
қатынастарының жариялығына келсек, олар ... ... ... ... ... ... қоғамын қандай да бір күрделі
әлеуметтік организм немесе көлбеу және тікелей байланыстармен кіріккен жүйе
деп ... ... ... ... ... санатқа негізделген. Ол қазақ
ұлтының жүздеген жылдық тарихи дамуында қалыптасқан. Өзара жол ... ... ... ... пен ... ... көп ... Тепе-теңдік пен тұрақтылық санаттары жатқызылатын ымыраға
келушілік принципі қазақ ... ... ... ... жастардың
құқықтық мәдениетіне негізделген. Аталған принцип, бір ... ... ... ... алғы ... бірін құрайтын салттық және
келісілген заңға сәйкес жиынтығы болып табылады.
Құқықтық ... ... ... ... ... бір
сатысын анықтайтын көшпенді кезеңдегі қазақ қоғамының ... ... ... ... атап ... ... ... биліктің бөліну принципі басты ерекшелік болып
табылады. Қазақ ... ... ... ... екі ... ... ... (мемлекеттік кеңес деген сияқты) және «Билер кеңесінен»
(тайпалық құрылтай) тұрды. ... ... ... және қазіргі күнгі
президенттік биліктің атқаратын қызметіне тең. Үшінші билік –билер ... ... ... олар ... ... өз ... ... мен
турашылдықтары арқасында сараланып, абыройға ие болған, халық таңдаулылары.
Сонымен, ... ... орыс ... ... Л.И. билер сотын
материалдық құндылыққа қызықпайтын, шүбәсіз, халықтық деп сипаттайды.
«Омбылық Уақытша Комитеттің сол ... ... ... мен ... 16 бабында «соттар мен билер істі шешу кезінде ... ... егер олай бола ... жағдайда олар өздерінің әділ сот деген
құқығынан ... ... ... ... әділ ... міндеттейтін «Тура биде туған жоқ,
туғанды биде иман жоқ» ... ... ... ... сотының әрбір шешімінде
көрініс табатын талас тудырушы ... ... ... ... ... шақыратындығы билер сотының негізгі құндылықтарының бірі.
Осындай жоғары жастардың құқықтық мәдениетке ... ... ... де ... ... сай келеді.
Төртінші билік-қоғамдық бақылау мен қоғамдық ой-пікір болып табылады.
Егер Швециядағы баспа туралы Заңға 300 жыл толса, қазақ ... ... ... ... ... ... жолы» мен «Есімханның ... - 500 жыл ... ... ... сөз еркіндігі айтылған, яғни «Бас кесу ... тіл кесу ... ... сот ... ... ... ... Соттық айтыс-тартыстар қазақ ... ... бірі ... ... ... ... тұрмысы мен өмір сүру
салтындағы жайлауға ... суат ... ... ... желісінің
қиылысуының өзі әр түрлі дау-дамайлар мен ... ... ... бір ... ... ... ... -
күйеуі қайтыс болғаннан кейінгі әйелдің құқықтық тәртібін ретке ... ... ... ... ... ... ... сияқты кейбір
салт-дәстүрлерге әсерін тигізетін демократиялық құрылым мен ... ... ... ... ... ... қайтыс болған
әйел, жесір, күйеуінің ағасына немесе інісіне тұрмысқа шыққан. Бұнда тек
қана мал-мүліктің сақталуына ғана емес ... әйел ... ... ... ... алса онда ... ... мал мүлікті өзімен алып кетеді),
сонымен ... ... ... ... ... мен оған ... талпыныс білдіру жатады
Қазақ қоғамындағы билер соты ... ... ... ... ... Бұндай соттардың ұқсастығы ... ... ... ... ... ... ... ақырындап соттық қызметтерді
кәсіби жүзеге асыратын ad hoc ... ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы билер соты XX ғасырдың
басына дейін толық сақталды. Тартыс туындаған сәтте ... ... ... руының дәстүрі мен тұрмысын білетін, қорғаушы ретіндегі адам ... ... ... ... ... ... деп ... қоғамында «би» («бий») термині екі жақты түсінік берген: рудың
жетекшісі және төреші. ... болу үшін ... және ... болудың
қажеті жоқ. Ш.Уәлихановтың пікірінше, қырғыз би атағына ие болу ... ... ... ... ... мен ... ... рет көрсетуі
керек. Бұндай адамдар туралы хабар бүкіл шартарапқа лезде жайылып, олардың
есімдері әр адамға ... ... Сол ... би ... сот ісі мен
қорғаушылық тәжірибесіне патент болып табылған. Ары ... ... соты ... ... жариялы түрде өткен және барлық жағдайда
қорғаушы қатыстырылатын. Оның халықтың құрметіне ие ... ... ... сол ... осы ... ... ... атағы дәрежесіне ие болу қырғыздарда (қазақ-А.И.) халықтың ... ел ... ... ... ... ... ... өнер мен
соттық дәстүрлерді терең ... ... би ... ... ... Би сөзінің мағынасы абыройлы, осы атақтың өзі сот тәжірибесінде
патентке ие.
Би- халықтың тірі ... ... және заң ... ... ... дау-дамайды өмірлік ... бар ... ... және осы ... абыройға ие тұлғалар шешіп отырған. Олар
бұл қызметті тумысынан немесе мұрагерлік жолымен емес, өз ... ... ... ... мен сеніміне ие болғандықтан атқарған.
Сол себепті билер билігінің басты көзі мемлекеттік күштеп ... оның ... ... ханды өлтірген Барақ сұлтанның билер ... ... ... ... ... ... дамуы мен
күшін көруге болады. Аталған жағдайда құқықтық ... ... яғни заң ... ... тең екендігі, құқықтық алаңнан ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар шешендік өнерді ... ... ... үшін ... ... ... орны ерекше, себебі
тартыста ауызша жеңіске жету өзіндік ... ... роль ... ... ... ... - екі жақтың өзара келісімдік ... ... ету ... ... сотының негізіне екі жақтың да қызығушылығын
қанағаттандыруға бағытталған адамгершілікті ... ... ... ... ... ... болып табылды. Біз ... ... ... ... ... ... ... яғни құқық пен жастардың құқықтық мәдениетінің ерекшелігін көре
аламыз.
Билер сотының шешімдерінің әділдігін ... ... ... ... Гаранттар қатарына көбінесе ру, тайпа арасында некелесетін «төре»
деген ... одақ ... ... ... ... қамтамасыз ету – «гаранттар»
қамтамасыз еткен, билер ... ... ... ... ... ... ... атқарған рөлінен туындады.
Біз бұл жерде құқықтың қоғамдық мендетті атрибуттары болып табылатын,
қоғамның өзін-өзі реттеуінің маңызды алғышарттарын ... ... ... ... ... ... ... мен адалдығына күмәнденса,
талапкер мен ... ... ... таңдауға құқылы;
Екіншіден: қиналған жақ өздерінің көзқарастары бойынша басқа билерге
барып жүгінуге құқылы;
Үшіншіден: жазалаушыға дәлелдер аз болған ... ... ант ... ... ... немесе даттаған, адал туысқандарының ішінен
төрешілерді таңдап алуға құқылы, ал олардың саны тағылар ... ... ... соты ... ... ... өтеді және барлық жағдайда
қорғаушының қатысуымен өтеді;
Бесіншіден: оның халық арасында ... ... ... ... қажет етпейді.
Былайша айтқанда, сот өндірісінің жастардың құқықтық мәдениетінің
жоғарылығы соншалық сот билігінің орындалуы мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің қалыптасуының екінші кезеңі –
Қазақстанның Ресей империясының бодауында ... ... XІX ... ... — XX ... басы.
Орыс зерттеушілері европа елдеріне қарағанда қазақ ... ... ... ... ... ... кең ... туралы
бірнеше рет түсіндірді. Ресей империясының ғылыми материалдарында қазақ
қоғамы жалпы қоғамдық ... ... ал ... ... дамуымен
салыстырғанда жартылай тағы (жабайы) адамдарға теңестірілген. ... ... ... мемлекетті, құқықты, демократиялық дәстүрлерді,
демократиялық ... ... ... ... бақылау болмаған, осыған
сәйкес дамыған жастардың құқықтық мәдениеті жоқ деген түсінік қалыптасты.
Көшпелі қоғам «жабайы, ... ... ... ... атау берілген.
М.Красовскийдің пікірінше, қазақтар орыстармен араласқанға ... ... тағы адам ... ... сол өмірден өжеттілікпен тапқан» өмір
сүрген.
Терентьев М.А. XVІІІ ғасырдағы ... ... ... ... ... қоғамы деп атайды.
Тіпті Ш.Уәлиханов «қазақ халқының Геродоты» деген толық негізбен
атаған А.Левшин ... ірі ... өзі ... өмір сүру ... ... ... ретінде есептеп, бұл жердегі ... ... жоқ ... және ... ... бәрі ... және
ешқандай тәртіпке бағынбайтын барымташылық түрде енгізілгенін атап, кейбір
жоғарыда атап өткен хандар мен сұлтандардың ... ауыр ... ... ... ... ... ... тудыра қоймайтын» деп
сипаттаған.
А. ... ... ... ... ... бассыздық, әрине,
көргенсіздіктен, дөрекіліктен, пайдакүнемдіктен, жыртқыштықтан ... ... ... ... ... де бар, жалпының қамын
ойлап күйетін және гүлдендіретін биліктің ... ... ... алмайды?».
А. Левшиннің көзқарастары европалық мәдениетінің азиялық мәдениеттен
жоғары екендігіне негізделген, XІX ... ... ... ... ... ... мәдени нанымдар, европалық мәдениетінің
дәстүрлері, европалық тарихтың классикалық түсініктерін ... ... ... ... ... ... ... азаматтық құқықтар аясында дискриминациялау саясатын жүргізді,
наразылықты басудың жазалаушы әдістерін қолданып ... ... ... ... мақсатында мерзімдік басылым беттерінде орыстардың
қазақтардан артықшылықтары жарияланып отырды. «Біз ... - деп ... ... - Түркістанды бағындырған орыстар үшін, бұл ... осы ... ... ... келіп шығады, бізден ақыл-ойы
және өнегесінің дамуы бірнеше жүздеген жылдарға ... ... ... ... ... ... халқы өзінің қамы және ары қарай табысқа жетуі
үшін толықтай ... ... ... ... жергілікті тұрғындарға берілген
биліктің қайсысы болмасын елдің келешекте дамуына тек қана ... ... әділ атап ... ... ... қате баяндау оларды тек үстірт зерттеушілікпен ғана
түсіндірілмеген, ... ... ... ... ... ... де ... Қоғамдық құбылыстарды ғылыми әдіс арқылы тани
білмегендіктен, олар өздерінің байқай алғандарын дұрыс ... ... ... ... ... құбылыстары оларға беймәлім болатын. Атап
өту керек, ... ... ... емес етін және ... ... олар ... орыс ғылымы қабылдаған ... ... ... қоғамындағы ерекшеліктерге кез келгенде олар ... ... ... ... [27, ... ... ... ірі философы Н.А. Бердяев орыс мемлекетінің
шовинистік, ұлы державалық, империялық мәнін дәл ... – деп ... - ... ең ... ... ұлтшылдықта
ұстамсыздық болмаған ал, ұлтшыл қанаушы биліктің орыстандыруы, әлемдік
христос шіркеуіне шейін мақтаншақ ұлтшыл ел, ... ... ... өзін ... санайтын ел, жойылуға шақ қалға, шіріген және азғындаған
әулет».
Бұл кезеңде 1898 жылы Қазақстанда оның ... жаңа ... ... енгізген.
Соттық – құқықтық реформа жүргізілді.
Аталған реформа Қазақстандағы патшалық самодержавие жүргізген бодандық
саясатының аясында жүзеге асырылды.
Сонымен бірге 1898 жылы ... ...... ... ХІХ
ғасырдың соңына дейін Қазақстанда ... ... ... ... ... тәуелсізі болоды.
Әлемдегі соттардың институты құрылды, сот әкімшіліктен бөлініп шықты,
соттық процестің бәсекелестігі мен жариялылығы аймақтық ... ... ... ... ... ... ... енгізілді.
Дегенмен төрелер мен ант бергендердің жариялылығы мен тәуелсіздігі
басқарудың жүйесіне белгілі бір қауіп туғыза ... Бұл ... ... ... ... ... бұлар төрешілердің міндеттерінен
алынды және әскери соттар мен әскери трибуналдарға берілді.
Қазақтардың құқықтық ерекшеліктеріне талдау жасалынатын, сонымен бірге
соттың ... ... Ш. ... ... ... ... ... Ресей империясы өзінің саясатын белсенді түрде
жүргізді.
Өркениетті Қазақстанды тарату мақсатын оны ... ... ... ... 1867-1868 жылдардағы реформаның толық нәтижесінде
Қазақстанның территориясы ... ... ... ... генерал-
губернаторларға бағынатын жеке облыстарға бөлінді. Ал қазақ халқы ауылдық
империя халқына ... және ... ... ... ... ... ... саяси жағдайда қазақ интелегенциясының жеңішке
қабаты өсе бастады. Орыстың ... ... ... ... қазақ интелегенциясы қабатының еувопалық мәдениетке ... ... ... ... ... ... ... тәртібіне
қарсылық болды.
Сонымен, І Ресей мемлекетінің Думасына Торғай ... ... ...... ...... Астраханнан
– Д.С.Ноян-тундиков, Ақмола облысынан – Ш.Қосшығұлов және Семей облысынан –
А.Н.Бөкейханов сияқты ... ... ... ... ІІ ... ... ... Торғай облысынан –
Биримжанов А.К., Жетісудан – ... М., ... ... ... Т., Оралдан – Қаратаев Б., Ішкі Ордадан – ... Б. ... ... сапалылығы мен құқықтық ... ... ... ... ... дамуына, соттық реформадан бөлек Ресейде
жаратылыстану құқығы идеяларының туындауы, соңынан осы идеялардың ... мен ...... ... ... Ы.Алтынсариннің еңбектерінде жарық көруі
маңызды рол атқарды.
Қоғамның әлеуметтік және экономикалық құрылымдарындағы келісім ... ... ... ... ... бола ... сонымен қатар қоғамдағы
адам еркіндігі мен ... ... ... ... айтыла бастады.
Халықтың санасын құрылымдастыру мен оны конституциялық мемлекетке құруға
бағыттауда зиялылықтың дамушы ролі ... көп ... ... Мысал
ретінде Б.А.Кистяковскийдің халықтың ... ... ... ... тәртіпті құрудың негізгі құралы екендігін - қоғам
халықты өзінің құқығын ... және ... ... үйретуі тиіс деген ойын
келтіруді маңызды деп санаймыз.
Аталған шешімнің құндылығы бұл жердегі жастардың құқықтық ... ... ... ... ... ... аясында және жеке деңгейде
құрылымдастыру емес, ал жалпы қоғамда құру болып саналады.
Кеңестік мемлекеттің құрылуы жастардың құқықтық ... ... ... ... ... ... жастардың құқықтық мәдениетінің
мемлекетке толық тәуелділігін және ... ... ... ... ... ... ... өмірдің соңғы дәріптеушілігі ғылыми
үдерістерге әсерін тигізді. Бұл жағдайларда мемлекет пен құқық ... және ... шақ ... ... ... тек қана «таптық үстемдік
құралы» болып танылды.
Бұндай жағдайлардағы құқық өзіндік мәнге ие емес, ... ... ... ... ... кез ... құқықтық норма нақты саяси
қызығушылықтар мен идеологиялық коньюнктураға сәйкес ... ... ... ... бөлек, құқықтық нормаларды құру процесі
бұрмаланды; ... құру ... ... заң шығарушы органдар емес,
партиялық аппарат танылды; партиялық ... ... зор ... ие ... ... ... мазмұны жоғала бастады. Бұл кезеңде құқықтық
норманың ... өсу ... ... ... актілер
қоғамдық қатынастарды реттеуші құрал ретіндегі мәнінен ... ... ... ... құралы болды. КСРО-ның ерекше жағдайларындағы
құқық танымның былай моделденуі кеңестік ... ... ... ... ... ... пен ... таным сияқты фенмендердің
дамуына әкелді, тек қана экономикаға емес, сонымен қатар саясатқа, құқыққа,
мәдениетке, тәрбиеге т.б ... ... ... ... бұл кезеңге
біржақты жағымсыз баға беруге болмайды, себебі, құқықтық тәжірибе кезінде
айқын бұрмалаушылықтарға қарамастан, кеңестік кезеңде ... ... ... ... ... ... ретінде танылып, жастардың құқықтық
мәдениетінің қарқынды ... ... ... басталады, дәл осы уақытта
құқықтық тәрбие тұжырымдамасын құрылымдастыруды ... ... ... ... ... кезеңдегі көптеген жұмыстарда қазақ қоғамының өмірі жан-жақты
түрде марксистік идиологияға формациялық жақындау тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... көшпелі
шаруашылық типте кейіндеп саяси үстіне салу - аморфты жартылай мемлекеттік
біліммен ... ... ... пен ... патриархалды-құл иеленушілік, жартылай феодалдық түрде ... ... ... ... түрі ... ... ғылымда ең бірінші болып С.Зиманов ғылыми
коммунизмнің негізін салушылардың пікірінің дұрыс еместігіне назар ... «XІX ... ... ... ... ... ... монографиясында, ол, - «Егін шаруашылығы өзінің дамуы бойынша мал
шаруашылығынан жоғары деген түбегейлі шешім шығаруға ... екі ... ... ... бірі ... бірі кейінде деп түсіндіру,
сонымен бірге бұл төмендетуді ... ... ... қателікке жатады.
Егін шаруашылығының мал шаруашылығына қарағанда бірінші ... ... ... ... оның ... ... қатынастарға
қатысы жоқ» - деп жазды.
Саяси - құқықтық құбылыстардың жаңашыл мәдениеттілігін ұғыну - көшпелі
қазақ қоғамында ... ... ... ... ... түрінің
жоқтығымен) дамығандығымен, өздерінің толық жаңашыл тұрғыдағы позициялық
басқару мен демократиялық институттарының ... ... ... болғандығымен қорытындылауға болады. Бұның барлығы қазақ ... ... ... ... мәдениетінің жоғары ... ... ... қарым-қатынастарындағы рухани және ... ... оның ... ... ... ... ... негіздеген қазақстандық ғалымдардың еңбектерінде
атап ... ... ... ... қатарына академик С.Зимановтың,
Қазақстан Республикасы ҰҒА мүше-коореспонденті профессор С.С.Сартаевтың,
Қазақстан ... ҰҒА ... ... ... ... ... ... Н.У.Усеровтің, М.Құл-Мұхаммедтің т.б. еңбектерін жатқызуға
болады.
С.Созақбаевтың ... ... ... ... мен ... ... ... қазақ құқығы, көшпенділер тұрмыс-тіршілігінің
тексерілеген ... ... ... рухани мәдениетінің өзіне тән
айрықша үлгілері бар. Бұндай түсінікпен ... ... ... негізі этикалық дүние танымына барабар екендігі, ... ... ... мен ... өмір сүру ... оның
толықтай жүйеге баланс жасау мен тұрақтылығын ... ... ... ... ... сана - ... ... бір доминанттық
орнатулар, соның ішінде өнегелелік позициясының атрибуттарына ... ... ... өзара көмек, ... ... ... және этноқұқықтық категорияларды туғызды.
1991 жылы өзінің мемлекеттік тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстанда
жастардың ... ... жаңа даму ...... кезеңі,
құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамның бекітілу кезеңі басталды.
Қазіргі уақытта қазақстан ... жаңа ... ... өткізуде.
Қазақстандықтардың санасында көптеген ғасырлар бойы қалыптасқан– халықтың
өзін-өзі басқаруы мен ... ... және ... ... ... ... бөлінуі т.б. жалпыадамзаттық құндылықтар
расталады. ... ... ... ... оның ... мен бостандығы
басты құндылық болуы керек. Мемлекет пен оның ... ... жеке ... ... қызметтік рольде болуы, оның алдында жауапты
болуы тиіс. Бұндай ... ... ... ары ... ... ...... процестерді теориялық тұрғыдан игеруде жаңа
көзқарастар қажет.
Осылайша, теориялық ғылым өзінің дамуының жаңа кезеңіне түсіп отыр, ... ... ... (ол ... мемлекетінің жаңаша дамуының кезеңіне
сай келеді) деп атауға болады, бұнда ... пен ... ... жаңаша
бейімделуіне негізделген жастардың құқықтық ... ... ... ... ... ... ... қорғау процедуралары мен кепілділіктің жүйесін дамыту, құқық
қорғау орындары қызметінің жаңа ... ... ... ... ... білімді, дәстүрлерді, ұғымдарды ары қарай дамыту, яғни
жаңа ... ... мен ... түрі ... ... ... ... құқықтық мәдениетінің жеке, кәсіби сонымен бірге жалпы деңгейде
даму сатысына толықтай байланыстылығы жатқызылады. Қазақ ... мен ... ... ... ... ... ... феномені мен құру
процесіне тарихи шолу жасау оның тұрмысына әсер ететін, мемлекеттік жүйелер
мен құқықтық құбылыстармен ... ... ... ... оның
айрықша мәнін көрсететін, жастардың құқықтық ... ... ... ... қауымдастықтың мақұлдауымен, жалпы адамзаттық құндылықтар мен
демократиялық институттардың Қазақстан ... ... ... пен ... ... ... мен құқығының
қадағалануын бақылауды міндеттейді. Сонымен қатар, құқықтық мемлекет құру
үшін демократиялық қайта құру ... ... және ... құқықтардың
тиімді қорғалуы мен құрметтелуі, көшпелі демократиялықтың бай, сапалы
тәжірибесі, қазақ ... ... ... мәдениеті мен менталитеті,
адамның құқығы мен ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Халықтың тарихи ой-өрісін, әлемдік
және өзіндік жастардың құқықтық мәдениетінің тәжірибесінің өзара байланысын
белсендіру қажет.
Қазақтардың көшпелі кезеңдегі ... ... ... ... ... менталитеті ғалымдардың еңбектерінде зерттеліп қана ... ... ... ... ... ... ... сәтсіздік көп жағдайларда мемлекеттің нақты әлеуметтік мәдени
ерекшеліктеріне қаншалықты ... ... ... ... ... әр халық өзінің әлеуметтік мәдени ерекшеліктері мен
менталитетіне сәйкес даму ... ... ... ... ... ... - XX ғасырға икемделген, өзінің бірегей халықтық дәстүрін
аша отырып, бүкіл әлемдік ағысқа жол ашу. Сол үшін де, ... ... ... ... ... асыра отырып, ұлттық ... ... ... ... алу ... [28, ... өткенді жадында сақтауының бұл түрі әлемді қабылдаудың ұлттық
стеротиптерін анықтайды. Атап ... ... ... ... - халықтың тарихи тәжірибесінен бастау алатын, әділдік туралы
түсінігінен анықтауға болады. Ол тек ... ... әсер ... ... ... ... өткен ұрпақтардың тәжірибесінен бастау алатын, құқықтың
қоғамдағы ролі ... ... сай ... ... ... ... ... ала отырып, ғалымдар жеке
даралықты, философиялық және демократиялық ерекшеліктерді ең ... ... деп ... ... ... ... сезінудің жеке дара
бір қасиеті- ол интеллект, дәл осы интелект арқылы ... ... ... ой-пікірін жоққа шығармауға ұмтылады, ғарыш заңдары оларды
шындықтың екі жағы бар ... ... ... және ... ... ... әдетте қазақтардың шынайылығын біреуді мақтауға ...... ... ... ... халқының түпкі мағынада
әлемді сезінудің ғарыштық түрі оның мәдениетінің басты қасиетін ... ... ... ... ... ... ... ол шынайы және
жариялы.
Әр қоғам өзінің мәдени формаларын жеке іске асырады. Соның салдарынан
бүгінгі қоғам кешегі ... ... ... ... ... ... бойы жинаған тәжірибесі қоғамдағы үлкен ғылыми-техникалық
даму барысын, жаңа замандағы ... мен ... ... ... ... ... көрсетеді. Сол себепті біз қазақ халқының тарихи
құндылықтарына қайта оралуымыз керек. Бұл тарихтың ... ... ... онсыз даму үстіндегі әлеуметтік даму да, жеке тұлғаның өзін-өзі
жетілдіруі де мүмкін ... ... ... ... ... ... кез-келген ұлт тек өзінің ұлттық-мәдени
ерекшеліктерін ... ... ... мен ... ... ... алмасу, ең болмаса өз мәдениетінің өзіндік ... ... ... дәлелдеудің қажеттілігін анықтауға мүмкіндік
береді. Тарихта өз тілі мен мәдениетін ұмытқан халықтар мен ... ... ... болады. Ал, мәдениет сақталса да, ешқандай
қиындықтарға қарамай, тізесінен тұрып, жаңа сапада, басқа халықтар ... ... ... ... ... таңда Батыс халқының техникасын меңгеруге, еуропалықтарға
еліктеу қазақ халқына үлкен қауіп төндіріп отыр. Қоғам ... ... тез ... алуы ... теріс әсерін тигізіп қана қоймай,
сонымен қатар батыс этностары мен қазақ халқының арасындағы ... ... ... ... ... ... ... қиынның қиыны.
Құнды қасиеттеріміздің жоғалып бара жатқандығына көз жұма қарау ... ... ... ... ... ... ... қорыта келе, Астана қ., 2014 жылғы 11
қарашада «Нұрлы жол - ... ... ... ... ... ... Қазақстан халқына Жолдауында,.: «Біз қазақ
халқына, біздің мәдениетіміз бен тілімізге қатысты ... ... ... ... ... [29] ... халқының мәдениеті ғасырлар бойы мол
құндылықтарды жинақтады, сондықтан да кейінгі ұрпақтың алдында ... ... ... ... ... ... міндеті
тұрғандығын айтқымыз келеді.
1.3 Қазақстан Республикасы жастардың құқықтық мәдениетінің қазіргі жай
күйі
Адам мен азаматтың конституциялық, азаматтық және ... да ... ... ... ету ... органдар мен лауазымды
тұлғалардан халықтың ... ... мен ... ... мәдениетін
қалыптастыру бойынша іс-шаралар өткізуін талап етеді.
Бұндай іс-шаралар ретінде БАҚ-та сөз ... ... ... ... ... ... ... Көрсетілген іс-
шаралардың саны мен сапасы да жыл санап артып келеді. ... 2007 ... ... органдары "Қазақстан - 2030" Стратегиясының ұзақ мерзімді
басымдықтарын түсіндіру бойынша бұқаралық ақпарат құралдары арқылы 1 ... сөз ... 608 ... ... ... 4 342 ... дәрістер, 680
астам семинарлар, конференциялар өткізілді.
Сондай-ақ, 2008 жылдың 9 ... 2007 ... ... ... ... ... ... қанағаттандырылған
прокурорлық актілерінің саны 90 пайыздан 56 пайызға дейін ... ... ... ... әділет органдары қызметкерлері атқарған құқықтық түсіндіру
жұмыстарының негізінде қол жетімді болып отыр.
Қазіргі уақытта мемлекет саясатының ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің 1995 жылғы 21 маусымдағы N
2347 қаулысына ... ... ... ... мәдениеті мен құқықтық
хабардарлығын арттыру, экономикалық бағдарламаларды құқықтық ... ... ... әрі ... ... ... реттілікті
нығайту мақсатында құрылған құқықтық білім беру ... ... ... ... ... ... ... әділет органдарының
деректеріне сәйкес өңірлерде 7097 құқықтық білім беру мектебі (ҚБМ) жұмыс
істейді. Ондағы тыңдаушылар саны 237951 ... ... ... ... ... өткізуге мемлекеттік мекемелердің, құқық қорғау,
сот органдарының тәжірибелі мамандары, адвокаттар, ... ... ... ... ... ұйымдар мен басқалар тартылады. Құқықтық
білім беру мектептеріндегі сабақтар дәріс, семинар, брифингтер ... ... күні ... ... ... ... жұмыс жүйесі қалыптастырылған. Сонымен қатар жеке кәсіпкерлікті
қолдай, азаматтық қоғамның түрлі институттарын ... ... ... ... ... қажет.
Республика аймақтарындағы тұрғындар үшін құқықтық түсіндіру жұмысының
әртүрлі қырлары бойынша: "Конституция - мемлекеттің ... ... ... "Адам саудасы - өркениеттің кері кетуі", Президенттің
Қазақстан халқына Жолдауларын түсіндіру бойынша, "Мүлікті ... ... ... ... алмаңыз", "ділет органдарының, прокуратураның,
құқық қорғау органдарының жұмысы ... ... ... ... туралы", "Жастар арасындағы қылмыстылықтың алдын алу" ... ... ... ... ... ... ... ету
мәселелері бойынша ауылдық жерлерде жиындар, еңбек ұжымдарында кездесу-
әңгімелер өткізілген болатын.
Мерзімді баспасөз басылымдарында ... ... ... ... ашу және ... ... ... жұмыстары
жүргізілді. Республикалық электронды бұқаралық ақпарат құралдарында
құқықтық тақырып ... ... ... мен радиохабарларын,
жарнамалық-бет-бейнелік роликтер жасау жөніндегі шаралар кешені жүзеге
асырылады. Құқық қорғау органдарының ... ... ... ... ... ... радиохабарлар жасалып, жұмыс істеуде.
Азаматтарды құқықтық ағарту, халықтың құқықтық сауаттылығын ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
тәрбиенің сабақтар өткізу, жастардың құқықтық мәдениетті қалыптастыру,
құқықтық ... мен ... ... ... бойынша ғылыми
зерттеулерді жүзеге асыру тәрізді нысандары мен ... көп ... ... ... ... ... сот және өзге ... тәжірибелі қызметкерлерін шақырта отырып, құқықтық пәндер
оқытушыларының біліктілігін арттыру курстары ұйымдастырылды.
Қоғамдық ... ... ... салаларында заңнаманы
жетілдіру мақсатында тиісті мемлекетті органдар тоқсан ... ... заң ... ... ... мәселелері бойынша семинар-
кеңестер өткізеді.
Құқықтық түсіндіру жұмысы, жастардың құқықтық мәдениетті қалыптастыру,
азаматтарды құқықтық ... мен ... ... ... ... БАҚ, ... бірлестіктердің күш-жігерін үйлестіру жөнінде
біршама жұмыс атқарылғанын атап өткен жөн.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... құқықтық дайындығы, сапалы құқықтық түсіндіру
жұмыстарын жүргізгені үшін мемлекеттік қызметшілерді көтермелеу ... ... ... ... ... ... шешілмейінше құқықтық
түсіндіру жұмыстарының проблемалары тиімді ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерінің жоқтығы әділет
органдарына бұл жұмыстың ... ... ... ... ... ... жұмыстары негізінен сандық көрсеткіштерге
сүйеніп, Бағдарламада ... ... ... ... ... жүргізу әдістемесінің жоқтығынан, бұл бағыттағы
отандық және шетелдік тәжірибенің болмауына байланысты жүзеге ... ... ... ... ... ... ... еместігі,
әсіресе ауылдық жерлерде ... ... ... ... органдар мен жергілікті халық арасында даулы
жағдайлар, азаматтар арасында ... ... ... ... ... ... жоқтығы және "Заң" деректер қоры тәрізді ақпараттық-
құқықтық қорлардың қол жетімсіздігі ... ... ... ... ... ... ... туғызбайды.
Өзекті құқықтық ақпараттардың қолжетімсіздігі жағдайында азаматтардың
жоғарғы мемлекеттік органдарға ... ... ... ... ... ... ... түсіндірме беруді және осыған
ұқсас заңды мәселелерді шешуде шетелдік тәжірибені айтпағанда нормативтік
құқықтық ... ... ... жоқ. ... ... қазақстандық
Интернет кеңістігінде тиімді жұмыс істеп отырған жеке-меншік ақпараттық-
құқықтық ... ... ... ... көршілес Ресейде мамандандырылған заңгерлік порталдар мен сайттар
жұмыс ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдардың
web-ресурстарында азаматтарға салық, ... ... ... ... ... беру ... ... байқалуда. Құқықтық түсіндіру процесін
жетілдіру, өзекті құқықтық ақпаратты тарату және алу, оң ... ... ... ... ... қол ... ... кеңейту
мақсатында интернет-ресурстың жұмыс істеуі жыл сайын ... ... ... ... ... ... ... ақпараттың қолжетімділігі тұрғысында еуропа ... ... ... Бұл ... ... ... актілер
мен заңгерлік әдебиеттерді Интернет жүйесі арқылы қолжетімділігі ... ... ... ... әр ... ... ... ала алады. Ресей мен ... ... ... ... ... істеуде.
2002 жылғы 3 қаңтардағы Беларусь Республикасы Президентінің N 1
Жарлығына сәйкес ... ... ... ... ... ... сай ... құқыққа деген құрмет қалыптастыру мақсатында
азаматтардың ресми құқықтық ақпараттарды еркін көру мүмкіндігін ... деп ... Бұл ... ұйымдастыру барысында орталық
кітапханалар жүйесіне енетін кітапханалардың құрылымы қолданылды. ... ... ... ... ... ... ... ақпарат
беру, құқықтық сауаттылық деңгейін арттыруда оң нәтиже берері сөзсіз.
Сонымен қатар, іскерлік, рольдік ойындар, оқиғалар мен ... ... ... ... ... дәрістер өткізу, топішілік және
жеке зерттеулер, талқылаулар секілді тренингтік оқытудың жаңа түрлері ... ... ... ... және бұл ... ... ... психологиялық ерекшеліктерін ескеру қажет, оны ескермейінше іс
жүзінде құқықтық ұстанымдарды қалыптастыру ... ... ие ... ... ... Республикасы Президентінің 1995 жылғы 21
маусымдағы N 2347 қаулысымен бекітілген Қазақстан ... ... ... ... ... ... деп ... "Бүгінгі
күнге дейін қалыптасқан орта және ... ... ... ... мен
тәрбиелеуді ұйымдастыру деңгейі қазіргі кездің талаптарына сай ... ... құру ... ... ... ... ... мен
орта және жоғары оқу орындарындағы құқықтық оқытудың ... ... ... ... ... ... бұл шарттарды
көрсетуі республикамыздың демократиялық ... ... ... бұл
мәселенің маңызы зор екендігін көрсетеді. ... ... ... мен ... ... ... да ... болып саналады. Француздардың
"Еркіндік, теңдік, ағайындық" ... ... ... ... ... құқықтық ұран жасау қажеттілігі туындауда. Мұндай ... ... ... ... ... және ... қолдануға болады.
Құқықтық идеяларды тарату және ақпараттық-құқықтық қызметтерді ... ... мен ... ... ... ... қарсы
психологиялық ұстанымдарын қалыптастыратын батыстық көркем фильмдердің
балалардың ... ... кері ... ... алуға септігін
тигізеді. Бұл факторлар қылмыстық аяларды қалыптастырып, балалардың
құқықтық ... ... ... Сол ... ... ... ... жұмыстары процесінде алдын-алу, ескерту ... баса ... ... қажет. Бұл сипаттағы шараларға ... ... ... ... өнімдер бойынша ұсыныстар жасау,
кәмелетке толмағандарға арналған сайттар мен ... ... ... ... ... ... мамандарының балаларды
құқықтық тәрбиелеу бойынша біліктіліктерін арттыру, құқық қорғау, сот және
басқа да органдардың тәжірибелі ... ... ... ... ... ... ... жоспар бойынша) қайта даярлау
және біліктілігін арттыру секілді шараларды жатқызуға болады.
Заңгерлік ... ... ... ... ... ... әр ... заңгерлердің жастардың құқықтық мәдениеті қалыптастыру
бойынша міндеттерге сай келе бермейтіндігін ... ... ... және құқық теориясы бойынша қазақстандық оқулықтардың мазмұнына
талдау жүргізе отырып, оларда "құқықтық тәрбие", ... ... ... ... ... секілді түсінік түрлеріне жеткілікті түрде
көңіл белінбейтіндігін атап өту қажет.
Қолданыстағы заңнамада "құқықтық түсіндіру жұмыстары" және ... ... ... ... ... анықталмаған, ол өз
кезегінде мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың тегін ... ... мен ... жеке ... және ... ақылы заңгерлік кеңес қызметінің ара-айырмасын анықтауға
мүмкіндік бермейді.
Қазақстанда болып жатқан азаматтардың ... мен ... іске ... ... ... ... ... құқықтық мәдениетті
дамыту процесін назарға ала ... ... ... мен заңды
мүдделерін қамтамасыз ететін құқықтық институттар қызметінің нысандары мен
әдістерін одан әрі жетілдіру ... ... ... ... ... ... ішінде жүзеге асырылған саяси және әлеуметтік-
экономикалық қайта ... ... ... ... ... ... ... ескере отырып,
Қазақстан Республикасы азаматтарының жастардың құқықтық мәдениеті деңгейін
арттыру мақсатында мемлекеттік ... ... ... жұмысын
ұйымдастыру саласында қоғамдық бірлестіктермен ... ... ... ... іске ... қажет.
2 ЖАСТАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘДЕНИЕТТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ ТӘРБИЕНІҢ
МАҢЫЗЫ
2.1 Құқықтық тәрбие түсінігі, қазіргі ... ... ... ...... Республикасы
өзінің  демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет  ретінде
орнықтыратыны   аталған. Бұл  еліміз  ... ... ... Сондай-
ақ,   Қазақстан Республикасының Конституциясының  1 – бабында:  «Қазақстан
Республикасының ең  қымбат қазынасы – адам  және адамның ... ... ... – деп  баян ... ... мен ... ... қалыптасуының басты 
алғышарттарының бірі – азаматтардың құқықтық білімін жетілдіру, құқықтық
мәдиениетін қалыптастыру, әсіресе  оның  ... ... – адам ... ... ... ... ... жүйелі қамтамасыз  етудің 
қажеттілігі  маңызды екенін ескерсек, ... бұл ... адам ... ... ... құралдың   бірі  – білім  беру 
ұжымдары  десек  ... ... ... ... ... ... өзі заң ... қорғалатын болуы мүмкін іс-әрекеттің ... ... ... – деп ... ... ... мен ... табиғи және оған тумысынан
берілген, ажырамайтын, табиғи ретінде танылады   ... ең  ... ... ... табылады. Адамның құқықтары мен  бостандықтарын 
сақтау  және  қорғау  мемлекет   функцияларының   бірі.
Тұлға мен мемлекеттің  ...... ... мемлекет   пен
азаматтық қоғам  концепциясына сәйкес дамуда.  Мемлекет пен  ... ... ... ... және ... ... мемлекеттің  басты мақсаты адам  және  азаматтың құқықтарын
қамтамасыз  ету болып  табылатындығынан  ... ... ... ... ... өмір ... ... түрлі әлеуметтік  нормалардың, адамдардың мінез – ... ... ... яғни ... ... Құқықтық 
нормаларды қолдану нәтижесінде құқықтық тәртіп орнығатыны,  ал  ... ... ... нәр алып ... ... мен  ... белгілі. Еліміздің заңдарын сақтау, оған ... ... ... ... және ... сәйкес мінез-
құлық  пен  іс-әрекеттерді  үйлестіруді  талап  етеді.
Қоғамның ең ... ... бірі – ... құқық 
бұзушылықтың алдын алу. Бұны бүгінгі ... ... ... ... ... ... органдары қызметкерлері,  ұстаздар 
мен  ата-аналар,  ... да ... ... ... ... – тұлғаны
жан-жақты және үйлесімді дамыту болып табылады. әлеуметтік топтарға
біріктірілген адамдардың ... ... – сан ... ... ... яғни әлеуметтік – экономикалық, ... ... және ... ... ... бұл, ... ... құқықтық
сананы қалыптастыруға тікелей әсер ету мүмкін емес ... сөз ... ... сан басқа да адамгершілік сана, діни сана, ғылыми ... ... ... ... ... ... әсер ... қажет
етеді.
Құқықтық тәрбие – жеке азаматтардың, қоғамдық ... ... ... заңи ... беру ... , заң нормаларын
сақтауды қамтамасыз ететін позицияны сіңіру бағытынды ... ... ... ... тәрбиенің мазмұны азаматтарға құқық пен
мемлекет, заңдылық, тұлғаның құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... мен тәрбие адам бойында заң
тыңдаушылықты да қалыптастыруы қажет. Құқықтық тәрбие – ... және ... ... ... Әрине көптеген құқықтық құндылықтар өз негізін
моральдық нормалардан ала отырып, адам бойына ... да ... ... ... ... Алайда құқықтық тәрбие кез-келген адамның
бойында құқықтық ... ... үшін және ... тәртіп
өркениеттеріне айналдыру үшін арнайы тәсілдер жүйесін ... ... ... ... мен ... ұйымдастырушы
және методологиялық механизім болып табылады,осылардың ... ... ... субъектілері қоғамдық және жеке санаға өз әсерін тигізеді
де субъектігі ... ... мен ... тез ... ... тәрбиенің механизімінің негізгі элементтері қалай? Алдымен бұл,
тәрбие процесін ... ... ... ... ... құқықтық жұмыс жүргізудің көптеген шаралары
қолданылады: құқықтық ... ... ... ... ... құралдары арқылы
құқықтық насихаттау , әртүрлі конституциялық шараларға байланысты құқық
тәрбиелік ... ... ... референдумдар , сайлаулар және ... ... ... ... ... мыналарды қамтиды: арнайы құқықтық
семинарлар мектептер. Бұл шаралар мемлекетпен және қоғамдық бірлестіктермен
ақылы немесе ... ... ... мүмкін. Құқықтық тәрбиелік
жұмыстар санатына құқықтық тақырыпқа байланысты «дөңгелек үстелдер», ... ... ... ... ... ... мәселелері
бойынша пікірталастар, тақырыптық бағдарламалар, ... ... ... ... Өкінешке орай, қазіргі таңда жалпы құқық
тәрбиелік жұмыстардың ... күрт ... ... ... ... тұрғылықты жері бойынша жүргізілетін құқықтық ... ... ... ... ... бұл ... мерзімді сайлау жұмыстары
кезінде жүзеге асырылады. Сонымен бірге практикада ... ... ... ... жасақталып шығарылады, яғни,лекциялық насихаттау, құқықтық
апталықтар, декадалар , ғылыми практикалық ... және ... ... ... ... тәрбие жұмысындағы өрескел
жетіпеушілік болып жастарға ... ... ... ... болып табылады, яғни, мектепшілік құқықтық олимпиадалардың,
құқық тақырыбында диспуттардың, «жас юрист» үйірмелерінің ... ... ... ... жаңа даму сатысы, меншік түрінің
өзгеруі, экономикалық реттеудің тәсілдерінің өзгеруі ... ... ... ... ... өзгеруін талап етеді. Алайда
бұрынғы қалыптасқан ережелерді жаңа талаптарға сай етіп ... де ... ... алдына қойған негізгі мақсаттардың бірі болып табылыды.
Қылмыстылықпен өршіп, ... ... ... ... кезде азаматтарға олардың құқықтарын түсіндіру, олардың
мүмкііндіктерін айқындаудың ... өте ... ... өз маңызын құқықтық және адам бостандықтарын сыйлауға ,
азаматтардың жаңа экономикалық ... ... ... ... ... театралдық қойылымдар, көрнекі құралдар
да өз маңыназын жоғалтпақ ... Жеке ... ... ... ... ... ғалымдар құқықтық тәрбиенің маңызы мен
мақсаты ... ... ... ... құқықтық пікірдің
болуын, жоғары құқықтық белсенділік ретінде қабылдайды.
Құқықтық тәрбиелеуде ең ... ... мына үш ... ... ... ... ... сақтау және заң нормаларын орындау;
- әлеуметтік белсенді құқықтық тәртіп;
Көптеген ғалымдар адам ... ... ... ... ... үш элемент арасында үздіксіз болуы керек екенін айтады.
Қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... мен босандықтарын насихаттауға бағытталған ... ... айта кету ... ... ... қоғамда келешектегі даму ориентирінің қалыптасу
деңгейі өте нашар, ал ... ... ... өзі осы ... ... ескерсек, бұнын неге апарып соқтыратыны айқын. Жоқ
болып кеткен әлеуметтік саяси құндылықтар қоғамға өзінің кері әсерін ... ... ... ... ... ... функциясын белгілі
бір дәрежеде жүзеге асыра алмай отыр. Қазір мемлекет екі парралельді ... өмір ... ... оның бірі – фантомдық легитимділік, яғни заңның
қағаз жүзінде ғана ... ал ...... ... ... ... ... жоққа шығарып, құқықтық нигилизмге әкеліп соғады. Бұндай
жағдайдың орын алу себебі – қазақстандық экономика деңгейі және ... өмір сүру ... ... ... ... ... деген
сенімсіздік, үмітсіздік дерті өршіп келеді. Бұның барлығы әлеуметтік
теңсіздік негізінде ... ... атап ... жөн: ... ... батыстық сипат алуы
қалыптасқан әлеуметтік бақылау нормаларына түбегейлі ... ... ... ... ... ... келіспейтіндігі,
қазіргі қоғамдағы құқықтық мәдениет және тәрбие деңгейін құлдыратуы мүмкін,
ал аз ғана уақыттан кейін бұл қылмыспен ... ... де ... ... рас.
Сондықтан біздің еліміз сықылды жас мемлекетке ... ... табу ... атап ... ... ... соының негізінде
құқықтық мәдениетті әлеуметтік құндылық ретінде танытуға болады. Бұл орайда
баспасөз ақпарат құралдарының шексіз ... бар ... ... және осы ... ... Қазақстан Республикасының гүлденуі
үшін жұмыс жасатыуымыз керек.
Құқықтың тәрбие беру баланың жеке ... ... ... ... идеялық пен қоғамдық меншікке қатынасты көзқарасты дарытудың
асыл міндеттерін атқарады. Мемлекетіміз жастарға құқықтық тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... құрмет сезімін
қалыптастыру, оларды сөзсіз сақтау және орындау ... ... ... ... жемісі. Көбіне құқықтық сананың төмендегі, материалдық және
рухани игіліктердің не ... ... ... қоғамға жат қылықтарды
туғызады.
Құқықтың тәрбие негізі отбасынан басталады. Бізде отбасы әр ... күн ... ұрыс ... көз ... басқалардың,
мемлекеттің есебінен арам жолға ... ... ... ... ... ... ... баланың оқуға, еңбекке қалай қарайтыны өз-өзінен
түсінікті емес пе? Мұндай ... ... бала ... ... ... бір табан жақын тұрады.
Ауыл жастарының арасында құқықтық ... ... ... бар. ... ... насихат пен құқықтың тәрбие мәселесі
жөнінде жоғары ұйымдары таранынан белгіленген ... ... ... ... ... ... Құқықтың тәрбие тура жолмен
жүруге үйрететін әділеттілік әдістеріне ... Адам ... ... ... ... Мұның өзі оның көбіне көп ... ... ... соқтырады.
Құқықтық тәрбиелеу тұлғаның заңды білуіне, ... ... ... ... заң ... орындауына және оны қорғауға ықпал
етеді. Құқықтық тәрбие қызметін ... ... ... ... ... ... ... ұғындырып, қалыптастырған жөн.
Құқық жүйесі сияқты құқықтық тәрбие жүйесін де демократияның белгілі
бір бөлімі ретінде ғана қарастыруға ... ... ... заң ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды ешқандай қақтығыссыз
шешу әдісі ретінде қолданады. Адамның құқықтық санасы мен ... ... ... ... ... ... құқықтың негізгі қызметін жүзеге
асырады. Нақтырақ айтсақ, өзінің қоғамдық парызын білетін, заң талаптарын
орындайтын және ... пен заң ... ... саналы, әрі заңға
бағынышты азаматты тәрбиелейді.
Құқықтық тәрбиелеу үдерісінде ... ... ... ... ... 1995 ... 21 ... Қазақстан Республикасы Президентінің
№2347 «Қазақстан Республикасында жалпылай құқықтық білім беру ... ... ... ... білім берудің бағдарламалары мен
міндеттері ретінде көрініс алған. Құқықтық ... ... ... жеке ... ... ... ... мен санасын
қалыптастыру; саналы құқықтық білім ... ... ... ... алу
шараларын жатқызуға болады. Н.С.Марьенконың пікірі бойынша «Білім беру ... ... ... ... ... ... беру үрдісі – тәрбилеуші,
ал тәрбие үдерісі – білім беруші болып ... ... ... ... ... ... ... қарсы әрекеттердің тигізетін залалы мен
зиянын ұғынып, біледі. Ал құқықтық білімді тұлғаның ... ... ... ... ... болатындығы анық.
Құқықтық білім беру жүйелі, мақсатты, құнды, оқушылардың жастардың
құқықтық мәдениетін көтеруге ... ... ... құқықтық
мәдениетінің өзі тұлғаның дамуының деңгейі ретінде ... ... ... ... ... ... ... оны әлеуметтік құндылық
ретінде ... және ... ... ... ... ... ... ретінде қабылдауы үшін талпынуымыз керек.
Құқықтық тәрбиенің мақсаты тұлғаның құқықтық санасы мен мәдениеті ғана
емес, сондай-ақ барлық ... ... ... ... ... осы үдерістің сапалы жүзеге асуына негіз болады. Осыған ... ... Ата ... 1 ... «Қазақстан Республикасы
өзін демократиялық, зайырлы, ... және ... ... ретінде
орнықтырады; оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары
мен ... ... ... ... ... азаматына тән
тұлғаны қалыптастырып, жетілдіру құқықтық тәрбиенің көкейкесті мақсаты.
Қазіргі заман талабына сай құқықтық тәрбие үдерісі ... ... ... ... ... ... ... ұғыну, өз құқықтары
мен бостандықтарын, міндеттерін білу, заң күшіне сену т.б.);
- ... ... ... мен ... ... дамыту
(заң нормаларына қарсы әрекеттер жасамау, құқықтық білімін жетілдіру,
басқа азаматтар мен адамдардың құқықтары мен ... ... ... орындау).
Жастарымызға қазіргі өмірдегі қоғамның қарым–қатынас заңдылықтарын
терең ажырататын құқықтық сана, жастардың ... ... ... Тәлім –
тәрбиелік мәселелердің барша табиғатына үңілсек, тіршіліктегі сан алуан
қолданбалы мәні зор әлеуметтік нормаларды – ... ... ... ... ... ... ғылымының негізі деуге болады.
Мұнда ғасырлар бойы сұрыптала ... ... ... ... ... ... ұрпақтан – ұрпаққа ... ... ... ... ... т.б. ... нормалар мен
принциптердің алар орны ерекше. Жалпы әлемдегі ... ... ... өзіңнің ата-анаңның да айтқан ұлағатты сөздерінің ... ... ... ... ... сан қырлы күрделі процесс, бұл жалпы және арнаулы
шаралардың тұтас бір ... ... ... ... пайдалы тәртіпке,
құқықтық санаға негізделген әлеуметтік белсенділікке жетуін қамтамасыз ету
мемлекеттік бағдарламалардың ... ... ... ... ... шақтың басты
белгісі — адамның жаны мен тәнінің ... ... ... ... ... Осы ... ... қоғамдық белсенділігі артады, сана-
сезімі өседі, психикасы шыңдалып, нығая түседі. Ол қоғамнан өз орнын ... өзін ... ... сын ... ... ... Бұл ... бағалауға ынталану, рухани өмірге қызығу, қоғам мен жеке бас
турасындағы ойлар адамгершілік ... ... келе ... Осы ... өзі адамның күшті, епті, ширақ, оңтайлы болып өсуіне және оның түрлі
әдіс-тәсілдерді, арнаулы құқықтық ережелерді ... ... ... де ... байланысты.
Жастарға құқықтық тәрбие беру, қоғамдық қарым-қатынастағы заңдық және
әлеуметтік мәселелердің саяси мәнін жан-жақты, әрі ... ... ... Бұл ... ... ... сендіруді көздейтін мақсатты
қызмет. Құқықтық ... ... ұғым және ... ... ... ... құқықтық сауаттылығын ашу үшін, арнаулы оқу-әдістемелік
құралдарын мектеп жасынан, 6-7-ші сыныптардан бастап, ... ... ... ... ... орын алып ... әр ... келеңсіз қоғамдық
құбылыстар-ақ көрсетіп отыр. Өйткені, мектепті бітірушілердің 20 пайызға
жетер-жетпесі ғана өз ... әрі ... ... оқу ... Құқықтық пәндер бір семестр оқытылады. Бұл аздық етеді. Ал
бұған 80-ге жуық ... ... ... ... ... өз құқықтарын дұрыс пайдалана білмеуі дәлел. ... ішкі ... ... ... ... ... ... толмағандар қолымен 5400-ден астам қылмыс жасалынған. Жастардың
жыл өткен сайын қатыгездене түсуі, ауыр және аса ауыр ... ... ... жан ... Тек 2012 жылы ... 78 адам өлтіру
оқиғасы тіркелген. ... ... ... ... ... ... ... жасалған қылмыс көрсеткіштері төмендегідей:
| | | ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуде қоғамның бар күш-жігері жас ұрпақтың жастардың
құқықтық мәдениетін көтеру, құқық бұзушылыққа қарсы тұра ... ... ... ... ... сай ... ... бағытталуы
тиіс.
Жастардың жастардың құқықтық мәдениеті жастардың қоғам өміріндегі
жақсы жақтарын көрсететін құқықтық ... ... ... ... ... ... өміріндегі теріс орны мен ... ... мен ... ... ... ... пен қылмысты болдырмау үшін
әрбір сынып жетекшісі, әрбір мұғалім, әрбір мектеп басшысы оқушыларды жақсы
тануы ... Ұлы ... ... ... педагог адамды барлық жағынан
тәрбиелегісі келсе, онда ол ең алдымен, оны ... ... ... тиіс»
деген екен.
Құқық бұзушылық пен келеңсіз жағдайларды барынша болдырмау және алдын
алу, оның ... мен ... ...... ... тәрбие беру, оның мақсат – міндеттерін дұрыс түсіндірудің ... ... ... беру жан – ... тәрбиелеудің маңызды бір саласы.
«Құқықтық тәрбие мақсаты – оқушыларда жастардың құқықтық мәдениеті ... ...... қалыптастырып, оларды құқықтық заңдылық талаптарын
түсінуге әрі ... ... – деп ... ... ... ... көбею себептерін қарастырайық (2-
сурет).
2-сурет. Жастар арасындағы қылмыстың көбею себептері
Құқықтық тәрбие беру баланың жеке ... ... ... жоғары идеялык пен қоғамдық меншікке қатынасты көзқарасты дарытудың
асыл міндеттерін атқарады. Мемлекетіміз жастарға құқықтың тәрбие беру ... ... ... ... ... заңдарына терең құрмет сезімін
қалыптастыру, оларды сөзсіз сақтау және орындау -ұзақ уақыт тәрбие ... ... ... ... ... төмендегі, материалдық және
рухани игіліктердің не екенін жөнді түсінбеушілік ... жат ... ... да әр ... санасына құқықтық нормаларды жеткізу,
жеткізіп қана қоймай оның күнделікті мінез-құлық нормасына айналдыру ... ... ... ... ... ... ... тәрбие негізі
отбасынан басталады. Қоғамдағы тәртіпсіздік пен ... көзі ... ... ... ... ... ... осыдан
басталады. Мектеп жасындағы жастар арасында бұл теріс құбылыстың орын ... ... ... ... ... бұзуының бір жағы отбасында
жатыр. Бізде отбасы әр ... ... күн ... ... ... басқалардың, мемлекеттің есебінен арам жолға ... ... ... бар. ... ... ... баланың оқуға, еңбекке
қалай қарайтыны өз-өзінен түсінікті емес пе? ... ... ... ... ... бір табан жақын тұрады. Арамтамақтық өмірді жақсы
көреді, өзімшіл болады.
Оқушылар ... ... ... ... алдын-алу үшін
жүргізілетін шаралар:
- тәртіп бұзушының теріс мінез-құлқын қалыптастыруға ықпал ететін
жағдайды ... ... ... өмір ... ортасын сауықтыру;
- оқу, еңбек іс-әрекетін тиімді ұйымдастыру;
- отан ... ... ... ... ... сөз, ... мәселелері жөнінде тәрбиелік іс-шараларды откізу.
Тұлғаны жан-жақты ... ... ... бірі — құқықтық
тәрбие. Ол ... ... ... ... ... аса
жауапкершілікпен орындап отыруы талаптарымен тығыз байланысты. Әсіресе оның
елімізде жүріп ... ... ... және ... қоғам орнату
үдерісімен байланысының маңызы ерекше. Мектептегі құқықтық ... ... ... ... және ... ... нормалар
жайында жан-жақты білімдерді меңгерту. Бұл бағытта мектеп
Жарғысы, оқушыларға арналған мінез-құлық ережелері ... ... ... ... Онда ... құқықтары
мен міндеттері туралы нормалар бар.
2. Мемлекет пен мемлекеттік заңдарға құрметпен ... ... ... маңызды мәселе – бүгінгі ... ... құру ... ... қабылданып жатқан заңдарды
таныстыру, олардың қоғамдағы демократияны дамытып, әділдікті
баянды ... ... ... мен ... көңіл бөлу,
соның негізінде оқушылардың сана-сезімін қоғам, заң алдындағы
жауапкершіліктерімен тәрбиелеу.
3. Жеткіншектердің мінез-құлықтары мен жүріс-тұрыстарын ... сай ... ... әдет-дағдыға
айналдыру.
4. Біздің қоғамымыз гуманист-ұжымшыл, ол ... үшін ... жан ... ... Ата ... ... «Заң мен сот
алдында жұрттың бәрі тең» деп атап көрсетілген. Олай ... ... ... ... ... ... ... бір-
біріне қамқор болып, ел байлығын халық игілігіне жұмсауға
атсалысуы тиіс. Ол үшін ... ... ... ... ... белсенділігіне қалыптастыру, заңды
бұзушылыққа қарсы күресу. Әртүрлі әлеуметтік-құқықтық маңызы
бар жұмыстарға ... ... ... ... үшін ... жасын әлеуметтік-
психологиялық ерекшеліктерін, әр баланың жеке басының қасиеттерін ... Сол ... де ... тәрбие беру жұмысы бірнеше сатыдан тұрады:
1-4 сыныпта (бастауыш ... 5-7 ... 8-9 ... 10-11 ... Сатыдан сатыға көшкенде құқықтық тәрбие күрделеніп, тереңдей
береді. Оқушылардың құқықтық ... ... бір ... ... ... ... сатыда баянды етіліп, молая ... ... ... ... оқу ... ... оқу ... құқықтық тәрбие
берудегі қызметі айрықша. География, табиғаттану, зоология пәндерін
оқытқанда ... ... ... ... ... ... қорғауға
арналған заңдар туралы мәлімет беруге болады. Ата Заңның ... ... ... табиғатты сақтауға және табиғат
байлықтарына ұқыпты қарауға міндетті» - деп атап көрсетілген.
Оқушыларға құқықтық тәрбие беруде ... ... тыс ... ... орны ... Осы ... жұмыстарға жататын тәрбие берудің
жолдары мыналар:
1. Мораль мен құқық мәселелеріне арналған лекциялар мен әңгімелер
өткізу;
2. Сот, ... ... ... ... сақтау
қызметкерлерімен кездесу ұйымдастыру;
3. Құқық мәселелеріне арналған кештер, ... ... ... ... ... мектептерін, университеттерді
ұйымдастыру;
5. Оқушылар конференциялары, айтыстары, адамгершіілк және ... ... ... және көркем әдебиеттерді
талқылау;
6. Құқықтық тақырыптарға арналған ... және ... ... 16 ... ... ... алған оқушыларды құрметтеп, құттықтау;
8. Мектептегі құқық сақтау жұмысының хал-жағдайы туралы қабырға
газет, бюллетень шығару;
9. «Жас заңгер» клубын ұйымдастыру;
10. Ай ... ... ... мен ... ... ... ... күндерін» жүргізу.
Құқықтың тәрбиенің бір үшы жыныстық ... де ... ... ... сүйген адамына үйлену, отбасы құру, бала сүю және оны ... ... ... жағдайда балаларға жәрдем көрсету - бәрі де
жастардың жете түсінуін, ұғынуын қажет ететін заңдар мен міндеттер. ... - ... ... ... жетекшісі, басшы. Демек, кәсіптік оқу
орнын тәмамдаған оған кәсіби мамандықпен ... ... ... де ете
керек. Педагогика мен тәрбиенің халықтық ұстанымын ... ... ... ... "өмірде де, ғылымда да барлық халықтарға бірдей
тура келетін тәрбие жүйесі жоқ. Әр халықтың ұлттық тәрбие жүйесі ... ... ... ... ... жүйесін енгізу мүмкін емес, себебі халықтардың
өмір сүру ... де, ... ... де әр ... дегенін қайда
қоймақпыз.
Ауыл жастарының арасында құқықтық ... ... ... бар. ... ... ... пен құқықтың тәрбие мәселесі
жөнінде жоғары ... ... ... ... ... ... ... арттыру қажет.
Мектептер жаңа компьютерлермен жабдықталған, құқықтық тәрбие де ... ... ... ... ... ... саз, ... тәрбие тура жолмен жүруге үйрететін әділеттілік әдістеріне
сүйенеді. Адам мұндай жағдайда өзінің ... ... ... ... ... ... қате бағалауы мүмкін. Мұның
өзі оның көбіне көп құқықтың тәрбиені бұзуына әкеліп соқтырады.
Елбасымыз "Қазақстан - 2050" ... ... Отан ... оның ... ерекше мән бергені мәлім. Қарулы күштерінің бір
тармағы ретінде ішкі әскердің де ... ... Ішкі ... ... ... ... ... қорғаушы - құқықтың
тәртіп әскері. Бұл ... ... және ... ... ... ... жүргізудегі басты бағытының бірі - оқушылар арасында заң тәртібін
бұзушылықтың алдын алу шараларын жүргізуге кең жол ашып ... ... сөз ету, оны ... ... бере білу аса
қиын өнер. Бүған тек қана ... болу ... ... ... ... ... ... жүрегіне барар кілтті таба білер
тәрбиеші болу маңызды.
Оқушылардың ... ... ... азаматтық қалыптасуының шешуші
кезеңі болып табылады. Осыжылдары адамгершілігі, дүниетінымы, ... ... ... және ... ... қоюы, адалдығы мен
шыншылдығы, қайырымдылығы мен ұстамдылығы, ... мен ... ... ... ... және ... өмір ... құрметтеу, қоғам заңдылықтарын бұзуға төзімсіздік, қоғамдық
тәртіпті сақтау да енеді. Жастардың құқықтық ... екі ... ... ... ... ... құқықтық мекемелер
әрекетін оқушының білуі.
2. Тұлғаның педагогикалық және ... ... ... санаға
әсері. Адамның құқықтың мәдениеті күрделі. Әңгіме адам, оның санасы, мінез-
құлқы, жүріс-тұрысы туралы ... ... ... туындайды.
Құқықтық қоғам демократиялық принциптерге сүйене отырып, әр ... ... ... ... ... ұмтылысын толық және еркін
жүзеге асыру мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
Демократияны жетілдіру мемлекеттік және қоғамдық ... ... ... ... ... Мемлекет және қоғпм өмірінің құқықтық
негізін бекіту процесі төмендегідей маңызды шараларды жүзеге ... ... ... үздіксіз жетілдіру;
- заңның орындалуын бекіту;
- қоғамдық тәртіп орнатуға әрбір азаматтың қатынасуы. Бұдан заңдылық
пен құқықтық тәртіптің ... ... ... ... ... ... ... жалпы мәдениеті мен оның жастардың ... ... ... ... бар. ... да ... ... адамгершілік
тәрбиесі теориясының құрамды бөлігі ретінде қарастырамыз.
Қоғамдық қайта құру кезеңінде ... ... ... ... жеңу орын ... ... мен қоғамның өрбір мүшесінің бүкіл өмірін ... ... ... ... ... ... адам тек заңның өрескел бұзылған
жағдайында ғана оған зейін аударады да, ... ... ... ... байқамайды.
Заңды білмеу — жастардың құқықтық мәдениетінің елеулі кемшілігі. Заңды
білмеу, оны бұзу ... ... Бұл ... ... заң ... ... мәдениеті ұғымын шатастырмау керек. Жастардың құқықтық
мәдениеті оқушыдан жан-жақты құқықтық білімдерді талап етеді.
Адамның жастардың құқықтық мәдениеті — күрделі ... ... ... қоғамның, мемлекеттің көптеген маңызды салаларында көрінеді. Ең
бастысы адамгершілікті адам ... ... ... ... ... ... ... бірі - орынды тәртіп және ... ... ... ... ... ... құқықтық мәдениеті дегеніміз - орынды тәртіп
пен мінез-құлық, жан-жақты құқықтың білімдерімен заңды құрметтеу, құқықты
қорғау іс-әрекетінің терең бірлігі.
Саналы ... пен ... ... ... ... ... ол ... мәдениетімен қатынастар, сезімдер деңгейінде тікелей
байланысады. Сезімдер әлемі эстетикалық қатынастарда негізгі рөл ... пен өнер ... ... бейнелерімен әсер етеді, оларды сезім арқылы
қабылдаймыз. ... ... ... ... арқылы әлемді, қоғамдық
қатынастарды танимыз.
Жастардың құқықтық мәдениетінің осы екі деңгейіне көтерілген, ... ... ... ... ... адам заңға қайшы келетін
әрекеттерден аулақ ... Тек қана ... ... жүру ... ... ... заңға мойынсүнушылық дейді. Бұл деңгейлік сатыда ішкі қозғаушы күш ... ... ... Ұят, ... және сенімдер адамның мәдениеті тек
қана ... ... ... ... ... үшін ... белсенді әрекетке
қатысуға дайын тұру.
Құқықты құрметтеу, әділдікті, борышты, жауапкершілікті, заңдылықты,
сезіну - адам тұлғасының жоғарыдан ... ... ... ... ... ... мәдениетінің құрамы екендігін түсіну қиын емес.
Қазіргі кезеңде қоғамның бірте-бірте демократиялық дамуы жалпы білім
беретін орта мектептерде ... ... ... ... зор ... шығармашылықпен іске асыруды талап етеді.
2.2 Құқықтық тәрбиенің нысандары мен әдістері
Құқықтық тәрбиені заман талаптарына сай жүргізу үшін ең ... ... және ... озат ... терең зерттеп, нәтижесін
оқу және тәрбие жұмыстарында ұтымды, ... етіп ... ... ... мен ... ... ... лекториялар. Мектептерде жоғары сыныптар оқушылары ... ... ... мен жасөспірімдерді
еліміздің заңдарына және халқына құрмет сезімін тәрбиелеу, ... ... оны ... ... бір ... ... онда лекциялар тақырыптары
көрсетіледі.
Кинолекториялар - әр түрлі жастағы балалар үшін ұйымдастырылады.
Оқушыларға жас ... ... ... көркемдік, хроникалық-
құжаттық, ғылыми фильмдер, кино-фильмдер көрсетуге болады. Жасөспірімдердің
заң тану мектептері. Мұндай мектептерді ... ... ... ... беретін
орта мектептердің жанынан ұйымдастыруға болады. Негізгі мақсат - жас
түлектерді ... және ... ... және ... жайлы біліммен
қаруландыру. Мектептердегі құқықтық тәрбиенің басқа формалары: ... ... ... ... әңгіме, пікір-талас, олимпиада,
кештер, сайыстар, т.б.
Тәрбиенің жалпы әдістері негізінде құқықтың тәрбие әдістері үш ... ... ... ... ... ... өнеге,
түсіндіру, дәлелдеу, насихаттау, бекерге шығару. Бұл ... ... ... ... ... ... мазмұндай білуге байланысты.
Үқтыру, машықтандыру әдістері: үйрету, тапсырма, жаттықтыру, талап.
Бұл әдістер ... ... ... қалыптасуына мүмкіндік
туғызады.
Ынталандыру және тежелуәдістері тобы: ынталандыру әдістепрі, тежелу
әдістері (жазалаудық түрлері). Сонымен ... ... ... ... ... жүйесінде болымды нәтиже береді.
Қазақстан Республикасының Конституциясында - Қазақстан Республикасы
өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және ... ... ... ... Бұл ... үшін ... мақсат. Сондай-ақ,
Қазақстан Республикасының ... 1 – ... ... ең ... ... – адам және ... ... құқықтары мен
бостандықтары», - деп баян етілген.
Азаматтық қоғам мен құқықтық ... ... ... бірі – ... құқықтық білімін жетілдіру, құқықтық
мәдиениетін қалыптастыру, әсіресе оның ... ... – адам ... Адам ... ... ... жүйелі қамтамасыз етудің
қажеттілігі ... ... ... онда бұл ... адам ... мәдениетін
қалыптастыруда маңызды құралдың бірі – білім беру ... ... ... мен ... көп ... күрделі құбылыс ретінде қоғамдық
санада жан-жақты жоспарлы түрде ... Адам ... ... мен ... ... ... ... сәйкес өзіндік сипатқа ие
болып ... ... ... адам құқығы біртіндеп қалыптасты: алдымен
құқықтар мен ... ... ... ... ... жаңа құқықтар
(эволюциялық және революциялық жолдармен) қоғам тарапынан танылды.
«Адам құқығы туралы айтқан кезде бүгін біз адам мен ... ... ... ... дейді М.Новицкийң [30, 9 б].
Заңгер ғалымдарымыз: «Адам құқығы – адам ... ... өзі заң ... ... болуы мүмкін іс-әрекеттің (мінез-
құлықтың) өлшемі (шамасы)» - деп ... ... [31, 198 б]. ... мен ... ... және оған ... ... ... ... танылады және ең жоғары әлеуметтік құндылық
болып табылады. Адамның құқықтары мен ... ... және ... функцияларының бірі.
Тұлға мен мемлекеттің қарым – қатынасы құқықтық мемлекет пен азаматтық
қоғам концепциясына сәйкес ... ... пен адам ... арасындағы
өзара байланыстылығы және өзара негізділігі құқықтық мемлекеттің ... адам және ... ... қамтамасыз ету болып
табылатындығынан ... ... ... ... ... өмір ... ... тәртіп
түрлі әлеуметтік нормалардың, адамдардың ... - ... ... ... яғни күшімен орнатылады. Құқықтық нормаларды қолдану
нәтижесінде құқықтық тәртіп ... ал ... ... ... нәр алып ... құқықтар мен міндеттер жүктейтіні белгілі.
Еліміздің заңдарын сақтау, оған мойынсыну - жауапкершілікті, ... ... және ... ... ... пен ... ... етеді.
Қоғамның ең өзекті мәселелерінің бірі – ... ... ... ... Бұны бүгінгі  таңда  барлық деңгейдегі
шенеуніктерден ... ... ... органдары қызметкерлері,  ұстаздар 
мен  ата-аналар,  азаматтар  да ... ... ... ... бұзушылық дегеніміз – ... ... ... немесе жеке
тұлғаға зиян келтіретін, соңы заң  алдындағы жауаптылыққа апаратын құқыққа 
қайшы әрекеті ... ... - деп ... [32, 181 ... ... ... ол  құлдырайды,  яғни  келешегі болмайды. Бұл
бәрімізге белгілі және оны ... ... ... ... ... ... бейім   азаматтар   да  кездеседі   және  бұл - ... орын ... әкеп ... ... ... бұзушылық - 
қоғам  өміріне  тән  қауіпті  дерт. ... ... ... ықылым заманнан осы  күнге дейін  әр ... ... ... Солардың ішінде  құқықтық   нормаларды   бұзуына   ең  ... ... ... ... ... ... ... болады.
Жастар арасында  құқық   бұзушылықтың   алдын  алуға, қоғамдық
тәртіпті ... ... ... ... өз  үлесін қосатын, 
атсалысатын субъектілердің  бірі - оқу орындары болып ... ... ... азаматтық, патриоттық, адамгершілік, салауаттық,
құқықтық, мәдени, шығармашылық  т.б. қасиеттерін  дамыту  және ... ... ... Бұл  ұжым ... ... ... ... жүктейді.
Құқық  бұзушылық  пен  келеңсіз  жағдайларды  барынша  болдырмау және 
алдын ... ... ... мен қауіптілігін түсіндіруде  -   өскелең 
ұрпаққа  құқықтық тәрбие ... ... ...... ... ... ... Құқықтық тәрбие беру жан - ... ... бір ... «Құқықтық   тәрбие  мақсаты – оқушыларда
жастардың құқықтық мәдениеті пен  ... ...... ... ... заңдылық  талаптарын түсінуге әрі мойындауға баулу», -
деп анықталған [33, 163 б].
Құқықтық   мемлекеттің  негізгі  белгісі  – ... ... ... ... ... қоғам   мәдениетінің негізгі
салаларының бірі болып табылады. Ол  екі бөлімнен тұрады: жеке ... және ... ... ... ... ... ... мәдениет, жастардың құқықтық мәдениеті пен   құқықтық   сана 
өзара тығыз ... ... ... ... ... әлдеқайда  кең ұғым. Азаматтардың жастардың ... ... ... ... ... ... ... заңдарды  білу қажеттілігі  мүмкін емес болса  да,
негізгі  ... ... ... заң талаптарын  әрине  
әрбір  азамат  білгені  жөн.  Азаматтар өздерінің негізгі құқықтары мен
бостандықтарын, ... ... оны  ... және ... ... келтірмей   түсініп саналы орындауы, мемлекет ... ... ... білуі құптарлық іс. Заңгерлер Ғ.Сапарғалиев және
А.Ибраева  өз еңбектерінде  «Тұлғаның жастардың құқықтық ... ... ... ... ... және құрметтеуден    тұрады. Ал мұның өзі
құқықтық ұйғарымдарды жете түсініп барып орындаудан білінеді (көрінеді)» -
деп  атап  ... [34, 175 ... ... ... ... ... орындау  әлі  де  көптеген
экономикалық – материалдық, ...... ... нығайтуды, 
құқытық тәрбиені  шығармашылықпен   ұйымдастыруды, жаңа ... ... ... ... ... ... етеді. Сондықтан 
мұғалім жаңа   заңдылықтармен  танысып, оны ... ... ... пайдалануды, оқу-тәрбие үрдісінде ұтымды, тиімді, мақсатты қолдану
жолдарын,  тәрбиенің ... ... ... ... ... ... қолданғаны  жөн. Жастарды құқықтық  сауаттылыққа 
тәрбиелеу – ... ... ... ... ... ... дұрыс шешім қабылдауына, келеңсіз, ... ... ... ... ... ... ... жалпы  әдістері  негізінде  құқықтық  тәрбие әдістері  үш 
топқа бөлінеді:
Сөздік-ақпараттық топқа: лекция, әңгіме, әңгімелеу, өнеге, түсіндіру,
дәлелдеу, насихаттау, бекерге шығару әдістері ... ... ... ... материалды оқушыларға түсінікті тілде 
мазмұндай білуге байланысты. Осының нәтижесінде оқушылардың ұғымы дамиды,
әр түрлі ... ... ... машықтандыру тобына кіретін әдістер: үйрету,  тапсырма,
жаттықтыру, талап.
Бұл әдістер оқушылардың  іс-әрекеттері ... ... ... және ... ... ... ынталандыру әдістері (сенім,
жағымды баға,  мадақтау,  мадақтаудың  түрлері: ... ... әр ... шарапаттар т.б.); тежелу  әдістері  (жазалаудың  ... ... ... ... [35, 192 ... ... ... мемлекетті нығайту, өскелең ұрпаққа адамгершілік,
патриоттық, азаматтық   тәрбие  ... ... ... міндет  екенін
өмірдің өзі дәлелдеп отыр. Құқықтық ... ... ... ... ата – ... құқық   қорғау органдары
қызметкерлерімен,  салауаттылық және ... ... ... ұйымдармен,  қоғамдық  бірлестіктермен  ... ... ... ... ... ... болса,  нәтижелі  болмақ.
Оқу орны мен отбасында  ... ... ... ... қалыптастырып адамгершілік,    әдеп,  заңды  мінез-құлық, 
орынды әрекет- қылық, құқықтық ... ... ... ... ... ... түрі ... табылатын  әдептік нормалардың
құқытық сипаты болмағанымен, оның  ережелеріне сусындап өскен бала  ... зиян ... ... ... ... ... ... саналы азамат болып қалыптасады. Әдептік ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде адамның ар-ұятын,
намысын ... ... ... ... ... болады. 
«Құқықтық нормалардың басым көпшілігі әдептік нормалардан нәр алады,
соларға арқа ... ... ... ... әдептік  нормалар арқау
болса, соғұрлым заңдардың әділеттілік, адамгершілік мәні ... ... 197 ... адам ... ... ... ХХ ғасырдың ұлы 
гуманисі А.Швейцердің  өмірді қастерлеу  туралы ілімінде  көрініс тапқан. 
Ол: «Адам өзінің ішкі ... ... ... ... ... ғана, кез-келген тірі нәрсеге зиян келтірмеуді  ұстанғанда ғана
нағыз адамгершілігімен  ... Ол үшін өмір ... Ол ... ... ... - бір ... ... бірде - бір ... ... ... ... шаммен жұмыс істеп отырғанда, отқа ұмтылған
көбелек қанатының күйгенін  ... үшін ... ... ... ... ... - деп  адамгершілік қасиетті  бағалайды [37, 19 б].
Демократияны  дамыту  мемлекеттің  және қоғам өмірінің ... ... ... ... екені  белгілі. Бұл  ... ... ... ... ... ... етеді. Соның бірі –
жеке адамның, бүкіл жұрттың мәдениетін көтеру, қоғамдық тәртіп орнатуға
әрбір азамат, ... ... ... ... бірнеше түрлерге бөлінеді: саяси, құқықтық,
әлеуметтік, парасаттылық т.б. ... жүйе - ... Олар ... ... ... ... басқара  отырып, қоғамның әлеуметтік -
экономикалық  жағдайын жақсартуға, нығайтуға  ... ... ... ұғымына
«Мәдениет – адамзат жасайтын және ... ... ... ... ... бағытталған материалдық  және   рухани 
құндылықтардың  жиынтығы», - деп   ... ... [38, 173 ... мемлекеттің  негізгі  белгісі  – халықтың  құқықтық 
мәдениетінің  ... ... ... ... ... негізгі
салаларының бірі болып табылады. Ол  екі бөлімнен тұрады: жеке тұлғалардың
мәдениеті және қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... құқықтық мәдениеті пен   ... ... ... ... Құқықтық   мәдениет   құқықтық  санамен
салыстырғанда  әлдеқайда  кең ... ... ... ... ... қолданыстағы   заңдар  жөніндегі   білімінен 
байқалады.  Барлық   заңдарды  білу қажеттілігі  ... емес ... ... ... ... реттейтін  заң талаптарын  әрине  
әрбір  азамат  білгені  жөн.  Азаматтар ... ... ... ... ... біліп, оны  өзгелердің және ... ... ... ... ... ... мемлекет алдындағы
өз жауапкершілігін сезіне білуі құптарлық іс. Заңгерлер Ғ.Сапарғалиев және
А.Ибраева  өз еңбектерінде  «Тұлғаның ... ... ... ... ... ... (түсіну)  және құрметтеуден    тұрады. Ал мұның өзі
құқықтық ұйғарымдарды жете түсініп барып орындаудан білінеді ... ... ... ... [39, 175 ... ... ... мәдениеті жөнінде, әсіресе мыналарды  баса
көрсетуге болады: біріншіден, кез  келген азамат өзінің ... ... ... анық түсінуі әрі оны бағамдап, парықтай білуі, екіншіден,
осыларды мүмкіндігінше,  іс ... өз  ... ... ... тиіс».
Құқықтық  мәдениетті қалыптастырып  дамыту  еліміздің  болашағын
айқындаушы  ... бірі ... ... ... ... ... мен  ... тәрбие  беру ұстаздар  қауымынан білімділікті,
құқықтық  білімдерін үнемі ... ... - ... ... танысып, жұмыс барысында  оларды ... ... ... ... ... отбасымен  ... ...... ... ... қажырлы еңбекті  қажет
етеді.  Келелі жұмысты атқаруда бала құқығын ... ... ... ... мәдениетін көтеру, оның талабын ескеру  де нәтиже  береді  деп 
ойлаймын.
Жалпы ...... ... және әрекетіне қолайлы жағдайлар
туғызып, баланың бойына біткен мүмкіншіліктерді ақиқатқа ... ... ... баланың әрекеттерін ұйымдастырып, басқарып, оларға дұрыс
бағытын беріп, ... ... ... ... тәрбиенің маңыздылығына
адамдар ерте бастан-ақ ерекше ... ... ... құқық жүйесінің
тарихы туралы сөз еткенде ежелгі заң ретінде Вавилонның «Хаммурапи заңы»,
Үндінің «Ману ... көне ... «ХІІ ... ... ... құқықтық тәрбие беруде орта білім беру мекемелері жетекші
орын алады. Онда жастарды құқық туралы ... ... ... ... қоғамның қоятын талаптарымен таныстырады, нені жасауға
болады, нені болмайды, қандай іс, қылықтары заңды, әділетті, қандайы заңсыз
екенін түсіну, ... ... ... ... ... ... ... пен заңсыздықпен күресте қажет болатын психологиялық
қасиеттерін қалыптастырады.
Мектептердің құқықтық тәрбие ... ... рөлі ... ... Олар педагогикалық технологиямен қаруланған кәсіби
мамандармен қамтамасыз етілген. Сондай-ақ орта білім беретін мекемелерде
тәрбиелік ... ету ... ... ие. Онда ... беру ісін ... ... ... мүмкіндіктер бар. Мектептердегі тәрбие беру ісі
бұл тек оқушыларды құқықтық біліммен ... ... ... ... ... ... ... мектепке алғашқы қадамынан басталып, колледж,
лицейді бітіргенге дейін жалғасатын қоғамдық ұзақ әсер етудің түрі. ... орта ... беру ... бай ... ... базасы бар. Олар
құқықтық тәрбие берудің түрлері мен ... бай ... ... ... ... сай ... жастардың құқықтық мәдениетті
қалыптастыру үшін, орта ... беру ... ... тәрбиенің
барлық жүйесін түбегейлі қайта құру қажет. Себебі оның қазіргі жағдайы
қоғамда үлкен алаңдатушылық туғызып ... да ... ... ... ... жұмысы. Бірінші сыныптан бастап, белгілі бір жүйелілік пен
ұйымдастырылған түрде ... ... ... ... ... Әрине,
құқықтық тәрбие тиімді нәтиже беру үшін оқушылардың жасын, әлеуметтік-
психологиялық ерекшеліктерін, әр адамның жеке ... ... ... ... құқықтық тәрбие беру — арнайы жүргізілетін сабақтар,
әрекеттер ... ... ... Осы жұмысты жүргізуге арналған пәндер
«Құқық негіздері», ... және ... ... ... этикасы мен
психологиясы».
Құқықтық тәрбиенің міндеттерін бөліп көрсететін ... ... ... ... мүшелерінің бойына құқықтық білімді сіңіру;
- құқыққа сай жүріс-тұрысты әдетке, дағдыға айналдыру;
- құқықтық іске белсенді араласу қабілетін ояту;
- қоғам мүшелерінің ... ... ... мен мүдделерін қорғай
және пайдалана алуға машықтандыру;
- ... ... ... Құқықтық сана жастардың құқықтық мәдениетінің қалыптасуын танудың
түрі ретінде
Құқықтық нақтылықты, құқықтың және құқық жүйесінің ... ... ... ... ... тану ... сана болып табылады.
Моральмен, ... ... ... ... құықтық сана қоғамдық сананың
нысаны болып саналады, оның өмір шындығын көрсететін өзіне тән ... ... сана ... ... ... ... және ... құқыққа көзқарасын білдіретін түсініктер мен сезімдердің, ... ... ... Мысалы, азаматтардың жаңа заңға мақұлдау немесе
жақтырмау, нормативтік құқықтық актінің жобасы жөнінде пайымдау және ... ... ... мәні оның ... ... ... ... нормаларын нақты қоғамдық қатынастармен және әлеуметтік топтардың
мүдделерімен арақатынасын белгілей ... ... сана ... ... ... тиіс екендігін анықтайды. Ол ... ... ... ... ... немесе бұзуға деген белгілі бір
көзқарасын қалыптастырады. Соның нәтижесінде мұндай баға ... әрі ... ... ... ... сана ... ... ерекше бағалай отырып, қоғамдық
сананың басқа нысандарымен өзара ... ... ... ... санамен қатынастары тұрмыс деңгейі мен тұрмыс салтының алғашқы
негіздерінің бірі ретінде, адамгершілік санамен  қатынастары- ізгілік ... ... ... ... ... ... ... тану
тұрғысынан қарастырылады. Құқықтық сана өзінің сабақтастығымен, мәдени-
тарихи  мазмұнымен ... ... ... ... түсініктер, идеялар мен
теориялар ұрпақтан ұрпаққа сол арқылы беріліп отырады. Өткендегі құқықтық
жетістіктердің қазіргімен, бір ... ... ... ... ... ... ... жүйелерінің батыс
конституционализмі мен дәстүрлі нормаларының идеялары мен конструкцияларын
қабылдауы. Әртүрлі мәдени-тарихи ... ... ... ... мен ... ... туралы түсініктері әртүрлі болдаы. Түрлі
елдер мен ... ... ... ... де ... құқықтағы өзгерістердің табиғи ықпалына ұшырай отырып, ... ... ... мен ... ... ... кері әсер етеді, дамуға
себепші болуы не әлеуметтік процестерді тежеуі мүмкін.
Мысалы, ... ... ... ... ... озық ... Солтүстік Америкадағы ... ... ... пен ... қалай ілгерілеткені мәлім. Адам мен азамат
құқықтарының, заң үстемдігінің, билікті бөлісудің, ... сот ... ... ... олар ... екі жүз  жылдан астам ... ... ... мен АҚШ ... ... болатын
және олар дүниежүзілік құқықтық санаға ықпалын осы кезге дейін жоғалтқан
жоқ.
Және басқа бір, ... ... ... ... ... бойы
қалыптасқан әлеуметтік дейтін құқықтық сана жинақталатын ... ... ... ... ортақ зейнетақылық құқық
қатынастарын толғағы жеткен реформалаудағы жанталаса “қарсылық ... сана сан ... ... Оның жеке адам мен ... ... ерекшеліктеріне байланысты өз құрылымы бар. Құқықтық ... ... ... ... ... және құқықтық идеология құрайды.
Құқықтық психология болып ... ... мен ... ... есі кете ... әсер алуға қабілетті адамға тән
психикамен байланысты. Ол ... ... ... ... түрде, құқыққа
және құқықтық шындыққа көзқарас бейнелетін сезім, ... ... ... ... ... ... ... бұл жасалған қылмыс 
жөнінде ашынушылық және оның құрбанына жаны ашушылық, әділ сот үкіміне
қанағаттану ... ... ... ... ... ... мүмкін. Құқықтық сезімдер, көңіл-күй көп
жағдайда әлеуметтік ортаның, жеке ... ... ... ... ... ... ескеру керек. Көптеген социологиялық
зерттеулерде адамның белгілі бір ... ... өзі ... ... ... кездегіге қарағанда, көбінесе мүлде өзгеше сезініп,
ойлап, әрекет жасайтыны атап ... Жеке ... ... ... ерекшеліктерін анықтау ұшін оның отбасыыны, ұжымының, бейресми
араласатын топтарының және тиісті ... ... ... білу ... болатыны сондықтан.
Құқықтық сананың құбылмалы элементі көңіл-күйі болып ... ... ... ... ... ... таратудың көмегімен иландыру мен
көтермелеуге ... ... ... ... ... ... ... дағдысына, олардың тұрмыс-салтына енетін нәрсе құқықтық
сананың ... ... мен ... ... ... ... ... Қылмыстық, қылмыстық атқару, әкімшілік,
сондай-ақ  азаматтық құқықта сол заңдарға ... ... сана ... оны ... адамдардың әдет-ғұрпымен сенгізілген кінәден арылу
туралы, зиянды жуып-шаю туралы, ... ... ... ... ... ... анық.
Құқықтық санадағы дәнекер элемент- жеке адамның өз әрекеттерінің
заңдылығын өзінің бағалауы. Өздерінің ... ... мен ... ... және дер ... ... білу оның адам ... алдын алушылық, немесе, керісінше, белсендіруішілік рөлін
айқындайды. Өзін-өзі бағалау өзінің заңды әрекеттеріне ... ... ... үшін ... өкіну сезімінен көрінуі мүмкін. Адам ... ... ... ... оның ... құқықтық ауытқуды тежей
алады. Жеке адамның құқықтық психологиясында ішкі өзін-өзі бағалау дағдысын
қалыптастыру- жеке ... ... ... және ... ... ... ... дегеніміз құқықтық сананың құқықты және өмір
шындығының құбылыстарын тұғырнамалық түрде ... ... ... ... теорияны құрайтын жоғарғы қабаты. Адамның
күнделікті ... ... ... ... ... ... сезімдік
қабылдауға ұқсас құқықтық психологиядан айырмашылығы- құқықтық идеология
бейне бір ... ... ... ... ... ... ... мемлекет құбылыстарын ой елегінен неғұрлым терең өткізуді бейнелейді.
Құқықтық идеологияға құқықты қоғам ... сай ... ... ... ... доктрина етіп көрсету үшін оның
мәнін, әлеуметтік құндылығын ашып беруге ... тән. ... ... ... ... ... құқық пен мемлекеттің ... ... бола ... ғасырдың табалдырығында Қазақстан принципті түрде жаңа әлеуметтік-
тарихи және геосаяси жағдайда отырды. Мемлекеттік ... ... (1993 ж.) ... ... ... оған да ... мен азаматтары үшін Республика Президенттің ... ... және оны ... ... ... құқықтық идеология керек болмай қоймайды.
Бұл құқықтық идеологияның концептуалды параметрлері:
1. Құқықтық идеология Қазақстан ... ... үшін ... және ... дүниежүзілік юриспруденцияның заң
теориясы мен тәжірибесінен сындарлы және пайдалы дегеннің бәрін алуға ... ... ... ... ... тұрақтылығы мен саяси
топтасқандығына жәрдемдесуге тиіс.
3. Құқықтық идеология жеке адамның рөлі мен ... ... және ... қоғам мен мемлекетке қатынасы жөнінен егемендіруге
емес, жеке ... ... ... ғана ... мүмкін объективті
шындыққа негізделіп құрылуға тиіс. Адам мен азаматтың міндеттерін ... ... ... мәні ... адам ... ... ... жібермеу керек.  
4. Құқықтық идеология Қазақстан Республикасының егемендігі мен
аумақтық тұтастығын нығайту, ... ... ... пен ... ... ету қажеттігін негізге алуға тиіс. 1995 жылғы
Конституцияда негізгі ... ... ... ұйымдастырылуы мен жұмыс
істеуі негізінде кәсіби ... және ... ... ... ... ... сана құқықтық реттеу механизмімен ... ... ол заң ... жасаудың алдында жүреді, өйткені, ол нормалар
әрқашанда субъектінің санасы мен ... ... ... ... қоса ... іс-әрекет жасалады, өйткені құқық нормалары ... ... ... оның санасы мен еркіне есептелген; үшіншіден,
құқықтық сана құқықтағы олқылықтарды ... ... ... мен ... қамтамасыз етеді.
Құқық теориясында құқықтық сана өзара байланысты 3 міндетке: ... ... ... бөлінеді.
Танымдық міндет құқықтық ... ... ... ... мен ... туралы түсініктері тұрғысынан ой ... ... ... ... ... ... құбылыстарын
ұқсастыруда, оларды реттеудің нақты ережелерімен сәйкестендіруде болып
табылады.
Құқықтық сананы ... ... ... сананың жеке, топтық
(ұжымдық) және қоғамдық құқықтық сана түрлері туралы айтуға болады.
Жеке құқықтық сана адам ... ... ... ... мен қатынастардың ықпалымен, сондай-ақ өзінің ... ... ... ... Жеке адамның
мәдениеті мен ... ... ... ... адамдардың әлеуметтік
жағдайы мен қабілетінің бірдей болмауы жеке құқықтық сана ... ... ... ... ... сана деңгейін көтеру үшін
адамдардың санасы мен мінез-құлқына нысаналы идеологиялық ... ... ... тәрбие берудің де маңызы аз емес.
Топтық құқықтық сана тиісті әлеуметтік топтар мен оларға ... ... ... ... ... құндылықтар әрбір топта
бірдей танылмайды. Олардың ішінде топтық құқықтық сана заңдылық ... ... ... ... топтық құқықтық сананың
әлеуметсізденуі, қоғамда бар құқықтық идеологиядан шеттеу, ... ескі ... ... ... ... ... мүмкін.
Қоғамдық құқықтық сана құқыққа және құқықтық өмір ... ... ... ... ... ... Қоғамдық құқықтық
санада қоғамда жеке адамның ... және жеке ... ... ... бере алатын теңдесі жоқ әлеуметтік ... ... ... ... ... ... оның ... де жоқ.
Заңдардағы барлық уақытта дер кезінде жаңартыла бермейтін жаңсақтықтар
мен ... ... ... ... ... ... көрінуіне
теріс әсер етеді. Тыйым салушы нормалар мен ... ... ... оған ... ... ... ... салдарынан қоғамдық құқықтық
санада құқықтың мәнін қажеттіліктің пен әділеттіктің ... ... ... ... ... ... қабылдау мен түсіну сақталып келеді.
Сондықтан да құқық нормаларын сақтауға азаматтан ... ... ... деген пікір таралып кеткен.
Мазмұнының толықтыққа жақындау деңгейіне немесе дәрежесіне ... сана ... ... ... ... ... және ғылыми болып бөлінеді.
Дағдылы құқықтық сана дегеніміз адамдардың жаппай түсініктері, олардың
күнделікті және ... ... ... туындайтын құқық пен
заңдылық жөніндегі сезімі мен көңіл-күйі ... ... Бұл- ... ең ... ... ... емес және үздік-создық, ... соң ол ... ... ... ... ... ... және
құқық қолданудың кемшіліктерін байқауда “қырағы” болып келеді.
Кәсіби құқықтық сана бір түр ретінде ... ... ... ... шығаруда, құқықты түсіндіруде және құқық қолдануда
өзекті рөл атқарады. Ол ... ... ... бір ... ... ... ... және формалдылық, ілеспе ... ... ... немесе тіпті негізгі құқықтық өрісін
көру) белгіленген, жазудан ерекше стилі мен заң тілін ... ... ... ... толық түрі.
Ғылыми құқықтық сана құқықты және ... өмір ... ... ... ой ... ... арқылы қалыптасады, ол
қоғамның құқықтық идеологиясын әзірлеуде, мемлекет пен заңдарды ... ... ... рөл ... Құқықтық сананың осы ең толық
түрін иеленушілер құқықтанушы және мемлекеттанушы ғалымдар болып ... ... ... ... және оның туынды құбылысы жастардың
құқықтық мәдениеті болып табылады. Ол құқыққа белгілі бір ... ... ... ... білімнің, тұрақты құндылық- құқықытық бағдардың және
соларға сәйкес заң жүзінде маңызды мінез-құлықтың бірлігі ретінде көрінеді.
Құққтық мәдениет ... ... ... нормалары білімінің жоғары
деңгейімен сипатталады. Оған субъектінің құқыққа құрметпен қарауы тән. ... ... ... ... сенімдеріне, сондай-ақ олардың
басқа адамдар қылықтарының заңдылығына баға беруіне және құқықбұзушылықтың
жасалуына бастамашылықпен кедергі жпасауына сәйкес ... ... ... ... мінез-құлыққа оң көзқараста болады. Алайда егер ... ... ... ... ... ... қорыққандықтан немесе
өзінің комформизмі салдарынан, яғни жұрттың бәрі сияқты істеймін принципі
бойынша ... ... бұл әлі де оның ... ... ... бар ... білдірмейді.
Сол сияқты жеке адамның немесе ... ... ... ... құқықтық мәдениетке жатқызуға болмайды. Заңдарды
білуге және оларды ... ... етіп ... мақсаттарға зиян келетіндей
етіп пайдалануға болады. Өмірде ... сөз ... ... ... келтіре отырып, қиянат жасау да ... ... ... ... ізгі ... ... тырысатын кездер де
болады. Демек, әлеуметтік-құқықтық оң белсенділік қана жеке адамның немесе
ұжымның  жеткілікті жастардың құқықтық ... ... деп ... ... оның ... ... ... оң
белсенділікке(заңды мінез-құлықтың дұрыстығы мен пайдалылығына сенуге
негізделген); конформистік мінез-құлыққа ... ... және ... ... заң ... ... және маргиналдық мінез-құлыққа
(құқық нормаларын жазалаудан қорқып сақтау) ... ... ... ... оның ... ... ... да бөлу жүргізіледі.
Осы өлшем бойынша заңды қажетті мінез-құлық (мысалы, қарулы күштерде
қызмет ету); ... ... ... ... немесе көркем
шығармашылық); заңды жол берілетін мінез-құлық (діни-ғұрыптарды атқару және
т.б.) болады. 
3 КӘСІБИ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘДЕНИЕТ
3.1 Заңгердің құқықтық ... ... ... ... қызметі қоғамдық өмірдің барлық
салаларын заң, әділетті  құқық  нормасымен ретке келтіру, басқару, ... ... заң ... ... ... ала ... адам,
қоғам, мемлекет мүддесіне адал қызмет атқару ... ... ... ...... жолы, адам, қоғам, мемлекет мүддесінің
үйлестірушісі, заңдылық пен ... даму ... ... ... ... Қазақстанның өркендеуі, гүлденуі,  дүниежүзінде алдыңғы
қатарлы мемлекет санатында көрінуі үшін ... ... ... ... ... ... ... аударылғаны баршаға аян.
Өйткені, еліміздің әрбір азаматы өз құқығын, бостандықтарын, ... ... ... ... құқық нормаларын, заңдылық талаптарын  берік  
ұстануы керек. Сонда ғана мемлекетіміз ... ... ... ... ... ... сана, жастардың құқықтық мәдениеті және құқықтық тәрбие ... ... ... ... қағидасына айналуы тиіс.
Құқықтық сана дегеніміз – тұлғаның қолданыстағы ... ... ... ... ... мен ... оларға тиісінше баға
беру мүмкіндіктерінің жиынтығы болып табылады.
Бұдан ... ... ... ... психология және идея
жиынтығынан құралатынын көреміз. Өйткені, құқықтық психология қолданыстағы
құқық ... ... жаңа ... ... қабылдау
қажеттілігінің деңгейін, сезімін білдірсе, құқықтық идея құқықтық сананың
өз дәрежесіне ... ... ... ... ... мүддесі үшін
қажетті құқық нормаларының қабылдану қажеттілігін білдіреді.
Құқықтық сана сезімнің басты мақсаты – адам, азамат, қоғам мүддесіне
сәйкес ... ... ... ... ... ... ... үшін қабылдау қажеттілігінің негізгі ... ... ... ... ... ...... нормаларын
білу, толық түсіну, оларды  басшылыққа ала ... ... ... қызмет істеуді білдіреді.
Жастардың құқықтық мәдениеті құқықтық сана-сезіммен тығыз байланысты
және содан негіз алып дамиды, жетіледі. ... ... ... нормаларын басшылыққа алуы оның жастардың ... ... ... білдіреді.
Құқықтық тәрбие – қоғам мүшелерінің құқықтық санасы мен жастардың
құқықтық мәдениетін қалыптастырудағы мемлекеттік ... мен ... ... ... болып табылады. Мемлекет неғұрлым
құқықтық ... ... мән ...... ... ... ... құқықтық білім биік дәрежеден көрініс табады. Өйткені, құқықтық
сана, мәдениет, ... ...... ... көзі, бастауы.
Тәртіп  — барлық жетістіктердің қайнар ... ... ... осы ... ... ... асыру үшін не істеуіміз керек
деген сұрақ тұындайды. Ол үшін – отбасында, балабақшада, ... ... оқу ... ... ... ... ... заман талабына сай
жетілдіру қажет. Әрбір отбасы бала тәрбиесінде ... ... ... ... ұрпақтар санасына сіңіріп, оларды ... ... ... ... ... етіп тәрбиелеуі
қажет.
Балабақшаларда – еліміздің Ата Заңы Конституцияда көрсетілген –
адамның, азаматтың ... ...... мен ... ... түсініктердің мазмұнын мемлекеттің, ... ... ... құрылысының негізгі ұғымдарын түсіндіру
қажет. Орта мектепте оқылатын құқық негіздері ... ... ... ... Қазақстанның негізгі заңы Конституциясына негіздеп шығару керек,
осы пәнге бөлінген сағат санын көбейтіп, бір жүктемеге ... ... пән ... ... заң ... ... ... қойған жөн.
Өйткені, білім сапасы ұстаздың мамандығына, ... ... Бұл ... ... философы және ағартушысы Поль Анри Гольбах:
«бала жас кезінде оған жасалатын әсерлерге тез бой алдырады, ... ... ... ... бала ... ... өзінің көмекшілерін
қалыптастырған жөн» дейді [40, 41].
Жоғары оқу ... ... ... «Мемлекет және құқық негіздері»
пәні балама пән ... ... ... ... ... бойынша оқу
жоспарына енгізіледі. Бұл дұрыс емес. Мемлекет және ... ... ... жоғары оқу орындарының оқу бағдарламасында міндетті түрде оқытылатын
пән болуы қажет. Президент ... ... ... ... ... ... қарай 20 қадамдың  атты ... да ... ... ... ... ... оқу орындарын бітірген жастардың
құқықтық білімді меңгеру қажеттілігі нақты көрсетілген.
Құқықтық ... ... ... ... мен ... ... адам ... дамуында, демократияда үлкен сүйеніш бола алады.
И.В. Гетенің айтуынша: «Барлық заңды оқимын деген ... оны ... ... деген сөздері осы айтқанымызды растайтындай [42, 161].
Құқықтық ... ... ... ... ақпарат құралдарының
маңызы да ерекше. Осыған орай, құқықтық сауаттылықты насихаттайтын арнаулы
телехабар арнасы да қажет. Бұқаралық ... ... ... насихат,
тәрбие беру мен жұмыс істейтін журналистердің құқықтық білімі болғаны жөн.
Университеттерде ... ... ... ... құқықтық
журналистика деген мамандық ашып, болашақ ... заң ... ... ... ... ... ... білімді журналист-
заңгерлерді дайындауды  жүзеге асырған  дұрыс болар еді, өркениетті
 елдердің ... ... ... ... ... ... сананы, тәрбиені жетілдіру кең байтақ Қазақстанның
барлық жерінде үздіксіз, біркелкі, биік дәрежеде жүзеге асырылуы керек.
Қазіргі кезде ... ... ... және арнаулы оқу
орындарында заңгер мамандырын даярлау ... ... ... ... оқу ... болашақ заңгерлерге сапалы білім беретін ұстаздар
жетіспейді, заң оқу ... ... ... ... тілдегі
оқулықтар, оқу құралдарына, заң түсіндірмелеріне ... ... ... ... оқу ... ұстаздары, басшылары мемлекеттік
тілде дәріс бере алмаса да, ... ... ... ... тілдегі
оқулықтар мен бағдарламалардың дайындалуына немқұрайлы қарауда. ... ... ... ... ... ... ... өз дәрежесінде
көтерілуі қиын шаруа. Сапасыз даярланған заңгерлердің көбі қазіргі кезде
жұмыссыз ... ... да ... Бұл ... жою үшін мемлекет
тарапынан елімізде құқықтық білімді, тәрбиені жетілдіруге арналған жаңаша
бағдарлама қажет сияқты. Бұл ... ... 2001 ... ... ... ... академик ... ... ... ... заң ... ... ... қалып отыр, стихиялық түрде
ұйымдастырылған. Тәртіп орнату қиынға соғып ... ... ... ... Жаңа ... жаңа оқулықтар және білім беру стандарттары қажет»
[43, 5].
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... өте маңыз беріп отыр. Бұл дегеніміз – ... ... ауыл ... жер ... ... ... ... құқықтары мен міндеттерін, мүдделерін,
ауыл-шаруашылық өндірісінің басымдылығын қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... ... ... тұрақты іс-
шаралар болып табылады. Бұл игі шараларды жүзеге асыру үшін ... ... ... мол ... ... ... ... реттеудің
экономикалық тетігі құқықтық ... ... ... ... орай,
қазіргі кезде жастарды “дипломмен – ауылға” деп ... ... ... Бұл өте ... себебі ауылдың дамуы – ... алғы ... ... ... ... ... жастар арасында, сондай-
ақ, ауыл тұрғындарына да заң көмегін, құқықтық ... ... ... ... ... жөн. ... ауыл ... нотариалдық қызмет, адвокаттық
көмек, заң кеңесін алу үшін алыс ... ... ... баруға
мәжбүр. Осыған орай ауылда заң көмегін жолға қою үшін ... ... ... ... ... ... ... оларға тұрғындармен заң
саласында қызметтік ... ... ... ... ... болар еді. Мұндай
қызмет халыққа да, мемлекеттке де тиімді болары ... ... ... ... ... ... ... жетерлік. Өйткені,
Қазақстанда 100-ден ... ... ... оқу ... заңгер мамандар
даярлануда. Заңгерлерді даярлауды ... ... ... оқу
орындары да даярлауға көшті, бұл дұрыс емес жағдай. Бұл оқу ... ... ... ... ... ... «заң ... жоғары сапалығына күмән тудырады. ... заң ... ... ... құқықтық нигилизмді
тудырады, заңи практикада түрлі теріс қылықтарды жасауға әкелері сөзсіз»
[44, 4-5].
Жалпы мемлекетіміздің ... ... ... ... ... болуы үшін құқықтық білімді, тәрбиені жүзеге асыруды ... ... ... ... Ол үшін мемлекеттік тілде заң оқулықтарын,
түсіндірмелерін, заң білімін беретін бағдарламаларды қайта ... ... ... ... ... ... заман талабына сай келетін  құқықтық  сауаттылықты, құқықтық
білім мен құқықтық сана-сезім ... ... ... ... алғы ... екендігін әрбір азамат білуі тиіс.
Бұл орайда заң білімі реформалауды қажет етеді. Мысалы, жоғары заң оқу
орындарында ... ... ... емес, студентті тұлға ретінде
қалыптастыратын мақсатты пәндер ... ... ... ... ... ... ... шыңайы орнын, оның ... ... ... ... білуі керек. Одан бөлек, құқықтың ... ... ... және өзге ... ... түсінуі
керек. Сондықтан заң оқу орындарында философияның өзін ... ал ... ... ... [45, ... ... білу ... да маңызды. Заңгерлер үшін арнайы шетел тілін
оқытатын курсты бекітуге қол жеткізу керек. Қазақстан үшін бұл ... ... ... іскерлік белседілігі артуда, әрі
шетелдік құқықтық модельдерді тез тарату үшін де маңызды.
Заңи білім беру ... ... ... ұсақ ... мән
берген дұрыс, мысалы пәнге бөлінетін сағат санын ұлғайту немесе азайту,
сабаққа ... ... ... енгізу т.с.с.
Мысалы, кейбір заңгер-ғалымдардың пікірінше, 1-2 курста оқытылатын
жалпы гуманитарлық пәндер циклын ... ... С. ... ... 5 ... пәндерді атайды (Қазақстан тарихы, Қазақстан
Республикасының мемлекет және құқық тарихы, Шетелдердің мемлекет және ... ... ... мен ілімдер тарихы, Философия құқықтық аспектіде)
[46, ... ... өз ... ... ең ... ... маманы,
әділеттілікті жақтаушы, бұқара халықтың құқықтық тұрғыда мүддесін қорғаушы,
жоғары мәдени құндылықтарды тасушы, ... ... ... ... өз ... барысында шығармашылық сипатта қызмет ... ... ... ... ... мәдени қорының мәнін, тұлғаның қоршаған
орта және табиғатпен қарым-қатынасына байланысты ... ... ... ... ... ортамен қарым-қатынас жиынтығы ретінде
қарасақ, онда мынадай жайларды ескеру қажеттігі ... ... ... мәдениетті (адамның табиғатпен байланысы);
жастардың ... ... ... ... ... құқықтық
қатынасы); саяси мәдениетті (қоғамға, билікке, партия, ... ... ... мәдениетін; коммуникативтік мәдениетті; гносеологиялық
мәдениетті; экономикалық ... бәрі ... пен ... ... ... бар
екенін, білімділік индивидтің мәдениеті болып табылатынын ... ... ... қоғамға, қоршаған ортаға, еңбекке, қарым-қатынасқа
деген аялы ... ... ... ... ... ету ... жоқ ... ол бұқара
халықпен қарым-қатынас үрдісін қалыптастыра алмайды. ... ... ... ... ... ... ... мен психология, экология құқығы мен экологиялық
қауіпсіздік пәндерінде, оқу мен тәрбиелеу ... ... ... есте ... ... ... дамыту арқылы шешімін табады.
“Экологиялық-жастардың құқықтық мәдениет” ұғымы жалпы мәдениетінің
құрамдас жеке бір бөлігі, яғни ... ... ... ... ... мәдениеті жалпы халық мәдениетінің құрамдас
бір бөлігі болып, қоғамның материалдық, ... ... ... және ... ... ... іс-әрекет жүйесін жетілдіру үшін
құрылып, ... ... ... ... [47, ... ... - әрбір қоғамдағы жалпы мәдениетінің ең мәнді
элементтерінің бірі ... ... ... ... ... ұдайы
қоршаған ортаның өмір сүру ... ... ... ... мәдениет әлеуметтік феномен ретінде қоғам мен табиғаттың өзара
қарым-қатынасын реттеу қажеттілігінен туындайды .
Б.Т.Лихачевтың ... ... ... мәні экология-
лық тұрғыдан дамыған сана мен эмоционалдық-психикалық жағдайлардың, ғылыми
тұрғыдан негізделген еркін қолданбалы-практикалық іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ... тұлғамен, оның
түрлі қыр-сырымен және қасиеттермен органикалық ... ... ... мәдениет - адамға өзінің табиғат пен қоғамның өнімі екендігін
түсінуіне, ой ... ... ... ... ... мәдениет - табиғат
жағдайы мен адамдардың шаруашылық іс-әрекеттері ... ... ... ... мәдениеті – адамның табиғатпен
өзара әрекетін заң ... ... ... ... эстетикалық мәдениет –
адамның ... ... мен ... ... ... ... үшін жағдайлар жасайды; дене тәрбиесі мәдениеті-адамды өзінің
табиғи күш-қуаты дамытып, нығайтуға бағыттайды; ... ... ... қоршаған ортамен және т.б. ... Осы ... ... ... ... ... ... құқықтық мәдениеті туындайды. «Экологиялық-жастардың
құқықтық мәдениет» ұғымы арқылы «қоғам-табиғат-заң» жүйесін ... ... ... ... ... ... [48, 114-116].
Экологиялық-жастардың құқықтық мәдениетті қалыптастыру жалпы өзара
байланыс пен даму диалектикасының ... ... ... ... жүзеге асады. Қоғамның «қоғам-табиғат-заң» бірегей жүйесінің бөлігі
ретінде өмір сүруі мен дамуы ... ... ... ... ... ... немесе «абсолютті зиян» деп қарама-қарсы
қоюды құқықтық тұрғыда жеңуінен көрінеді. Адамзат ... ... ол, не бұл ... құрылымдардың «пайдалылығы» мен «зияндылығы»
жеке жетістіктермен, дербес қасиеттермен емес, қоғамдағы құқықтық заңдылық
деңгейімен анықталады.
«Жастардың ... ... ... аясы кең ... ... Ол ... заңдылықтың кемелдену деңгейі мен әлеуметтің одан
қаншалық хабардар болуынан бастау ... және ... пен ... ... көрінеді. Яғни, жастардың құқықтық мәдениеті құқықтық
іс-әрекеттің тұтас-тұлғалық ... ... Ол ... табиғи тума
құқықтары мен бостандықтарын өрбітуші әрі оған кепілдік беруші ... Ол- ... ... қасиетін дамытуға жол ашады және жеке
тұлғаның өз билігін өзіне алып бере алады.
3.2 Заңи ... ... ... ... ... ... ... құқықтық тұрғыдан
білімділіктерінің көріну қасиетінің ең ... ... ... түрінде
көріне отырып, олардың бойларында қалыптасқан әрі олар үшін аксиомалық
ақиқаттылыққа айналған ... және ... ... ... ... ... ... жиынтығын білдіреді. Осы ... ... ... ... ... міндетінің және қоғамда
атқаратын қызметінің ... ... ... ... ... ... реттеп отыру; адамдардың бір-біріне сыйластықпен, құрметпен
қарауларына, өзара қарым-қатынаста биік ... ... ... ... ... пен ... ... ұстануларына
мұрындық болу; қоғамда тәртіп пен ... ... ... ... ... ұйтқы жасау болып табылады деп ... ... ... ... ең жоғарғы көрінісі -
басқа ... ... ... ... ... қарым-
қатынастағы әдептіліктен, басқалардың құқықтары мен бостандықтарын бағалай
білуден, заңдылықты қатаң ... ... ... құқықтық
мәдениеттіліктің ең негізгі көрсеткіші - құқықтық білімділік, жоғары
моральдық- ... ... ... ... ... ... мәдениетіне сүйспеншілікті сезім, жағымды ... ... ... білу [49, ... ... мәдениет, соның ішінде
экологиялық және жастардың құқықтық мәдениеті – ... ... Егер ... ... ... және шығармашылығымен
тікелей байланысты мәдениет ... ... пен ... ... ... ... нормада және адамның қабілеті мен күшінің өнімі
болып табылса, экологиялық-жастардың құқықтық мәдениеті ... ... ... мен ... рухани мәдениетінің негізінде
басқаруының ерекше бір іс-әрекеттік тәсілі ... ... ... ... ... субъективтік-объективтік құқықтық
нормалар негізіндегі қарым-қатынас, яғни адамның субъект ретіндегі қоршаған
ортамен табиғи ортаның объекті ... ... ... ... ... ... экологиялық-жастардың құқықтық мәдениеті субъективті-
субъективтік құқықтық қарым-қатынассыз, адамдардың қарым-қатынас
мәдениетімен ... ... ... ... ... пікір алмасуынсыз жүзеге асуы мүмкін емес. Экологиялық-
жастардың құқықтық мәдениеті ... ... ... мен ... ... ... ... іс-әрекетінің нәтижесі.
Болашақ заңгерлердің экологиялық-құқықтық мәдени деңгейі мемлекеттің
жүргізіп ... ... ... ... оның ... ... оқу
орындарында тиімді шешілуіне байланысты.
Экологиялық білім берудің біртұтас жүйесін қалыптастыру Қазақстанда
білім берудің жаңа ... мен ... ... сай ... ... ... ... экологиялық білім беретін оқытушыларға
қамқорлық көрсетуді, жоғары мектепте экологиялық білім мен тәрбие беруді
көздейді. ... ... ... сияқты экологияда біріншіден - таным
шеңберін кеңейтуді, екіншіден – жинақталған білімді қоршаған ортаға ... ... ... ... мәдениеттілікті
қалыптастыруды мақсат тұтады.
Бүгінгі таңдағы жоғары оқу орындарының ... ... беру ... беру ... ... ... ... құқықтық
мәдениетті қалыптастыру жолдарына әліде болса назар аударылмай ... ... ... экологиялық-жастардың құқықтық мәдениетті
қалыптастыру үшін ең алдымен мынандай ... ... алу ... ... ... ... ... білім беру мен тәрбиелеу
контексінде қарастыру; оқу ... ... даму ... ... жолымен
үздіксіз экологиялық білім берудің жүйесін қалыптастыру; экологиялық білім
мазмұнын, яғни сырттан енетін ... ... ... ғана ... ... дамытатын қырынан берілуін көздеу; табиғатты
эстетикалық тәрбие құралы ретінде танытып, адам мен ... ... ... ... ... ... экологиялық
мәдениетті жетілдіріп, қоршаған ортаны қорғауда жоғары ... ... ... ... ... ... ... арқылы
қалыптастыру.
Экологиялық кәсіби білім мен тәрбие беру жоғары білім беру жүйесінің
құрылымына еніп қана ... оның ... ... бірі ... қажет.
Экологиялық кәсіби білім мен тәрбие беруді жоғары білім беру ... ... ... ... жөн. Оларды жүзеге асыру үшін
білім жүйесін тұтасынан және оның жеке кезеңдері мен деңгейлерін кешенді
түрде жетілдіретін ... ... ... ... білім беру мен тәрбие
беру жүйесін қалыптастыру мен жетілдіру үшін теориялық ... ... ... ... ... уақыт талабы. Осыған орай барлық пәндерді
экологияландыру мәселесі де күн тәртібінен түспей отыр. Ал бұл болса кәсіби
білім беру ... ... ... ... ... мәдениетті қалыптастыру жолдарын іздестіруді талап етеді [49, 181-
185].
Экологиялық-құқықтық білім беру саласында ... ... ... ... «экологиялық-құқықтық білім
беру», «экологиялық-құқықтық жауаптылық», «экологиялық-құқықтық сана»
түсініктерінің ғылымда да ... де ... ... ... шығу тегін зерттеу бізге құқықтық білім беру ... ... ... және ол ... құқық саласы мамандары кең
көлемде пайдаланған деп ой тұжырымдауға мүмкіндік береді. «Экология» сөзі
мен ... ... ... ... ... рет 1995 жылы ... ... ... беру» мен «экологиялық-құқықтық сана»
терминдері В.В.Петровтың оқу ... ... ... және оларға
«экологиялық-құқықтық білім беру – қоғам мен табиғаттың өзара ... ... ... ... ... ... ... жүйесің, ал
«экологиялық-құқықтық сана - экологиялық және заң ... ... ... білу және оны дұрыс қолдана білу» деген анықтама
беріледі [50, 272-275].
Жоғары оқу орындарында ... ... ... ... ... ... ... қарқынмен жүргізілді. ... ... ... ... ... оқу
құралдарының санымен дәлелденеді, материалдың көп ... және ... ... ... ... көзқарастары, табиғатты құқықтық қорғау
жүйесінің бағыттары бойынша бірігуі үдерісінің жүруімен сипатталады. ... ... 1976 жылы ... ... құқықтық қорғау» оқу
құралының басылып ... ... ... Бұл оқу құралы экологиялық-құқық
бойынша алғашқы оқу-әдістемелік құрал болып табылды және ... ... ... ... оқу ... ... ... мойындалып, кеңінен
таралды. Бұл оқу құралының ... ... ... ... ... мәселелермен айналысатын оқу орындары мен ғылыми орталықтар- дың
көшбасшылары енді. Осы ... ... ... ... еңбектердің
қатарында «Шығыс Европа елдерінде қоршаған табиғи ортаны құқықтық қорғау»
атты оқу құралы оқшау тұр. Бұл оқу ... ... ... ... ... ... ... Чехия мен Словакия және Югославияның
заңдары ... ... ... ... ... ... ... деп орындалған жұмыстарды жүйеге келтіріп, ... ... ... ... ... ... таңда экологиялық-жастардың құқықтық
мәдениетті қалыптастыру болашақ заңгерлер үшін қоғам тіршілігінің маңызды
элементі болып ... Бұл ... ... ... иелерін табиғатты
қорғау мен экологиялық мәселелердің шешімін табудағы белсенділікті ... ... ... Республикасы Конституциясында кепілдік берілген адам ... ... мен ... ... ... бұзылуын болдырмауға
және құқық тәртібін нығайтуға жәрдемдесу ... ... ... мен
биік адами борышы болып табылады. Осыған ... ... ... заңнама талаптарын дәл және сөзсіз орындауды, адвокаттың мінез-
құлықтық әдептік нормаларын бұзбауды, өзіне заң көмегі үшін жүгінген адамды
заңда ... ... ... және ... ... ... етеді.
Жеке және заңды тұлғаларға білікті заң ... ... ... ... ... ету адвокаттардың кәсіби қызметінің
ірге тасын қалайды.
Адвокат заң көмегін көрсету кезінде мынадай ... ... ... көп ... не уақыт жұмсауды талап ететін кажетті әрекеттер
жасаудан жасқанбай ... пен ... ... бұл осы ... асығыстық жасамай және жеңіл-желпі қарамай, яғни тапсырылған істі
адал, мұқият және білімдардықпен орындап, кеткен ... ... ... көрсетеді;
2) заң мәселелерін қарап жатқан органдар мен лауазымды адамдарға
қатысты өзін ... ... яғни оның ... ... ... өтініші
және басқа да іс-әрекеті мемлекеттік органдардың ... ... ... болуға тиіс;
3) өз кәсіби мінез-құлқын көмек сұрап өтініш жасаған адамның құқықтары
мен заңды мүдделеріне ... ... және ... отырып, істі негізсіз
сөзбұйдаға салуға, заң көмегін көрсетудің заңсыз әдістеріне, алдауға ... егер ... ... ... ... ... ... ол өз мүдделерін
қорғау үшін заңға ... ... мен ... ... ... етсе,
адвокат оған заң көмегін көрсетудін бас тартуға міндетті.
Көмек сұрап өтініш жасаған адамның мүдделеріне адал болу және ... ... ... да болмасын әрекет жасамау, яғни адвокат жүгінушінің
мүддесін қорғаудың барлық заңды құралдар мен ... ... ... да ... соңдай-ақ енді өтініш жасаған адамдардың мүддесіне
қайшы келетін әрекетке жол ... ... ... ... ... ... қабылдаған міндеттемеден жалтармауға тиіс.
Осы қағидалардың бұзылуы кәсіби әдептің бұрмалануы, ал кейбір жағдайда
тәртіптік ... ... әкеп ... ... ... орындамау
болып саналады.
Адвокаттар процестің тең құқықты қатысушысы ретінде өз ... мен ... ... ... ... ... міндетін атқару кезінде:
- қоғам мүддесіне қайшы келмейтін азаматтар мен ұйымдардың құқықтары
мен міндеттерін қорғау ғана ортақ мүддеге сай ... ... ... ... ... және дәл қолдануға;
- заң көмегіне жүгінушіге оның құқықтары мен міндеттерін, ... ... ... түсіндере отырып кеңес беруге;
- өз клиентінің мүдделеріне іш тартуға тиіс
Адвокаттың мінез-құлқы ол заң ... ... ... де, ... де заң мен ... ... сай болуға тиіс.
Жоғарыда аталғандарды қорытындылай келе, қоғамның ... ... ... ... ... ... ... ең
алдымен мемлекеттік билік органдары және меншік аясымен тікелей ... және ... ... мүше ... қолданыстағы
заңнаманың жағдайы елеулі түрде, кей жағдайда тіпті шешуші роль ... мен ... ... белсенділігіне байланысты
болғандықтан үлкен міндет жүктелетіндігін айтқымыз келеді.
3.3 Жастар - қарым-қатынас мәдениетін дамытудың ... ... ... ... ... ... ел, тәуелсіз мемлекетке
айналған кезде қазақ халқы мәдениетінің ... ... ... ... ... қаланды. Білім, ғылым, мәдениет ... ... ... көне ... ... ... ... рухани мұрасын саралау, талдау, оны бүгінгі ұрпақтың рухани
жемісіне, қажеттілігіне ... ... ... ... талабы. Біздің
халқымыз – әсемшіл халық, рухани мәдениет жасауды басты ... ... ... халық. Сол үшін жаңа өмірдің жарқын сипатын, сұлу сымбатын,
жаңа қоғамның моралдық ... ... ... Әлеуметтік, шаруашылық
тіршілігіне сай қазақ руларының әр кезде өзіндік мәдениеті ... ... күй де, жыр да, ән де ... ... болып кеткен.[51, 220]
Осы орайда, Қазақстан үкіметі қабылдаған - ... ... ... ... деп ... ... ... Білім жүйесінің басты міндеттері:
«Қазақстан Республикасына шын берілген, адал патриот ... ... ... ... мәні мен маңызын терең түсінген, халықтық
дәстүрлерді қастерлейті. Халықтар ... ... ... ... ... жеке ... ... мен құқықтарын терең сезінген…
Қазақстанда тіршілік етуші халықтардың негізін қалаушы – ... ... ... ... тілін, тарихын, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпын қадір тұтып,
оны игеруге ... ... ... ... - дей ... ... бүгінгі
таңдағы экономикалық және әлеуметтік дамуы жағдайында, ел өмірінде рухани
байланыстың рөлі арта ... ... жеке ... ... мен ... ... мәдениетін қалыптастырусыз елестету мүмкін емес. Біздің халық
мәдениетінде жаңа құндылықтардың пайда болуы жастардың ұлттық ... ... ... ... ... ... шығармашылығы өскелең
ұрпақты рухани дамытудың, жастардың дүниетанымы мен көркем-эстетикалық
мәдениетін қалыптастырудың аса ... ... ... ... [52, ... ... музыкалық қазынасы үшінші мыңжылдықтың алғашқы
кезеңіне дейін өзінің сан ... ... ... ... ұлы ... ... эстетикалық талғамдарына сәйкес ... ... ... ... Көне ... ... даналығы, ғасырлардың өшпес үні. Теңдесі жоқ
рухани байлығымыз ... ... ... әр ... ... ... тән сұлу да ... әуенімен, қайталанбас ұлттық ерекшеліктерімен,
сан-түрлі колорит-бояуларымен ХХІ ғасырда да өз жалғасын ... ... ... ... ... ... құрастырылған. [53,1 60]
Педагогикалык энциклопедиялық сөздікте: ―Халық педагогикасы дегеніміз
- ұлттар мен ұлыстардың ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерінің, ... ... ... ... озық ... жиынтығы. Халық педагогикасының
негізгі түйіні — еңбек тәрбиесі және өндірістік білім, дағды, шеберліктерді
жас ұрпақтың бойына дарытып, адамгершілік, ... ... ... ... ... ... [54, 91]
Ал академик А.К.Конның басшылығымен 1983 ж. ―Педагогика ... ... ... ... дегеніміз белгілі бір қоғамда ... ... бір ... ... ... адамдар арасында
қалыптасқан коғамдық тәртіптің түрі. Ол әлеуметтік ... әр ... ... ... ... ... ... адамдардың
біркелкі әрекет етуін қалайды. Яғни бір ... ... ... ... ... мен ... жалпыға ортақ болуын, отардың саяси-қоғамдық іс-
әрекетінің және күнделікті тұрмыстағы қарым-катынасында немесе көзқарасында
бірыңғайлылық ... ... ... ... ... бәрі әдет-ғұрыптың,
салттың жиынтық көрінісі болып табылады, - деп ... ... ... ... - ... өмірдегі өсіп жетілген әр
түрлі формасы. Ол адамдардың белгілі бір бағыттағы тұрақты іс- ... ... ... ... ... ... ... түрі,-
деген анықтама берген.[55, 20]
Әр халықтың ұлттық мәдениеті ертеден келе жатқан өзіне тән ... ... ... ... ... жетілетіні белгілі. Олай болса,
ғасырлар сынынан еленіп, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан ... ... ... ... ... ... оның тәлім-
тәрбиелік мол тәжірибесі негізінде жастарды ... ... ... оны ... ... ... жемісін берері сөзсіз.
Халықтың көркем шығармашылығында және ... ... ... ... шындық. Сондықтан да, осы бай тарихын, мәдени құбылыстарының
сан қилы ... ... ... ... ұлттың тәрбие жүйесін
қалыптастыру мүмкін емес. Бүгінгі білім жүйесіндегі өнердің ... ... Ол адам ... ... ... сергек сезімталдықты, әдемілік
пен әсемдікті, ... ... ... болып табылады.
Мәдениет пен өнердің даму ... ... ... ... кешенінде халықтың қоғамдық санасының көркем-бейнелі
көрінісі ретінде, халықтық-музыкалық ... ... ... ... ... ... ... саласының мамандарда қарым-қатынас
мәдениеттілікті қалыптастыру мәселесі, ... ... ... ... мен ... ... тығыз
байланысты. Жеке тұлғаның мәдениетін қалыптастыру және оны дамыту үшін оның
ғылыми әдебиеттерде айтылып жүргендей қайнар ... ... ... ... екені байқалды. Философиялық ұғымда "мәдениет - сана мен
болмыста адамзаттың әлеуметтік мазмұнына ... ... ... ... ... оның таным, қарым-қатынас, іс-әрекет субъектісі ретінде өмір
сүру әдісі; жекелік, шығармашылық, ... ... ... - деп ... Мәдениет компоненті ретінде - білім өз
кезегінде ... ... оның өмір ... ... ... ... ... түсінікте мәдениет рухани өмірдің барлық
формаларын біріктіру деген мағынаны білдіреді.
Мәдениеттің қалыптасуына философ, ғалым зерттеуші ... ... ... Оның ... ... - адамдардың қарым-қатынасы мен бір
кезеңдегі болмысы, санасының, ... ... ... ... ... иесі деп танылатын ... ... оның ... ... Рухани даму негізінде адамдарға қызмет ету, жақсылық жасау,
өзін-өзі тұрақты жетілдіріп ... ... ... ... ... ... жатыр. Сондықтан жоғары мәдениетті мұғалімнің ерекше
сапасы - оның өзін-өзі дамыту қабілеттілігінде жатыр. Оған қолы ... өз ... ... ... ... ... ... алады.
«Мәдениетті адам» ұғымы педагогикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... сыйлау, өз күшіне, өзі сену, жалтақтамау,
сондай-ақ басқалардың пікірін сыйлау секілді ... ... ... деп түсінуге болады. Қоғамдық құбылыс ретінде
мәдениет ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... ... Сол себепті
мәдениетті игеру - өзара бағыттаушы үрдіс. ... ... ... ... ... емес, тұлғамен қарым-қатынас орнату немесе сөйлеу
кезінде беріледі. Мәдениет - ... ... ... ... ... - ... тұлға және тұлғалық қарым-қатынас
субъекті. Мәдениет және іс-әрекет тарихи қалыптасқан қатынас категориясы.
Мәдениет «іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ... ... мен тірегі, ал адам ондағы субъект.
Ғалымдардың пікірінше мәдениет адамның өзгеруі мен шығармашыл тұлға ... ... және т.б.). ... ... ... тұжырымдамасы
көркемдеу эмоциялау тәсілдері мен жолдарын анықтап, саналы да ... ... ... оқыту мен тәрбие беру үрдісін танытады да
тұлғалық іс-әрекетті дамыта отырып, өнердегі шығармашылықтың ... [56, ... ... әр ... ... қоғамдағы ролі арнайы
қарастырылып, олардың өмірдегі өз орнын ... жеке ... ... ... ... ... ... кезден бастап қайтыс
болғанға дейін араластыру арқылы мән берген. Қазақ - ойын-сауықшыл халық.
Ойын - ... ... өмір сүру ... өмір сүру үшін ... қажеттіліктің бірі. Ойын-сауық еңбектің мазмұны мен құралына орай
түрленген, жетілген. Бүгінде қазақтың 100 ден аса ойын ... ... ... ... ... дегенде, ойын-сауық арқылы жасөспіріммен
тәрбиелік жұмысты ... және жас ... ... ... Ойынсыз ұрпақтың кім екенін, халықтың қандай екенін бағалау
екіталай. Ойын-сауық қазақтың әдет-ғұрпына үнемі және ... ... ... өмірдің еркіндігі, кедергісі мен мақсаты анықталынады. Ойын-сауық
- жеке ... даму ... ... ... ... немесе оны
жеңу жолдарын іздестіреді. Шаруашылықтағы қимыл-әрекетті осы биік ... Ойын - адам ... және дене ... ... қарсыласпен
ашық жарыс. Оның мақсаты - жеңіске жету, ойындағы адамның ... ... ... дәлелдеу.
Әлеуметтік қарым-қатынас үрдісінің бірі, жастарға деген қамқорлық.
Оларға тек ... ... - ... ... ... ғана ... еңбекке
баулу – тиянақты кәсіп игеру: атбелгілік, құсбелгілік, мал ... ... ... ... ... ... отбасының иесі болу т.б. өмірлік
қажеттіліктерге ... ... ... сонымен қатар аталған
жағдайдан негізгілерінің бірі жастар ... өз ... реті ... ауыл мен бөтен адамдар арасында да тапқырлығын, ептілігін, күші ... ... ... мен ... ... ... білу. Сол
себебтен, жастар қарым-қатынасын дамытудың үш кезеңі қалыптасса ... ... мен ... ... ... ойын - ... ... ой түйіп, ұтысты жолдарды жадында сақтап үйрену
кезеңінен өтеді. Екіншіден, өз ... және ... ... күту,
жастар ойын-сауықтарына араласу барысында бар мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... өтеді. Үшіншіден, өздігінен топ
бастап, күш-қайратын түрлі сайыстарда, шешендігін айтыстар мен ... ... ... ... ... танытатын, қарым-
қатынас мәдениеттілігін мойындата алады. Жастардың бос уақытта айналысатын
мәдени ... көбі ... ... ... ... ... жарыс-сайысқа негізделеді.
Мәдениеттану саласында ойын теориясын ... ... ... ... ... Оның ойын ... мәдениеттің ойындық
бастауларының генезисі мен мәнін терең және толық талдануының арқасында
қазіргі ... ... ... ойын ... ... бірі болып
отыр. Й.Хейзинга ойынның мәдениет үшін маңыздылығын өзінше ... ... ... ... ... өзі ... бір түрі деп тұжырымдайды.
«Мен үшін басты мәселе мәдениттің басқа да ... ... ... ... анықтау емес, мәселе мәдениеттің ойындық сипатын анықтау еді.
Мен үшін маңыздысы мәдениет пен ойынның ... ... ... ... ... ... ... - деген ұстанымын белгілейді. ... ... ... ... туып ... ... ... ықпал еткені қазақ ... ... ... ... ... анық ... Олай дейтініміз қазақ
халқының тарихи көне жырларының, эпостары мен ... ... ... та, ... өз бойынан халықтың ұлттық ойындарының,
сайыстардың, әдет-ғұрып салттарының алуан түрлерін кездестіреміз. ... ... ... да ... өлең ... ... көрермендер мен
тыңдаушыларға өнерлі өнеге беріп қатты әсер етеді. Ойын – ... ... ... ... Ұлт ойындары, тіл меңгерудің негізгі
құралдарының бірі болып табылады. Ойындарды өткізу ... ... ішкі ... ... ... ... сөз ... әдістерін,
сөйлеу дәстүрлерін, тілдік психологиялық ерекшеліктерін жете түсініп еркін
білуге мүмкіншілік алады. ... ... ... - көппен араласу
психологиясын қалыптастыруға негіз қалайтындығын ... ... ... үш ... тоқталып өтсек. Сейілдік, өнерлік,
еркіндік ойын-сауық түрлері. Сейілдік дегеніміз- көш кезінде, ... ... ... ... шығып бой жазып, сейілдеп жүргенде ойналатын
ойындар. Мысалы Ә.Диваев жазып ... «Қыз ... ... қуу», «Қыз
қуу» т.б. ойындарды жатқызуға болады. Ал өнерлік дегеніміз – өнер жарысын
мақсат тұтатын ойын-сауық түрі. ... ... ... ... ... ... соның үлгісінде өтетін ойын- сауықтың бірі- айтыс осыған
жатады. Олар орындалу ерешеліктері, пішіні ... ... ... салтпен
байланысты айтыстарға (бәдік, жар-жар, қайым айтыс) жақын. Дегенмен, айтыс
ойындарының өзіндік ... де жоқ ... ... ... ... ... ... айту жоқтың қасы, негізінен мәтіні жаттамалы, ... ... ... ... ... ... ойындары суырып-салмалық ақындық
өнерден гөрі, жаттап алған драмалық фольклорға өте жақын. Нағыз ... ... бір түрі – ... Мұны негізінен ән ... ... ... ең бір асыл ойынның бірі. ... ... ал көне ... музыкалық аспапқа сүйеніп ән айту оңай ... ... ... ететін, биік өнер жарысы. Сонымен бірге Алтыбақан басына
тек белгілі таныстар ортасы ған емес, бейтаныс адамдар ... ән ... ... ... ... ... бойжеткен көзіне түсуді
мақсат еткен жігіттер де қатынаса алған. Ал олар өз ортасының өнерін ... ... ... сол ... ... ... арқылы жатталып,
тыңдаушылар арасында тараған. Сонымен ... ... өнер ... ... ете ... ... сахнасы, ән тарату мектебі, жастардың
өнер арқылы табысып, рухани құндылығы арқылы сыңга түсу және қарым-қатынас
мәдениетін ... орта ... Ал ... түрі - ... ... деп аталатын ойын-сауықтар. Бұл ел көзінен тасада бозбалалар мен
бойжеткендердің ... ... ... ... ... ... ойындар
болып табылады. Бұларға «Ақсүйек», «Серек құлақ», «Хан жақсы ма?» т.б. ... ... ... ... ... ... өнерлік ойындар
үлгісі болса келесі тоқталатынымыз бұрын соңды қазақ әдебиетінде кең ... түрі - ... ... ... ... ... ... даралану себебі мазмұны мен құрылымына
еркіндік пен өнерлік ойындар сипатын ... ... ... ... ... ... ... пікірді көне жырлардан табамыз. «Ер Тарғында»: ... ұрыс ... ... ... ... ... ... салды
ойынды», - деген жолдардан табамыз. Мәдени мұра ... ... ... отырған әдебиеттен анықтағанымыз қазақ ... өз ... ... ... өткізгені туралы мәлімет табылды. А. Янушкевич
еңбегінде келтірілген ... ... ... іс-шара үлкен жиындарда
көрсетілген көрінеді. Толыққанды ... ... ... ... ... өткізілу тәртібі, ресми бөлімі, арнайы рәсімдік
амалдары, шарықтау шегі, қорытындылау сәті болған екен. Оның ... ... тән ... ... тұрақты әскері болмаса да,
ерлік пен ептілік, әскери айла білдіре алатын қауқары барын ... ... ... ... ... ... араларында негізгі ерекшелік –
арнайы дайындықты қажет етпейтін, жалпы ережені білу негізінде еркіндік пен
шеберлік ... білу ... ... шығатын қорытынды - қазақ ойыны таным мен ... ... ... ... ... ... ... жасай білетін шығармашылық
қабілеттілікті қажеттілік екені белгілі болып отыр. Ойынды тамашалаушы да,
қатынасушы да осы ... ... ... ... ... әрекетін мәдени-
рухани баю амалына айналдырып отырған. Оны игере алмау - қабілетсіздікті
таныту, мәдени айналым ортасынан тыс ... ... ... ойын - ... ... ... ән-бимен өрнектелген сауық ... ... ... ... ... уақытты, ортаны өз еріктерімен
іріктейді, оны өткізудің рәсім-салтын икемдейді. Осыдан орын мен ... ... ... ... ... ... ... өзара сырласуға және жарысуға мүмкіндік ... ашық ... ... ... лебі ... ән- ... тоғысы
жаңарып жатады. Ойыншылар — көптің көңілін ... ... ... ... ... Ойын үй мен даланың төрінде ... - ... көз ... ... ... тапты. Қазақтың ойын-сауығы
достық пен қонақжайлықтың белгісі және көптің басын біріктірудің кепілдігі,
сүйкімді әнші мен әңгімешілерге ... ... ... сауықта
жалғыздық сезім, арам ниет адамды билей алмады, ... ... ... ... ... ... ... түсіністік және келісімге жол
табу. Ойын - адамның қабілет-қасиетін ширататын, шымырлататын ... ... ... ... ... ... ... адам қабілетінің
құндылығы артады. Ұлттық ойын-сауықтар - ұрпақ пен ... ... ... көрігі, әр перзенттің жүрегіндегі оттығы. Мұндай
өтімді ... ... ... ... қорын, жарқын дүниені
демейтін әдеттің ... ... ... ... ... ... таңдау
қабілетін шыңдайды, ортамен тіл ... ... ... ... етуге, жеңіске жетудің ең тиімді түрлерін қарастыруға,
адамның бойындағы қасиетті әлеуметтік ... және ... ... [57, ... ... таңда Қазақстан Республикасының алдында тұрған басты
мақсат - ... ... ... - ... ... қалпына келтіру, оны
тәуелсіз Қазақстан Республикасының азаматтарының ... ... ... ... ... ... ... сәйкес қоғам мәдениетінің
өркендеуіне жағдай жасап, өркениеттілікке кірігу ... ... ... адамзаттық- мәдени құндылықтарды меңгеруіне жол ашу.
Жалпы тәрбиенiң маңызы - тұлғаны жан-жақты және үйлесiмдi ... ... ... ... ... ... құқықтық
санасы – сан алуан факторлар негiзiнде қалыптасады, яғни әлеуметтiк -
экономикалық, ... ... ... және ... ... бұл, азаматтардың бойындағы құқықтық сананы қалыптастыруға тiкелей
әсер ету мүкiн емес ... сөз ... ... ... сан басқа да
адамгершiлiк сана, дiни сана, ғылыми сана секiлдi рационалды жуйелi ... ... әсер ... ... ... тәрбие – жеке азаматтардың, қоғамдық бiрлестiктердiң,
мемлекеттiң азамат ... заңи ... беру ... заң нормаларын
сақтауды қамтамасыз ететiн позицияны сiңiру ... ... ... ... Құқықтық тәрбиенiң мазмұны азаматтарға құқық пен мемлекет,
заңдылық, тұлғаның құқықтары мен мiндеттерi ... бiлiм ... ... қатар, құқықтық тәрбие адам бойында заң тыңдаушылықты да
қалыптастыруы қажет. Құқықтық тәрбие – ... және көп ... ... ... коптеген құқықтық құндылықтар өз ... ... ала ... адам ... ... да құқықтық емес каналдар арқылы
жеткiзiледi. Алайда ... ... ез ... адамның бойына құқықтық
құндылықтарды жеткiзу үшiн және оларды тәртiп ориентирiне айналдыру үшiн
арнайы ... ... ... ... ... құралдары мен тәсiлдерi ұйымдастырушы
және методологиялық механизм болып табылады, осылардың көмегi ... ... ... ... және жеке санаға өз әсерiн тигiзедi
де субъектiге құқықтық ... мен ... тез ... ... ... механизмiнiң негiзгi элементтерi қандай?
Алдымен ... ... ... ... ... ... ... құқықтық жұмыс жүргiзудiң көптеген шаралары қолданылады: құқықтық
жалпы бiлiм ... ... ... ... ... арқылы құқықты насихаттау,
әртүрлi конституциялық шараларға байланысты құқық тәрбиелiк жұмыс жүргiзу.
Мысалы, референдумдар, сайлаулар және т.б. ... ... бiлiм ... ... ... ... құқытық семинарлар, мектептер. Бұл шаралар
мемлекетпен және қоғамдық бiрлестiктермен ... ... ... түрде
ұйымдастырылуы мүмкiн. Құқықтық тәрбиелiк жұмыстар ... ... ... ... үстелдер», құқық мамандарымен кездесулер,
саяси ... ... ... мәселелерi бойынша пiкiрталастар,
тақырыптық бағдарламалар, мамандармен заң нормаларын ... ... ... қазiргi таңда жалпы құқық тәрбиелiк жұмыстардың жүргiзiлуi
күрт азайып кеттi, ... ... ... ... жерi ... құықтық тәрбиелiк жұмыстар жоқтың қасы. ... ... ... ... ... ... кезiнде немесе қажеттi конституциялық
маңызды шаралар жүргiзу кезiнде жүзеге асырылады. Сонымен ... ... ... ... ... түрлерi жасақталып шығарылды, яғни,
лекциялық насихаттау,құқықтық апталықтар, декадалар, ғылыми практикалық
конференциялар және ... ... ... саласындағы тәрбие жұмысындағы өрескел
жетiспеушiлiк болып жастарға ... ... ... ... ... ... яғни, мектепшiлiк құқықтық олимпиадалардың,
құқық тақырыбында диспуттардың, «жас ... ... ... ... ... мемлекеттiлiктiң жаңа даму сатысы, меншiк ... ... ... ... ... ... тәрбие
нысанының әдеттегi қалыптасқан салттарының өзгеруiн талап етедi. Алайда
бұрынғы қалыптасқан ... жаңа ... сай етiп ... де ... ... ... қойған негiзгi мақсаттардың бiрi болып табылады.
Қылмыстылықтың өршiп, азаматтардың әлеуметтiк қорғалуының деңгейi
төмендеген ... ... ... құқықтарын түсiндiру, олардың
мүмкiндiктердiн айқындаудың маңызы өте зор. Бұл ... өз ... ... адам ... ... азаматтардың жаңа экономикалық
мүмкiндiктерiн айқындауға бағытталған ... ... ... қойылымдар, көрнекi құралдар да өз маңызын жоғалтпақ емес. ... ... ... ... айналысатын көптеген ғалымдар
құқықтық тәрбиенiң маңызы мен мақсаты ... ... ... пiкiрдiң болуын, жоғары құқықтық белсендiлiк ретiнде
қабылдайды.
Құқықтық тәрбиелеуде ең ... ... мына үш ... ... ... ... ... сақтау және заң нормаларын орындау;
- әлеуметтiк белсендi құқықтық тәртiп;
Көптеген ғалымдар адам бойында құқықтық тәрбиелiлiктi қалыптастыру
үшiн осы үш ... ... ... ... ... ... айтады.
Қазақстандық қоғамдағы құқықтық мәдениет деңгейiн қарастыра отырып,
азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын насихаттауға ... ... ... айта кету ... ... ... ... қоғамда
келешектегi даму ориентирiнiң қалыптасу деңгейi өте нашар, ал барлық
мемлекеттiк ... өзi осы ... ... ... ... неге ... ... айқын. Жоқ болып кеткен ... ... ... өзiнiң керi әсерiн көптеп тигiзуде. Осының негiзiнде
мемлекет азаматтарды ... ... ... бiр ... ... ... отыр. Қазiр мемлекет екi парралельдi әлемде қатар өмiр ... ... бiрi – ... ... яғни ... қағаз жүзiнде ғана болуы,
ал екiншiсi – бiздiң қоғамның нақты жағдайы-онда заң да, ... та ... қала ... Бұл құқықты әлеуметтiк ... ... ... ... ... соғады. Бұндай жағдайдың орын алу себебi
– қазақстандық экономика ... және ... ... өмiр ... ... ... ертеңгi күнге деген сенiмсiздiк,үмiтсiздiк
дертi өршiп келедi. Бұның ... ... ... ... ... атап ... жөн: ... қоғамның батыстық сипат алуы
қалыптасқан әлеуметтiк бақылау нолрмаларына түбегейлi ... ... ... ... ... ... келiспейтiндiгi,
қазiргi қоғамдағы құқықтық мәдениет және тәрбие деңгейiн құлдыратуы мүмкiн,
ал аз ғана уақыттан кейiн бұл қылмыспен ... ... де ... соғатындығы рас. Сондықтан бiздiң елiмiз сықылды жас мемлекетке
идеалды содель ойластырып табу керектiгiн атап ... ... Мiне, ... ... ... ... құндылық ретiнде танытуға болады.
Бұл орайда ... ... ... ... ... ... атап айтайық және осы ... ... ... ... үшiн ... ... керек.
Қорытынды
1. Қазіргі заман адамдарға жаңа талаптар қоюымен ерекшеленеді, себебі
Қазақстанның даму ... ... ... ... ... ... өзгерістер
енгізуде. Елеулі өзгерістердің бірі — демократиялық-құқықтық мемлекет құру.
Сол себептен қазіргі заман ... ... ... өз ... ... ... тез ... алатын, өз шешімін қабылдай
алатын азамат болуы тиіс.
Мемлекеттің саясатының негізгі құрамдас бөлігі — адамның ... ... ... ... ... құқықтық мемлекетке
азаматтардың жоғары ... және ... ... ... ... тұра білу қабілеттілігі, мемлекеттің ... өмір сүру ... ... Республикасының әрбір азаматы бойына құқықтық құндылықтарды
сіңіріп, құқықтық сананы қалыптастырумен бағаланады. Қоғам үшін ең қымбат
қазына – ол ... ... ... мен өмірі. Бүгінгі жастар осы қымбат
қазынаны бағалай білуі тиіс. Сол себептен жастардың ... ... ... негізгі мақсаты. Оқушы кезеңінен мемлекет заңдары
мен қоғамда өмір сүру ... ... ... ... ... қоғамдық тәртіпті сақтауға тәрбиелеу – құқықтық тәрбиенің
негізгі мақсаты. Осы сапалар болашақ қоғам ... ... ... мәнін құрайды.
Елбасы Н.Ә.Назарбаев қоғамда жастардың құқықтық ... ... аса ... ... ... деген: «Өркениетті
қоғамда жастардың құқықтық мәдениеті әр адамның жалпы мәдениетінің қажетті
бөлшегі, әрбір ... ... ... ... талап болып табылады.
Тиісті құқық тәртібін орнықтырмайынша, біздің экономиканы реформалауымыз,
қоғам өмірінде демократиялық қалыпты ... ... ... мақсатта мемлекеттік деңгейде маңызды шаралар жүзеге ... бірі ... ... құқықтық мәдениетін қалыптастыруды іске
асыруда нормативтік-құқықтық қамтамасыз ету болды. Мәселен:
- 1989 жылы 20 қарашада БҰҰ Бас ... Бала ... ... ... 1994 жылы ... Республикасында Конвенция
ратификацияланды.
- 2002 жылы 8 тамызда ҚР «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары
туралы» Заңы; 2004 жылы 7 ... ... ... ... ... ... Заңы және осы жылы 9 ... ... ... құқық бұзушылықтардың ... ... ... ... ... алу ... ... Заңы қабылданды.
- Ел Президенті Н.Ә.Назарбаев 2007 жылғы 28 ... ... ... Жолдауында жастардың жастардың құқықтық ... ... атап ... ... ... халықтың жастардың құқықтық
мәдениетінің даму процесінен ажырағысыз. Бұл өз ... ... ... ... ... етеді. Қоғамдық санада құқыққа әлеуметтік ... жеке бас ... ... ... әлеуметтік құндылықтар
ретінде қарау орын алуы тиіс.
Азаматтардың жастардың құқықтық мәдениетінің ... оның ... ... бірі ... ... ... жастардың құқықтық
мәдениетін арттыру, құқықтық санасын дамыту - тәуелсіз, демократиялық және
құқықтық мемлекет құруға ықпал ететін ... ... ... ... ... ... ... арттырмай, әрбір азаматты заңды
аса құрметтеуге тәрбиелемей, оның ережелерін күнделікті өмірге енгізуге
тікелей әрі белсенді қатысу ... ... ... ... ... ... сәтті шешу мүмкін емес.
Жергілікті де, сол сияқты республикалық та деңгейде құқық бұзушылықтың
алдын ... ... ... ... ... және ... да мемлекеттік
органдардың халықпен байланысын ... ... ... құру ... мен оқу орындарында жастардың құқықтық мәдениеттің өзекті
проблемалары бойынша міндетті немесе ... ... ... ... ... ... ... — күрделі психологиялық құбылыс.
Бұл құбылыс қоғамның, ... ... ... ... ... ... адамгершілікті адам тұлғасының сапалық қасиеттерін қалыптастыруға
ықпал ... ... ... бірі - ... ... және ... жоғары деңгейінде болуы.
Сонымен адамның жастардың құқықтық мәдениеті дегеніміз - орынды тәртіп
пен мінез-құлық, жан-жақты құқықтың білімдерімен ... ... ... ... ... ... тәртіп пен мінез-құлықтарды құқықтың мәдениетінің іргетасы деп
қарасақ, ол көркемөнер мәдениетімен қатынастар, сезімдер деңгейінде тікелей
байланысады. Сезімдер ... ... ... ... рөл ... пен өнер бізге көркем бейнелерімен әсер етеді, оларды сезім арқылы
қабылдаймыз. Өнердің көмегімен, әсіресе, ... ... ... ... ... мәдениетінің осы екі деңгейіне көтерілген, яғни құқықтық
білімді меңгерген, ... ... адам ... ... ... әрекеттерден
аулақ болады. Тек қана заңға сәйкес жүру дағдысы пайда болады. Мұны заңға
мойынсүнушылық дейді. Бұл деңгейлік ... ішкі ... күш — ... ... Ұят, ар-ождан және сенімдер адамның мәдениеті тек қана
заңға мойынсұну емес, заңды қорғау үшін ... ... ... ... ... ... ... борышты, жауапкершілікті, заңдылықты,
сезіну - адам тұлғасының жоғарыдан көрінуі. Осыдан келіп ... ... ... ... құрамы екендігін түсіну қиын емес.
2. Қазақ қоғамының ... ... ... ... ... көптеген шығармаларында кеңінен аңғарылады.
Халық шығармашылығында құқықтық құрылымның ішкі ... мен ... ... ... ... жаза кері ... бір ... тәртіп
бұзушылыққа екі рет жаза тартылмайды; жазалау кек алу емес; ... ... ... Түрлі құқықтық құбылыстар, қатынастар, билік пен
басқару институттары, күш пен ... ... пен ... пен ... ... ... ... туралы
қазақ халқының өзінің ойлары мен сенімдері бар.
Қазақ қоғамында кез-келген маңызды ... ... ... ... ... ... Бұл ... әсіресе сот шешімдеріне қатысты
болды. ... аса бай ... және ... ... ... орын алған, онда халықтың саяси-құқықтық
өмірінің түрлі жақтары аса ... ... ... ... ... құқықтық мәдениетін оқып-үйренудегі мақал-мәтелдердің
маңыздылығы оның халықтың өзімен ... Олар ... ... ... мен ... ... қайта барлық қуаныштар мен
мұң, бақытсыздықтардан алшақ емес адамдардан ... ... ... ... ... аясы да ... ... дамыған, өйткені біз бұл жерде
дәстүрлі және жоғары ... ... ... ... ... ... ... көреміз. Дәстүрлі қоғамда екі паралель
құрылым ... ... ... - ... ... және ... ... Жастардың құқықтық мәдениеті көбіне дәстүрлерге негізделген,
құқықтық ... ... ... тұсы деп ... ... ... Бұл ... индивидтердің әлеуметтенуі, тұлғаның жастардың
құқықтық мәдениеті мен құқықтанудың қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... Ол қазақ
ұлтының жүздеген жылдық тарихи дамуында ... ... жол ... ... қарағанда көнгіштік пен ымыраға келуге көп мән
берілген. Тепе-теңдік пен ... ... ... ... ... ... қоғамының тіршілігінде, соның ішінде, ... ... ... ... ... бір ... ... үйлесімді дамуының алғы шарттарының бірін құрайтын ... ... ... ... ... ... ... мемлекет бейнесіндегі көшпенді мемлекеттің ... ... ... көшпенді кезеңдегі қазақ қоғамының жастардың құқықтық
мәдениетінің төмендегі ерекшеліктерін атап ... ... ... ... ... ... басты ерекшелік болып
табылады. Қазақ халқының дәстүрлі құқықтық ... екі ... ... ... (мемлекеттік кеңес деген сияқты) және «Билер кеңесінен»
(тайпалық құрылтай) ... ... ... ... және ... күнгі
президенттік биліктің атқаратын қызметіне тең. Үшінші билік –билер соты.
Билер сотын сайламаған, олар көптің көңілінен өз ... ... ... ... ... ... ие болған, халық таңдаулылары.
Қазақтың дәстүрлі-құқықтық жүйесіндегі билер сотының билігі, ... ... ... ... бір ... ... ... тапты.
Билер қазақ қоғамында ру басы, судья, жергілікті ... ... ... саяси-әлеуметтік, әкімшілік, соттық-құқықтық қызметтерді ... ... ... ... ... болып жатқан дау-дамайларды шешу
болды.
Би атағына ие болу үшін ... ... ... ... туа ... ... қазақтың әдет заңын, салт-дәстүрін бес
саусағындай білетіндігімен, ... ... ... ... ... жақтаушылар болған.
Билер ерте замандарда пайда болып, халқымыздың ұзына бойғы тарихында
белгілі бір даму кезеңдерін басынан кешірді. Олардың ... ... ... ... ... ... ... мен үкімдері қазіргі
ұрпаққа өшпес мұра ретінде жетіп отыр.
Соңғы ... ... ... бас қосуымен билер соты төңірегінде
жалпы мағлұмат беретін шаралар жиі өткізіліп жүр. Оның себебі халыққа ... ... ... ... Билер сотының қайнар көзі бізден бастау
алады екен, ондай болса ол бізге жат ... бар ... ... да дәл ... ... да ... билер сотын қайта
жандандыру керек деп ... ... ... ... өркендеуі, дүниежүзі мемлекеттерінің
алдыңғы қатарында болуы үшін құқықтық білімді, тәрбиені ... ... ... ... уақыт келді. Ол үшін мемлекеттік ... заң ... заң ... ... бағдарламаларды қайта қарап, құқықтық
тәрбиеге басты назар аударылуы қажет.
Жалпы, заман талабына сай келетін ... ... ... мен ... ... мемлекетіміздің өркендеуінің ... ... алғы ... екендігін әрбір азамат білуі тиіс.
Бүгінгі күні заң білімі ... ... ... ... ... ... заң оқу ... жалпы философиялық пәндер емес,
студентті тұлға ... ... ... ... жүргізу керек.
Заңгер-студент философияны оқу барысында қоғамдағы құқықтың шыңайы орнын,
оның басқа әлеуметтік құндылықтарға ... ... ... ... Одан ... ... ... философияның, әлеуметтік және өзге
ғылымдардың ролін түсінуі ... ... заң оқу ... ... ... ал құқық философиясын оқыту қажет.
Шетел тілін білу талабы да маңызды. Заңгерлер үшін арнайы шетел ... ... ... қол жеткізу керек. Қазақстан үшін бұл маңызды,
себебі азаматтардың сыртқыэкономикалық ... ... ... ... құқықтық модельдерді тез тарату үшін де маңызды.
Заңи білім беру реформасы ... ... ұсақ ... ... ... ... ... бөлінетін сағат санын ұлғайту немесе азайту,
сабаққа қатысудың түрлі режимін енгізу т.с.с. Мысалы, 2 курс ... ... ... ... ... ... 1 ... оқытпай, кемінде 1 оқу жылы барысында ... ... ... ... өте ауқымды, әрі әкімшілік құқықтың өзі әкімшілік іс жүргізуді
қоспағанда жалпы және ... ... ... ... ... ... ... оқытатындықтан, әрі әкімшілік іс жүргізуді
қамтығандықтан сағат ... ... ... деп ... ... ... заңгер-ғалымдардың пікірінше, 1-2 курста
оқытылатын жалпы гуманитарлық пәндер ... ... ... (Қазақстан
тарихы, Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы, Шетелдердің
мемлекет және құқық тарихы, Саяси құқықтар мен ілімдер тарихы).
4. ... ... ... өзін ... ... мемлекет ретінде орнықтыруды мақсат етіп отыр. Бұл мақсатты
жүзеге асырудың тетігі жастар екендігі ... ... да ... ... ... ... ... заңдарда, ең алдымен
жастардың құқықтық білімі мен тәрбиесін жетілдіруге бағытталған ... ... ... беру ... жеке ... ... ... жоғары идеялық пен қоғамдық меншікке қатынасты көзқарасты дарытудың
асыл міндеттерін атқарады. Мемлекетіміз ... ... ... беру ... ... ... келеді. Қазақстан заңдарына терең құрмет сезімін
қалыптастыру, оларды сөзсіз сақтау және орындау — ұзақ ... ... ... ... ... ... ... төмендегі, материалдық және
рухани игіліктердің не ... ... ... ... жат ... Сондықтан да әр оқушының санасына ... ... ... қана ... оның ... ... ... айналдыру үшін
күресу құқықтық тәрбиенің міндеті болып табылады.
Сонымен, алынған мәліметтерді негізге ала отырып, ... ... ... оқушылармен жүргізілетін құқықтық тәрбие беру ісінің
шынайылық деңгейін көтеру. Оқушылардың бос уақыттарын ... және ... ... ... ... ... ... заңнаманы жетілдіру. Заңнамалар
жастарды әлеуметтік тұрғыдан қорғап, мүдделерін толығымен қанағаттандыру
керек.
Үшіншіден, ... орта ... ... ... ... құқықтық
білімі мен тәрбиесін жетілдіруге қатысты нақты шаралар болу қажет.
Төртіншіден, жастардың құқықтық мәдениетті ... ... ... ... жүйесіндегі құқықтың тарихи, ... ... ... ... жас және жеке тұлғалық,
психологиялық ерекшеліктері есепке алынуы тиіс.
Бесіншіден, жастардың белсендігін арттыру. Олардың қоғамдық және ... ... ... ... ақпарат құралдарын жұмылдыру қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 жылғы 30 ... ... ... ... 2008 жылғы 29 қарашадағы N 1116
Қаулысымен бекітілген «Құқықтық түсіндіру жұмысы», жастардың құқықтық
мәдениеті деңгейін ... ... ... ... мен ... 2009 - 2011 жылдарға арналған бағдарламасында ерекше
айтылады ... ... ... ... 2002 жылғы 20 қыркүйектегі N 949
Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының Құқықтық саясат
тұжырымдамасында да ... ... ... ... ... 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге
арналған құқықтық саясат тұжырымдамасы туралы ... ... 2009 ... 24 ... N 858 ... ... жұмысы, жастардың құқықтық мәдениетті қалыптастыру,
азаматтарды ... ... мен ... ... ... мәдени саясатының тұжырымдамасы ... ... ... 2014 ... 4 ... № 939 Жарлығы»
қабылданған болатын.
5. Жастардың құқықтық мәдениеті деңгейін одан әрі ... ... ... нысандары мен әдістерін жетілдіру, ... ... мен ... тиімділігін арттыру мақсатында
Қазақстан ... ... 2008 ... 29 ... N 1116
Қаулысымен Құқықтық түсіндіру жұмысы, жастардың құқықтық мәдениеті
деңгейін арттыру, азаматтарды құқықтық ... мен ... ... - 2011 жылдарға арналған бағдарламасы.
6. Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың
«Қазақстан-2050» ... ... ... жаңа саяси
бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауы. 2012 жылғы 14 желтоқсан.
7. Крыгина И.А. ... ... ... ... и ... ... в современном российском ... ... ... наук. Ростов-на-Дону - 1999 г. - с.91.
8. Бейсенова А.У. Право и ... ... ... ... ... и ... личности. –Алма-ата: Наука
(Каз ССР), 1988. –С. 82-83.
9. Лукашева Е.А. ... ... и ... –М.:
Юридическая литература, 1989. Гл.1.
10. Нурпейсов Е.К. Психология правомерного поведения. – Алма-Ата, 1989.
11. Бусурманов С.Д. Социальная активность и ... ... ... ... ... ... дис. ... ... наук. –алма-Ата,
1984.
12. Ибраева А.С., Ибраев Н.С. Теория государства и права: Учебное пособие.
2-е изд. Алматы, Қазақ университеті. 2001. –С.140-141.
13. ... ... ... Қазақстан Республикасындағы адам
құқығы, оқу құралы, Астана, 2008 ж,  9-бет
14. Нерсесянц В.С. Национальная идея ... во ... ... свободы и справедливости: Манифест о цивилизме. –
М.: ... 2001. – ... ... Д. ... ... ... ... ертең. – Алматы, Ғылым,
1999. – C.27.
16. ... И.А. О ... ... – М. – 1993. – ... ... А.Н. Чокан Валиханов о понятии барымты // В кн. ... и ... Сб. ... ... ... со дня рождения Ч. Валиханова. – Алма-Ата, 1998.
–С.139-140.
18. Левшин А.И. ... ... или ... орд ... / Под ... ред. М.К. ... – Алматы, Санат, 1996. –С.374.
19. Культелеев Т.М. Уголовное ... ... ... – Алма-Ата, 1995.
–С.93
20. Шешендік сөздері. – Алматы, 1992. ... ... А.Я. ... ... ... в ... ... –М.-1970.
– Синицын И.Е. Человек и семья в Африке: По материалам обычного права.
–М.: Наука, 1989. –С.22
22. ... ... ... права. Алма-Ата: Наука, 1989. –С.25.
23. Кенжалиев З.Ж. ... ... ... ... ... ... мен ... // ҚР ҒМ-ҒА хабарлары: Қоғамдық-
ғылыми сериясы. – 1996. -№1. С.14-20.
24. Зиманов С., ... Н. ... слов о ... жарғы» // Извести АН
КазССР. ... ... ... С. ... ... и ... ... проблем обычного права
казахов // Проблемы казахского обычного права. –Алма-Ата: Наука, 1989.
–С.27.
26. Артыкбаев Ж. Казахское ... в ХІХ ... ... и ... 1993. ... ... ... обычного права. Алма-Ата: Наука, 1989. –С.25.
28. Сейдімбеков А. Сонар. –Алматы: Жалын, 1989.
29. «Нұрлы жол - ... ... ... ... ... ... Қазақстан халқына Жолдауы, Астана қ., 2014
жылғы 11 ... ... ... «Мемлекет және  құқық теориясың, Алматы,
2007ж, 198 – бет
31. Ғ.Сапарғалиев, А.Ибраева, ... ... ... ... ... 181 – ... Бабаев С., Оңалбек Ж. «Жалпы педагогика», Алматы, 2005ж, 163-бет
33. Ж.Қоянбаев, Р.Қоянбаев «Педагогика», 2-басылым, Алматы, 2002ж, ... ... ... ... ... ... теориясы», Алматы,
2007ж, 197 – бет
35. Ғабитов Т.Х., «Заңгер этикасы», оқу құралы, Алматы, 2006 ж, 19-бет
36. Қ.Жоламан, А.Мұхтарова, А.Тәукелев, ... және ... ... 1999ж, ... ... ... «Мемлекет және  құқық теориясы», Алматы,
2007ж, 175– бет
38. А.Ә.Маханбетова, ... ... ... жастардың
құқықтық мәдениетке тәрбиелеу», Алматы, 2010 ж, 20-бет.
39. Табиғатты пайдалану мен қоршаған ортаны қорғауды болашақ ... ... ... ... ... ... ... және толеранттығы: Халықаралық ғылыми-практикалық
конференция материалдары. Қостанай ... ... ... ... 2008. – Б. 140-144.
40. ( Гольбах П.А. Естественная политика, или ... об ... ... // В кн. ... мировой политической мысли: В 5-ти т.
–Т.1:
41. Зарубежная политическая мысль: истоки и эволюция. –М.: Мысль, М. 1997.
– Т.2 –С. ... ... ... книга афоризмов. Антология афоризмов от царя Соломона
до Станислава Лема / Сост. К. Душенко. Изд. второе, исправленное. ... ...... 2000. –С. ... Зиманов С.З. Быть олицетворением добра и справедливости. ... ... – 2001. - №1 ... ... М.С. Юридическое образование в Республике Казахстан на
современном этапе // Право и государство. 2000. №3. ... ... А.С. ... культура: проблемы теории и практики. – Алматы:
Жеті Жарғы, 2002. –С.307.
46. Қараңыз. Юридическая газета. – ... ... ... ... ... ... базалық пәндердің дидактикалық
байланысы //Білім-образование.№6(42). – Алматы, 2008. Б. 74-76.
48. “Экологиялық құқық” пәнінен ... ... ... ... ... //Ұлт ... – №3.(1) Алматы, 2008. – Б.
114-116. (О. Сыздықовпен авторлық ... ... ... ... ... ... //Еуразия гуманитарлық
институтының хабаршысы. № 4.– ... 2008. ... ... ... ... құқық” пәні негізінде заңгерлерді оқыту мен тәрбиелеудің
мәселелері //"Ізденіс" журналы № 4. – Алматы, 2008. Б. ... ... С. ... ... негіздері. – Алматы: Оқу құралы, 2005-
250б.
52. «Мәдени мұра» Қазақ өнерінің ...... ... ... І ... 2007 – ... ... ұлттық энциклопедиясы. 1-7 том. – Алматы: 2005-300 б.
54. ... С., ... М., ... М. ... ... салт-дәстүрлері. –
Алматы: ―Рауан. 1995- 170 б.
55. Қарамолдаева Г.Ж., ... Ұ.Б. ... ... мұралары
арқылы тұлғаның эстетикалық мәдениетін қалыптастыру. – ... ... 2010 - ... ... Н.К. Мәдени-тынығу жұмысының ұлттық дәстүрлері. – Шымкент:
Оқу құралы. ... ... Н.К. ... ... ұлттық дәстүрлері. – Шымкент:
Оқу құралы. 2009-64-77б.
-----------------------
Қылмыстың жастар ... ... ... құндылық
Мектеп
Баспасөз
Теледидар
Кітапхана
Мектеп тарапынан істеліп жатқан шаралардың нәтижесі төмен
Білім беру саласындағы тәрбие жұмысының ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 119 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Салық механизмі және оның қазіргі кезеңдегі атқаратын қызметтері60 бет
Салықтардың экономикалық-қаржылық негіздері, даму жолдары30 бет
Қазақстан Республикасы аумағындағы ішкі туризмді дамыту84 бет
Қазақстан территориясындағы тарихи-мәдени ескерткіштер63 бет
6-7-жасар балалардың таным белсенділігін дамыту динамикасы, ерекшеліктері8 бет
«Ойын–технологиясы негізінде қолайлы орта туғызу – баланы субъект ретінде дамыту шарты»5 бет
Іскерлік ойындар6 бет
Ас қорыту жүйесінің патологиясы9 бет
Ақпараттық-коммуникативтік технологиялар6 бет
Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану арқылы білім беру деңгейін көтеру11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь