Қауіпті экзогенді процестер

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5

І Оңтүстік Қазақстан облысының физикалық.географиялық сипаттамасы мен оның экзогенді процестердің қалыптасуындағы маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
І.1 Рельефі және геологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
І.2 Климаты мен ішкі сулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
І.3 Топырақ және өсімдік жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25

ІІ Қауіпті экзогенді процестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
ІІ.1 Экзогенді процестер түрлері туралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... . ... .29
ІІ.2 Өзен аңғарларының құрылысы және оларда жүретін экзогенді процестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ..37
ІІ.2.1 Өзен аңғарлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... .37
ІІ.2.2 Өзен жайылымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... .39
ІІ.2.3 Өзен террасалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... .41

ІІІ Экстремалды қауіпті табиғи процестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
ІІІ.1 Селдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... .45
ІІІ.2 Қар көшкіндері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49
ІІІ.3 Сырғымалар мен опырмалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49
ІІІ.4 Су тасқындары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51
ІІІ.5 Шаңды борандар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
ІІІ.6 Сел құбылыстарына қарсы іс . шаралар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... 54

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... 60

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62
Тақырыптың өзектілігі. Көптеген елдердің үкіметтері мен халықаралық ұйымдардың алдын ала сақталуы мен күш салуларына қарамастан экзогенді процестердің, оның ішінде қауіпті де апаттылардың салдарынан үлкен аймақтарда ғана емес, сонымен бірге елді мекендердегі адам мен экономикалық шығындар барған сайын өсуде. Жапония мемлекетінің Хиого провинциясында орналасқан Кобе қаласында 2004 жылы өткен БҰҰ-ның басқаруымен Бас Ассамблеяның қаулысына сәйкес табиғи апаттардың қауіптілігін азайту жөніндегі Дүниежүзілік конференция мемлекеттер мен қауымдастықтар деңгейінде табиғи апаттарға, оның ішінде қауіпті экзогенді процестер де бар, қарсы әрекеттік әлеует құруды көздейтін 2005-2015 жылдарға арналған мағұлымдама мен жақтаулы бағдарлама қабылдады. Бағдарламаға енген басымды бағыттардың ішінде апаттар қауіп-қатерінің факторларын ашу, бағалау және қадағалау мен бұрынғы ескертулерді жақсарту, барлық деңгейлерде оларды зерттеп, апаттарға қарсы әрекеттерге қолайлы жағдайлар мен әлеует жасау үшін білімді, жаңашыл ғылыми негізделген шешімдерді пайдалану аталып өтті.
1. Оңтүстік Қазақстан: Энциклопедия. «Қазақ энциклопедиясының» бас редакциясы. Алматы, 2005. -560 б.
2. Национальный атлас РК. Т: 1, 2, 3. алматы. 2006. 154 с.
3. Семенова М.И. Природа и хозяйство Южно-Казахстанской области. Изд-во АН КазССР, Алматы, 1959. -145 с.
4. Абдулин А.А. Геология и минеральные ресурсы Казахстана. Алматы: Ғылым, 1994. 400 с.
5. Магнитические комплексы Казахстана. В 3 т. Алма-Ата: Наука, 1982-1984. 236 с.
6. Сваричевская З.А. Геоморфология Казахстана и Средней Азии. Л.: Изд-во ЛГУ, 1965. 296 с.
7. Галицкий В.В. Геоморфология // Геология ССР. Т.ХІ. южный Казахстан. М.: Недра, 1971. Кн.2. с. 216-227.
8. Климат Казахстана //Под ред. А.С.Утелиева. Л.: Гидрометеоиздат, 1959, 368с.
9. Северский И.В., Благовещенский В.П. Оценка лавинной опасности горной территории. Алма-Ата: Наука, 1983. 217 с.
10. Казахстан. М.: Наука, 1969. 482 с.
11. Поверхностные воды Южного Казахстана. Л.: Гидрометеоиздат, 1976, 216 с.
12. Чокин Ш.И.Энергетика и водное хозяйство Казахстана. Алма-Ата: Казахстан, 1975. 278 с.
13. Северский И.В., Токмагамбетов Т.Г. Современная деградация оледенения в горах Юго-Восточного Казахстана. // Гидрометеорология и экология. №1. с. 72-86.
14. Соколов А.А. Основы классификации горных и предгорных почв Казахстана. // Изв. МН-АН\PR. Сер. Биол. и мед. 1998. №2. с. 25-34.
15. Медоев Г.Ц., Сарсенов А.С., Медеу А.Р. и др. Рельеф Казахстана. Алма-Ата: Ғылым, 1991. 4.1 168с., 4.2. 176 с.
16. Смоляр В.А., Буров Б.В. и др. Водные ресурсы Казахстана (поверхностные и подземные воды, современное состоние). Алматы: НИЦ «Ғылым», 2002. 596 с.
17. Гельдиева Г.В., Веселова Л.К. Ландшафты Казахстана. Алматы: Ғылым, 1992. 176 с.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................................. 5
І Оңтүстік Қазақстан облысының физикалық-географиялық сипаттамасы мен оның
экзогенді процестердің қалыптасуындағы
маңызы......................................................................
.............................................. ... ... және ... ... ... мен ... ... Топырақ және өсімдік
жамылғысы........................................................... 25
ІІ Қауіпті экзогенді
процестер...................................................................
............29
ІІ.1 Экзогенді ... ... ... ... ... Өзен аңғарларының құрылысы және оларда жүретін экзогенді
процестер.............................................................
......................................... ..37
ІІ.2.1 ... ... ... ... ... ... Экстремалды қауіпті табиғи
процестер....................................................
..45
ІІІ.1
Селдер................................................................
......................................... .....45
ІІІ.2 Қар
көшкіндері............................................................
.....................................49
ІІІ.3 Сырғымалар мен
опырмалар.............................................................
....... .....49
ІІІ.4 Су
тасқындары............................................................
............................... ... ... ... Сел ... ... іс –
шаралар.................................................. ....54
Қорытынды...................................................................
...................................... ....60
Қолданылған әдебиеттер
тізімі......................................................................
. ... ... ... ... ... мен халықаралық
ұйымдардың алдын ала сақталуы мен күш ... ... ... оның ... ... де ... салдарынан үлкен
аймақтарда ғана ... ... ... елді мекендердегі адам мен экономикалық
шығындар барған сайын өсуде. Жапония мемлекетінің Хиого ... Кобе ... 2004 жылы ... ... ... ... қаулысына сәйкес табиғи апаттардың қауіптілігін азайту
жөніндегі ... ... ... мен ... ... апаттарға, оның ішінде қауіпті экзогенді процестер де
бар, ... ... ... ... көздейтін 2005-2015 жылдарға арналған
мағұлымдама мен жақтаулы ... ... ... ... ... ... ... қауіп-қатерінің факторларын ашу, бағалау және
қадағалау мен бұрынғы ескертулерді жақсарту, барлық ... ... ... ... ... ... жағдайлар мен әлеует жасау
үшін білімді, жаңашыл ғылыми негізделген шешімдерді пайдалану ... ... ... және ... ... айтарлықтай орынды апаттарды
алдын-ала зерттеу, оны қадағалау мен олардан сақтандыру шаралары ... ... ... ... мен оның ... ... әлі ... жүргізілмеуі себебінен, әлі күнге дейін облыс аймағы мен елді
мекендерді экзогенді ... оның ... ... ... кең
ауқымды және тиімді енгізуге бөгет жасауда. Осыған байланысты экзогенді
процестерден қорғанудың географиялық астарларын және оны ... ... және ... ... ... ... болып табылады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың ... елді ... ... және ... ... ... оның ... қауіптілерін зерттеу мен олардан қорғанудың тұжырымдамалық –
әдістемелік негіздерін құру болып табылады.
Аталған мақсатты орындау барысында ... ... ... Экзогенді процестердің қалыптасуындағы аумақтың ... ... яғни ... жағдайларының маңызын анықтау;
– Экзогенді процестерге түсінік пен ... ... ... ... ... мен дамуын және қауіптілігін бағалау;
– Экстремалды қауіпті экзогенді ... ... ... анықтау;
– Елді мекендер территориясында жүретін экзогенді процестердің алдын-
алу, олардан қорғануға бағытталған іс-шараларды ... ... ... ... ... ... физикалық – географиялық
жағдайларымен байланыстылығы ғылыми-әдістемелік негізде дәлелденуі;
– Елді мекендер ... ... ... ... ... Қауіпті экзогенді процестердің қоршаған ортаға, инфрақұрылымға және
адамға тигізген кері әсерінің көлемді екенін бағалау мен анықтау;
– Экзогенді процестердің ... мен ... ... ... тұрғыда негізделіп тұжырымдау болып табылады.
Жұмыстың практикалық маңызы. Аталған зерттеулер енді-енді ... ... оның ... ... ... Дипломдық жұмысты орындау
барысында жүргізілген ... ... ... ... ... құратын сәулет басқармасына, көшелер мен ... ... ... ... іске ... ... мекемелерге, қаланың
экологиялық жағдайын қадағалайтын облыстық ... ... ... ... және іске ... іс-шараларға теориялық
және ақпараттық негіз бола алады және пайдаланады.
Жұмысты жазуда қолданылған материалдар. Жұмысты орындау үшін ... ... ... ... ... интернет ресурстар),
Казгидрометтің, «Қазселденқорғау» ББ-ның деректері, ҚР БҒМ ГИ-ның ... ... ... ... жеке зерттеулер материалдары
пайдаланылды.
Жұмыстың құрылымы мен қысқаша сипаттамасы. Дипломдық жұмыс кіріспеден,
үш ... және ... ... ... ... 66 ... ... карталармен, кестелермен безендірілген.
Кіріспеде жұмыстың өзектілігі, алға ... ... мен ... практикалық маңызы айтылған.
Бірінші тарауда Оңтүстік Қазақстан облысының табиғат жағдайлары
баяндалып, олардың ... ... оның ... қауіптілерінің
қалыптасуындағы маңызы ғылыми тұрғыдан негізделеді.
Екінші тарауда экзогенді процестерге жалпы сипаттама беріледі. Ары
қарай олардың ... ... ... ... ... деп апатты
экзогенді процестер баяндалып, олар туралы толық мәлімет беріледі. Осы
тарауда ... ... ... ... мен ... ... іске асырылатын іс-шаралар әлеуеті қарастырылады.
Қорытындыда алынған нәтижелер келтірілген.
І Оңтүстік Қазақстан облысының физикалық-географиялық сипаттамасы мен ... ... ... ... ... және ... құрылысы
Батыс Тянь-Шань Қазақстан жерінде Қырғыз Алатауынан басталады. Жер
бедері ... ... ... ... ... ... ... жағында
орналасқан. Жалпы ұзындығы 375 км, ең биік шыңы – Батыс Алемендин (4875 ... ... ... ... орналасқан Талас Алатауы, Түркістан,
Қаратау, Өгем, Піскем, Шатқал жоталары ... Енді осы ... ... жеке ... ... берелік.
Талас Алатауы – Тянь-Шаньның батыс сілеміндегі жота. Орташа биіктігі
4000 м, (4488 м, Қырғыз ... ... ... ... ... Талас Алатауының Қазақстан ... ... ...... ... Кіші Ақсу ... Оңтүстік беткейі қатты тілімденген;
терең шатқалды өзен аңғарлары көп. Олардан ... ... ... тағы басқа өзендер бастау алады. Батысында Ақсу-Жабағылы қорығы
орналасқан. Етегінде дала ... ... ... ... тау ... ... арша, одан жоғарыда субальпі, альпі шалғыны өседі. [1, 2,
3] (1 сурет)
Қаратау – ... тау ... ... 420 ... ... ... ... Жамбыл және Қызылорда облыстары аумағында
жатыр. Оңтүстік батыста ... және ... ... ... солтүстік-
батыс бағытта аласарып, Сарысу өзені мен Шу жазығымен шектеседі. Қаратау,
Шу-Талас және Сырдария өзен алыптарының су ... ... Ең енді ... ... 60-80 км. ... ... 1800 м, ең биік жері – ... жылқы, 2176 м) тауы Таукент кентіне жақын ... ...... ... ... ... және Боралдай жоталарынан тұрады. Жоталар бір-
бірінен тауаралық ойыстармен бөлінген. ... тау ... ... ... ... ... тік ... Геологиялық құрылымы Шығыс
қаратау иротерезойдың тақтатас пен құмтастарынан, Батыс Қаратау карбонның
әктас, құмтас, конгломерат тастарынан, тау аралық ... ... ... ... тұрады. Жергілікті жер бедері құрғақ климат әсерінен
қалыптасқан. Қаңтардың орташа ... – 10° С, ... Жазы ... әрі құрғақ, шілденің орташа температурасы 22-26° С. Жауын-
шашынның жылдық ... ... тау ... 200-400 мм, тауда 400-600 мм.
Беткей топырағы қоңыр, қызғылт қоңыр. Өсімдігінен селеу, көде, боз, тағы
басқа ... ... ... 35-40% ... болатын тау сағызы тек
Қаратау өңірінде кездеседі. Өзен бойларында тоғайлар өседі. Қаратау ... ... ... ... ... тағы ... ... мекендейді.
Жер асты гидрокарбонатты. Кальцийлі су қоры мол. 400-500 метрлік тереңдікті
алып жатыр. Пайдалы қазбаға бай ... ... ірі ... ... Байжансай, т.б.) кен
1 сурет Оңтүстік Қазақстан облысының физикалық карта
орындары шоғырланған. Құрылыс материалдарынан – гипс, ... ... ... ... [4, ...... тау ... батысындағы тау жотасы. Солтүстік-
шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 110 км-ге созылған, енді жері 30 км-дей. Ең
биік жері – ... шыңы (4299 м). ... ... әктас, құмтас
жыныстарынан түзілген. ... ... ... ... тіреледі. Жер бедері әртүрлі; төменгі шекарасы шалғындық
жазықтар. Жазық жайлауларында ... ... мол. Биік ... ... жатыр. Қазығұрт, Төлеби аудандары аумағына Өгем жотасының
солтүстігі мен оңтүстік-батысы кіреді. Құмкезең, ... ... ... ... ... ... ... Тұрнақбел, Майдантал
асуларынан тұрады. Өгемнің Талас Алатауымен қиылысқан жерінде Ақсу-Жабағылы
қорығы орналасқан. Тау мұздықтарынан Өгем, ... ... ... ... ... ... өзендері бастау алады. Таудың
қоңыр, альпілік шалғынды топырағында, тау ... әр ... ... ... жеміс ағаштары, биіктік белдеуінде аршаның түрлері, субальпі,
альпі ... ... [6, 7, 8, ... Тянь-Шаньның геологиялық құрылымына келетін болсақ, ... ... ... және ... ... ... ... әктас, құмтас конгломираттарынан және девонның жанартау
тектес тау ... ... ... ... полезой қатпарлы іргетасы,
пермь дәуірінде қалыптасқан интрузиялық және жанартаулық, сондай-ақ
платформалық ...... ... тау ... ... ... аумағындағы гидрографиялық желінің жиелігі біркелкі
емес. Өзендер негізінен аймақтың ... ... ... ... ... республикадан тыс жердегі Орталық Тянь-Шань тауларынан бастау алып,
негізінен, қар және мұз суларымен толығып отырады. Сырдария ... ... бірі – Арыс ... ... Алатауы мен Өгем тау ... ... ... жотасының оңтүстік беткейлерінен бастау
алатын Байылдыр, Хантағы, Иқансу, Көкқиясай өзендері Қарашық, ... ... ... ... геологиялық құрылысына шығу тегімен жасы әртүрлі жыныстар
кешені – протереозойдан ... ... ... ... ... [10-
12]
Қарастырып отырған аумақ ... ... ... ... алуандылығымен сипатталады,
сондай-ақ құрылымдық-тектоникалық жағдайының күрделілігімен ... ... ... ... шөгінділері Үлкен Қаратау жотасының
солтүстік–шығыс баурайында ... және ... мен ... ... ... Қайнар қабатының құрамына қышқыл құрамды (кварц порфирлері,
альбитофиралар, кератофиралар), орта және негізгі құрамды эффузивиттер
(диабаздар, ... ... ... туфтары, жылу туфтары,
туфогендік конгломераттар, сланец кіреді.
Бақырлы қабаты қайнар қабатының үстінде жатыр. Бұл қабат ... ... 2 ... ... ... ... –доломиттік және
жоғарғы массивті доломиттер мен ... ... ... ... ... ... 2600 м.
Палеозой тобы
Полеозой тобының шөгінділері кембрийге дейінгімен салыстырғанда
кеңірек ... әрі ... ... көзге түседі.
Кембрий жүйесі
Кембрий шөгінділері Үлкен және Кіші Қаратауда кең таралған. Олар ірі
антиклиникальдердің ядросында байқалады. ... үш ... ... орта және ... ... ... шекара шартты түрде
жүргізілген.
Төменгі бөлім (t1)
Төменгі кембрий шөгінділері осьтік бөлікте байқалады. ... ... ... ... ... ... ... олар
жоғары қарай құмды, сазды және кремнийлі сланецпен алмасады. ... ... ... ... қалыңдығы 1000 м жетеді. [13]
Кіші Қаратауда төменгі кембрий шөгінділері ... ... және ... ... ... ... мен ... қабаты кездеседі). Жалпы қалыңдығы 3500 м жуық. Орта және
жоғарғы бөлімдер (t2-3)
Үлкен Қаратаудағы орта және ... ... ... ... ... құмдақтардан басталады (қалыңдығы 20-350 м), ол жоғары
қарай құрамында ванадий мен фосфор, сланецтер, ... бар ... ... сланецтер қабатымен алмасады. Қабатты филлит тәріздес сланецтер,
алевролиттер, ізбестер мен ... ... ... жыныстар аяқтайды.
Кіші Қаратауда орта – жоғары кембрий шөгінділеріне доломиттердің,
кремнийлі фосфориттердің және ізбестердің ... ... 3000 м ... жатады. [14]
Ордовик жүйесі
Ордовик шөгінділері Үлкен және Кіші Қаратауда кең ... және орта ... ... ... – орта ... ... ... кварцтық – хлориттік – ... ... ... ... ... ... Одан жоғарыда қоңыр яшмалар мен ялима тәріздес
ала – құла ... ... ... ... сланецтер жатыр, олар
филлиттік, кварц – серициттік сланецтермен алмасады. Қабаттың қалыңдығы
1000мжетеді. [15]
Орта және жоғары ... ... ... ... ... Қаратау жотасының оңтүстік–шығыс
бөлігінен байқалады. Қалың алевритті – құмдақ қабатпен, кварц–шпатты жасыл
– сұр ... ... ... ... 1000 ... ... (РZ2)
Девон жүйесі
Орта (живет қабаты) және жоғарғы (франклин қабаты) бөлімдер.
Орта және ... ... ... ... ... ... кең
тараған және туфогендік материалды конгломераттар мен ... ... ... ... 200 м ... ... ... шөгінділері (фамен қабаты) Үлкен Қаратау жотасының
оңтүстік – батыс бөлігінде және Өгем ... ... ... олар ... салмақты қара ізбес түрінде ... ... 690-885 ... ... ... жүйесі
Төменгі бөлім (Турней қабаты)
Шөгінділер Қаратау оңтүстік – батысында, Боралдай және ... ... ... ... ... ... ... және
алевролиттер түрінде кездеседі. Шөгінді қабаты 825-2825 м шамасында.
Визей ... ... ... Кіші ... және Арыс ... ... ... Шөгінділер ізбес, мергель, құмдақ түрінде көрінеді.
Қалыңдығы 700-1450 м ... ... ... ... ... Өгем ... солтүстік – батыс баурайында
таралған және ізбес, құмдақ, алевролит ... ... ... 100 ... бөлім
Кіші Қаратау жотасының солтүстік – шығыс бөлігінде кездеседі.
Жыныстары ... ... және ... гипсті саздан тұрады.
Шөгінділердің ... 500 м ... ... ... ... ... ... Ленгір көмір кенішінен
оңтүстікке қарай ... ... ... конгломераттардан,
құмдақтардан, альбитофирлердің қабатшасы бар порфиттерден ... ... м ... ... тобы ... жүйесі
Төменгі бөлім
Ерте Юра шөгінділері Кіші және кен Қаратау арасында таралған және сұр,
жақсы жылтыраған ізбестен, кварц ... мен ... ... ... қалыңдығы 700-800м.
Бөлінбеген юра шөгінділері
Келтемашат және Ленгір көмір ... ... жер ... ... Конгломераттармен, көмірлі сланецтермен, құмдақты саздармен
берілген. Қалыңдығы 200 м ... ... ... ... ... ... жотасында, Үлкен және Кіші Қаратау
жоталарының арасындағы депрессияда кездеседі. Ізбес пен ... ... ... және ... ... ... ... 25-130 м
аралығында. [16]
Төменгі және жоғарғы бөлімдер (сеноман қабаты)
Бұл жастың шөгінділері сипатталып отырған аумақтың ...... ... онда олар ... саз ... ... 120 м.
Жоғары бөлім
Жоғары бор шөгінділері кең тараған. Олар ... ...... ... ... ... ... және үш қабаттан тұрады.
Турон қабаты
Шөгінділер құмдақ, саз, мергель, гравелит және құм ... ... ... 150-300 м ... ... ... қызыл құмдақтан, алевролиттерден, саздан, аргиллиттен және
гравелиттен тұрады. Қалыңдығы 350 м дейін.
Сенон қабаты
Шөгінділер құмдақ, құм және саз түрінде ... ... ... м-ге ... өзгереді.
Бөлінбеген бор шөгінділері
Қаржантау жотасының солтүстік баурайында таралған және ... 230 ... ... ... ... құм және саз қабатынан тұрады.
Кайнозой тобы
Палеоген жүйесі
Палеоцен
Палеоцен шөгінділері Қаратау жотасының оңтүстік – батыс баурайында
көрінеді және сұр – ... ... саз және ашық сары ... ... ... ... 15-20 ... Қаратаудың оңтүстік – батыс және ...... ... ... және ... құмдақ пен доломиттердің
қабатшасы бар аркозды құмдармен ... ... ... 430 м-ге
дейін ауытқиды.
Олигоцен
Олигоцен шөгінділері екі кіші топтан тұрады.
Төменгі олигоцен
Қаратаудың оңтүстік – батыс бөліктерінің бойында ... ... ... ... ... 50 ... ... Қаратау жотасының оңтүстік – батыс және солтүстік –шығыс
етегін бойлай ... және сары ... ... бар ... саз ... ... 160-200 ... бөлінбеген шөгінділері
Өгем жотасының солтүстік баурайында таралған және әртүрлі түйіршікті
ашық – сұр ... ... ... ... саз ... кездеседі. Жалпы
қалыңдығы 50 м дейін.
Неоген жүйесі
Жоғарғы олигоцен және миоцен
Олигоцен – миоцен ... ... ... Чуль ауданында
байқалады. Қоңыр және қызыл саз, құмдақ қабатшасы бар ... ... ... ... Қалыңдығы 160-200 м.
Плиоцен – ежелгі төрттік дәуір шөгінділері
Бұл шөгінділері кең таралған. Қаратау етегінде жекелеген ... ... және ірі ... тасты конгломераттармен, ... ... ... 180 м ... ... ... – төрттік дәуір шөгінділері
Орта – төрттік дәуір пролювиальдық және гравитациялық шөгінділері.
Тау өзендерінің аңғарларында кездеседі. Малта және ... ... ... Қалыңдығы 20 м дейін.
Орта төрттік дәуір аллювиальдылық – пролювиальдық шөгінділері
Ташкент маңындағы Чуль ауданында ... онда лесс ... ... таралған. Қалыңдығы 70 м дейін.
Орта – жоғарғы төрттік ... ... ... ... етегіндегі жазықта кең тараған. Малта тастар, құм
қабатшасы бар саздақ түрінде кездеседі. Қалыңдығы 127 м.
Жоғарғы төрттік дәуір аллювиальдық шөгінділері
Ташкент ... Чуль ... ... және Арыс станциясының
солтүстік – батысына қарай байқалады. Лесс ... ... ... 15 м ... ... ... ... Ақсу, Бадам, т.б. өзендердің аңғарларында жиналған, мұнда
олардан жайылмалар мен бірінші ... ... ... ... ... олар ... тасты қиыршықтан, әртүрлі түйіршікті құм мен
саздақтан тұрады. Қалыңдығы 0,5-16 ... ... ... ... ... жыныстар кең таралған. Олардың
ішінде жасы бойынша бірнеше топ бөліп көрсетіледі.
Кембрийге дейінгі интрузиялар
Қаратау жотасының батысында орын ... ... олар ... және ... ... ... Биотитті гранит, гранодиорит, ... ... ... ... ... ... және Кіші Қаратаудың оңтүстік – шығыс бөлігінде, Бурунчад
тауында ... ... ... ... ... ... диорит сияқты қышқыл және сілтілі жыныстардан қалыптасқан.
Жоғарғы палеозой интрузиялары.
Өгем жотасында ауқымды ... алып ... және ... ... ... ... және ... түрінде кездеседі. Құрамына және
биіктікте орналасуына қарай жоғары аталған шөгінділер үшін ... ... тән. ... ... қар ... сел ... мен ... шөгінділері үшін карстар, ... ... ... мен ... ... шөгінділері жыра және арна эрозиясының қалыптасу ... ... ... мен ішкі ... ... облысының климатында тым континеттік құбылыстар
басым ... Жер ... ... ылғал мөлшері ауаға булану және
топыраққа сіңу мөлшерінен кем. Әсіресе солтүстік ... ... ... Қаңтар айының орташа температурасы солтүстігінде – ... – 2°С. Қысы ... қар ... жұқа және ... ... құбылысы жиі байқалады. Шілде айының орташа температурасы +22°С
+29°С. Жазы ыстық қуаң келеді. Жауын-шашынның ... ... ... ... ... ... сайын бұл мөлшер кемиді 100-120 мм дейін түседі,
таулы аймақтарда 800-1000 мм-ге көбейеді. Өніп-өсу кезеңі 215-265 ... ... ... ... субтропикалық және қоңыржай климаттық
белдеулерде жатыр.(1 ... ... ... ... В.М.Четыркин (1960ж.),
Л.Н.Бабушкин (1961-1964жж.), Н.А.Когай (1969ж.) бұл ... ... ... ... ... және А.Н. Розанов (1938ж.)
«субтропикалық ... деп ... ... ... ... ... жотасындағы екі бағытта желдер
соғады, біріншісі солтүстікке қарай, екіншісі оңтүстікке ... ... ... ... ... ... жылдық желдің жылдамдығы 2-
4 м/сек. құрайды. Кейбір кезде суық ауа массаларының әсерінен қатты желдер
байқалады. 1951 жылы ... ... ... желдердің соғуы Түлкібас
ауданында байқалған, оның жылдамдығы 28 ... ... ... ... ... ... бағытына ұқсас болып
келеді. Түлкібас ауданының Боралдай тауымен батыс ... ... ... желдер соғады. Олардың қайталануы қыста 47%-ды құраса, ал
жазда 54-60%-ға жетеді. Блинков ауданында жылдың барлық уақытында оңтүстік
шығыс ... ... Олар ... ... ... ... негізгі элементтері бойынша облыстың климаттық
көрсеткіштері (метеобекет мәліметі бойынша) [8].
| ... ... ... ... ... |аллювиальді |сілемі (ОҚО |
| ... (ОҚО ... (ОҚО ... ... ... |ы) |
| ... ... ... |
|1 |2 |3 |4 ... ... температура |+9,40 |+13,70 |+9,50 ... ... |–5,90 |–1,00 |–1,50 ... | | | ... ... |+ 24,30 |+ 27,80 |+ 25,80 ... | | | ... оң температурасының|36000 – 38000 |44000 жоғары |40000 – 42000 ... (100 тан ... | | | ... ... ... |176 күн |215 күн |199 күн ... ... ... |180-190 күн |220-225 күн |200-205 күн ... |173 мм |282 мм |714 мм ... ... | | | ... жоғары |250 мм |317 мм |860 мм ... | | | ... ... |140 мм |230 мм |410 мм ... | | | ... ... ... ... ... ... | | | ... ... жылдық |4,0-4,5 ... |2,0-3,0 ... ... | | | |
2 ... ... ... ... ішкі сулары карта - сызбасы
аңғарларына қарай бағытталып, Өгем жотасының ... ... ... ... ... ... күннің қысқаруына байланысты, жазықты
аймақтарда желдің соғуы қысқарады да, ал таулы ... ... ... райы ... ... ... ... +4°С, сәуір айларында екі есе +8°С
жетеді. Өгем ... ... жылы ... ... ... ... 1/3 бөлігін таулы жоталы, ал оңтүстік батыс бөлігі ғана ашық ... ауа райы ... ... ... көп, бұлтты, найзағайлы
күндер көп. Орташа айлық температурасы қыста қаңтар айында -15 С -20°С. Бір
жылда ауданда 37 күн ... ... ерте ... ... ... орташа
температурасы +5°С, сәуір айларында орташа температура +10°С. Жазы ыстық 4-
5 айға ... ... ... ең ... күндері +30°С +35°С ... ... ... түсуі 8 мм жетеді. Жазықты жерлері 3 ... ... ... алып ... көлемі 5 мың км2. Климаты ыстық, ... ... ... ... ... ... ... батысында Қазығұрт
тауымен, шығысында Қаржантау алып ... ... ... ... Өгем ... ... оңтүстік батыс циклондар әсер етеді. Қысқы
күндері 52 ... 82 ... ... Ең суық айлардың орташа температурасы
-2,5°С-ден -4,5°С-ге дейін. Көктем ерте шығады. ... ... ... +12° С +14°С, ... одан да ... ... ... +7°С +9°С. Келес
аңғары мұхит деңгейінен жоғары болғандықтан жазы ... Өгем ... ... айының орташа температурасы +24,5°С-ден 30°С-ге дейін.
Жауын-шашынның түсуі ... Ең ... ай бұл ... ... ... ауданының алып жатқан жер көлемі 8 мың км2. Климаты ыстық,
қуаңшылықты. Аудан Арыс өзенінің ... ... ... ... ... ... және ... шығысында Талас Алатауымен, Өгем
тауларымен, оңтүстігінде Қазығұрт тауы алып ... Ең суық ... ... ... ... ... Ең суық айы ... орташа
температура -30°С -34°С. ... ... ... ... ... орташа
жылдамдығы көп емес, бірақ қатты желдер басым. Бұл ауданда Түлкібас ауданы
сияқты шығыс-оңтүстік шығыс бағыттағы желдер ... ... ... ... ... ... 14 күндік бұрқасын күнге айналады.
Сәуір айы 1 жылда 16-17% ... ... Жазы ... аудандар сияқты
ыстық, шілде айының орташа температурасы +25°С +30°С, ыстық күндері 102-105
күнге созылады. ... ... және ... ... ... соғады. Батыс
ауданда шығыс желдері басым. Күзде ауа-райы суытады. Жауын-шашының мөлшері
400-700 мм, ал ... ... 1000 ... 1200 мм. Батыс Қаратау ауданы
алып жатқан ауданы 13 мың км2. Климаты қуаңшылықты, көктемде ... ... ... ... Қаратау жотасының беткейін алып жатыр.
Бұл аймақтағы желдің жылдамдығы 20 м/сек., 1 ... ... ... 4
м/сек. осындай желді күндер 25-26 күнге ... Қысы ... ... ... ауа температурасы -17°С -22°С-ге ... ... ... -17°С, ... ... -18°С. ... ауа райы ыстық, басқа
аудандарға қарағанда жылы. Орташа температура шілде ... ... ... 95-155 күнге дейін созылады. 1 жылда жауын-шашынның түсуі 300-480
мм. ең құрғақ ай – ... ... ауа райы тез ... континентальды. Ауа-райына
өте мол ықпал жасап, әсер ететін, оны ... ... күш ... ... ... оның аса мол ... Тау ... алыс жерлерде ауа-райы
жылы, құрғақ аңызақтылау болып келеді. Ал, тау ... ... ... ... әрі қоңыржай. Мұндағы қыс көбінесе бірқалыпты, тек қаңтар
айы суық, әрі ... ... ... ... ... ... өте сирек және
тұрақты емес. Борандар аз, қар аса ... ... ... мұнда қыс ұзақтау
созылады, шамамен 5-6 ай. Аудан көлемінде желдің тұру ... ... ... қарай тұрады.
Таулы аймақтың бір ерекшелігі биіктігі мұхит деңгейінен 4000 ... ... ... ... биік ... заңы орын ... яғни тау ... сайын ылғал көбейіп, ауа райы
суыта түседі. Міне осыған байланысты таудың төменгі етегіндегі шөлді-дала
белдеуінен (теңіз ... ... ... биік 3500-4000м деңгейіне
дейін бірнеше ... ... ... ... ... топырақ,
өсімдік жамылғылары да, жануарлар дүниесі де әр алуан болып ... ... ... ... белдемдік заңы байқалатын сонау терістік
тундрадан оңтүстіктегі шөл зоналарына дейін ... ... ... ... ... ... ... тау етегінен биік шындарына ... ... ... ... ... белдемдер кездеседі.
Батыс Тянь-Шань тауларының жоталарынан бастау алатын өзендерге ... ... ... (2 ... – Орта ... ұзын өзен. Қарадария мен Нарын өзенінің
Ферғана қазан-шұңқырының шығыс ... ... ... ... Арал ... құяды. Нарын өзенінен 2212 шақырым, Қарадариядан
3019 шақырым. Су жинау алабы 219 мың шаршы ... ... ... ... тұрақты салалары жоқ. Ертеректе Сырдария
өзеніне Қазансай, ... ... ... ... ... және т.б. шағын өзендер құйған. Ал ... ... суы ... ... ... бұл өзендердің ешқайсысы Сырдарияға
қазір құймайды. Бұл өзен Ферғана ... ағып ... ... жазықтықтың
оң жағынан Ахонгорон, Шыршық, Келес және басқа шағын өзендер келіп ... ... ... ... ... ... және мұздықтармен
қоректенеді. Сондықтан өзен суының ең мол ... ... ... ... су ... ең төмен болатын кезеңі қыс айлары. Орташа көп жылдық
су шығыны секундына 583 ... ... mах = 1262 ... ... min = 336 ... Сырдария өзенінің суы егіндікті суаруға пайдаланатындықтан кей
жылдары Арал ... ... аз ... ғана ... құяды. Сырдария суының әр
текше метрінде орташа есеппен 2170 ... лай ... ... ... ... ... ... аз. Шардара су қоймасының салынуына
байланысты ... ... өзен ... ... ... ... ... су жіберудің ең аз мөлшері қыс айларында 50 текше
метр секундты құрайды. Бұл су шығынының ең жоғарғы ... ... ... ... ... ... институтының
лабороториялық зерттеулерінің мәліметтері бойынша Шардара су ... ... ... ... дейінгі аралықта өзен суының минералдылығы 1
грамм литрден аспайды, ал ағыс ... ... ол ... да ... ауданында судың минералдылығы 1,6 грамм литрге жетеді. Оңтүстік
Қазақстан көлемінде ... ... ең ... ... Арыс өзені болып
саналады.
Арыс – Оңтүстік Қазақстан ... ... ... оң ... 378 ... су ... алабы 14900 шаршы шақырым. Арысқа 91 сала
құяды. Ірілері Боралдай, Бадам, Машат, Ақсу өзендері. Арыс ... ... ... ... ... ... көлінен басталады. Тау
арасына шықаннан кейін жазықтықпен ағады да, арнасы кеңейеді. Қар ... ... ... ... ... наурыздың бас кезінде мұзы
ериді. Орташа су шығыны 46,1 текше ... ... ... ... және т.б. ... ... Арыс ... және оның салалары
егіншілікті, бау-бақшаны суаруға, шабындық пен мал ... ... Арыс ... ... ... су ... ... мен
каналдар бар.
1961 жылы Арыс – Түркістан каналы пайдаланылуға берілгеннен кейін су
шығыны 31 ... ... ... ... Өзен суы ... 1 грамм метрге дейін. Оңтүстік Қазақстан облысының солтүстік
бөлігіндегі ірі өзендер Шу мен ... ... ... ... Қырғызстан
Республикасымен Жамбыл облысы аймағында өзен ағысын реттеу ... ... салу ... ... ... ... облысына әр жыл
сайын су аз мөлшерде келуде. Ол өз ... ... ... ... өнімдерінің суарылуын қысқартады. Айтып өткен өзендерден ... ... ... ... су көздері ағады. Жиделі, ... ... ... ... ... және т.б. ... шыға берісінде,
төбенің борпылдақ шөгінділерінде, өзеннің ағып шығу ағысы едәуір көлемін
жоғалтады ... ал ... ... ... ... ... ... шабу
үшін жайылмалы суғаруға таралады. Кейбір өзендердің ... ... да ... ... ... ... және басқа бөгеттер сияқты.
Облыстың ... ... ... ...... өзен ... табылады.
Өзеннің жалпы ұзындығы 220 шақырым. Су жинау алабы 2,2 мың ... ... су ... ... ... ... баурайымен Қаржантау жотасының
солтүстік батыс пен батыс баурайларында орналасқан. Өзеннің негізгі қорегі
аімосфералық ... ... ... аз ... жер асты ... ... геологиялық құрылымы жағынан Қаратау тау ... ... ... ... ... ... және шығысын Қызылқұм ойпаты
алып жатыр. Бұл ... ... ... ... ... ... және бор жастағы су өткізгіш ... ... ... ... ... ... кешендерден тұрады. Өзеннің су режимі
арнаның ... және ... ... ... ... ... ... толқынды болып сипатталады. Осы ... өзен ... ... малталанған қабаты шайылып, беткейдегі
борпылдақ қабаттар сүзіледі. Су тасқындары наурыз ... ... қар мен ... ... мамыр айының екінші жартысына дейін
немесе маусымның алғашқы күндеріне дейін ... ... ... ... апаттар болып тұрады.
Көп жылдық зерттеулердің мәліметтері бойынша орташа жылдық су шығыны
Жаңабазар селосында 1,93 текше метр ... ... ... 2-3 ... Қазығұрт селосында 8 текше метр/секундты құрайды. Жаңабазар
және Степной селоларындағы бекеттердің мәліметтері бойынша ... ... ... ... ... ... айларында, ал төменгі шығын ... ... ... ... ең жоғарғы шығын Степной және Қаратас
селоларындағы бекттерде бақыланған.
Келес-типті жазықты өзен, өзеннің ... ... ... жағалауы тұрақсыз және тасқын кезінде үлкен көлемдегі материалдарды
ағызып, су шайып ... ... ... ... ... ... текше метр. Айтарлықтай лайлылық 1964 жылы 9 ... ... ... ... Өзен ... ... құрамы мен минералдылығының көлемі
жыл бойына 0,3-0,5 ... ... 0,6-0,8 ... ... ... ... минералдылығы төменгі ағыста Қаратас
селосында 0,3-0,5 ... ... ... 1,0-1,2 ... дейін
жоғарылайды.
Бадам өзені – бассейні Оңтүстік Қазақстан облысының Төле би, Қазығұрт,
Ордабасы аудандарының шекараларында ... Өзен ... ... бастауын алып, солтүстік шығыстан оңтүстік – ... Арыс ... сол ... ... ... ... ... өзені. Өзеннің жалпы үзындығы – 145 шақырым. Бассейн үш: ... ...... тау алды ... ... аймақтарда орналасқан (2
кесте).
Тауалды аймаққа Оңтүстік Қазақстан облысының оңтүстік – батыс ... ... ... ... және ... тау ... кіреді. Өгем тау
жотасы кескінінің тегіс, су айыратын бетінің жазық және ... ... ... ... Жотаның биіктігі 2500 – 3000 метр. Ең ...... ... ( ... - 3558 ... ... батыс жағында орналасқан Қаржантау тау жотасы солтүстік –
батысында қысқа, жазық жондарының болуымен ... ... ... 1700 – 2600 ... Ең биік нүктесі – Мыңбұлақ тауы. ... ... ... ... сол жақ жағалауындағы Қазығұрт тау сілемдерінің биіктігі
1700 метр жоғары. [20]
Тау алды аймағы – жота ... тар өзен ... мен ... ... төбелерден тұрады. 300 метр биіктіктен төмен ... ... ... кең ... ... ... жазық, тегіс жерлерден
тұрады.
Облыс аумағындағы гидрографиялық желінің ... ... ... негізінен аймақтың таулы бөлігінен ... ... ... ... ... және Шу өзен ... жатады. Сырдария өзені
республикадан тыс жердегі Орталық ... ... ... ... қар және мұз ... толығып отырады. Сырдария өзенінің
облыстағы негізгі ... Арыс ... ол ... ... мен Өгем ... беткейлерінен басталады. 1961 жылы Арыс – Түркістан каналы іске
қосылғаннан кейін оның ... ... су ... 52,8 – ден 31 м3/с – қа
азайды. Бұдан ... ... ... ... ... Ақсу ... бар.
Олардың жалпы ұзындығы 3745 км. Сондай-ақ Қаратау жоталарынан ... ... ... Арыстанды және Шаян өзендері басталады. Облыстың
қиыр солтүстігі Бетпақдаланың батысында Шу және Сарысу өзендерінің ... ... ...... ... ... Төле би және Сайрам аудандары
аумағынан ағып өтіп, Арыс ... сол жақ ... ... ... – 133 ... Су ... алабының аумағы – 766 шаршы шақырым. Талас
Алатауының солтүстік ... 4042 метр ... ... ... ... тар ... ағып, орта тұсында аңғарының ені
150 – 200 метрге, жайылмасы 40 – 50 ... ... ... №2). ... көзі мұздық пен қар суы (70 пайызы). Көп жылдық орташа су ... ... ... 9,68 текше метр/секунд, кей жылдары төменгі
ағысында сарқылып ... Су ... Ақсу – ... ... ... ... – Арыс алабындағы өзен, Түлкібас, Сайрам аудандарының
аралығымен ағады. Ұзындығы 60 км, су жиналатын ... 550 км2. ... ... ... Иірсу өзені болып басталып, Машат тауының оңтүстік
етегінде Машат өзеніне қосылады. Машат ... Арыс ... ... ... ... ... ... – Арыс алабындағы өзен, Төле би, Сайрам аудандары
жерімен ... ... 76 км, су ... ... 1060 км2. ... ... ... (сурет №3). Мәртөбе тұсында өзеннен
Қызылсу суару жүйесі, каналдар тартылған. Арнасы тік жарлы. Жауын ... асты ... ... Суы егін, мал суғаруға пайдаланады. Өзен ... ... Ұзын – ... ... ... орналасқан.
Облыс территориясында көлемі 1 гектардан асатын 1049 көл бар, олардың
жалпы көлемі 502 шаршы шақырым, су қоры 0,5 млрд ... ... Осы ... ... 100 ... ... 74 көл бар, олардың көлемі 383 шаршы
шақырым және ... 0,35 млрд ... метр су ... Көл ... 0,43 пайызын алады. Республикадағы көлдердің ішінде бұл
облыс көлдерінің үлес салмағы 2,1 ... ... ... 1,1 ... ... 0,2-0,4 млн текше метр суы ауыл шаруашылығына пайдаланады. [21]
Негізінен ... Шу ... ... орналасқан. Олар
тасыған өзен суларымен, ал ұсақ көлдер жер асты суларымен ... ... 43 көл бар, ... ... ауданы 25,94 мың га. Облыстың солтүстік
аймағында Шу өзенінің төменгі ағысында Ақжайық, ... ... ... елді ... ... ... жер асты суымен қоректенетін Қызылкөл
жатыр. Қаратау жотасының оңтүстік беткейлерінен бастау алатын Байылдыр,
Хантағы, ... ... ... ... ... ... көлдеріне
құяды. Сырдария өзенінің аңғарында Тұздық, Сарыкөл, Балтакөл, Көккөл, ...... ... көп кездеседі. Бұл көлдердің көпшілігі ащы, тұзды.
Облыстағы су желісінің бір ерекшелігі: тақырларда жауын – шашын ... ... мен ... ... ... ... кеуіп кетеді. Сонымен
қатар облыстағы 22 жасанды су қоймаларының жалпы көлемі 98 мыңнан ... ... алып ... ... Бадам, Бөген, Шардара, Қапшағай, т.б.
бөгендер жатады.
2 кесте ... ... ... ... ... ... |Гидрометриялық бекет |Ұзындығы, км |Су жинау алабы, км2 |Орташа
көп жылдық ағысы, км3 |Жылдық су жинау ... ... | |1 ... | |0,886 |0,684 |0,680 | |2 ... ... | |0,471 ... | |3 ... |П.Горный | |2,49 |0,280 |0,600 | |4 |Арыс ... ... |1,198 |0,018 | |5 ... ... |36 |0,172 ... | |6 ... ... |17 |0,095 |0,030 |0,019 | |7 |Балықты
|Балықты |7,0 |0,0278 |0,086 |0,046 | |8 ... ... |40 ... |0,018 | |9 ... ... |12 |0,237 |0,050 |0,028 | ... ... |19 |0,0407 |0,007 |0,004 | |11 |Машат |Антоновка
|60 |0,521 |0,144 |0,078 | |12 ... ... |20 |0,0392 |0,015 |0,010 ... ... ... |17 |0,0605 |0,083 |0,040 | |14 ... | |0,011 |0,03 |0,010 | |15 ... |Мамаевка | |0,115
|0,013 |0,006 | |16 |Қарасу ... | |0,0024 |0,07 |0,40 | ... ... ... |36 |0,159 |0,016 |0,009 | |18 ... ... |0,462 |0,305 |0,69 | |19 ... |Шұбар |28 |0,271 |0,030 |0,014 |
|20 |Бадам ... |145 |4,37 |0,185 |0,101 | |21 ... | |0,0175 |0,006 |0,03 | |22 ... |Тоғыз |37 |0,128 |0,028
|0,016 | |23 |Сайрамсу |Блинков |76 |0,468 |0,251 |0,140 | |24 ... |30 |0,020 |0,062 |0,030 | |25 ... ... |48 |0,191
|0,092 |0,050 | |26 |Қарасу ... |6 | |0,013 |0,010 | |27 ... |145 |0,584 |0,097 |0,050 | ... Топырақ және өсімдік жамылғысы
Топырақ өте күрделі ... ... ... пайда болуы тау
жыныстарының бөлшектеніп, қопсуынан басталады. ... ... ... ... факторлар әсер етуі. Табиғатта жылу мен суықтың, ылғал ... ... ... ... тау ... ... ... өсе
бастайды. Күзге қарай қураған шөп, өсімдік, ағаш ... ... ... ... зат беріледі. Органикалық қалдық заттарды
бактериялар шірітіп, жаңа затқа – қара шірікке айналдырады. Солтүстік ... ... ... ... 1% ... және сұр ... ... болып келеді. Оңтүстікке қарай шөлді аймақ тау беткейі
аймағына ауысады. Оларды қара шірінді 3-4% құрайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... келеді. Оңтүстік Қазақстанның шөл
және шөлейт зоналарында құмды және құмдақты ... ... Көп ... ... ... Қызылқұм және Мойынқұм топырақтарында бар-жоғы
қарашірік 1%-тен де төмендеу келеді. Жер асты ... ... ... ... байланысты және су ресурстарын дұрыс ... ... ... ... ... ... болады. Бұл әсіресе Шу
өзенінің төменгі саласында айқын білінеді, бұл жерлерде топырақ беті 1-1,5%
көлемінде жұқа тұз ... ... ... ... Шу ... ... су ... әсерінен құрылған шалғынды-
аллювиальді топырақтар таралған. (3 сурет)
Оңтүстік Қазақстанда топырақ жамылғысы биіктік белдеулік ... ... Бұл ... топырақ жамылғысының белдеулік шекарасы мұндағы
табиғат зоналарымен абсолюттік биіктікте, орографиялық ерекшеліктеріне және
ылғал алып келетін ауа ... ... ... ... облыс
территориясында топырақ биіктігі белдеулік бойынша бөлінеді.
1. Тау алды және тау етегіндегі шөлейтті сұр қоңыр топырақ белдеуі.
2. Таудың ... ... ... ... белдеу.
3. Биік тауда альпілік және субальпілік тау шалғынды ... ... ... ... аудандарында сортаңдар кездеседі. Ең
төменгі вертикальдық белдеу Тянь-Шань жазықтық ашық ... ... ... ... ... аз ... Бұл топырақта қара шірік 0,7-1,5%.
Қоңыр топырақ Қаратаудың етегінде, Талас Алатауының етегінде таралған. ... 600-700 метр ... ... дейін жетеді. Мұның құрамында
органикалық заттар, қара шіріндісі жоғары болып келеді. Мұндай ... ... ... құнарлы болып келеді. Талас Алатауының батыс ... ... ... сұр ... ... топырақтар кездеседі.
Адам тіршілігінде топырақтың атқаратын қызметі мен маңызы өте зор.
Топырақтың құнарлы ... ... ... ... ... ... тозып
кетпес үшін үнемі байытып, оның құнарлығын арттырып отыру ертеңгі ұрпағымыз
үшін өте қажет. Топырақты эрозияға ұшыраудан ... үшін ағаш ... егіс егу ... ... ... облысының көп жерлерін шөлдер алып ... ... ... ... өте аз ... ... 300 ... жоғары
емес) және жазының ыстық (шілде айының температурасы +30°С ... ... Бұл ... ... өсіп жетілуіне кері әсерін ... бір ... ... өте ... тән. Шөлді зонада
өсімдік дала ... ... ... ... ... ... Бұл ... болуына байланысты болады. Шөлді ... ... ... ... ... ... ... өседі. Ағаш текті
өсімдіктерден ... ... ... құмқараған, селеу өседі. Шөлді
аймақта өсетін өсімдіктер табиғаттың қатаң жағдайына бейімделген. Олардың
бойындағы ... ... ... айналған жапырақтары немесе түктері
сақтайды.
Ең үлкен массив Қызылқұм территориясында өсімдік ... ... ... ... алып ... ... ... сораң, еркек шөп,
жантақ, күйреуік, бүйірген, сексеуіл. Сырдария ... ... ... жал, тау ... ... жусан, таулы өңірде бұта, жеміс ағаштары,
арша, ырғай тағы басқа өсімдіктер ... ... грек ... ... ... ксерофитті сирек ормандар
кездеседі. Өзен ... ... ... ... әлі де ... ... ... тауларында, Өгем шатқалдарында, Талас Алатауында
ксерофитті сирек ... ... Бұл ... арша, бұталардан
шөптесін өсімдіктерден тұрады. Шөлді жерлерде сексеуіл өседі. ... ... ақ ... деген түрі болады. Ақ сексеуіл ... ... ... ... ... ... түрлері бар. Мұнда басқа ешқандай облыста
өспейтін жусанның дермене деген түрі ... ... ... Піскем, Талас Алатауы жоталарының белдеуінде май ... ... ... ... ... ... ... аймақта көктем уақытында
бәрінен де керемет. Бұл кезде неше түрлі шөптер мен талдар ... ... сән ... Олар жиі ... де, ... сәндендіріп, жерде өскен көк
шөппен бірге ғажайып бақты елестетеді.
Шөлді аймақта өмір ... ... өзін ... ... ... ... ... әрі өздеріне тән ерекшеліктері бар. Жәндіктер
мен жануарлар ... ... ... ... үшін ... індеріне кіріп
немесе құмға көміліп жатады. Құм сарышұнағы мен құм ... ... ... ... ... ... Ал құм тышқаны, сарышұнақ,
торғайлардың кей ... ұзақ ... ... ... ете ... ... ... бай. Бұл жерлерде кесірткелер, тасбақалар,
жыландар мекендейді. Ұзындығы 1,5 ... ... ... ... ... құлақ түрі өмір сүреді. Өрмекші топтарынан сарышаян, ... ... ... улы ... бар. Бұл ... кеміргіштерден: қоян, құм
тышқан, сауыр, борсықтардың өмір сүруіне қолайлы. Облыстың дала зонасында
ақбөкен, қарақұйрық тағы басқалары ... ... ... ... сиреп
бара жатқандықтан оларды аулауға тиым ... ... ... ... ... ... қарсақ, жабайы шошқа, ондатра, елік,
арқар, таутеке, қоңыр аю, ... ... [24] ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының таулы
3 сурет Оңтүстік ... ... ... ...... Талас Алатауының етектерінде қызыл суырлар және монзбара
суырлары мекендейді. Осы тауларда ірбіс, қар ... тау ... ... ... ... ... қасқыр мекендейді. ... ... ... өмір ... ... қатар шибөрі, бұғы,
бобр тышқаны бар. Олар қызыл кітапқа енгізілген.
ІІ Қауіпті ... ... ... ... түрлері туралы жалпы түсінік
Жер бетінде қалыптасатын көптеген құрылымдық жаратылысы жер қыртысында
болатын эндогенді процестер мен ... ... ... ... ... Бұл екі ... бір-бірімен өте тығыз байланысты.
[25,26,27]
Экзогендік ... ... ... ... ... су, ... ... қозғалу энергиясына ауысқан күн ... ... ... ... жер бетінің ағын суларының,
жерасты суларының, мұхиттың, теңіздің және ... ... жел ... ... ... ... ... гравитациялық энергия (салмақ
күші) қатысады.
Экзогендік процестердің негізгі көзі күн радиациясы, ол жер ... және ... ... ... ... ... жағдайлар
қалыптастырады. Ал климаттық жағдайлар бүкіл жер бетінің өзгеруінде негізгі
факторлардың бірі ... ... ... ... ... ең маңызды
факторы – ауа температурасы. Ауа температурасының әсерінен әртүрлі табиғи
белдемдердің климаты қалыптасады. Мәңгілік ... мен қар ... ... тау ... ... ... процестер және т.б. осы ауа
температурасымен тікелей байланысты.
Климаттың екінші ... ... бірі ... ... ... батпақтардың және мұздықтардың пайда болуына едәуір
әсерін тигізеді. Тау жыныстарының ... және ... ... ... пішіндерінің тілімделіп жаңа пішіндердің қалыптасуына
жауын-шашын өте ... ... ... Жел, бір жағдайларда ... ... тау ... ... ... ... механикалық әсер
етсе, екінші жағдайларда құмның шөгуіне және жаңа жер ... ... ... ... ... тау өлкелерде едәуір механикалық
жұмыс жасайды.
Жер бетінің құрылуына әрқашан әсер тигізіп отыратын тағы да экзогендік
процестердің көзі – гравитация немесе салмақ ... Бұл ... ... ... ... қорымдар, сырғымалар, қар көшкіндер және т.б. қиратқыш
табиғи құбылыстар пайда ... ... ... ... ... ... бірі ... өз осі бойымен және Күннің төңірегінде айналуы, осының ... төрт ... ... және күн мен ... ... ... ... жауын-шашын мөлшерінің және табиғи қиратқыш құбылыстардың
оқтын-оқтын ... ... ... ... жер ... рельефінің
құрылуына едәуір әсер ететін бүкіл табиғи ландшафтының ... ... ... ... ...... құратын факторлардың ішіндегі ең
маңыздысы. Климат пен рельефтің өзара ... ... ... ... ... климатқа тікелей байланысты, ол белгілі мөлшерде
мүжілу құбылысының сипатын анықтайды, ... ... ... қарқындылық дәрежесі байланысты. Әртүрлі климат жағдайларында
өздеріне тән рельефтің ерекше пішіндері пайда ... ... ... құрамын
процестерге қаншама тікелей әсер етсе, соншама табиғат ортасының басқа
компоненттері, мысалы гидросфера, топырақ-өсімдік жамылғысы ... ... ... ... функциясы болып табылатын өсімдік жамылғысының өзі рельеф
құратын процестерге ықпал етеді, ... жер ... ... ... ... ... жағдайда су торларының ағуы бірден азайып, мүлде тоқтап қалуы
мүмкін. Ал өсімдіктер сирек болған ... ... ... жалаңашталып
қалған аймақтарда физикалық және ... ... және ... ... әкеп ... Пайда болған борпылдақ түйіршіктер ... ... ... ... әрекетіне ілесіп әртүрлі эолдық пішіндерді
қалыптастырады.
ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... ... жіктеуге әрекет жасады.
Ол климатты негізгі үш түрге бөлді: нивалдық, гумидтік және аридтік.
Кейіннен бұл жіктелу ары қарай ... ... ... ... ... жауын-шашын көп мөлшерде
және қатты түрде түсіп, жылдың жылы мезгілінде қары еріп, суы ... ... ... ... ... ... ... Жауатын қар,
еритін қар мен оның буланатын мөлшерінен басым болуы. ... ... ... келе ... ... ... да, ... бастама береді. Бұл
климатта қар мен мұз жамылғысы болмаса, ашық ... ... ... ... ... түрде дамиды. Аязды процесс немесе нивация –
температураның ауытқып, ... ... мен ... ... ауысуы
нәтижесінде, онымен беттескен тау жыныстарының аязды ... ... ...... ... ... климат. Ауа температурасы
жоғары, атмосфералық ... аз, шөл мен ... тән ... Жылдық жауын-шашын мөлшері 150-200 мм ... Бұл ... ... ... мөлшерінен әлдейқайда артық, ... өте ... ... мүлдем болмайды, физикалық үгілу, әсіресе
температуралық үгілу басым болады.
Аридтік климатта эрозиялық әрекеттер бәсеңдеп, негізгі экзогенді агент
– жел ... ... ... ... тек қана ашық ... ... ... тау жыныстарының жарықшақтарынан ұсақ түйіршіктердің желмен
тез ұшып кетуіне мүмкіндік туады. Аридтік климат аймақтарының басым ... және ... ... 20( және 30( ... ... ... Бұл ... осы айтылған ендіктерден тыс жерлерде де
байқалады. Мысалы: Солтүтстік жарты шардағы Орталық Азияның аридтік ... ... 50(-на ... ... ... рельефтің бейнесі бірқатар аймақтарда тек қазіргі климаттық
ерекшеліктерге ғана емес, сонымен қатар өткен геологиялық кезеңдерге ... ... ... ... ... (О.Леонтьев, Г.Рычагов, 1988).
Тау жыныстарының үгілуі деп ауаның, су мен тірі организмдердің әсер
ету нәтижесінде жер ... ... мен тау ... ... ... Тау жыныстарының үгілу қарқындылығы оның әртүрлі физикалық-
механикалық қасиеттеріне және химиялық төзімділігіне ... ... ... ... үш түрі бар. ... физикалық, химиялық
және органикалық.
Физикалық (механикалық) үгілуге ... ... ... ... ... қатуы мен еруі, жануарлар мен өсімдіктердің
тіршілік әрекеті, булану, су құрамындағы тұздардың кристалдану ... ... ... тау ... ... тастары температураның
күрт өзгеруіне байланысты көлемін бірде ... ... ... ... ... ... құбылыстар шөлді аймақтарда және биік
таулы өлкелерде жиі кездеседі. Әсіресе күн мен түннің ауысуына байланысты
ауа температурасының ... ... тау ... күндіз қатты
қызып, түнде сууының зор маңызы бар. Яғни тау жыныстарын құрайтын әртүрлі
минералдардың ... ... үш ... – кварцттан, дала шпатынан және
слюдадан тұрады) сығылу және кеңею коэффициенттері әртүрлі болады, ал ... ... ... ... ... ... алып келеді.
Екіншіден температура жоғарылаған сайын тау жыныстарының сыртқы бөлігі күн
сәулесінен, ішкі ... гөрі ... ... ... ... ... жылу өткізгіштігі біршама төмен болғандықтан олардың сыртқы
қабаттары қабыршақтанып, ішкі массадан ... ... ... ... ... қабаттары ішкілеріне қарағанда жылдамырақ
суыйды. Ал алма-кезек жылыну мен суыну, тіпті ең төзімді деген, ... ... өзін ... ... ... ... тау беткейлерімен
қозғалысқа түскен тау ... ... ... ... арқасында
ары қарай бөлшектенеді.
Тау жыныстарының механикалық ыдырау нәтижесінде олардың ауамен, сумен
шектесуі ... арта ... ... ... ... ... түседі.
Су және басқа да еріткіштер әрекетінен тау жыныстары мен оларды ... ... ... химиялық элементтерден тұрады) еріп, сілтілену,
гидратация (су жұту), дегидратация (сусыздандыру), гидролиз ... ... ... күшейтеді, көмір қышқыл газы судың химиялық
белсенділігін және сутегі иондарының ... ... ... ... жаңа ... ... болады. Мысалы, дала шпаттары
мен слюдалар каолипитке, гидрослюдаларға ... ал ... ... ... ... ... және ... үгілулер бір мезгілде
жүреді, бірақ нақты физикалық-географиялық жағдайларға байланысты біреуі
екіншісінен басым болады. Аридті ... ... ... ал ... ... ... ... болады.
Органикалық үгілуде механикалық және биохимиялық әрекеттер арқылы тау
жыныстары бұзылады. Механикалық бұзылуды өсімдіктер өздерінің тамыр жүйесі
арқылы іске ... ... ... ... ... көшелеріндегі
бетон плиталары немесе асфальт қабатын тесіп өтеді де оны ... ... ... ... ... ... ... саңырауқұлақтардың, балдырдың, ... ... ... ... байланысты. Олар өздерінің тіршілік етуі,
не болмаса солып қураған кезде бойынан ... ... ... және
органикалық қышқылдарды шығарып, тау жыныстарын бұзуға және ыдырау ... ... ... ... және ... ... ... заттардың
тасымалдауының және шоғырлануының жинақтық процестерін денудация немесе
қазақ тілінде мүжілу деп ... ... ... денудация – бұл тау
жыныстарының бұзылуы, үгілуі және ... ... ... ... ... күші, су, жел, мұздың әрекетінен тасымалдауының, ... ... орын ... ... ... ... айтуы [25] бойынша жер беті
беткейлерден және горизонталь және субгоризонталь жеңістіктердің үйлесуінен
тұрады, және оның біріншісіне жер ... 98% тура ... ... ... және ... ... өтетін табиғи процестердің
маңызы өте зор.
Беткейлер морфологиялық өзгешелігіне, үстінде ... ... ... мен ... және ... ... байланысты алуан түрлерге ерекшеленеді. А.И.Спиридонов [26]
беткей ерекшеліктеріне қарай келесі түрлерді даралаған: нақты гравитациялық
беткейлер; блоктар қозғалысының ... ... ... ... ... ... ... (жазықтық шаю) беткейлері.
Беткейлік процестер арқасында беткейлер рельефі ... ... ... ... ... ... аймақтың табиғат жағдайларына
байланысты олардың керекті түрлерін қарастырайық.
Опырылмалы беткейлер. Опырылмалар деп біршама тік жарлы беткейлердің
бір бөлігі тау ... ... ... ілініс күшінің қажет келуі
салдарының, немесе уақытша таянышынан айырылып қалуы ... ... ... ... ... қопарыла құлауынан шоғырларды ... ... ... ... ... ... ... бағытта
жарықтар немесе жарықтар жүйесі пайда болады да, ... тау ... ... ... ... Опырылымдардың морфологиялық құрылысы
төмендегідей: беткейдің жоғары бөлігінде құлама қабырғасы, байрай шұңқырлар
(нища) және етек тұсында опырыла ... ... ... ... 4 ... ... Тау ... қабаттары көп жауған жаңбырдан
және тағы басқа себептерге байланысты ылғалмен қанығуы ... ... бір ... ... беті ... ... келіп сырғанауын
сырғымалар деп атаймыз. Сырғымалар гравитацялық құбылыстар түріне жатады.
Сырғыма процестері әрдайым геологиялық және ... ... ... оған, су өткізгіш және су өткізбейтін тау жыныстарының
қабаттары кезектесіп және ... ... ... жүзеге асады.
Сырғымалардың көлемі әртүрлі, жүздеген мың кубометрден өлшенетіндері ... ... ... да ... ... бетінің орналасу
тереңдігіне байланысты олар беткі (1 м-ге ... ... (1-5 м ... (20 ... ... және өте ... (20 метрден астам). Сырғыма
құбылыстары әдетте ылғалы мол, саз-балшықты жыныстарда ... ... ... ... ... жаққандай жұмсартып, төмен сырғуына себепкер
болады. Әсіресе беткей етегіндегі тіректен ... ... ... одан әрі ... ... ... беткейлер. Тік жарлы беткейлерден опырыла құлаған қар
массаларын қар көшкіндері деп атайды. Қар ... ... қар ... таулы беткейлерге тән. Қардың беткей бойымен жылжу сипатына
қарай Г.К.Тужинский [27] қар көшкіндерін үш түрге ... ... ... секірмелі қар көшкіндері деп.
Алқапты қар көшкіні деп кең көлемді тұтас жылжитын қарды айтады, ... 30-40 см қар ... ... ... ... қар ... уақытша ағын сулардың арналары бойымен ... ... ... ... ... ... жылжу жолы (арнаның тальвегі) және
ысырынды конустар жақсы байқалады. ... ... ... ... ... дөңесті келеді. Секірмелі қар көшкіні дамыған беткейлердің бойлық
беткейін тік, құламалы жерлердің ... ... ... жер ... ... ... көлемі мен жылжу жиілігіне, жауын-шашынның
түсу мөлшеріне, беткейдің ұзындығына және т.б. байланысты.
Делювийлік беткейлер деп жауын-шашын, қар ... ... ... заттары
сорғалап аққан сулары арқылы төмен қарай шайылған беткейді атайды. ... ... шаю деп ... ... ... кесектер мен
түйіршіктер тау-төбенің бөктері мен етегінде жиналып делювий ... Төбе ... ... бұрышы 2-4(-тан 10-12(-қа дейін қатты
нөсер жауған ... төбе ... ... ... еместігіне
байланысты су ағындары біресе ... ... ... ... ... Нәтижесінде беткейлерде кішігірім эрозиялық қазындылар (делли)
құралады. Делювийлік шаю нәтижесінде рельеф тегістеледі, яғни оның биігірек
бөліктері ... ал ... ... ... шайылған борпылдақ
материалмен толып биіктей түседі. Делювийлік ... тау ... ... ... солғұрлым қалыңдай береді. Кейде-жыныстар
қабатталып шоғырланады. Делювийдің жоғарғы бөлігінде көбінесе ... ... және ... ... ... ... төменгі бөлігі
ұсақ үйінділерден, құмдақ, саздақ жыныстардан түзіледі.
Флювиалды процестер. Ағын сулар жер беті ... ... роль ... ... әрекетінен пайда болған рельеф ... ... Сол ... жер ... мүсіншісі дейді. Ағын сулардың
әрекеті алдымен сумен шайылуынан, жемірілуінен (эрозия), шайылған заттардың
судың ... ... ... ... ... жинауынан
(аккумуляция) құралады. Яғни, ағынды сулар әрекетімен ... ... ... ... ... ... деп
атайды. [28]
Уақытша ағын сулар беткейлер кеңістігінде бір арнаға жиналған кезде
ғана геологиялық (эрозиялық ) әрекет ете ... ... ... кескіні V-әрпі тәрізді немесе жәшік пішіндес ... ... ... ... тік ... ... Ағын ... кейін
жүйектер жағалары жылдам жайнақталып, олардың еңі ... ... ... метр ... ... да ... ... құрайды.
Жыртылған және сирек өсімдікті беткейлерде жүйектер уақыт өте тереңдігі 1-2
м-ге, ені 2-2,5 м-ге ... ... ... ... ... ... ... жырашаларға айнала бермейді. Ол үшін ағыс ... ... ... ... болуы тиіс. Сондықтан да жырашалар жүйектерге
қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі және ... ... ... ... ... қабаттарында (құм, саздақ, топырақ және т.б.) эрозиялық
жүйектер мен ... бір ... ... қар тез ... ... болуы
мүмкін. Су қоры жеткілікті мөлшерде жиналғанда жырашалардың бір бөлігі
тереңдей және кеңи ... ... ... айналады. Жыралардың
тереңдігі 10-20 метрдей, ал ені 50 м-ге дейін жетеді. Жыра ... ... ... ... Оның ... бас ... ... эрозия
нәтижесінде өзенаралық аймақтарға созылып өсуі мүмкін. Жыра ұзарып, оның
байлық қимасы ... ... ... судың эрозиялық күші бәсеңдей
береді. ... ... ... олар ... жамылғысымен қалыптасады.
Сөйтіп эрозиялық іс-әрекеті күшті жыра ... ... ... Егер
жыралар мен сайлардың ысырылып шыққан ... өзен ... онда олар ... ... ... ... құрайды. Осы
ысырынды конустарды құратын заттар пролювий деп ... Олар ... ... ... ... ... ... конустың
басынан, шетіне қарай бөлшектердің мөлшері кеми беруімен сипатталады.
Жыралар ... су ... ... ... ... пайда болып, олар
қосыла келе тұрақты ағын сулар пайда болады – оларды өзендер деп атаймыз.
Өзен ... ... ... өзен ... ... Соңғының негізгі
элементтері – өзен арнасы, өзен жайылмасы, өзен ... ... ... ... өзен ... мен өзен ағысының жылдамдығына
байланысты. Ал оның ... мен ... ... ... қоректенудің
көздеріне және су жию алабына тәуелді. Көктемгі су тасқыны кезінде ... ... ... болады, сондықтан ол өзен арнасында және жайылмада орасан
зор бұзу жұмысыны жүргізеді. Өзен ... ... ағу ... ... тау ... ... ағызып әкетіп, жаңа өзен арнасын
қалыптастырады, яғни арна эрозиясын ... Оның ... мен ... ... ағыс ... су ауытқып, теңселіп құйынша араласып
ағады. Соның салдарынан ағыс бойында көтеру күшін туғызады, осы тасқын ... ... тау ... ... ... айырып алып, ағыс бойымен
төмен қарай ағызып кетеді;
б) эрозия ағысы арна түбінде тікелей динамикалық әсер ету ... ... Ол тау ... ... өзен ... ... ... өзен арнасының жиегіне соққылап, тырмалана, үйкелене
және қажала қозғалуына байланысты;
в) эрозия судың құрамы мен температурасына қарай ... ... ... ... эрозиялық әрекеті судың кинетикалық энергиясына байланысты
және сол ... іске ... ... мен ... суы ... меже ... деп аталады. Яғни өзен суы ағысының эрозиялық (тереңдік эрозиясы)
әрекеті осы ... ... ... Өзен ... эрозия базисіне жетіп, өзен
бойымен тепе-теңдік сұлбасы қалыптасқан кезде бүйірлік эрозия басым ... ... кеңи ... ... ... ... өзендерде, ал бүйірлік
эрозия жазық өзендерде басым ... Өзен өз ... ... үш кезеңнен
өтеді (У.Дэвис бойынша) – жастық, жетілген және қарттық.
Өзендердің эрозиялық ... өзен ... өзен ... өзен
террасалары және олардың жиынтығы өзен аңғарлары қалыптасады. Ал өзен
аңғары бойымен ағыс ... ... ... ... келе арналық аллювий,
жайылымдық аллювий сияқты аккумулятивтік формалар мен өзен ... ... ... – тау ... суда ... және ... ... процестерден туындайтын құбылыстар. Карст жер бетіндегі
және жер астындағы сулардың бірлескен ... ... ... ... асуының негізгі алғышарты – тау жыныстарының
атмосфералық, жер бетіндегі және жер ... ... ... еруі. Әктас
еру үшін суда еріген көмір қышқыл газының мөлшері жеткілікті болуы ... ... ... ... ... ... ... карбонатты жыныстарға әсер
етеді. Карст құбылыстарының пайда болуына ... ... ... ... олар: рельеф – тік немесе құламалы жер бедерлерімен ... ... ... ... ... ... тезірек ұшырайды; әктастың
тазалығы мен қалыңдығы, әктас қабаты неғұрлым таза және ... ... олар ... ... ... ... жыныстардың құрылысы –
жұмыр, ірі кесекті әктастар ұсақ түйіршекті ... ... ... баяу ... ауа ... ... ... жағдайы, жауын-
шашынның мөлшері, ауа райымен байланысты ... ... ... ... ... су көмір қышқылы, гумин қышқылы, азот қышқылы
және т.б. қышқылдармен қаныққаннан кейін, химиялық ... арта ... ... ... – олар ... ... кезде агрессивті су
осы жарықшақтар ... ... ... жер ... әртүрлі карст
пішіндерінің қалыптасуына мүмкіндік туғызады.
Эолды процестер. ... ... ... ... процестердің
қатарына эолды процестер немесе ... ... ... іске асатын
процестерді жатқызамыз. Эолдық ... ... ... ... ... ...... және геологиялық жағдайлардың
белгілі түрде үйлесуі: жауын-шашынның өте аз ... ... ... ... ... ... мүлдем жоқ болуы немесе өте сирек кездесу,
тау жыныстарының мейлінше физикалық ... және ... ... өте ... ... ... ... Мұндай жағдайлар қоңыржай белдеулердің
қуаңшылық климатты шөл және ... ... жиі ... Яғни,
эолдық процестер алдымен физикалық – географиялық белдемдермен нақтылы
айтқанда ылғал мен жылылықты белгілі бір ... ... ... ... ... жел ... қарқынды түрде жүзеге
асу аймақтары болып кең көлемді шөл және ... ... ... эолдық процестер мынандай түрлерге бөлінеді: 1) дефляция – ... мен тау ... ұсақ ... ... ұшыру; 2) желдің
әректінен ұшатын қатты немесе берік құм бөлшектер арқылы тау ... әсер етіп ... ... өңдеу, тегістеу, тесу (коррозия)
әрекеттері; 3) эолдық материалдарды тасымалдау мен ... бір ... ... 6)
Желдің жылдамдығы мен жел арқылы ұшқан тау жыныстарының бөлшектерінің
арасында тікелей байланыс бар. Желдің бөлшектерді қозғаушы күші мен ... тура ... ал ... іске асыруы бөлшектердің
өлшеміне кері пропорционалды ... ... ... процестердің жердің сыртқы қабатын өзгертуде
маңызы өте зор. ... ... ... ... ... ... ... себебі біз зерттеп отырған аймақта ондай процестер болмайды.
ІІ.2 Өзен аңғарларының құрылысы және оларда жүретін экзогенді процестер
ІІ.2.1 Өзен аңғарлары
Өзен аңғары ... – жер ... аса енді ... ұзына бойына
ирелеңдеп созылып жатқан жалпы еңістегі өзеннің бастауынан сағасына қарай
бағытталған ойпаң түрінде ... ... ... ... ... ... ... әрекеті нәтижесінде қалыптасқан. ()
Аңғарлардың төмендегідей негізгі морфологиялық элементтері бар: арна,
жайылма, терраса, аңғар жағалауындағы беткейлер.
Жайылма – өзен ... сол өзен ... ... су ... кететін
бөлігі.
Террасалар – тегіс немесе аздаған ... бар ... ... ... орналасқан алаңдар, соның ішінде жайылма ең ... ... ... ... – өзен ... екі ... ... шеттейтін,
еңістігі өзен арнасына бағытталған көбеу жазықтық. Оның беті жыра, сай ... да ... ... ... ... элементтерден тұрады.
Арна – өзен суы үнемі үздіксіз ағатын аңғар табанының ең тереңделген
бөлігі. Оның ені ... ... ... ... ... метрге дейін
жетеді. Арнаның ең терең нүктелерін біріктіретін иректелген сызық ... ... ... деп ... Өзен ... ... ... ирек
бейнелі болып келеді. Арна ұзына бойы бір-бірімен алмасып тұратын терең
шұңғымалардан, яғни иірімдерден және ... ... ... ... ... яғни иірім бөлігі өзеннің иілген тұсында ұшырасады, ал
қайраң-иірімдер арнасындағы арнаның түзу бөлігінде орын ... ... ... иін ... ... ... ... Құмды жалдардан
құралған қайраңдар өзен иінінің шығыңқы жағасынан ... ... ... ... ... ... жатады. Қайраң мынадай негізгі элементтерден
тұрады: 1)жоғарғы қайыр (құм), қайраңның астауынан ... ... ... ... астаудан төмен орналасқан; 3) жоғарғы иірімдік жыра немесе
жылға – ... ... ... арнаның терең жері; 4) төменгі иірімдік
жыра намесе жылға – қайраңнан төмен орналасқан арнаның терең бөлігі; 5) ... ... және ... ... ... ең биік бөлігі; 6)
қайраңның астауы – арнаның фарватері өтетін, белдің ең терең бөлігі; 7)
арында беткей; 8) ... ... ... өзен арнасының бағытын өзгерткен
тұстарында өзен табанының көтерілген жайық жерлері – өткелдер кездеседі.
Әдетте ... мен ... ... ... ... ... ағын судың тұрақты әсер етуінен үнемі өзгеріп отырады. Олар өзен
ирелеңдеріне ұқсас өзен ағысының ұзына бойына ... ... ... тасыған кезінде ұлғайып, судың төмен сағасына келген кезде шайылуға
ұшырайды. Ал, иірімдерге, керісінше, судың тасыған кезінде, жыру ... ... да, ... ... ... бүл ... ... картасы төменгі құрылымдардан тұрады:
Арал – жайылымның бір бөлігі, өзен қолтықтарымен немесе ... ... ... ... ...... негізгі арнасы мен өзеннің бөлініп қалған ескі өзен
арасындағы ... бір ...... ... ... бір ...... – өзеннің негізгі арнасынан алысырақ кеткен және ... ... ... ... ерекшеленетін бөлігі;
Шығанақ – өзек жағасына терең біріккен өзен құрылымы;
Қайыр – өзен арнасының саяз бөлігі, су тартылған ... ... ... ... ... – кең, ... ... өзек тасындыларынан құралған өзен
жағалауындағы жолақ;
Түбекше – өзен арасына сұғына кіріп жатқан құм ... ... арна ... сағаға дейін тепе-теңдік ойпақ
қимасымен немесе еңістіктің біркелкі кемуімен сипатталады. ... ... анық ... ... әрқашан шамалы баспалдық тәрізді ... ие және ол мына ... ... өзен ... қосылуы нәтижесінде су шығынының өзгеріп отыруы әр
сала босылған жерден төмен қарай эрозияның күшеюіне және сол себептен
арнаның тереңдеуіне ... ... өзен ... ... жыныстардың құрамы әр түрлі болады. Жұмсақ
жыныстар дамыған ... ... оңай ... ал ... ... бөліктерінде тайызданып, шоғырларды түзеді;
3) жер қыртысының дифференциялану қозғалысына байланысты тектоникалық
жарықтар, лықсу, гребен, гост ... ... ... ... ойысуы немесе жоғары көтерілуі.
4) жоғарыда айтылған екі себеп салдарынан өзен ... ... су ... қалыптасады. Шоңғалдық үлескілерде өзен
құламасы әр километр сайын ондаған метрге жетуі мүмкін.
5) өзен бойында ... мен ... ... ... ... тереңденген және пайыз келген бөліктерінің заңды түрде
кезектесіп ауысып тұрады.
6) арнаның байлық бейіні ... ... да ... Егер жас ... ... ... емес едәуір баспалдақты болса, ескі ... ... ... ... төмендеуімен сипатталады. Ал, әр
кезеңдегі құрама өзендердің байлық кескіні одан әрі ... ... ... ... ... ... да ... мысалы, опырылмалы,
сырғыма және тағы да басқа құбылыстары және арна ... ... таң ... кездесуі мүмкін.
Өзен өз аңғарының бір бөлігін тереңдетіп, басқа бөлігінде арна ... өзен ... ... ... ... әрекет жасайды. Соған
қарамастан өзен түбінде әрқашан әр түрлі мөлшерде тегіс емес кедір–бұдыр
микропішіндер ... өзен ... ... ... немесе кеуіп қалған
өзен аңғарларында да тереңдігі 10-15 метрге кететін ... ... ... кездесетіні белгілі.
Сөйтіп, арнаның байлық кескінінде кіші-гірім баспалдақ саты тәрізді
құрылымдардың қалыптасуы ... ... ... да ... даму кезеңіне
тән заңды құбылыс екендігін байқауға болады.
ІІ.2.2 Өзен жайылмалары
Өзен аңғарының су тасу ... ... ... тоғытылатын тегіс түбі
жайылма деп аталады. Аса меадрланып қалыптасқан үлкен өзендерде жайылма
аңғар түбінің едәуір бөлігін қамтып, ... ... оң, ... сол ... ... өзендердің көпшілігі аңғар жиектерінің бір ... ... ... ... ... ... ... бір жағында
болады.
Жайылманың биіктігі судың көтерілу деңгейіне байланысты аласа және
биік жайылымға бөлінеді. Жыл ... су тасу ... ... ... ... ... ... жылда бір рет судың астына кететін
жайылманы биік жайылма деп ... ... ... ... 0,5-2 метрге
ал биік жайылымның биіктігі 2-3 метрден 5-6 ... ... ... ... ... әр түрлі – бірнеше ондаған метрден бірнеше
километрге ... ... ... беті ... сумен әкелінетін
салындылармен жабылып өзгеріп, жаңарып тұрады. жалпы жайылма ... ... ... қарамастан, ол әр түрлі микро және ... ... Оның ... ескі ... орақ тәріздес бөліктері, ... ... құм ... үйінділер, конустар , жыралар, ... жиі ... ... ... алғашқы рет В.Р. Вильямс жасап,
кейін Р.А. Елековский (1936) түзетті. ... ... ... ... жайылымдар меадраланған өзендерге тән, яғни өзендердің
меандрлану ... ... ... ... бірнеше үлескілерге –
сегменттерге бөлінген түрі. Сегментті жайылмалар арнаның біресе сол, біресе
оң жағында орналасқан. Олар ... ... деп ... ... үш
бөліктен – арна бойындағы, орталық және терраса маңындағы жайылымдардан
тұрады.
Арна бойлық жайылма, аласа ... ... ... ... жаңадан
құралған жайылманың бір бөлігі.
Жайылманың орталық бөлігі үсті тегіс ... ... ... ... көмкерілген болып келеді. Бұл жолдар ... ... ... ... жабылған.
Терраса маңы жайылма аңғардың байырғы жағасына немесе террасаға жақын
қалыптасқан. Бұл ... ең көне және ... ... Көбіне бетпақты болып
кейде көлшіктер алқасын қамтиды.
Жалды ... ... түзу ... ... екі ... ... ... жолдардан тұрады. Мұндай жайылмалар тау
етегінде көлбеу жазықтықтардың үстінде ... ... ... ... шыға ... ағын жылдамдығының кенет төмендеуіне байланысты
көптеген тасымалданған ... ... ... ... ... ... қалыптасқан құмды жолдармен қатар оның түбінде көтеріле ... өзен ... ... ... ... ... биіктеу болып қалады. Көктемгі су тасу кезінде судың бірақ
бөлігі жолдарды бұзып, кейін ... ... ... ... аумаққа жайылып
кетіп, үлкен тасқын су түзеді. Соңында көл, батпақ, су тармақтары және тағы
басқалары пайда болып, лайлы ... ... ... – жол ... жайылымдар кең үлкен өзен аңғарлары бойында
қалыптасады. Олардың ... ... ... күші ... жаңа ... ... тұрақты түрде бір жаққа ығысты, бір-біріне параллельді
жолдардың түзілуіне байланысты. ... жол ... ... арна ... ... түзілімдер қалыптасады. Паралельді – жол тәрізді жайылмалар
сегмент жайылымдармен салыстырғандағы айырмашылығының бірі – олар аңғардың
тек бір жағында ғана ... ... ауыл ... кең ... олар ... ретінде, бақша дақылдарын өсіру үшін пайдаланылады.
В.В. Ламкин аллювийді динамикалық қалыптасу ... ... ... және ... ... деп ... аллювий өзеннің бойлық кескінінің өңделмеген
жағдайларында, бүйірлік ... ... ... қоса жүрген кезде
түзіледі. Оны түпкі жыныстардан құралған, кейде ... ... тік ... ... ... ... ... Аңғардың
дамуының бұл кезеңінде борпылдақ материалдық кері балансы байқалады, демек
өзенге ағындылардың ... ... аз ... ... ... ... ... ірі түйіртпек жыныстармен яғни арналық
фациямен сипатталып, негізінде эрозиялық ... ... ... ... ... ... жартылай өңделген бойлық кескін
жағдайларында түзіледі, яғни ... ... ... және ... ағып шығатын
борпылдақ материалдардың мөлшері бір-бірімен динамикалық ... ... ... ... ... өзен ... жуып-
шайып, өңдеп қайта шөгеді. Аңғардың көлденең қимасында перстрактивтік
аллювийдің табаны біркелкі ... ... ... ... ... бір ... қалыңдықта кездесіп, эрозиялық –аккумциятивтік террасаны
құрайды.
Констрактивтік аллювий едәуір қалыңдығымен, қимасында аллювийдің
арналық, жайылмалық және ... ... ... рет ... және ... материалдың бірінің ... ... ... ... ... ... негізінде
жер қыртысының төмен белгілі бір ... ... ... материалдың шегінен аса шөгуімен жүзеге асады.
ІІ.2.3 Өзен террасалары
Терраса – өзен аңғарларының бір жағында немесе екі ... ... ... ... созылған аллювиий шөгінділерден қалыптасқан саты
тәрізді кертпештенген жазық алаңшалар. Олар ағын судың шаю және шөгіндінің
тұндыру нәтижесінде қалыптасқан. Жалпы ... ... ... ... Олар ... ... кезде жоғары деңгейінде аққанын
көрсетеді.
Өзен террасаларының пайда болуы өзен ... ... ... Өзен ... ... екі ... байқалады. Алдыңғы жас
кезеңінде түпкі эрозия басым, аңғар тар, тік жағалаулы ... ... ... ... ... ... аңғар эрозиясы қайтадан жаңғырады да
табанын жырып, ... ... кеңи ... ... ... ... жер
қыртысының тектоникалық қозғалыстарына байланысты. Тектоникалық қозғалыстар
баяу ... ... ... ... ... жазықталып, бүйірлік эрозия
басым болады, нәтижесінде түбі жазық кең аңғар түзіліп, ... ... ... ... ... ... базисі ылдиланса, соған бейімделіп,
өзен жаңадан аңғар түбін жарып, шайып, жаңа бойлық кескінін ... ... ... ... ... соң қайтадан бүйірлік эрозия жанданып,
аллювий жиналады. Осыдан келіп гипсометрлік төмен бетте ... ... ... ... бұрынғы жайылма кертпештен биік жазық алаңды яғни
террасаны құрайды. Осы оралымдар бірнеше рет жаңарып ... әр ... ... ... ... алаңдар түзеді де, оларды аңғар террасалар дейді.
Аңғарлардың әр оралымы су ағынның өз табанын тіліп, шайып, жыртуынан
басталып, жаңа аллювий ... ... ... ... ... ... көп керпештермен бөлінген террасалардан құралады. Әрбір
керпеш және одан төменгі алаң ... ... бір ... сай келеді.
Террасалар пайда болуының келесі себебі – климат ауытқуына және ... ... ... байланысты. Өзен ағысының күші ... ... ... ... Егер өзен ... ... ... суы көбейіп оның эрозиялық шаю мүмкіншілігі арта түседі. Бұрын
қалыптасқан өзеннің күші мен ... ... ... ... ... тепе-теңдік бұзылады. Өзеннің режиміне сәйкес жаңадан тепе-
теңдік бойлық қимасын жасау үшін өзен өзінің аңғар түбін ... ... ... ... судың ықпалынан шығып, аңғардың жағалау
алаңшасына айналады. Су ... ... және оның ... ... су ... салыстырғанда жылдамырақ өседі, сондықтан
эрозияның ең жоғарғы шегі өзеннің орта бөлігінде байқалады. Бұл ... ... ... пайда болады.
Әдетте террасалардың ең биігі – ең ... ең ... – ең ... ... ... ... төменнен жоғары қарай, яғни жайылмадан
жоғары 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші жайылма үсті ... деп ... өзен ... ... ... ... терраса үсті (жазық
алаңы), оның керпеші, кертпештің жоғарғы қабағы, келесі кертпеш ... ... ... ... ... ... ... – терраса беткейінің
төменгі жақтағы террасамен немесе жайылманың үстімен ... ... ... ... ескі ... түбі ... аздап өзен ағысы мен өзен
арнасына қарай еңіс ... ... ... ... ... және ... ... террасалар климаттық ғасырлар бойы ауытқуларына немесе
тектоникалық қозғалыстарға тәуелді болуы мүмкін. Өзен ... ... ... ... сол ... ... ұлғаюына әкеліп соғады да,
өзеннің түпкі эрозиясы соған бейімделіп, күшеб қабілетіне иемденеді. ... ... ... ... оның ... ... ... биік жайылма үсті террасасына айналады. Осыған байланысты аңғарлық
террасалар әр ... ... ... яғни ... ағып ... даму тарихын бейнелейді. [28]
Жергілікті террасалар. Ол көп жерге таралмай, жергілікті құбылыстар,
яғни жақпарлы ... ... ... ... ... Сондықтан олар
бүкіл аңғардың даму тарихынан сипаттама бере алмайды.
Өзендерінің құрылған жынысына немесе геологиялық құрылысына байланысты
террасалар – ... ... ... және ... ... ... эрозиялық террасалар – түгел түпкі жыныстардан тұрады.
Мұндай құрылым өзеннің бастапқы даму кезеңіне сәйкес ... ... ... ... рельефтің көтеріле дамуын және аллювийдің
шөкпегенін көрсетеді. Аллювий шөгілгеннің ... тек жұқа ... ... ... арна ... ... ... террасалар өзеннің аллювий шөгінділерінен құралады да,
оның іргетасы өзен деңгейінен ... ... яғни ол жер ... ... өзен тау ... ... ... жайылмасы толық түзеліп,
аллювий шөгіндісі қалың болғанын, ендеше өзен даму жолында ... ... ... ... ... ... жыныстардан, ал керпештің жоғарғы
жағы мен террасаның үсті аллювий материалдан құралады. ... ... ... ... ... ... кезеңінде эрозия арта түсіп,
кейін аккумуляция әрекеті басым болғанын көрсетеді.
Аңғар террасаларының саны мен түрлері және өзара ... ... ... ... ... ... саны ... өлкелердегі
аңғарларда көп болады, кейде 8-10, одан да асып түседі. Жазықтардағы ... 3-5 ... ... олар ... ... ... түрлерге жатады.
Өзен аңғарларының геологиялық құрылысының ... ... ... ... баға ... ... мәні ... тұрғыдан алғанда эрозиялық террасалар бәрінен қолайлы – демек олар
түпкі жыныстардан тұрады. Ал, ... ... ... ... мәселелері едәуір күрделі және қауіпті.
Террасалардың нақты және салыстырмалы биіктігі өзен бойында ... ... ... ... ...... ... алыстан
жоғары қарай төмендей береді. Ал, өзеннің жоғары ... жағы ... ... ... биік болып төменгі саласы не жақындаған сайын
олардың биіктігі азая ... ... ... ... ... ... әр ... болуы
мүмкін. Мұнда еселенген және үстемеленген террасаларды ажыратуға ... ... ... әр ... ... ... қалыптасқан кездегі өзеннің
эрозиялық – аккумулятивтік әрекетінің даму жағдайын сипаттайды.
Еселенген террасалар – ... ... ... ... ... және
шөгу кезеңдерінің алмасуы жағдайларында қалыптасқан. Өзен суы өзінің түбін
әр ... есіп ... ... ... ... ... ағызып, шайып
әкетеді, қалған бөлігі жеке терраса түрінде болып ... ... ... ... баяу ... кезде аллювиалдық материал қайта
жиналып, ... ... ... ... ... ... бұрын
шайылған жыныстар есесінен ... ... ... ... ... ... ... – аллювиалдық материалдық материалдың бірінің
үстіне бірі үстемелеп шоғырлануы бір кезеңде ... ... ... ... ... осы шөгіндіге оқтын-оқтын жуып-шайып тілімдеу және
тереңдеу арқылы терраса сатылары түзілген. Сатылар жоғарыдан ... ... ... қалыптасу қалпымен барлық террасалар бір құрамды бір мезгілді
жыныстардан тұрады.
Осылайша, аңғардың әрбір террасаларының аллювий өздерінің ... ... ... ... ... ... ... террасалардың
ара-қатынасын ажыратудың ғылыми-практикалық маңызы да бар. Әсіресе аңғар
бойында ... ... ... кең ... ... ... м ... шашыранды металл қабаты табылсын делік. Үстемеленген
террасалар ... біле ... ... ... ... бөлігі жоғарыда
қалыптасқан бір немесе екі террасалар астында жатқанын ... ала ... Ал, ... ... террасалар болса, бұлай деп айта алмаймыз,
өйткені олар әр ... ... және әр ... ... ... ... ... аз шығынмен, үнемді және ... ... ... ... ... ... ... және олармен күресу
Қауіпті табиғи процестерді геологиялық және гидромете-орологиялық деп
екі үлкен топқа бөледі [31]. Оңтүстік Қазақстан ... ... және ... ... ... ... ... қатарына селдер, қар
көшкіндері, жылжымалар, опырмалар, шайылмалар және т.б. ... ... ... тізіміне өзендердегі жылдағы су тасу мен
кейбір жылдарда болып тұратын аса ... ... су ... шаңды
борандар, тұмандар, күн күркіреулері, құйындар және т.б. ... ... ... ... ... оның ішінде Оңтүстік
Қазақстан облысының да, таулы және тау алды ... кең ... ... басталатын өзендердің бастауында (Сайрамсу өзені) мұздықтар мен
қарлар кездеседі. ... ... ... табиғи ортаға, өнеркәсіпті-
ауылшаруашылық объектілеріне және т.б. зиян келтіре ... ... ... ... ... эәне ... ... негативті әсерін тигізеді. (Сурет. 2-5)
Территориялардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету проблемаларын табысты
шешу үшін сел ... ... ... заңдылықтарын зерттеп білу
керек. Селдің пайда болу зерттеулерінің нәтижелері сел ... ... ... мен сел ... ... ... ... анықтау үшін қажет.
Сел құбылыстарының пайда болуы, олардың масштабы мен таралуының
заңдылықтары ... ... ... ... физикалық-механикалық құрамына,
борпылдақ жыныстардың қасиеттерін, территорияның гидрологиялық ... ... ... ... Қазақстан облысының өзен
бассейндерінде, жинақталған материалдар негізінде, 116 сел құбылыстарының
болғанын айқындайды. Бір ... ... әр өзен ... өткен селдерді
біріктіргенде олардың саны 56 болды [32]. Олардың 15 кең тарағандар, ал 41-
і жергілікті кішігірім ... ... ... бір мезгілде жүргені
негізінен сәуір айында байқалады (6 рет), ал наурыз және мамыр айларында ... ... Ал ... 1 рет (6 %) болды.
3 кесте Селдердің жыл бойында таралуы
Ай |I |II |III |IV |V |VI |VII |VIII |IX |X |XI |XII | ... |1 |– |16 ... |2 |4 |– |– |– |– |1 | ... |1,8 |– |29,6 |33,3 |22,2 |3,7 |7,4 |– ... |– |1,8 | ... ... ... селдердің жыл бойы таралуы біркелкі емес.
Қысқы мезгілде (желтоқсан мен қаңтар айлары) ... 2 ғана ... ... яғни ... 4% ... Сел қауіпті кезең наурыз-шілде
айлары аралығында қалыптасады. ... ... 30%, ... ... сел ... Жаз мезгілінде, маусым мен ... ... ... 11% ... ... 85% наурыз-мамыр айларының аралығында
қалыптасатынын айтуымыз керек. Тамыз бен қараша айлары аралығында бірде-бір
сел құбылысы байқалмаған.
Сел құбылыстарының ... пен ... ... ... ... көп ... зерттелу ауданының климаттық жағдайларына байланысты
болады. Шымкент ... мен оны ... ... ... ... ... айтылған деректерге сай) негізгі ерекшеліктерінің бірі – ол оның
континенталдығы, ал оның өзі территорияның ... орны ... мен ... және ... ауа ... ... әсер етуімен
байланысты.
Суық кезеңде облыстың, оның ішінде Шымкент қаласының, климаты ... ... ... ... және ... ... ауа массаларының енуімен, сонымен бірге Ираннан келетін континентальды
ауа массаларының әсерлерімен ... ... ... ... ... ауа ... ... Арктикалық ауа массаларының енуі
кезінде ауа райы салқындап жауын-шашын негізінен қатты ... ... ... келген жылы ауа массалары жылылықты алып келеді де олар бірнеше
күнге созылады. Жалпы алғанда бір ... қыс жылы және ... ... ... ... ... жылы ... түнгі температуралар – 30(С дейін
төмендеуі мүмкін. Ал таулы аймақтарда температуралық инверсия ... ... суық ауа ... ауыр ... тау ... ... көтерілген сайын температура жоғарылайды. Қыс ... ... – қар ... ... ... ... да жаууы мүмкін. Тұрақты қар
жамылғысы 1000 м ... ... ... ... ... ... ... сайын арта береді де ... ... ... ... м ... қардың орташа қалыңдығы 35-40 см құрайды, ... ... 80 см ... ... өзенінің бассейінінде 2500 м
биіктікте қардың қалыңдығы 150 см-ге ... ... ... ... мен ... соңы мен ... басында басталады.
Қыстың бірілген сипаттамасы, атап ... ... ... қардың қалыңдығы, жылдық ... ... ары ... жылы ... сел қауіптілігін айқындайды. Ал қыс кезіндегі
жылылықтың әсерінен қар еріп сел құбылыстарының болуына алып ... ... ... ... бір ... ... ... Бадам өзенінің
бассейнінде.
Жылы кезеңнің климаттық сипаттамалары жылы және ылғалды континентальды
полярлық ауа массаларының, суық және ... ... ауа ... ... ... енуімен айқындалады. Көктемнің ... бірі – ауа ... ... ол ... ауа
массаларын алып келетін ... ... ... Бұл
кезеңнің тағы бір ерекшелігі ауа ... күрт ... ал ... тез еріп ... ... ... кезінде белсенділігін
жоғарылатады.
Жазда бұлтсыз құрғақ ауа ... ... ал ... ... ... ... ауа ... байланысты. Сол себептен
де ауа температурасы күрт көтеріледі. Кейбір кезеңдерде батыстан ... ... ... ... ... суықтау ауа массаларының
енуімен таулы аймақтарда ауа темперасы шамалы төмендейді, бірақ осы ... ... ... көп әсер ете ... ... аз түседі.
Ыстық және құрғақ ауа райы сел ... ... ... тау ... ... ... сел қауіпінін бар
екендігіне септігін тигізеді. Ауаның құрғақтығы күз ... ... ... алып келеді.
Сел құбылыстарының пайда болуы климаттық жағдайлармен ... ... ... ... ... ... оңтүстік-батыс бөлігі
кесіп өтетін Бадам өзенінің бассейнінде) ... мен ... ... де ... ... ... ... онда жүретін экзогенді процестер туралы жоғарыда айтылған).
Өзендердің гидрологиялық режимі ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі әсіресе жоғарғы
ағысында таулы өзендер, тек орта немесе төменгі ағысында жазықтық болады.
Орташа еңістігі 7-15‰, ол 170‰ -ден ... ... 7-10‰ -ге ... Сел құбылыстарының Шымкент қаласы маңында қалыптасуына әсерін
тигізетін Бадам, Сайрамсу ... ... ... 1 ... Бұл жерде өзендердің сел құбылыстарын қалыптастыруындағы маңызына
шамалы ... ... ... ... тау ... ... бастап өзен 20 км бойы V әрпі тәрізді аңғармен ... ... ені 50-100 м-ге ... ... ... тік, ... ... Олар әктастардан, құмтастардан, ... ... ... Таулы аймақта өзеннің 1-2 дәрежелі ... сел ... ... Өзен ... ... артық сел
шайылмалар бар екені анықталады. ... ... ... өзен ... кеңіп 4-
5 км-ге дейін жетеді, беткейлері тегістеліп жайпақталады. ... ... де ... ... көп ... ... жергілікті маңызы бар сел
толқындары болып, арна беткейі шайылып эрозионды ... орын ... ... ... суын ... ... (ауыл шаруашылығында суару
мақсатында қолданылғаны себебінен) өзенге жеткізе ... ... ... Өгем тау ... биік (3400 м) ... Жоғарғы ағысы таулы рельефінен және тілімденгенімен ... ... ... 28 мұздық бар, олар сел құбылыстарының қалыптасуында үлкен
маңызы бар, өзен аңғарының құрылысы мен оны ... тау ... сел ... өте ... ... ... ... және оның еңістігі орташа 63% құрайды.
Сайрам өзені бассейнінің жоғарғы ... 6 көл бар, олар да ... ... ... ... етеді. Әсіресе жағалауы толық
бекітілмеген Сарыайғыр өзенінің жоғарғы ағысындағы көл өте қауіпті.
Жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... ... өзендер мен олардың аңғарларының
құрылысының, гидрометеорологиялық жағдайларының сипаттамалары төмендегідей
тұжырымдамаларды жасауға мүмкіндік береді.
Ірі және ... сел ... ... гидрометеорологиялық
жағдайларда болуы мүмкін:
– нөсерлі жаңбырмен сипатталатын, көп аумақты қамтитын, температуралық
фоны өте жоғары жағдайларда қалыптасады;
– үлкен ... қар ... ... еруі ... ... ... ерте ... кезеңде;
– өте сирек кездесетін нөсерлі (қалыңдығы өте жоғары) кезеңде болуы
мүмкін.
Орташа ... ...... жылымық кезінде еріп ... ... ... және ... ... мен жоғары температурасы бар кезде
жаңбырдың жаууы процесінде болуы мүмкін.
Қуаты ... ... ... ... ... түсуі мен ауа
температурасының тез және жоғары көтерілуінен болуы мүмкін.
ІІІ.2 Қар көшкіндері.
Қар көшкіні деп ... өте ... ... жылжитын қар массасын
айтады. Ол өте қауіпті табиғи апатты процесс. Оның ... ... ... ал соғу күші 200 ... ... дейін жетуі мүмкін. Бұл
қауіпті процесті айтуымыздың өзіндік ... бар, ... ... ... маңында орналасқан таулы аймақтарда қыс кезінде ... дем ... ... осы ... ... ... қала
әкімшілігіне бағынады.
Қар көшкіндері еңістігі 25(-тан жоғары беткейлерде қардың қалыңдығы 30
см-ден жоғары ... ... ... жиі қар ... ... шөп ... ... еңістігі 30-35( беткейлерде болып тұрады.
Олардың жүруінің негізгі себептері қардың ... ... ... ... ... ... еруі. Қар көшкіндерінің түрлері оның көлеміне, түсу
себебіне, қардың сипаттамасына, жылжу түріне байланысты бөлінеді. ... ... ... Өгем, Қазығұрт тау жоталарының тау беткейлері
қар көшкіні болуы ... ... ... Қар ... болатын аймақтарда
қардың жүру немесе түсер кезеңі желтоқсаннан ... ... ... ... Жыл ... қар ... қауіпті мезгілде екі максимум бар, олар
желтоқсан айы мен наурыздың соңы. Оның біріншісі ... ... ... ... ... ал ... – жылымық пен қардың еруімен байланысты. Қыстың
бас кезінде негізінен құрғақ қардан тұратын көшкіндер, ал көктемде ылғалды
қардан тұратын ... ... Саны ... ... ал ... мен салмағы
жағынан ылғал қар көшкіндері басым болады. Тау жоталарының ... ... ... көп ... байланысты қар көшкіндері көбірек
қайталанады. Тау ... ... ... ... ... болса,
солғұрлым қар көшкіндері жиі қайталанады. Шымкент қаласының маңы үшін ... көп зиян ... ... ... ... де олардан сақтану
керек, олар инфрақұрылымға зиянын тигізіп адам апатына да алып келеді.
ІІІ.3 Сырғымалар мен ... ... мен ... ... оңтүстік-шығыс
бөлігіндегі таулы және тау алды ... ... рет ... және ... (1910) Іле ... зерттелген. Олардың
жұмыстарында сейсмогенді сырғымалар мен ... тау ... мен ... ... ... тура ... айтылған
және олардың пайда болуына ... ... ... ... ... ... берілген. 1921 жылғы селден кейін сырғымалар мен
опырмалар қарқынды зерттеле бастады. ... ... ... ... тигізетін кері әсері анықталып, олармен күресу жолдары
айқындалып, әдістемелік жағынан қамтамасыз етілуі ... ... ... ... ... ... жұмысын аса атап өткен
жөн. 2004 ж. Талды-Бұлақ және ... елді ... ... ... апат
31 адамның өмірін қиып кетті. Сол себептен де оларды зерттеп ... ... ... ... ... өте ... ... оңтүстік-шығыс Қазақстанның таулы және тау алды
аймақтарында ... ... ... ... ... ... тасқынды-сырғымалар [32]. Процесті зерттеу
барысында аталған аймақтардың сырғымаларға қауіптілігі анықталып, ... ... ... өте ... аудандары бөлінді.
Сырғымалардың қалыптасуының активтілігі мен қарқындылығы ... мен ... ... ... рельефтің тереңдік
тілімделуі мен беткейлердің еңістігіне байланысты. Өте күшті және күшті
сырғымаға қауіпті ... тау алды ... тән ... ... ... ... ... аумағы да осындай аймақтарға жатады. Бұл ... ... ... ... ... бұл ... өзен ... бар
(Бадам, Сайрамсу, Қошқарата), олардың жағалары мен ... ... ... ... ... ... батыстан шығысқа қарай
кесіп өтетін Бадам өзенінің сол жағалауы мен лессті саздақтарда қалыптасқан
өзен аңғарының ... ... ... ... өте ... екенін
атап өту керек. 2009 ж. көктем айларында көп түскен ... ... ... ... ... ... ... сол жағасында
орналасақан Забадам мөлтек ауданы, мұнай өңдеу зауыты және тағы ... ... ... ... ... тас ... ... мен опырмаларға қауіпті екені анықталды. Аталған аймақтарда
сырғымалар қалыптасып жергілікті масштапта зиян ... ... ... ... ... мен ... ... Шымкент қаласын кесіп өтетін 15-
20 км ұзындығында ... ... ... (арна жағалараның
опырылып түсуі) қауіпті. Бұл аймақта халық тығыз қоныстанған, кейбір үйлер
сырғымалар мен ... ... ... ... сонымен бірге
Шымкент қаласының ірі өнеркәсіп өндірістері де ... ... ... ... ... ... зауыты және тағы басқалар) осы аймақта
орналасқан. Яғни сырғымалар мен опырмалардың зиян ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
территориялды эксплуатациялық басқармасының мәліметтері ... ... ... олардың орташасы ұзындығы 100 метрден 250-
300 метрге дейін жетеді, ал ені ... ... 200 ... ... ... ... сырғымалар – орта көлемді болып келеді. Айта ... ... ... ... қаласынан оңтүстік-батыста орналасқан Тоғыс және
Первомай су қоймаларына түсу қаупі бар. Сол себептен де олардың ... ... Су ... су тасу – ... су ... ... және ... бірі. Ол өзеннің сипаттамасы және оның қоршаған ... ... ... ... де ... Яғни ол ... ... экожүйеге екі
түрлі әсер етеді. Бірінші жағынан ол өзен жүйесін реттеп отырады, ... су ... ... ... құнарландырады, жиналып
қалған тұздарды шаяды және т.б. ... ... Ал ... ... екі жыл су ... болмаса өзен жайылмасы жүдеп оның
құнарлығы төмендейді. Яғни ойда өсірілетін егіннің түсімі төмендейді деген
сөз. ... ... ... ... су ... өте ... ... жағы да бар. Ал адам әрқашанда өзінің өмірін өзенмен байланыстырған.
Көптеген елді мекендер өзен аңғарында, оның ... ... ... ... ... Оның өзіндік себептері де бар: ... ету ... ... ... ... ... игеруге
икемділігі және т.б.
Уақыт өткен сайын біздің суға ... ... ... ... Бірақ та су тасуы өте қауіпті де апатты құбылыс екені айдан анық.
Зерттеулердің мәліметтеріне сүйенетін ... ... ... ... 30% су ... тура келеді екен. Ал біз
Қазақстанның ішкі суларға онша бай емес екенін білеміз. Өзендегі су ... ... көп зиян ... ... ... ... Ол ... және
жанама зиян келтіреді. Тікелей әсері өзен ... ... ... ... ауыл ... жерлерін шаю, қоршаған экожүйеге ... ету және т.б. Ал ... кері ... ... ... ал ... мүлдем
тоқтату, территорияны тиімді пайдалануға кері әсер ету, тұрғындардың өмір
сүру жағдайларын нашарлату, апатты аудандарға қажетті ... ... және т.т. ... ... су ... ... ... мүмкіндігінің артуы.
Ал өзендер жүйесі қалыптасқан аймақтарда әрқашанда су тасу ... Осы ... ... ... ... сәйкес келгенінде
қалыптасады. Олар: су тасудың биік деңгейінің ... ... су ... ... ... және т.т. Су ... сипаттамаларына судың ең ... ... ... ... ... ... жиілігі және ұзақтығы да жатады. Олардың барлығы судың
көтерілу ... ... Ал оның ... өте ... ... ... ... Ол рельефке, судың көлеміне, климаттық
факторларға және т.б. байланысты.
Көктемгі су тасу Шымкент қаласын кесіп өтетін ... ... мен ... салаларында болып тұрады. Бадам өзені Шымкент қаласын жоғарыда
айтқандай батыстан-шығысқа қарай кесіп өтеді. ... су тасу ... ... ... ... бетон жамылғылар бұзылады. Әрине
көптеген іс-шаралар өзен арнасын реттеп жағалауларды ... ... ... өзінде де судың деңгейі жоғары ... ... ... жоғарылайды. «Қазселденқорғау» мемлекеттік Оңтүстік ... ... ... ... ... ... өзенінгдегі су
тасу 5-6 жылда бір рет жоғары деңгейде болады екен. Ең қауіптісі ... ... ... ... орналасқан Тоғыс және Первомай су
қоймаларының су тасу ... ... ... бар екенін ұмытпауымыз
керек. Әрине оны болдырмасын, олар бұзылса қалған жағдайда Бадам өзенінің
бойында орналасқан ... ... ... ... ... ... мүмкін адам апатына апару қаупі бірнеше есе жоғарылайды. Сол
себептен қазіргі күнгі негізгі ... бірі өзен суы ... ... ... ... борандар.
Шаңды борандар деп шөлді, ... және ... ... ... ... ... ... көтеріліп орын ауыстыратын
топырақ пен құмның ... ... Ал қала ... ... ... жүріп жатқан құрылыс алаңдарында да шаңды борандар қалыптасады.
Қазақстан бойынша шаңды ... ... ... өте көп. ... ... келетін болсақ, Шымкент маңында батыстан және солтүстік-
батыстан тұратын желдер басым. Ал Шымкент ... ... ... ... ол ... ... ... тұрған кезде солаймақтан құмды,
шаңды (лессті саздақтардан) көтеріп қала ... ... ... ... ... ... ... өсімдік жамылғысының жұтаңдығы мен оның
вегетациялық кезеңінің ... ... ... ... ... ... ... жылжуға, желмен көтеріліп қозғалуға ... ... ... ... ... 2008 жылдың көктем – жаз ... ... ... ... ... ... көп болады. Жауын-шашыны
орта көп жылдық нормада сақталатын жылдармен ... ... ... ... ... есе жиі ... ... борандар әсіресе
жаз айларында жиі болады. Ал қарсыз қыс айларында да болып тұрады, ... ... ... ... ... ... бірнеше ондаған минуттан
бірнеше сағатқа ... ... ... ... 30-35 ... дейін жетеді.
(Шымкент метеорологиялық стансасының деректері бойынша).
Шаңды борандар қоршаған ортаға, тұрғындарға, инфрақұрылымға көп зиян
келтіреді. ... ... ... ... жамылғысы құнарсызданады, желмен
бірге тұзды топырақтар алып келінеді, ал олар құнарлы ... ... кері ... тигізеді, су
қоймалары мен өзен суларының суының минерализациясы өзгереді, ... ... ... нашарлайды, көшелер құм-топырақпен қапталады,
адам ағзасына зиянды заттар енеді. Сонымен бірге ... ... ... ... топырақ эрозиясы қалыптасады. Жалпы алғанда шаңды
борандардың негативті кері ... ... Сол ... де ... ... ... ... кезде топырақтың гумус қабаты ... ... ... және ... ... нашарлайды.
Қазіргі күнде шаңды борандардың кері әсері өте күшті болып тұр, ... олар ... ... ... мәселесі қолға алынуда. Шаңды
борандар дамыған аймақтар Оңтүстік Қазақстан облысында, ал оның ... ... ... да ... Яғни ... ... маңы шаңды
борандар көп болып тұратын қауіпті аудандар қатарына жататыны ... ... ... ... ... және құмды борандарды
гидрометеорологиялық апатты да қауіпті құбылыстардың қатарына жатқызамыз.
Шаңды борандарды зерттеу ... ... ... ... болған
кезеңнен, дәлірек айтсақ 1936 жылдан бастап зерттеле бастады. Сол кезден
бастап ... ... оның ... ... ... ... ... борандар барлық метеостанцияларда тіркеле бастады. 1964 ... Каз ... ... ... ... ... бастады, ал оның
экстремалды түрі шаңды және ... ... аса ... болды. Осы
зерттеулердің негізінде Қазақстан территориясы үшін, ал оның ішінде аталған
процесс жиі қайталанатын ... ... ... да ... ... жер ... өзгертудегі әсері аса мұқият зерттеледі. ... ... ... ... қанша уақытқа созылатындығы және т.б. сипаттамалары
өзекті болды. Өте қауіпті де көп зиян келтіретін деп 3-тен 12 ... ... ... ... ... Оның ... 10-14 м/с ... 500-1000 м болды. Ал өте апатты шаңды борандар қатарына ... ... ... ... ... ... ... шаңды борандардың жиі болатын кезеңдеріне сәуір-маусым және ... ... ... Өте ... ... шаңды борандардың жыл бойы
қайталануы 3% құрайды, бірақ ... кері әсер ету ... өте ... Олар
болған кезде мыңдаған тонна топырақ жамылғысы көшіріледі де қоршаған ортаға
орасан зиян ... ... ... ... ... ... маңызы артуда. Космостық мониторинг негізінде оларды зерттеу
оңай бола бастады. ... ... ... ... ... ... ... қарсы тұру іс-шаралары анықталды. Яғни қазіргі ... ... ... ... жұмыстарды ұйымдастыруды жеңілдетеді деген сөз. [33-
35]
Шаңды борандар Шымкент қаласының Қайтпас-1, 2, Тұран, Жайлау, Самал –
2, 3 және т.б. ... ... ... және ... орта мен ... әсерін тигізеді.
ІІІ.6 Сел құбылыстарына қарсы іс - шаралар
Оңтүстік Қазақстан облысының тау етегіндегі аудандары және ... ... осы ... ... неғұрлым тығыз қоныстанған және
шаруашылық жағынан айтарлықтай игерілген ... ... ... Бұл
суармалы егіншілігі дамыған, тау-кен, өңдеуші, химия және тамақ өнеркәсібі
бар аудан. Халық тығыздығы мұнда 1 шаршы километрге 30 ... ... ... осы ... ғана ... ... ... Қазақстандағы ең жоғары
көрсеткіш. Жоғарыда айтып өткеніміздей, сел құбылысы аталған ... ... ... ... ... ... ... сел
қауіп тудыратын объектілер саны ... ... бұл ... ... қала типіндегі кенті. Осы оң фактіні осындағы тұрғындардың ... ... ... ... Сел және су басу ... рет ... өткізген жергілікті халық қайдан үй салуды ... ... 10-20 ... ... келе ... елді мекендерді ірілендіру
жөнінегі іс-шаралар да сел қаупін айтарлықтай дәрежеде ... ... ... тау ... ... ... ұсақ ... сел
қаупі болғандықтан басқа жерлерге көшірілді [37,38].
Қарастырылып отырған аумақтың халқы мен өнеркәсібі ... ... тек ... мен тау ... ... ... Өзен ... егістік пен жайылымдар алып жатыр, ал ... ... ... ... сел ... көбірек ұшыраған таулы учаскелері сонымен
бірге қоныстану үшін ... ... ... ... ... бүкіл
аумақта тар тау шатқалында ... екі ... ... ... ... ... Ащысай, Бөген өзенінің ... ... ... екі ... ... үйлер мен өнеркәсіп
ғимараттары сел арналарының түбінен айтарлықтай биік ... ... ... ... Тау етегі мен жазықтардағы өзен аңғарлары
барынша тығыз қоныстанған, мұндағы жер еңістігі сел ... ... және ... су тасу ғана ... тудыруы мүмкін. Дегенмен тексеру
кезіндегі су тасуы қорғану бөгеттері мен жағаны ... ... ... кететіндей зиян тигізуі мүмкін елді мекендер
анықталған жоқ. Негізінен су ... ... адам ... ғимараттар мен
өзен жағасындағы жеке меншік бау – бақшаға қауіп ... Су ... бола ... одан ... адам ... тек ... жағдайда
ғана орын алуы мүмкін [39].
Сонымен, аталған аумақта жоғарыда көрсетілген екі ... ғана ... ... ... облысының Түлкібас станциясы Талас Алатауының батыс бөлігінде
жатқан аласа жотаның бөктерінде орналасқан. Жота әр жерде әртүрлі ... ... ... ... теңіз деңгейінің биіктігі 1700-1800 м, Түлкібас ... ... оның ... 800-900 м ... ... ... өте
тік – орта есеппен 30-35 процент, осыған байланысты ол айтарлықтай ... ... ... ... ... сел ... ... кеткен тас
карьерінің үйінділерінің арқасында елеулі күшейеді. Үйінділер ... ... және сел ... тез ... ... жалпы көлемі шамамен 1,5-2,0 млн м3. ... ... тас, құм және саз ... яғни дайын сел массасынан тұрады. Жүз
жылда 1 рет ... ... ... тудыратын сел болған жағдайда Түлкібас
кентіне төрт сайдан ... ... 400 мың м3 ... ... – тасты сел
жөңкілуі мүмкін [40].
Түлкібас қала типтес кентке жатады. ... ... ол ... ... ауданының аумағында орналасқан, Шымкет қаласынан
қашықтығы 75 км. Кент ... ...... ... жолы ... саны 10170 адам. Өнеркәсібі төмендегідей кәсіпорындардан
тұрады: жеміс-консерві зауыты, ... ... ... ... ... ... нан ... және т.б. Кенттегі үйлер негізінен ... ... жеке ... секторға тиесілі. Бірқатар әкімшілік және мәдени
–ағарту мекемелері ... қала ... ... сел ... ... ... зардап шегуі мүмкін:
1. Өндірістік - өнеркәсіптік ғимараттар мен ... ... ... үй қоры -15090,7 мың сом ... ... темір жол мен т/ж
құрылыстары -1721,2 мың сом);
2. Жеке меншік сектордың құрылысы – 1490,0 мың ... ... мен ... – 369 ,5 мың ... Жер ... – 412,0 мың ... Жеке ... өтемақысы – 5530,0 мың сом.
Түлкібас бойынша барлығы – 22892,2 мың ... ... ... ... ... ... ғимараты мен
құрылыстары, жолдар және байланыс желілері – тиісті ведомстволар ... ... ... ... ... баланстық құны бойынша, жеке
меншік құрылыстар мен усадьба ... ...... ... ... орташа құны бойынша).
Сел қаупі бар зонада орналасқан объектілердің ... ... ... зиянның мөлшерімен теңестіруге болмайды, өйткені сел өз ... ... сел ... бар ... емес, тек салыстырмалы түрде тар
белдеуді қамтиды [41].
Селге қарсы ... ... ... ... ... ... ... барынша объективті болу
үшін алдымен сел құбылысынан, оның пайда болуы мен жүру ... ... ... ... білу ... ... ... қорғаудың
қандай да бір принципі неғұрлым қолайлы болып табылатын жағдайларды анықтау
керек.
Өзіміз білетіндей, сел тік ... ... ... ... ... ... пайда болуы мүмкін (яғни бұл жағдайда дайын
сел массасы ... ... ... тік ... арқылы ағатын өзен
аңғарларының сумен жеңіл шайылатын учаскелеріне мөлшерден тыс жауын-шашын
түскенде жүруі мүмкін.
Алғашқы жағдайға 1963 ж. ... Есік селі ... бола ... ... 6 ... ... метрлік мореналық массив түскен болатын, сондай-ақ
осыған 1962 және 1970 ... ... орын ... ... ... селдерді
жатқызуға болады.
Екінші түрдегі сел пайда болу үшін төмендегі ... ... ... тез ... ... тұратын тік еңісті арнаның болуы ... ... ... су ... ... болу мүмкіндігі. Мұндай ағын қандай да
бір суаттың арнасын бұзып кетуден немесе ... ... ... ... ... мүмкін.
Сөйтіп, топырақ қабаты бос арналардың тік еңісті учаскелері сел
ошақтары болып табылады [40,41].
Бірінші типтегі сел ... тек ... ... күресуге
болады. Мұндай селдердің алдын алу әзірге мүмкін емес. Апатты су ... ... ... ... ... алу ... ... мүмкін:
1. Суды арнаға жібермеу.
2. Арнаның эрозияға қарсы төтеп беруін күшейту.
Егер бассейнде арнасын бұзып кетер көл ... және осы көл ... көзі ... ... онда ... алдын алу үшін қайсыбір
гидротехникалық құралдармен арнаны бекіту немесе бүкіл ... ... ... ... ... Ал ... сел нөсер не қар еруінен
болатын жағдай күрделірек. Бұл жағдайда судың ... ... ... жол
бермеу қажет.
Тау баурайларын террасалау мен ағаш егу су ұстаудың танымал ... ... Бір ... әдісті де қолдану неғұрлым тиімді нәтиже
береді. Террасалауды ағаш егумен ұштастыра жүргізуді селге қарсы ... ... деп ... ... келіспеуге болмайды. Террасалар мен
ағаштар сел әрекеті мен су басуды басып қана қоймай, табиғатты түлетеді,
жер ... ... ... ... ... және ағаш ... басқа ешқандай селге және су басуға ... ... ... ... ... өзге белгілі тәсілдері көтерілген мәселелерді
аталған ... ... шеше ... бұл ... ... ... ... екендігіне қарамастан
бүгінге дейін жеткілікті қолданылмай келеді. ... олар ... ... ... ... Өзбекстандағы Ақташ өз. бассейнінде) олардың
селге қарсы маңызы онша ... ... ... ... тек 30%-ға ... ғана ... әрі террасаланып, ағаш егілмеген жерлер нақ сол сел
белсенді қалыптасатын таудың жоғарғы бөлігіндегі жалаңаш жартастар ... Су ... ... ... ... ... мен ағаш
егуді кең қолдануға айтарлықтай кедергі жасайды. ... ... ... жетілген техникамен бұл жартастарға да террасалар салып, өсімдік
өскен топырақ төсеуі әбден мүмкін.
Қазіргі кезде террасалау мен ағаш егу ... ... ... ... да ... ... ... облысындағы Текелі кенішін селден
қорғау жобасын жүзеге асыру мысал бола алады.
Жобада көзделген 5600 га ... ағаш ... мен ... өзенінің
сел қаупі бар жоғарғы бастауындағы 15 км2 жерді ... ... ... ... Тапсырыс берушілер Текелі комбинаты мен
қала мекемелері тарапынан да қарсылық ... жоқ. ... жоба ... 12 жыл өтсе де ... сел бөгетін салумен шектелді, ал ... ... ... ... де жоқ, яғни ... шара жобада көзделмеген
сияқты. Сол сияқты белгіленген 5600 га-ның ... ... 500 га ... ағаш
отырғызылды, әрі бұл жобада көзделген өсімдік түрлері емес [41].
Бұл жағдайда ... ... ... бас ... қала
мекемелерінің сел қаупін жете бағаламай отырғанынан іздеуге болмайды. 1959
жылғы сәуірде Текелі қаласында үлкен ... ... мен адам ... ... апатты сел орын алған болатын.
Аталған жайдың себептері бірнеше:
1. Ведомствоаралық кедергілер. Террасалауға бөлінген жер ... ... ... және ... ретінде пайдаланылады. Ауыл
шаруашылығының ... 1500 ... ... ... ... ... беруге қарсы.
2. Психологиялық фактор. Аталған жұмысты қала аумағынан жырақта, биік
тауда және жат жерде ... ... ... өзі ... оның ... ... құрылыстардың бірқатары аталған міндетті ойдағыдай шеше
алады.
3. Ағаш егу жұмыстары механикаландырылмағандықтан баяу жүреді, ... ... ... де ... аз. Әрі ... ... ағаш ... жөніндегі өзінің жылдық жоспары бар және олар
оны өзгерте алмайды.
Сонымен, қазіргі кезде ... мен ағаш ... тек ... ... ғана селге қарсы негізгі іс-шара ретінде ұсынуға болады.
Айта кетейік, Грузияның ең сел көп ... ...... ... ... ... алып ... Дегенмен ағашы жоқ қалған 24 %-ы
жердің өзі өзенді өте тасқынды етуге жетіп ... Осы ... ... үшін ... 21 ... ... ... террасалап, ағаш егуге барлық
негіз бар сияқты. Алайда Грузия ғалымдары мен мамандарының бірыңғай пікірі
бойынша мұндай ... іс ... ... сондықтан Дуруджидің
сағасында орналасқан Кварели ... ... тек ... ... ... облысының сел қаупі бар объектілерін қорғау ... ... мен ағаш ... ... ... жоқ, бұл ... ... көптігіне және көлік пен механизмнің жұмыс ... ... ... ... екінші принципі – сел пайда болатын
учаскелерде судың ... ... ... ... күшейту. Бүгінгі күнге
дейін осы міндетті шешу үшін ... тек ... ... ... ... ... еңістігін кемітеді, демек ағыс жылдамдығы да азаяды. ... ... үшін ... темір бетонмен жаппай бекітуге де болды, бірақ
мұндай шара ... ... ... ... асырылмаған.
Сел жүрудің алдын алу үшін ... ... сел ... ... өн ... ... тиіс. Әдетте мұндай арналардың ... 20-30 0 және ... да ... еңіс ... Оның үстіне олар
қандай да бір механизмдер мен ... ... жете ... ... ... салдарынан сел қалыптасатын ошақтардың ең ... көп ... ... ... яғни ... көлденең тосқауылдар арқылы азайтылғанымен, ... ... ... ... тек ... ... шара ретінде ғана
қарастыру дұрыс емес, олар сонымен қатар сел алындыларын жинайтын функцияны
атқара алады. Егер ... осы ... ... ... онда ... ... және көп жағдайда жеңіл іске асатын шара болып шығады. Шетел
тәжірибелеріне ... ... АҚШ) ... онда ... тек ... тұрақтандырушы қызметін ғана атқармайды, сондай-ақ
ішінара сел ұстағыш ... ... ... ... ... схема бойынша жұмыс істейді: арнаның сел ошағы болып табылатын
үлкен бөлігі тұрақтандырылады. Сел ... бір ... ... ... арнаны тұрақтандыруды «таза түрінде» емес, оның сел ұстағыш
қабілетінен ұштастыра қарасақ, онда бұл ... көп ... ... айтарлықтай тиімді тәсілі болып шығады. Өзен бойында жолдың
болуы арнаны тұрақтандырудың қолайлы жағдайы болып ... ... яғни ... ... селмен күресуге бағытталған
жұмыстар төмендегі үш принципиальдық схемалар боынша жүзеге асуы мүмкін.
1. Бүкіл сел массасы қорғауға алынған объектінің ... ... ... тек ... ... ғана ... ... ал оның сұйық
бөлігі табиғи ... ... арна ... ... жіберіледі.
3. Сел қорғалатын объекті арқылы немесе оның жанынан ... ... ... ... үшін сел ... ... плотиналық типтегі). Бүгінгі таңда плотиналық сел ұстағыш
селден ... ... ... ... ... Бұл оның
конструкциясының әр ... ... ... кәдімгі су қоймасына
жақындығынан болуы мүмкін.
Кезінде Алматыны қорғау үшін қазаншұңқырлы сел ұстағыштарды ... ... ... олар әлі еш ... іс ... қолданылмаған. Әрине
қазаншұңқырлы сел ұстағыштардың сенімдігіліне ешкім күмән келтірмейді,
дегенмен ... ... ... ... топырақ қабаты қайда жіберу
мәселесі туады [43].
Аралас сел ... ... ... үшін өте перспективалы болып
табылады, бірақ ... ... ... және ... өткен конструкция
болмағандықтан оларды практикаға енгізу кешіктіріліп жатыр.
Селден қорғаудың үшінші принципі – сел ... ... ... объектінің сипатына және оның сел арнасына қатысты ... ... ... ... бұл әдіс сел арналарын ... ... мен ... ... үшін қолданылады, бірақ кей жағдайда
оны өнеркәсіп кәсіпорындары мен елді ... ... ... ... үшін де ... Елді ... ... төмендегі шарт
орындалуы тиіс: сел материалы жиналатын аумақ және елді ... мен ... ... ... кең ... ... қажет.
Кедергісіз өткізіп жіберу әдісімен селден қорғау шараларына ... ... ... ... бар ... мен құбырлар мысал бола
алады.
Түлкібас қала типтес кентін қорғау.
Елді мекен ... су ... ... 7,5 км2 ... 4 ... тұр. ... 1, 2 және 3 сайлар қауіпті, өйткені ... ... ... ... жоқ. Сел ... ... су ағыны кент
көшелерін алып кетеді. Оның ... ... ... тас карьерінің
қалдықтары қосымша сел ... ... 4-ші сай ... оның ... ... терең арнамен кесіп өтеді. Сай арқылы өтетін ... жол ... ... қабілеті жеткілікті, сондықтан бұл ... еш ... ... және ол селден қорғау шараларын қажет етпейді.
1, 2 және 3-ші сайлардың өзіне тән ерекшелігі, таудан ... ... ... ... білінбейді. Су жиналатын беткей негізінен жартасты.
Таулы бөліктегі арнаға көлік пен ... ... жете ... ... байланысты террасалау, ағаш отырғызу ... ... ... ... ... ... ... тиімсіз.
Екінші жағынан тау мен кент арасында адам ... бос ... ... ... ... салуды жеңілдетеді.
Сипатталған жағдайларға байланысты Түлкібас ... жол ... ... үшін екі сел ... салу ... оның бірі 1-ші және ... ... екіншісі 3-ші сайдың тасқынын ұстап қалады. 2-ші сайдың ағын
суын сел бөгегішке қарай бұруды сай ... ... ... ... ... ... ... асыру ұсынылады [42].
Қорытынды
Дипломдық жұмысты орындау ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының, оның ішінде Шымкент қаласының маңының
табиғат жағдайлары әртүрлі және олар экзогенді процестердің ... ... Жер ... ... ... ... ... оның экзогенді процестердің
қалыптасуына үлкен ықпал жасайды. Себебі: жер бедерінің еңістігі, оның
құрылысы кейбір ... ... тез ... ... тигізеді.
Кейбір процестер өзен аңғарларында, оның ... тез ... ... құрылысы мен тау жыныстарының құрамы үгілу, шаю, ... ... ... және тағы ... процестердің қалыптасуында
шешуші сипаттардың қатарына жатады;
– Гидрометеорологиялық жағдайлар экзогенді ... ... ... ... ... әсер ... ... жамылғысының механикалық құрамы мен өсімдіктер дүниесінің жер
бетін қаптау коэффициенті ... үдей ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысы, оның ішінде Шымкент қаласының маңында
және әкімшілік ... ... ... ... ... ... үгілу, эрозионды шаю, жаппай шаю, дефляция, коррозия, ал қауіпті
және апатты табиғи процестерден сел, су тасуы, қар ... ... ... ... және т.б. ... ... ... қатарында қауіпті экзогенді процестердің облыс
территориясында жүретін аймақтары болып ... ... және ... ... ... Келес, Ақсу, Жабағылы, Балдыбрек, Хантағы,
Бадам және Сайрамсу өзендерінің аңғарлары (сел, су тасу, опырма, ... қар ... және т.б. ... ... және ... ... шаю, ... шаю, дефляция және т.б.), Солтүстік – Батыс Тянь –
Шань тауларының жоталары (Талас Алатауы, Өгем, ... ... ... ... ... ... жаппай шаю,
эрозионды шаю, дефляция, шаңды борандар, жылжымалар және т.б.) табылады.
4. Экзогенді процестердің ... ... ... атыздар,
деллилер, шайылмалар, жыралар қалыптасады және ... ... ... ... ... қала ... таралу үрдістері
іске асырылады.
5. Аталған процестер тек қана қоршаған ортаға ғана емес және ... оның ... ... ... құрылыс нысандарына,
ең қауіптісі адам денсаулығына кері әсерін тигізеді.
6. Экзогенді, оның ішінде қауіпті ... ... ... ... ... ... кері әсерін бағалап, алдын-алу мен қорғану
жолдарын анықтап, іс-шаралар кешенін құру керек.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Оңтүстік Қазақстан: Энциклопедия. ... ... ... ... 2005. -560 ... ... ... РК. Т: 1, 2, 3. алматы. 2006. 154 с.
3. Семенова М.И. Природа и хозяйство ... ... АН ... ... 1959. -145 ... ... А.А. ... и минеральные ресурсы Казахстана.
Алматы: Ғылым, 1994. 400 с.
5. Магнитические комплексы ... В 3 т. ... ... 236 ... ... З.А. Геоморфология Казахстана и Средней Азии.
Л.: ... ЛГУ, 1965. 296 ... ... В.В. ... // ... ССР. Т.ХІ. южный
Казахстан. М.: Недра, 1971. Кн.2. с. ... ... ... //Под ред. ... ... 1959, ... ... И.В., Благовещенский В.П. Оценка лавинной опасности
горной территории. Алма-Ата: Наука, 1983. 217 ... ... М.: ... 1969. 482 ... ... воды ... Казахстана. Л.: Гидрометеоиздат,
1976, 216 с.
12. Чокин Ш.И.Энергетика и водное хозяйство Казахстана. Алма-Ата:
Казахстан, 1975. 278 ... ... И.В., ... Т.Г. ... ... в ... Юго-Восточного Казахстана. ... и ... №1. с. ... Соколов А.А. Основы классификации горных и предгорных ... // Изв. ... Сер. ... и мед. 1998. №2. ... ... Г.Ц., ... А.С., Медеу А.Р. и др. Рельеф
Казахстана. Алма-Ата: ... 1991. 4.1 168с., 4.2. 176 ... ... В.А., ... Б.В. и др. ... ... ... и подземные воды, современное состоние).
Алматы: НИЦ «Ғылым», 2002. 596 с.
17. ... Г.В., ... Л.К. ... ... ... 1992. 176 ... ... генетического фонда фауны Казахской ССР. ... 214 ... ... В.М. ... ... ... Азии и
Казахстана. Алма-Ата: Наука, 1987. 256 с.
20. Национальный доклад о состоянии окружающей ... в РК в ... // под ред. ... ... 2006. 298 с.
21. Жанпейсов Р. Эрозия и дефляция почв Казахстана. Алма-Ата,
1977. 232 с.
22. Регионы Казахстана, 2005. ... ... ... РК по статистике. 2006. 450 с.
23. Медеуов А.Р., Нурланов М.Т. Селевые явления ... ... ... ... ... 1996. 201
с.
24. Медеу А.Р., Тасболат Б. и др. Концептуально-методологические
основы оценки селевого ... // ... ... им. ... Сер. ... 2005. №2. С. ... Ежегодник по особо опасным гидрометеорологическим явлениям,
наблюдавщимся на территории Казахстана в 1985-1989 гг. Алма-
Ата: УГМС КазССР, ... ... Р.И. ... ... воды на реках равнинного
Казахстана. Алма-Ата: КазГУ, 1994. 172 ... ... Н.Н. ... бури в ... ... Ташкент: Изд-во
СамГУ, 1960. 198 с.
28. Утешев А.С., Семенов О.Е. Климат и ветровая эрозия почв. Алма-
Ата, 1967. 70 ... ... по ... ... Многолетние данные. Раздл.
3. Атмосферные явления. Алматы, 2003. Вып. 1-14.
30. ... Б., ... Е., ... А. ... қазіргі экзогенді процестер. (Шымкент
қаласы мысалында). // Педагогикалық ... ... ... ... мәселелері және жаратылыстану
ғылымдарының перспективалары атты халықаралық ... ... ... ... 2006. Б. ... ... Б., Донбаев Д., Тасқараева Қ. ОҚО су ... ... ... ... // ... іс-әрекетті
дамыту арқылы бәсекеге қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыру»
атты ... ... ... Шымкент. 2006. Б. 39-42.
32. Республика Казахстан. Окружающая ... и ... ... 2006. 518 ... ... влияния изменения режима вод суши на надземные
экосистемы. М., 2005. 365 ... ... Н.А., ... А.Р. Казахстан: Природа. Экономика.
Экология. – ... 2007. 216 ... ... ... ... М., 2002. 930 с.
36. Состояние окружающей среды и ... ... ... ... ... охраны окружающей среды РК. Астана.
2005. 159. с.
37. Состояние ... ... и ... ... ... ... охраны окружающей среды РК. Астана.
2003. 165 ... ... ... Санитарно-эпидемиологической станции на
01.01.2006. 120. с.
39. Региональная ... ... ... ... ... ... ... на 2005-2007 годы, Шымкент, 2005. 68 с.
40. Состояние окружающей среды. Отчет РГП «Казгидромет» Алматы, 2005.
112 с.
41. Информационный ... о ... ... ... Вып ... охраны окружающей среды РК. Алматы. 2005. 105 с.
42. Об экологическом состоянии и ... ... ... в ... ... ... 2005. 125 с.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Хромосомалық аномалиялардың қой шаруашылығындағы құнды көрсеткіштерге әсерін зерттеу83 бет
"Ауыл шаруашылығы саласында қолданылатын токсиндік заттардың жануарлар организіміне түсу жолдары."4 бет
Геоморфология3 бет
Етттердің микроорганизмдермен экзогенді және эндогенді жолдармен былғану6 бет
Макроэкономика теориясының негізгі мәселелері7 бет
Макроэкономикалық үлгілерің экономикалық мәні7 бет
Макроэкономикалық үлгілердің экономикалық мәні5 бет
Морфометриялық карталарды құрастыру принципі16 бет
Рельеф және климат8 бет
Ұрықтың даму ақаулары және аурулары4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь