Шаруашылық субъектілерін қаржыландыру


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЪЕКТІЛЕРІН ҚАРЖЫЛАНДЫРУ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1 Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының ұғымы, функциялары және негізгі белгілері
1.2 Шаруашылық субъектілерінің қаржылындыруды мемлекет
тарапынан қолдауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11

2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЪЕКТІЛЕРІН ҚАРЖЫЛАНДЫРУ
2.1 Шаруашылық субъектілерінің қаржылындыру үрдісіне талдау ... ... ... ...17
2.3 Шаруашылық субъектілерін қаржылындыру құралдарын
қолдану тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44

3. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ
СУБЪЕКТІЛЕРІН ҚАРЖЫЛАНДЫРУ ЖАҒДАЙЫН ЖЕТІЛДІРУ
ЖОЛДАРЫ
3.1 Қазақстан Республикасының шаруашылық субъектілерін
қаржылындыруды жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
3.2 Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейлі банктердің шаруашылық субъектілерін қаржылындыру әдістерін жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...64

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .67

ҚОСЫМША
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында айтылғандай, дағдарысқа байланысты қиын жағдай қалыптасса да, елімізде халықтың әлеуметтік жағдайы төмендемейді. /1/ Ал дағдарысқа қарсы мемлекеттің іс-қимыл жоспарындағы негізгі бағыттардың бірі – ауыл шаруашылығы. Ауыл шаруашылығы – ел экономикасындағы өз ерекшеліктері бар негізгі салалардың бірі.
Ауыл шаруашылығы кез-келген мемлекеттің экономикалық өркендеуіне себеп болатын буындарының бірі. Ауыл шаруашылығына жалпы сипаттама төңірегінде туындаған негізгі сауалдар мен міндеттер қазіргі кезде республикалық кеңесте тереңірек талқылануда. Ауылдық нарықтық құрылымдардың аяғынан тұруы, мол шаруашылығы мен егіншілікті дамыту, бюджет қаражатын тиімді пайдалану, несиелендіру, техника және технологиямен қамтамасыз ету жөніндегі міндеттер ауыл шаруашылығында бірден-бір мақсаттары болып отыр.
Дағдарыс жағдайында отандық ауылшаруашылық өнім өндірушілерге мемлекет тарапынан қаржылай қолдау көрсетілетінін Елбасы да, Үкімет басшысы да мәлім еткен болатын.
1 Назарбаев Н. Жаңа онжылдықтар - жаңа экономикалық өрлеу - Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері: Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы / Назарбаев Н. // Егемен Қазақстан.- 2010.- 30 қаңтар.- 1-2 б.

2 Әбiлмәжiнова С. Несие бағдарламасындағы кейбiр өзгерiстер // Арқа ажары.- 2007.- 20 қазан. - 4 б.

3 Кемел М. Нарық қатынасы жағдайында Қазақстанның аграрлық саласында ауыл шаруашылығы кооперациясының дамуы: Автореферат.- Алматы, 2008.- 50 б.

4 Күрішбаев А. Жеңілдетілген несие – ауылды қолданудың ең ұтымды әдісі: ["Аграрлық несие корпорациясы" акционерлік қоғамының басқарма төрағасы Асқарбек Қаражігітовпен сұхбат] / Қаражігітов А. // Егемен Қазақстан.- 2008.- 1 сәуір.- 8 б.

5 Қазахстан Республиксындағы 2005-2015 жылдарға арналған шағын және орта бизнесті қолдау

6 Арманов С. Лизинг - бизнестің жаңа өрісі [Ауыл шаруашылығы] // Ел.- 2009.- 22 желтоқсан.- 2 б.

7 Қаржы, ақша айналысы және несие: оқу құралы / авт.: Смағұлова Р.О., Мәдiханова Қ.Ә., Тұсаева Ә.Қ., Сатыбалдиева Ж.Ш.- Алматы: Экономика, 2008.- 461 б.

8 Банковское дело: Учеб. пособие/ Под ред. О.И.Лаврушина.- 2-е изд., перераб. и доп.- М.: Финансы и статистика, 2007.- 666 с.

9 Бохаев Д.Т. Коммерциялық банктердiң несие ресурстарын құрудағы проблемалары және оның болашағы: Автореферат.- Алматы, 2008.-30 б.

10 «ТұранӘлемБанк АҚ» қалыптасу тарихы//интернет ресурс: http: btabank.kz

Абдуллаева Б. А. Қазақстандағы шағын және орта бизнес субъектілерін несиелеу: дамуы мен жетілдіру жолдары: Автреферат:08.00.10.- Алматы: [Б. ж.], 2009.- 26, [4] б.

11 Ақша, кредит, банктер: оқулық / ҚР бiлiм және ғылым министрлiгi; ред. басқарған Сейiтқасымов Ғ.С.- 3-бас., толық., өңд.- Алматы: Экономика, 2006.- 478, [2] б.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 110 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге
Таңдаулыға:   




МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЪЕКТІЛЕРІН ҚАРЖЫЛАНДЫРУ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1 Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының ұғымы, функциялары және
негізгі белгілері
1.2 Шаруашылық субъектілерінің қаржылындыруды мемлекет
тарапынан
қолдауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... .11

2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЪЕКТІЛЕРІН ҚАРЖЫЛАНДЫРУ
2.1 Шаруашылық субъектілерінің қаржылындыру үрдісіне
талдау ... ... ... ...17
2.3 Шаруашылық субъектілерін қаржылындыру құралдарын
қолдану
тиімділігі ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ...44

3. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ
СУБЪЕКТІЛЕРІН ҚАРЖЫЛАНДЫРУ ЖАҒДАЙЫН ЖЕТІЛДІРУ
ЖОЛДАРЫ
3.1 Қазақстан Республикасының шаруашылық субъектілерін
қаржылындыруды жетілдіру
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53
3.2 Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейлі банктердің шаруашылық
субъектілерін қаржылындыру әдістерін
жетілдіру ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ..59

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... .64

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... 67

ҚОСЫМША

СОДЕРЖАНИЕ
Введение...3
Глава 1. Теоретические и методологические основы исследования
механизма финансирования хозяйствующих субъектов...10
1.1. Механизм финансирования в системе экономических механизмов...10
1.2. Сущность механизма финансирования хозяйствующих субъектов в
рыночной экономике: структурный и функциональный подходы...33
1.3. Элементы механизма финансирования хозяйствующих субъектов в
условиях рынка...59
Глава 2. Состояние и основные направления совершенствования механизма
финансирования хозяйствующих субъектов в современной экономике России...84
2.1. Особенности и проблемы финансирования хозяйствующих субъектов...84
2.2. Становление и развитие механизма финансирования хозяйствующих
субъектов в рыночной экономической системе...115
2.3. Пути повышения эффективности функционирования механизма
финансирования хозяйствующих субъектов... 137
Заключение...159
Литература...166

КІРІСПЕ

Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында айтылғандай,
дағдарысқа байланысты қиын жағдай қалыптасса да, елімізде халықтың
әлеуметтік жағдайы төмендемейді. 1 Ал дағдарысқа қарсы мемлекеттің іс-
қимыл жоспарындағы негізгі бағыттардың бірі – ауыл шаруашылығы. Ауыл
шаруашылығы – ел экономикасындағы өз ерекшеліктері бар негізгі салалардың
бірі.
Ауыл шаруашылығы кез-келген мемлекеттің экономикалық өркендеуіне себеп
болатын буындарының бірі. Ауыл шаруашылығына жалпы сипаттама төңірегінде
туындаған негізгі сауалдар мен міндеттер қазіргі кезде республикалық
кеңесте тереңірек талқылануда. Ауылдық нарықтық құрылымдардың аяғынан
тұруы, мол шаруашылығы мен егіншілікті дамыту, бюджет қаражатын тиімді
пайдалану, несиелендіру, техника және технологиямен қамтамасыз ету
жөніндегі міндеттер ауыл шаруашылығында бірден-бір мақсаттары болып отыр.
Дағдарыс жағдайында отандық ауылшаруашылық өнім өндірушілерге мемлекет
тарапынан қаржылай қолдау көрсетілетінін Елбасы да, Үкімет басшысы да мәлім
еткен болатын.
Агроөнеркәсіптік өндірісті қаржымен қамтамасыз етуде несиелік
механизмнің орны бөлек екені мәлім. Соған қарамастан, осы күнге дейін
экономиканың аграрлық секторындағы қаржы-экономикалық қатынас жүйесінде
ауыл шаруашылығын несиелеу өзектілігін жоймай келеді. Ол ғылыми-әдістемелік
тұрғыда негіздеуді және оны ұйымдастыру жөніндегі ұсыныстарды қарастыруды
талап етеді.
Аграрлық бизнестің шағын субъектілерін кең көлемде қамту және
ресурстық базаны кеңейту үшін банк жүйесінің немесе басқа да ортадағы
делдалдық ұйымдардың (микронесие берушілер, несиелік серіктестіктер, т.б.)
ауылдық несие кооперативтерімен бірлесе әрекет етуі қажет деп ойлаймын..
Бұл кооператив пайшыларының жәрдем беру жауапкершілігі негізінде несиеге
берілетін қаражатқа шағын және орта кәсіпкерлік пен қосалқы шаруашылық
субъектілерінің қолын жеткізуге жол ашады. Яғни жеке-жеке несие алуға
мүмкіндігі жоқ шағын кәсіпкер өзі секілді өзгелермен бірлесіп, қолдарындағы
дүниесін қосып, кепілдікке қойып, несие алады да, алынған несиені әркім өз
қосқан үлесіне байланысты бөлісетін болады. Яғни бұлар кооператив пайшылары
болып есептеліп, бірлесе әрекет ету арқылы қолы қысқа өнім өндірушілердің
несиеге қаржы алуына жол ашады.  
    Несие кооперативтерін басқарудың демократиялық формасы, кооператив
мүшелерінің жұмысы нәтижесі үшін бір-біріне жәрдем беру жауапкершілігін
жете сезінуі ауыл шаруашылығы өндірісін тұрақтандыру және меншіктің барлық
түріндегі ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілерінің қаржы жағдайын
жақсартудың негізгі факторының бірі болып табылады. Оған экономикалық және
құқықтық жағдайдың әлі де болса дайын еместігіне қарамастан, несие
кооперативі жүйесін кезең-кезеңімен жүзеге асыруға болады. Ол үшін ауыл
тұрғындары сұраныстарына толық жауап бере алатын Несие кооперативтері
туралы Заң жобасын дайындау қажет.
Ал бүгінгі орын алып отырған банк несиелеріне қол жеткізудің
күрделілігі жағдайында ауыл шаруашылығы өндірісінің кең көлемде дамуы
теориялық жағынан да, практикалық тұрғыда да мүмкін емес. Менің ойымша,
жалпы, несие беруде қазіргі таңдалып алынған схема ауыл шаруашылығын дамыту
операцияларын жүргізудің заманауи талаптарына жауап бере алмайды. Бұл
схема, әсіресе, дәл бүгінгі таңда отандық ауыл шаруашылығы, Елбасы
Нұрсұлтан Назарбаев қойған мәселе бойынша, Шығыс Еуропа елдерінің деңгейіне
жетуге ұмтылуға бет бұрған кезде өзін ақтамайды. Шығыс Еуропа елдерінің
ауыл шаруашылығын реформалау кезіндегі тәжірибесін еске алудың өзі жетіп
жатыр. Шығыс Еуропаның бұрынғы социалистік елдерінен айырмашылығымыз, бізде
күні бүгінге дейін республика аграрлық секторын мемлекеттік реттеудің күшті
және белсенді саясаты қажет екендігін ҚР Үкіметі түсінбей келеді. Ауыл
шаруашылығы халықаралық қаржы құрылымдарының айтуымен мемлекеттің
монетарлық саясатының нысаны күйінде қалып отыр.
Қазiргi кезеңде Қазақстан Республикасында банк аясы серпiндi түрде
дамып келе жатқан экономикалық секторлардың бiрi. Бұрын қатал түрде
реттелетiн коммерциялық банктер, бүгiн дербес және үлкен банкаралық бәсеке
жағдайында халықаралық деңгейде жұмыс iстеп жатыр.
Дағдарысты құбылыстардан өтумен байланысты Қазақстан экономикасының
қазiргi несиелiк операциялар мәселелер тұрғысында банк жүйесiнiң алдыңғы
уақыттағы дамуы мен жетiлдiрiлуi үлкен тәжiрибелiк мәндiлiкке ие.
Шетел инвестицияларын тиісінше қорғауды және пайданы кері қайтарып
алу мүмкіндіктері бұрынғысынша назарда бірінші кезектегі мәселелер
қатарында ұсталады. Экономиканың бірнеше секторы бар: табиғи ресурстарды
игеру, инфрақұрылым, коммуникациялар және ақпарат, еліміз үшін бұлар
тұрақты маңызға ие. Осы салаларды дамыту экономикалық өрлеуге ғана емес,
әлеуметтік салаға да, сондай-ақ Қазақстанның халықаралық қауымдастыққа
кіріуіне ықпал етеді. Бұлар капиталды қажет ететін салалар, оларды дамыту
үшін шетел капиталымен қатар мемлекеттің қатан стратегиялық бақылауы қажет.
Бірақ тіпті Адам Смиттің де мойындағанындай, жекеше секторды қызықтырмайтын
кейбір қоғамдық мұқтаждарды қамтамасыз етудегі соңғы шара ретінде мемлекет
оны өз мойнына алады.
Қазiргi банктер клиенттерге қызметтердiң кең, ауқымды, тиiстi жолдарын
ұсынып, банкте несиелiк операцияларында жаңа технологиянын қолданып, қызмет
көрсетудiң жоғарғы деңгейiмен қамтамасыз етiп отыр. Банктердiң ең басты
қызметi – несиелiк операциялар болып табылады. Ол кәсiпорындардың,
ұйымдардың және кәсiпкерлiк фирмалардың тұтынушылық және инвестициялық
мақсаттары үшiн iске асырылады. Банктер өздерiнiң несиелік операцияларын
қаншалықты тиiмдi жүзеге асырса, соншалықты клиенттердiң экономикалық
жағдайына әсерiн тигiзедi. Себебi банктiк қарыз жаңа кәсiпорындардың пайда
болуына, жұмыс орын санының өсуiне мүмкiндiк туғызады және олардың
экономикалық өмiр икемдiлiгiн қамтамасыз етедi. Соның iшiнде әсiресе жеке
және заңды тұлғалардың, яғни кәсiпорындардың экономикалық тәуекелдiлiгiн
басшылыққа ала алады.
Банктiк несиелеу жүйесi нарықтық қатынастарды қалыптастыру мен
дамытуда, аграрлық өндiрiстiң тиiмдiлiгiн арттыруға, мемлекет экономикасын
нығайтуға, айналыстағы негiзсiз ақша массасының өсуiн шектеуге, инфляциялық
процестердiң алдын алуға және Ұлттық валютаны нығайтуға бағытталған.
Кейiнгi жылдары қаржы секторының тез арада дамуы мен нығайюы бұрын
болған несие ресурстарының тапшылығын қысқартты. Қазақстанның экономикалық
өсуi мен Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкiсiнiң құрылымдық саясаты,
қоғамдық сенiмдi арттырып, мемлекеттiң банк секторының динамикалық дамуына
мүмкiншiлiк туғызды. Несие ресурстары мен несие операцияларының тиiмдiлiгi
бәсеке жағдайында өсуiнiң нәтижесiнде Қазақстан банктерi пайыздық
мөлшерлеме және мерзiмге байланысты банктiк қарыз беру бойынша аса ыңғайлы
жағдай ұсынуға ұмтылыс жасауда.
Осы мәселелердiң маңыздылығы мен тәжiрибе жүзiндегi мәндiлiгi дипломдық
жұмыстың тақырыбын таңдауға себеп болды.
Дипломдық жұмыстың зерттеу объектiсi коммерциялық банктердiң ауыл
шаруашылық өндірісін несиелеу жағдайы болып табылады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты, ауыл шаруашылық өндірісін несиелеу өзiндiк
ерекше белгiлерiн, олардың қоғам мен экономиканы қайта құрудағы рөлi мен
қызметiн, сондай-ақ басқа да экономикалық категориялармен өзара әрекетiн
танып бiлудiң өзi қаржы-несие мекемелерiнiң несие саясаттарының ғылыми
негiзiн анықтау.
Зерттеу пәні аграрлық кәсіпкерлікті несиелеу процесінде туындалатын
қарыз алушы мен банк арасындағы экономикалық қатынастардың жиынтығы болып
табылады.
Осыған орай, коммерциялық банктердiң несиелеу жөнiнде баспасөз
беттерiнде көптеген ғылыми еңбектер жарық көрдi. Белгiлi экономист
ғалымдарымыз: Көшенова Б.А., Сейiтқасымов Ғ.С., Кемел Н., Мақыш С.,
Көшербаевтардың коммерциялық банк қызметтерiнен жазған еңбектерiн терең
талқылай отырып, өз тың ғылыми-сараптамалық тұжырымдамамды ұсынамын.
Халықаралық банктер арасындағы аграрлық заңды тұлғаларға несиелiк қызмет
көрсету бағдарламаларын салыстыратын экономикалық көрсеткiштерi бар
кестелер келтiрiлдi.
Дипломдық жұмысты орындау кезiнде құқықтық-нормативтiк актiлер,
әдiстемелiк сiлтемелер мен нұсқаулықтар, жоғарыда аталған отандық және
шетел экономистерiнiң ғылыми еңбектерi қолданылды.

1. ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЪЕКТІЛЕРІН ҚАРЖЫЛЫНДЫРУ АСПЕКТІЛЕРІ

1.1 Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының ұғымы, функциялары және
негізгі белгілері

Шаруашылық жургізуші субъектілердің қаржысы — бірыңғай қаржы жүйесінің
құрамды бөлігі және айырықша сферасы болып табылады, оның
орталықтандырылмаған бөлігін құрайды, материалдық және материалдық емес
игіліктер жасалатын және елдің қаржы ресурстарының негізгі бөлігі
қалыптасатын қоғамдық өндірістің басты буынына қызмет көрсетеді. Шаруашылық
жүргізуші субъектілер қаржысы өзіне қоғамдық пайдалы қызметтің сан алуан
сфераларындағы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс, көлік, жабдықтау-
өткізу (делдалдық), сауда, дайындау, геологиялық барлау, жобалау қызметін,
халыққа тұрмыстық қызмет көрсетуді, байланысты, тұрғын үй-коммуналдық
қызметтерін, түрлі қаржы, кредит, сақтық, ғылыми, білім, медицина, ақпарат,
маркетинг және басқа қызметті жүзеге асыратын кәсіпорындардың, фирмалардың,
қоғамдардың, концерндердің, ассоциациялардың, салалық министрліктер мен
басқа шаруашылық органдардың, шаруашылықаралық, салааралық, кооперативтік
ұйымдардың, мекемелердің қаржыларын кіріктіреді.
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысы жалпы қаржылар сияқты бөлу
және бақылау функцияларын орындайды.
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының бөлу функциясының
ерекшелігі қаражаттардың жеке-дара ауыспалы айналымының процесінде
өндірілген өнімнің құны белгіленген экономикалық нормативтер негізінде
бөлінетігінде болып отыр, мұның өзі қаржының ұдайы өндіріс процесінде құнды
бөлу және қайта бөлуге қатысуын айқындайды. Бөлу - өндіру мен тұтыну
арасындағы баланыстырушы буын болып табылады.
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының бақылау функциясы
кәсіпорын экономикасында маңызды рол атқарады: есепсіз және бақылаусыз
шаруашылық жүргізуге болмайды. Ақшамен бақылау тек шаруашылық жүргізуші
субъектілердің ішінде ғана емес, сонымен бірге оның басқа субъектілерімен,
жоғарғы ұйымдармен және қаржы-кредит мекемелерімен өзара қарым-
қатынастарында да жүзеге асырылады.

1- сызба Шаруашылық жүргізуші субьектілер сыныптамасы

Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысына негізгі белгілерді
атауға болады:
қаржы қатынастарының көпқырлылығы, олардың нысандары мен мақсатты
арналымының сан алуандығы;
өндірістік құралдардың (капиталдардың) міндетті болуы және оларды
қалыптастырумен, көбейтумен және қайта бөлумен байланысты қатынастардың
пайда болуы.
жоғары белсенділік шаруашылық қызметінің барлық жағына әсер ету
мүмкіндігі;
шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы бүкіл қаржы жүйесінің
айқындаушы негізі болып табылады.
Шаруашылық жүргізуші субектілердің қаржысы деп- өнім (жұмыс,
қызметтер көрсету) өндіріп, сату кезінде ақшалай табыстарды, қорланымдарды
және қорларды жасаумен, бөлумен және пайдаланумен байланысты экономикалық
қатынастарды айтады.
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының болуы, жалпы мемлекеттің
қаржысы сияқты, тауар-ақша қатынастарының өмір сүруімен және экономикалық
заңдардың іс-әрекетімен байланысты.
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысы ақша нысанында ұлғаймалы
ұдайы өндіріс процесінің негізгі жақтарын білдіреді және экономикалық
заңдардың талаптарына сәйкес оны жүзеге асыруға септігін тигізеді. Ол
ұлттық шаруашылықты одан әрі дамытуға қажетті ақшалай табыстар мен
қорланымдарды болу және пайдалану үшін қолданылады. Даму ұлттық
шаруашылықты басқару жүйесінің маңызды экономикалық инструменті,
экономиканы қайта құрудың қуатты құралы болып табылатын шаруашылық
жүргізуші субъектілердің берік әрі жақсы қалыптасқан қаржыларысыз мүмкін
емес. Өндірістік қатынастардың бір бөлігі ретінде олар басқа өндірістік
қатынастардың жиынтығында басқарудың төменгі буындары шаруашылық қызметінің
тиімділігіне тікелей әсер етеді.
Шаруашылық жүргізуші субъектілср қаржысы өзіне қоғамдық -пайдалы қызметтің
сан алуан сфераларындағы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс, көлік,
жабдықтау-өткізу (делдалдық), сауда, дайындау, геологиялық барлау, жобалау
қызметін, халыққа тұрмыстық қызмет көрсетуді, байланысты, тұрғын үй-
коммуналдық қызметтерін, түрлі қаржы, кредит, сақтық, ғылыми, білім,
медицина, ақпарат, маркетинг және басқа қызметті жүзеге асыратын
кәсіпорындардың, фирмалардың, қогамдардың, концерндердің, ассоциациялардың,
салалық министрліктер мен басқа шаруашылық органдардың, шаруашылықаралық,
салааралық, кооперативтік ұйымдардың, мекемелердің қаржыларын кіріктіреді.
Ұлттық шаруашылықтың әрбір саласы қаржысының бұл саланың техникалық-
экономикалық ерекшеліктерінен туындайтын елеулі айырмашылықтары бар. Бірақ
сонымен бірге барлық салалардың қаржысының мені мен оны ұйымдастырудың
негізгі қағидаттары бірдей, бұл шаруашылық жүргізудің ортақ қағидаттарына
және бірыңғай экономикалық заңдарға байланысты. Мұның бәрі олардың барлығын
қосалқы категорияға — жалпы "қаржы" категориясы сияқты оның функцияларын
орындайтын шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысына біріктірудің
мүмкіндігі мен қажеттігін алдын ала анықтайды.
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысы жалпы қаржылар сияқты бөлу
және бақылау функцияларын орындайды.
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының бөлгіштік функциясының
ерекшелігі қаражаттардың жеке-дара ауыспалы ай-налымының процесінде
өндірілген өнімнің құны белгіленген экономикалық нормативтер (салық
мөлшерлемелері, амортизациялық аударымдардың нормалары, несие үшін пайыз)
негізінде бөлінетігінде болып отыр, мұның өзі қаржының ұдайы өндіріс
процесінде құнды болу және қайта бөлуге қатысуын айқындайды. Ақшалай қорлар
мен қорланымдарды экономикалық тұрғыдан негіздеп бөлу қаржының ұдайы
өндірістік тұжырымдамасын да іске асырудың басты шарты болып табылады.
Оның мазмұны жай және ұдайы өндіріс кезінде материалдық және ақша
қаражаттарының ауыспалы айналымы процесінде олардың қозғалысы арасындағы
сәйкестікті қамтамасыз етуде болып табылады. Бұл үшін кәсіпорындар өнім
өндіру мен оны өткізудің жоспарлары, болжамдары мен ниеттері негізінде,
белгіленген экономикалық нормативтер негізінде уақыттың белгілі бір
мерзіміне кірістер мен шығыстардың көлемін жасайды; шығыстардың шамаланған,
меншікті қаржы ресурстары, басқа ұйымдар мен өз қызметкерлерінің уақытша
тартылған қаражаттары, банк несиелері есебінен, ал айырықша жағдайда
бюджеттен бөлінетін қаражаттар есебінен жабылатынын анықтайды.
Бөлу - өндіру мен тұтыну арасындағы байланыстырушы буын. Бұл процесс
кәсіпорындардың өнім өткізуден түсім-ақша алуы және оны өндірістің
жұмсалынған қаражаттарын өтеуге және таза табысты (пайданы) жасауға
пайдалану арқылы болып жатады. Табыстың (пайданың) бір бөлігі қайта бөлу
ретінде орталықтандырылған қорларға - мемлекеттік бюджетке, бюджеттен тыс
қорларға түседі, ал қалған болігі еңбекке ақы төлеуге, әлеуметтік
мұқтаждарға, өндірісті кеңейту және дамыту жөніндегі шығындарды
қаржыландыруға шаруашылықтың қарамағында қалады.
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының бақылау функциясы кәсіпорын
экономикасында маңызды рөл атқарады: есепсіз және бақылаусыз шаруашылық
жүргізуге болмайды. Ақшамен бақылау тек шаруашылық жүргізуші субъектілердің
ішінде ғана емес, сонымен бірге оның басқа субъектілерімен, жоғарғы
ұйымдармен және қаржы-кредит мекемелерімен өзара қарым-қатынастарында да
жүзеге асырылады. Субъектілер ара-сындағы өзара қатынастарда бақылау
жеткізілім тауарларға, көрсетілген қызметтерге және орындалған жұмыстарға
ақы төлеу кезінде болады. Қаржы-кредит органдарымен өзара іс-әрекет кезінде
бақылау бюджет алдындағы міндеттемелердің орындалуы кезінде, банк
несиелерін алған және қайтарған кезде жүзеге асырылады.

1.2 Коммерциялық шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысын
ұйымдастырудың негіздері

Коммерциялық шаруашылық жүргізуші субъектілер табыс (пайда) алу
мақсатында құрылады және қызметтің бұл түрі рыноктық экономиканың негізі
болып табылады. Олар өзінің қызметін мынадай нысандарда жүзеге асыра алады:
мемлекеттік және муниципалдық кәсіпорындар; шаруашылық қоғамдар мен
серіктестіктер; өндірістік кооперативтер. Бұдан бұрын атап өтілгендей,
коммерциялық негіздерде материалдық өндіріс сферасы кәсіпорындарының басым
бөлігі және материалдық емес сфера ұйымдары мен мекемелерінің едәуір бөлігі
жұмыс істейді: коммерциялық банктер, сақтық ұйымдары, қаржы секторының
басқа мекемелері (жинақ ақша-депозит мекемелері, инвестициялық қорлар, қор
биржалары, бағалы қағаздар рыногы мен ақша-кредит рыноктарына қызмет
көрсететін әр түрлі мекемелер), сауда-делдалдық кәсіпорындар, ерікті
қоғамдық қорлар, трасттық компаниялар және басқалары.
Коммерциялық кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы қаржы жүйесінің
маңызды сфераларының бірі ретінде құн түріндегі ІЖӨ-ні жасау, бөлу және
пайдалану үдерістерін қамтиды. Олар негізінен ІЖӨ мен ҰТ жасалатын
материалдық өндіріс сферасында іс-әрекет етеді. Сондықтан коммерциялық
кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы материалдық өндіріс кәсіпорындары
(ұйымдары) қаржысының мазмұнымен және оларды ұйымдастырудың қағидаттарымен
бірдей болып келеді.
Коммерциялық кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы деп өндірістік
капиталдарды қалыптастыру өнім өндіріп, оны өткізу, меншікті қаржылық
ресурстарды жасау, қаржыландырудың сыртқы көздерін тарту, оларды бөлу және
пайдалану үдерісіндегі экономикапық қатынастарды айтады.
Мұндай экономикалық қатынастарды жиі ақшалай немесе қаржылық
қатынастар деп атайды, қаржылық қатынастар ақшалай қатынастардың бір бөлігі
болып саналғанымен ол ақша қозғалысы кезінде ғана пайда болады және
орталықтандырылған және орталықтандырылмаған ақшалай қорларды
қалыптастырып, пайдаланумен қосарлана жүретіндігін біз жоғарыда атап
көрсеткенбіз.
Коммерциялық кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысын ұйымдастыру белгілі
бір қағидаттарға негізделген, олардың қатарына мыналар жатады: коммерциялық
есеп (қаржылық қызмет саласындағы дербестік, өзін-өзі өтеу, өзін-өзі
қаржыландыру, қаржылық-шаруашылық қызметтің қорытындысына ынталылық, оның
нәтижелері үшін жауапкершілік, кәсіпорынның қызметіне бакйлау жасау);
жоспарлылық; меншіктің барлық нысандарының теңдігі; қаржылық резервтердің
болуы.
1. Коммерциялық есеп - шаруашылық жүргізуші субъектілердің шаруашылық-
қаржылық қызметін жүргізудің негізге алынатын қағидаты және басты
әдісі. Мемлекеттік меншіктің шаруашылық жүргізуші субъектілеріне
сәйкес дәстүрлі шаруашылық есеп терминін қолдану қолайлы, жеке
меншік, аралас субъектілерге коммерциялық есепті қолдану қолайлы,
алайда бұл ұғымдардың экономикалық тұрғыдан маңызы бірдей.
Коммерциялық есеп қағидаты кәсіпорынға оның қызметі үшін, оның
жарғылық капиталын құрайтын қажетті негізгі және айналым құралдары
(капиталы) тұрақты пайдалануға бөліп берілетінін білдіреді.
Шаруашылықты жүргізудің әдісі ретіндегі коммерциялық есеп қағидаты
шығындарды шаруашылық қызметтен алынған табыспен өлшеуді және табыс
алуды қажет етеді.
2. Жоспарлылық қағидаты шаруашылык жүргізуші субъектілердің қаржылық
қызметі өндірістің мақсаттарына, міндеттеріне, оларға жетудің
белгіленген әдістеріне жетудің дәйектілігі мен мезгіліне қарай оның
параметрлерін есептеу арқылы алдын ала қарастырылатынын білдіреді.
Есеп-қисаптар негізінде және белгіленген қаржылық нормативтерді
пайдалану арқылы арнаулы құжатта - қаржы жоспарында (болжамында)
бейнелеп көрсетілетін қаржылық көрсеткіштер анықталады, Шаруашылық
жүргізуші субъектілер болжалды қызметі факторларының тұрлаусыздығы
жағдайында қаржылық көрсеткіштерді егжей-тегжейлі пысықтаудың -
жоспарлаудың орнына болжау қолданылады, яғни қолда бар мәліметтерді
зерделеудің, өзгермелі факторларды ғылыми өңдеудің (моделдеудің,
экстрополяциялаудың) және қорытындылаудың негізінде шаруашылық
жүргізуші субъектінің қаржылық дамуының болжамы жасалады. Болжам
шаруашылық жүргізуші субъектілердің шаруашылық қызметінің нұсқалары
бойынша бағалау және кейінгі шешімдерді қабылдау үшін қызмет етеді.
Шаруашылық жүргізуші субъектілердің ірірек шаруашылық құрылымға -
бірлестік, ассоциация, концерн және т.с.с. кіргенде шаруашылық
жүргізуші субъектілердің қаржы жоспарларының көрсеткіштері бұл
ұйымдардың жиынтық қаржы жоспарларына біріктіріледі.
3. Шаруашылық жүргізуші субъектілер меншігінің барлық нысандарының
теңдігі қағидаты қатынастардың тұрақтылығы мен меншіктің түрлі
нысандары- мемлекеттік, жеке меншік, шетел мемлекеттерінің және
олардың заңи ұйымдары мен азаматтарының, халықаралық ұйымдардың
нысандары дамуының мемлекет кепілдігінде жүзеге асырылады.
Меншіктенуші өз білгенінше өзінің мүлкіне иелік жасайтын, пайдаланады
және басқарып ұйымдастырады, оған қатысты заңға қарсы келмейтін кез
келген іс-әрекет жасайды, мүлікті кез келген шаруашылық және заңмен
тиым салынбаған өзге де қызмет үшін пайдаланады.
4. Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысын ұйымдастырудың қажетті
қағидаты - басқарудың барлық деңгейлерінде қаржылық резервтердің
(резервтік капитал, тәуекел қоры) болуы. Қаржылық резервтер эр түрлі
әдістермен өндірістік және әлеуметтік қорлардың мөлшеріне пайызбен,
пайда немесе табыстан тұрақты нормативтер бойынша аударымдар арқылы
жасалуы мүмкін. Қаржылық резерв уақытша болатын қаржылық
қиыншылықтарды жоюға және шаруашылықтардың қызметіне қажет қалыпты
жағдайларды қамтамасыз етуге, сондай-ақ, әдетте, қаржы жоспарында
қаралмайтын өндірістік және элеуметтік дамумен байланысты шығындарды
(ойда болмаған шығындарды) қаржыландыруға арналған.
Шаруашылық субъектілерін қаржылындырудың шетелдік тәжірибесі

Қазіргі таңда экономикасы дамыған елдерде шағын кәсіпкерлікті дамытуда
көптеген шаралар жүргізілуде. Экономикасы дамыған елдердің мәліметтері
бойынша шағын кәсіпкерлік экономиканың дамуына көп әсерін тигізетін
факторлардың бірі. Шағын кәсіпкерліктің экономикалық өсіміне әсер ететін
қажетті шарттардың бірі ол қаржылық - несиелік қамтамасыз ету болып
саналады. Шағын кәсіпкерліктің жақсы дәрежеде дамуы, мемлекет тарапынан
жүргізілетін несиелік - қаржылық көмексіз өркендей алмайды. Дамыған
елдердің тәжірибесіне сүйену Қазақстан кәсіпкерлері үшін қажетті бағыт
болып есептеледі.

АҚШ-та шағын бизнесті несиелендіру шағын бизнесті несиелендіру
Әкімшілігі арқылы жүзеге асырылады. Ал, Германияда шағын кәсіпкерлікті
несиелендіру жолдары банк арқылы жүргізіледі. Ұлыбританияның тәжірибелеріне
сүйенетін болсақ, қаржылық - несиелендіру көптеген несиелік мекемелер
арқылы іске асырылады. Мысал ретінде, қаржылық өндірістік және сауда
кәсіпорындары корпорациялары, әртүрлі клирингтік банктер тағыда басқа
қаржылық мекемелер. Франциядағы шағын бизнесті несиелендіру негізінен шағын
кәсіпорындарды дамыту банкі арқылы жүргізіледі. Бұл банктің капиталының көп
бөлігі активтерді басқару және жартылай депозиттер кассасын иеленетін
Франция мемлекеті болып табылады. Банктің негізгі бағыты - бұл мемлекет
тарапынан шағын бизнесті қолдау.

Жапониядағы шағын кәсіпорындарды несиелендіру орталықтары ірі
қаржы - несие орталықтары негізінде іске асырылады. Жапониядағы шағын
кәсіпорындарды бір орталыққа бағыттау жүйесіне: орталық үкімет, жергілікті
билік органдары, ірі бизнес, шағын бизнестің бірігу мекемелері жатады.
Дамыған шағын фирмалардың көлемі 70% дейін жетеді. Сонымен қатар
Жапониядағы шағын кәсіпорындарды қаржыландыру бюджеттік қаржыландыру
есебінен көрінеді. Жапонияда мемлекет тарапынан орта және шағын
кәсіпорындарға ерекше көңіл бөлінген және олар үшін жеке меншік банктерде
қаржылық органдары құрылған.

Бастапқылары ретінде негізгі үш үкіметтік институт табылады:
- орталық кооперативтік банк сауда және өндіріс құрылғыларын
қаржыландыру мақсатында құрылған (негізінен сауда және өндіріс
жобаларын қаржыландырады, банк капиталының 23 бөлігі мемлекеттік
жарналардан);
- шағын кәсіпорындарды қаржыландыру мақсатындағы ұлттық корпорация
(кепілсіз қамтамасыз етуді қаржыландыруды жүргізеді, бұл корпорация ең
кішігірім компанияларды қаржыландыру үшін құрылған);
- мемлекеттік қаржылық корпорациясы (инновационды және тәуекелді
жобаларды жүргізетін шағын кәсіпорындар жобаларын қаржыландырады);
сауда - өндіріс палаталарын иемденеді (мемлекет бойынша 500-ден
жоғары), бұл корпорация жыл сайын шамамен 500 млрд. иен несие береді.
Экономикасы дамыған елдердегі шағын бизнесті қаржыландыру жүйесі
маңызды әрі негізгі бағыттардың бірі болып табылады. Солардың
кейбіреулеріне жеке - жеке тоқталу көзделіп отыр.

АҚШ-тағы шағын бизнесті мемлекеттік қолдау.
АҚШ-та шағын бизнес проблемалары екі комитетке бөлінеді: барлық
мемлекеттік құрылымдар, бұған: 4-5 мың қызметкерлер кіреді. Оларға:
- шағын бизнес әкімшілігі - ведомостволар, шағын және орта
кәсіпорындардың проблемаларын шешу;
- шағын бизнес ісі бойынша конгресс комитеті.
Шағын бизнес әкімшілігінің негізгі міндеттемелеріне: шағын
кәсіпорындарды қаржылық қолдаумен қамтамасыз ету; басқару бойынша
техникалық және консультативтік қызметтер көрсету. Шағын бизнес әкімшілігі
тек қана жеке кәсіпкерлікті дамытуға емес, сонымен қатар әртүрлі топтағы
қаржылық институттарға да қолдау көрсетеді. Мемлекеттік кәсіпорындарға
қаржылық көмек көрсету тікелей займдар беру келісімдері жүргізіледі. Бұл
жағдайлар 80-ші жылдардан бері жүргізіліп келеді. 1958 жылы шағын бизнес
инвестициялық компанияларын құру басталды. Қазіргі кезде АҚШ-та 450-ден
астам шағын бизнес инвестициялық компаниялары жұмыс жасайды. Қаржылық
қолдау көрсету формалары келесілерден тұрады:
- шағын кәсіпорындарға шағын бизнес әкімшілігінің меншіктік бюджетінен
үлестік саудалар бекіту;
- несиелер бойынша кепілдер;
- арнайы бағдарламаларды қаржыландыру (экспортты бір жүйеге келтіру,
өңдеу және зерттеулер, кадрлар дайындау, нашар дамыған территорияларды
дамыту);
- шағын бизнеске инвестициялық компаниялардың капиталдарының қатысуы,
өндірістік компаниялардың дамуы және бағалы қағаздардың кепілдігі.
Осындай мақсатпен шағын және кішігірім бизнесті дамыту реттеліп
отырады.

Жапониядағы шағын бизнесті мемлекеттік қолдау.
Жапония мемлекеті өзінің экономикалық деңгейі бойынша шағын және
орта кәсіпкерлікті дамытудағы АҚШ-тан кейінгі екінші орынды иеленеді.
Әлемдік әйгілі экономикалық айсберг болып айтылатын шағын және орта
кәсіпорындар осында орналасқан. Олардың ішінде 55 %-ті өндіріс өнімдерін
шығару, ал 60 %-і өндіріс көлемі болып табылады.Елде 6,5 млн. 6,5 млн.
Шағын кәсіаорындар бар (жалпы өнімнің 90 пайызы). Жапониядағы шағын
кәсіпорындардың құқықтық жағдайы арнайы заңдар мен жеңілдіктер арқылы
жүргізіліп отырады. Үкімет аппаратында шағын бизнес істері бойынша
өндірістік және ішкі сауда Министрлігі, құқықтық әкімшіліктік органдар,
кішігірім кәсіпорындарды басқарумен айналысады. Жапондық заңнамалар тек
қана меншік иелерін басқарумен шектелмейді, сондай-ақ, келісімдік қарым -
қатынастарды орнатады. Елде шағын бизнесті бір бағытқа жүргізу саясатын
орнатудың төрт орталығы бар:
- орталық үкімет;
- жергілікті билік органдары;
- ірі бизнес;
- кішігірім кәсіпорындардың өзіндік бірігуі.
Бір мақсатқа бағыттау барлық бұрынғы, соның ішінде жаңа шағын
кәсіпорындарды басқару да жүргізіледі: тіркеулер, бекіту мен өсу деңгейі.
Бұл үшін экономикалық рычагтардың жаңа түрлі жүйелері қолданылады:
несиелер және займ жеңілдіктері (жалпы және бағытталған), әр түрлі салық
жеңілдіктері, техникалық және консультативтік несие, ақпараттық-
компьютерлік қызмет, кадрлар дайындау және басқалар. Олардың барлығы жалпы
ұлттық заңнамалар және мемлекет желілері арқылы жүргізіледі. Жергілікті
және орталық билік органдары кішігірім бизнес компанияларына субсидия,
займ, несиелік кепілдер, салық жеңілдіктері және кадрларды оқыту көмектерін
көрсету жұмыстарын жүйелейді. Субсидиялар (қайтарымсыз каржылық көмек)
ғылыми - техникалық бағдарламалар негізінде ұсынылады, соның ішінде:

- өндірістің техникалық деңгейінің көтерілуі (жергілікті және орталық
билік органдарына жүктеледі);
- өнеркәсіптегі өндірістік технологияларды жаңарту (орталық үкіметке
жүктеледі);
- мемлекеттік зерттеу институттарымен бірігіп жаңа ғылыми техника және
технологияны жетілдіру (жергілікті билік органдарымен қаржыланады).
Жеңілдіктер пайызындағы займдар келесі жобаларды ұсынады:
- жаңа өнім түрлерін және жаңа технологияларды өңдеу (жергілікті билік
органдары);
- жаңа өндіріс түрлерін өңдеу (орталық үкімет);
- аймақтар экономикасын дамытуда шағын кәсіпорындар құру (орталық
үкімет);
- кішігірім бизнес кәсіпорындар арасында өндірістік және техникалық
корпорация құру (орталық үкімет).
Шағын бизнесті қаржылық қолдау жүйесінің негізгі элементі болып
займдар мен несиелер, өнімнің жаңа түрлерін шығаруға арналған техникалық
жаңартулар табылады.

Сонымен, қазіргі кездегі шағын бизнесті жүргізу еліміздің
экономикасына үлкен әсерін тигізетін көптен - көп факторлардың бірі болып
есептеледі. Қазіргі таңда елімізде шағын бизнесті жүргізу саласында
көптеген бағдарламалар, сондай-ақ мемлекет тарапынан әртүрлі іс - шаралар
атқарылып жатыр. Осыған байланысты еліміздегі шағын кәсіпкерлікпен
айналысатын тұлғалар саны да өсіп келеді деп айтуға болады. Шағын
кәсіпкерлік - бұл кәсіпкер тұлғаның өз бағытын әске асырудағы
жетістіктерге жету шараларының орындалуы болып табылады. Сондай-ақ, шағын
бизнесті қаржыландырудың негізгі көзі - бұл екінші деңгейлі банктердің
шағын кәсіпкерлікпен айналысатын тұлғаларды несиелендіруі, кәсіпорындардың
әр түрлі мерзімдегі инвестицияларды тартуы болып табылады. Осындай
қаржыландыру көздерін тарта отырып, кәсіпкерлік бағытты іске асырудағы ірі
жетістіктерге жету көзделіп отыр.

Осылай отандық ауыл шаруашылығының несие және инвестиция тартуға
тартымдылығын қамтамасыз ету бүгінгі күннің өзекті мәселесіне айналуда. Бұл
проблеманы шешуді мемлекеттің белсенді түрде араласуынсыз бірде-бір ел шеше
алмаған. Мемлекеттің аграрлық секторға несие-қаржы механизмі арқылы қолдау
көрсетуге ұмтылысында жүйелілік сипаттың жоқ болып тұрғаны да сол себепті.
Өйткені оның көптеген элементтері заң жүзінде бекітілмеген, сондықтан да
тауар өндірушілер үшін ол болашақтың айқын бағдары бола алмайды.. Сонымен
қатар қолдау шаралары мемлекеттік реттеудің басқа формаларынан тыс та
(мысалы, монополияға қарсы) қолданылады. Оларды қолдану нәтижесінің негізгі
пайдасы көбіне ауыл емес, сонымен аралас монополияландырылған салаларға
(минералдық тыңайтқыштарға дотация, тауарлық несие, т.б.) тиіп жатады. Яғни
тиімсіз болып отырған қолдау көрсету формасының өзі емес, оны басқа да
проблемалар шешімін таппай тұрған жағдайда жүзеге асыру әдісі. Бұдан келіп
шығатын түйін – Қазақстан Республикасында бірінші кезекте Аграрлық
секторды мемлекеттік реттеу туралы Заң қабылдау керек.
Әлемнің дамыған мемлекеттерінде халықты азық-түлікпен толыққанды
қамтамасыз ету және фермерлердің табысты болуына қолдау көрсету мәселелерін
шешу мақсатында олардың үкіметі ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыруға
жәрдем бере отырып, жанды көмек көрсетеді. Еуропалық Одаққа біріккен Батыс
Еуропа елдерінде ауыл шаруашылығына қауымдастық бюджетінің 65% жұмсалып,
оны басқару ауыл шаруашылығының өнімділігін көбейтуге, рыноктарды
тұрақтандыруға бағытталып, орталықтандырылған.2: 4
Енді статистикалық көрсеткіштерге сүйенсек, экономикалық ынтымақтастық
және даму ұйымының мәліметтері бойынша, фермерлер табысындағы мемлекеттік
көмек үлесі Австралияда – 15, АҚШ-та – 30, Канадада – 45, Австрияда – 52,
Швецияда – 59, Жапонияда – 66, Финляндияда – 71, Норвегияда – 77,
Швейцарияда – 80 пайыз екен. Ал Қазақстанда ауыл шаруашылығына жұмсалған
мемлекет бюджетінің шығыны 2002 жылы 28 770 миллион теңгені құрапты. Немесе
ол жалпы ауыл шаруашылығы өнімінде 5,1 пайызды құраған.2: 4
Агроөнеркәсіп секторының нарықтық қатынастарға өтуі институттық
ұйымдар құруды қажет етеді. Институттық ұйымдардың дамуы мен өркендеуі әр
елде әр түрлі болғанымен, оның ауыл шаруашылығын қаржыландыру-несие беруде
мемлекеттік реттеуді құрылымдауы, қызмет көрсетуі және басты бағыттары
бірдей. Олардың жұмыстарының негізгі бағыттары – агроөнеркәсіптік секторын
қаржыландыру-несие беру жүйесі, ішкі ауыл шаруашылығы рыногын, ауыл
шаруашылығындағы өндірістік-құрылымдық қайта құрылуды реттеу.
Ауыл шаруашылығын және оған қызмет көрсету саласын дамыту проблемасын
шешу үшін әлемдік тәжірибе мен Қазақстанның ауыл шаруашылығы өндірісінің
даму ерекшеліктерін назарға ала отырып, мемлекеттік реттеу және өзін-өзі
реттеу, ынталандыру негізінде несие-қаржы механизмін құрған жөн.
Республикалық бюджеттің ғана емес, экономиканың тұтастай балансына
бағытталған қаржы тұжырымдамасын жасап, жүзеге асыратын да уақыт жетті.
Ауыл шаруашылығы ел экономикасы жүйесінде қарастырылуы тиіс. Агроөнеркәсіп
кешені экономиканың барлық саласы тоғысатын алып жүйе. Еліміз азаматтарының
қауіпсіздігі де, жақсы тұрмыс кешуі де ауыл шаруашылығының дамуына
байланысты. Сондықтан да Ауыл шаруашылығын 2006-2016 жж. дамыту туралы
Заңды жасау да уақыттың талабына сай келіп тұрған секілді. Ол заң бір
жағынан, рыноктың жетілмей жатқан тұсын, екінші жағынан, ауыл шаруашылығын
мемлекеттік реттеудің жетілмей жатқан жағын өтеп, сонысымен ел
экономикасындағы аграрлық секторды қаржыландыру және басқарудың тиімділігін
қамтамасыз етер еді. Кейбір ресми тұлғалар экономиканың аграрлық секторы
үшін, тіпті көктемгі-күзгі дала жұмыстарын несиелеу схемасына енбеген,
несие серіктестіктері мен шағын несие беру ұйымдарын дамыту жеткілікті деп
есептейді. Менім ше, бұл ауыл шаруашылығын кемсітетін жаңсақ пікір. Алдымен
несие серіктестігі дегеніміздің банк мекемесі емес екендігін естен шығармау
керек. Ал ауыл бүгінгі күні кешенді банк қызметіне зәру.
Ауыл шаруашылығы министрлігінің жекелеген басшыларының Аграрлық несие
корпорациясы АҚ, Азық-түлік келісімшарт корпорациясы АҚ және
Қазагроқаржы АҚ-тарды құру ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілердің қаржы
сұранысының барлық проблемаларын шешеді деп ойлауы қате пікір. Өйткені,
мұның бәрі республика ауыл шаруашылығы үшін ақша ресурсын тарту емес, тек
бюджет ақшасын бөлумен айналысуда. Сонымен, талдау жасай отырып көзіміз
жеткені, үкіметтің қаржы-несие саясаты, алдымен мемлекеттік реттеу саясаты
қайта қарауды талап етеді.
Болжамдарына қарамастан, 1997 жылға дейін ресми жұмыссыздық
экономикалық белсенді халықтың 2-3% деңгейінде қалды. Нақты жұмыссыздық,
кәсіподақ бірлестіктері, халықаралық ұйымдар және тағы басқалардың
сараптамаларының балама есептеулері көрсеткендей, өте жоғары деңгейде
болды. Жұмыскерлердің ресми мәртебесі әрекет етумен қатар онда шағын
кәсіпкерлік салада өз күштерін салумен басқа еркін қызметін жасамаудан бас
тартып әлеуметтік-психологиялық тиімділік құруда. Кездейсоқтықтық
арқасында, яғни шағын қайта сату немесе қосалқы жұмыстардан ресми
тіркелмеген қосымша табыс алу аса тартымды болып келеді. Бірақ Қазақстан
Үкіметінің іс жүзінде, ал сөз ретінде емес көптеген тиімсіз кәсіпорындардың
тоқырауға әкелуінен сөзсіз ресми жұмыссыздықтың өсуі, шағын кәсіпорындардың
өсуін тудырады.
Аграрлық шағын кәсіпорын санының өсу темпінің күрт түсуі жеке
салаларда түрлі көрініс алды.
Өміршендік күресі кезінде аграрлық шағын кәсіпорындар нарықтың
қиындылықтарына өз бетінше икемделуге бейімделуде. Өзінің өміршеңдігін
жоғарылату мақсатында шағын және орта кәсіпорындар шаруашылық және
инвестициялық қызметін түрлендіруде.
2007-2009жж. аралығында шағын кәсіпкерліктің дамуын 1 кесетеде көруге
болады (1 кестені қараңыз).
Кестеде көріп отырғанымыздай, аграрлық сектор әлі де басымдылық
жағдайында тұр, себебі ол ең жоғарғы қаржылық эффектті әкеледі және азырақ
капитал талап етеді.

Кесте 1.- 2007-2009жж. аралығындағы Қазақстан Республикасындағы шағын
кәсіпорындардың саны мен құрылымы

2007 2008 2009
бірлік % бірлік % бірлік %
Шағын 45124 100 54503 100 63934 100
кәсіпорындардың
барлығы
Соның ішінде:
Өнеркәсіп 5983 13,3 6931 12,7 7914 12,4
Құрылыс 4606 10,2 5962 10,9 7286 11,4
Аграрлық сектор 17730 39,3 21795 40,0 25894 40,5
Мейремханалар және787 1,7 942 1,7 1069 1,7
қонақ үйлер
Көлік және 2497 5,5 3004 5,6 3421 5,3
байланыс
Қозғалмайтын
мүлікпен
операциялар, жалға8094 17,9 9542 17,5 11162 17,5
алу,
кәсіпорындарға
қызмет
Басқа да
коммуналдық және 1622 3,7 1846 3,4 2083 3,3
жеке қызметтер

Дерек көзі: Статистический бюллетень. № 3, март 2010 г.

Аграрлық кәсіпкерлік қызметтің табыстылығы болып кәсіпорын тек өзінің
шығындарын жабуға ғана емес, сонымен қатар өндірісті кеңейтуге қажетті
пайда мен табыс көлемін өндіру мүмкіндігі табылады. Зерттеулер
көрсеткендей, алғашқы 3 жыл ішінде, 23,7%, алғашқы 4 жыл ішінде 51,7%,
алғашқы 6 жыл ішінде – 62,7% аграрлық кәсіпорындар банкротқа ұшырайды.
Банкротқа ұшыраудың негізгі себептері:

- қаржылық қиындықтар;
- кәспкерлік тәжірибенің болмауы;
- кәсіпкерлік адалсыздығы.
Кәсіпкерлерге жүргізілген сұрау бойынша бүгінгі күні аграрлық
бизнестің дамуына шектеу қоятын негізгі проблемаға жататындар:
- аграрлық бизнесті қолдауға бағытталған заңды және бағдарламалық
құжаттамалардың толық және жеткілікті түрде орындалмауы;
- тиімді ауыл шаруашылық қызметті атқаруға қажетті отандық өнім
өндірушіге арналған нарықтық инфрақұрылымның дамымауы;
- несие ресурстарына қол жеткізу қиындығы;
- салық салу жүйесінің күрделілігі мен шиеленісітілігі.
Аграрлық шағын бизнес аясын дамытуға кедергі келтіретін несие
ресурстарына қол жеткізу проблемасы соңғы жылдары біріншілердің қатынасы
жатқызылады.
Несиені алумен байланысты пайда болатын негізгі проблемалар қосымша А
да көрсетілген .
Зерттеулер көрсеткендей, несиені алу кезіндегі негізгі шектеулерге
несиені кепілдемемен қамтамасыз ету (23%) болып табылады. Банктер кепілдеме
негізінде кәсіпорынның меншігіне қарайтын қозғалмалы және қозғалмайтын
мүлікті жатқызады.
Кепілдемемен қамтамасыз ету проблемасы келесілерден тұрады:
- банк сараптаушылардың тарапынан кепілдемеге берілетін мүліктің
бағасын түсіруі;
- кепілдеменің талап ететін сомма көлемін қамтамасыз ете алмауы немесе
тіпті болмауы.
Кепілдемені бағалаудағы банктің сараптамалық бағалаумен жүргізіледі,
сонымен қатар осы жағдайда салынатын мүліктің бағалық құны оның нарықтық
құнынының 50%-80%-ға дейін құрайды.
Кепілдемелік қамсыздандырудың өтімділігі банктің сараптамалық
коммисиясының кәсіпкерліктің қаржылық жағдайына жүргізген талдауының
негізінде және кепілдемені бағалау негізінде анықталады. Кепілдеменің ең
өтімді немесе ликвидті формасына мүлікті жатқызуға болады. Көптеген шағын
кәсіорындарда мүліктік кепілдемеге мүлікті қоюға мүмкіндігі болмайды,
әсіресе бұл шағын инновациялық кәсіпорындарға қатысты болып табылады.
Несие алу үшін кепілдемеге банктер компаниясының интеллектуалдық жеке
меншігімен ғылыми-техникалық жетістіктерін қабылдамауы маңызды шектеулер
қатынастарына жатады, себебі Қазақстандағы инновациялық технологиялық
нарығы дамымағандықтан мұндай кепілдіктер формалары төмендігімен
түсіндіріледі.
Банктерден несие алу кезінде аграрлық бизнес субъктілеріне маңызды
болып табылатын екінші шектеулерге несиенің қысқа мерзімде қайтарылуы және
пайыздық мөлшерлеменің жоғары болуы (20,1%) жатады. Қарызды тиімді игеру
үкімет көптеген отандық тауар өндірушілер ұзақ мерізмді несиені қажет
етеді, себебі жоғарғы технологиялы өндірістер тек 2-3 жылдан кейін пайда
әкеле бастайды.
Банкттен аграрлық бизнес субъектілері несие алу барысында кездесетін
факторлардың үшінші орында несиені құжаттандыру проблемасы, яғни барлық
шаралардың бюрократтілігіне негізделеді.
Аграрлық кәсіпкерлердің есептеуінше банктер негіссіз жоғарғы мөлшерде
құжаттардың толтырылуы мен ұсынылуын талап етеді, бірақ та соңғы жылдары
банктер аграрлық кәсіпкерлік субъектілеріне берілген несие схемасын біршама
жеңілдетті, қазір несиені құжаттандыру кезінде минималды құжаттар саны
қажет, оларға жататындар:
- кәсіпорын туралы минималды ақпарат қағазы (арнайы бланк);
- мүлікті иеленуі туралы құқықтық құжаттар;
- компания иесімен бас бухгалтердің тұлғасын анықтайтын құжаттар
(жеке куәлік);
- несие алу кезінде кәсіпорынның қаржылық жағдайын сипаттайтын
құжаттар;
- жобаның техника-экономикалық мінездемесі (бизнес-жоспар).
Берілген проблемалардың пайда болуына аграрлық кәсіпкерлердің несиені
ұсыну мен несие линиялары туралы ақппараттың болмауы болып табылады.
Банктің несиені ұсыну туралы жарнамалары жеткіліксіз болып табылады.
Сонымен қатар аграрлық кәсіпкерлерде бизнес жоспарларды құру барысында
проблемалар пайда болады. Берілген проблеманың пайда болуына біріншіден
берілген құжат түрін құруға кәсіпкерлердің қажетті әдістемсінің болмауы,
екіншіден сұрап жатқан несие ресурстарын игеру туралы нақты жоспарлардың
болмауы.
Жеңілдетілген несиелердің болмауы аграрлық кәсіпкерлердің несие алу
мақсатында банкке баруына шектеу қоятын факторлардың бірі болып табылады
(10,7%). Аграрлық кәсіпорындардың көбісі несиенің белгілі бір бөлігін
негізгі соммамен %-дық төлемдерді өтеуге қалдырады, ал бұл өз кезегінде
несие ресурстарының тиімсіздігіне әкеледі.

1.2 Ауыл шаруашылық өндірісін несиелеудің мемлекет тарапынан қолдауы

Сондықтан 2009 жылы аграрлық секторды мемлекеттік қолдау деңгейі 2008
жылғы көрсеткіштен 1,7 есе асып түсті. Соның ішінде субсидия беру 2 есе,
несиелендіру деңгейі 2,2 есеге өсті. Нәтижесінде, егіс көлемі артып, 15,6
миллион тонна астық алынды, мал шаруашылығында да ілгерілеу байқалды. Ауыл
шаруашылығы өнімін өңдеу де едәуір жақсарды. Халық қажет ететін негізгі
тағам түрлерінен тұрақтандыру қорлары құрылып, бұл ішкі рынокта азық-түлік
бағасының тұрақты болуына ықпал етті. Ірі қалалар айналасында азық-түлік
белдеулері қалыптаса бастады.
Егін шаруашылығы саласында мемлекеттік қолдау ішкі рыноктың сұранысын
толық қамтамасыз ете алмай отырған ауыл шаруашылығы дақылдарының (қант
қызылшасы, майлы дақылдар, көкөніс, жеміс-жидек және тағы басқа) 1
гектарына кететін шығын­дарын субсидиялауға, тұқым шаруашылығын дамытуға
бағытталып отыр. Нәтижесінде 2008 жылы қант қызылшасының көлемі – 39
пайызға, майлы дақылдар – 34,5 пайыз, көкөніс 16,8 пайызға өсіп отыр. 3:
48
2009 жылдан бастап минералды тыңайтқыштар ендірілетін егіс көлемін
ұлғайту мақсатында, ауылшаруашылық тауар өндірушілері пайдаланатын
минералды тыңайтқыштардың құнын 50 пайыз арзандатуға бағытталған жаңа
бюджеттік бағдарлама жұмыс істей бастады.
Мал шаруашылығы өнімдерінің өнімділігі мен сапасын арттыру мақсатында
жыл сайын мал тұқымын асылдандыруға, ірі қара мал, қой, шошқа, құс еттері
мен сүт, жұмыртқа өндіруге керекті құрамажем бағасын төмендетуге кететін
шығындарға субсидиялар берілуде. Алайда, республика бойынша асыл тұқымды
мал санының жыл сайын өсуіне қарамастан, олардың үлес салмағы әлі де төмен.
Мәселен, мүйізді ірі қара мал шаруашылығында – 3,6 пайыз, қой – 6,9 пайыз,
жылқы – 2,5 пайызды құрайды. Алдағы кезде де мал шаруашылығын мемлекеттік
қолдау үшін істелетін жұмыстар сапалы мал өнімдерін өндіруді молайту мен
асыл тұқымды мал басын көбейтуге бағытталуы керек.
Елімізде ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдау әлемнің дамыған
елдерімен салыстырғанда әлдеқайда төмен. Қазақстанда 1 гектар айдалатын
жерге көрсетілетін мемлекеттік қолдау 35 доллар шамасында ғана болса,
Еуропа елдерінде – 1111, Канадада – 882, АҚШ-та 411,7 долларды құрайды.
Бізбен табиғи-климаттық жағдайы ұқсас Канадамен салыстырғанда астық
өнімділігі 2 есеге, бір сиырдан сүт сауу 3 есеге төмен. Айтарлықтай
қолдауларға қарамастан, ауылдың жағдайы әлі де мәз емес, техникалар ескі,
қаржы жетпейді, жолдары жүруге жарамсыз, өндірілген өнімді өңдеу, сақтау
толық шешілмеген. 3: 49
БСҰ-ға кірер алдында біз ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдау және
оның тетіктерін жетілдіруге барынша күш жұмсауға тиіспіз. Ол диқандар мен
шаруаларды бәсекеге қабілетті, арзан және сапалы өнім өндіруге
ынталандыратын дәрежеде, әрі қарапайым, түсінікті болуы тиіс. Мемлекеттік
қолдау арқылы нарықтық экономика кезінде біз орта шаруаның зиянсыз жұмыс
істеуіне жағдай туғызуымыз қажет.
Бүгінгі таңда ауыл шаруашылығында шешімін таппаған үш үлкен мәселе
бар. Біріншісі – техниканың тапшылығы, ескіруі, екіншісі – қаржының
жетіспеуі, үшіншісі ауылшаруашылық өнімдерін сатып алу, өңдеу мәселесі.
Міне, сондықтан да алдағы кезде ауыл шаруашылығын қолдауды осы басты
бағыттарда жүргізуіміз керек.
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев 2009 жылғы халыққа Жолдауында сала басшылығы
мен мамандарының алдына ауыл шаруашылығын бәсекеге қабілетті өнімдерді мол
өндіріп, оны экспортқа шығарып, еліміздің бюджетін тұрақты түрде толықтырып
отыратын рентабельді салаға айналдыру міндетін қойды. Осыған байланысты
және әлемдегі экономикалық және қаржы дағдарысынан шығу мақсатында 2009-
2011 жылдарға арналған 3 жылдық бюджетте жыл сайын ауыл шаруашылығына 1
миллиард АҚШ доллары көлемінде қаржы қаралды. Сонымен бірге, 2009 жылы
Ұлт­тық қордан экономиканы тұрақтандыру үшін бөлінген 10 миллиард АҚШ
долларының 1 миллиарды ауыл шаруашылығын дамыту үшін “КазАгро” ұлттық
холдингіне бөлінді.
Қосымша бөлінген қаржы, негізінен, ауыл шаруашылығын өнеркәсіптік
негізге көшіру мен кооперациялауға жұмсалады. Атап айтқанда, дамыған
экспорттық ин­фрақұрылымдары бар жылыжай, көкөніс, мал бордақылау мен
тауарлы-сүт кешендері, құс фабрикалары салынады. Қазіргі заманғы ет, сүт,
көкөніс өңдеу кешен­дерінің құрылысы жүргізіледі, тамшылатып суару
технологиясы енгізіліп, жеміс-көкөніс дақылдары өндіріледі, ауыл
шаруашылығы жаңа қуатты техникалармен жарақтан­дырылады. Яғни, бір сөзбен
айтқанда, жұмыстар ауыл шаруашылығын индустрия­ландыруға бағытталады.
Әрине, бұл өте дұрыс бағыт. Бұл – біздің келешегіміз.
Ал, ағымдағы жұмыстардың басты бағыты – 2009 жылдың көктемгі егіс
жұмыстарын сапалы және дер кезінде өткізу. Бұл экономиканы тұрақтандыру мен
дағдарыстың зиянын азайту жолындағы маңызды шаралардың бірі. “Көктемнің әр
күні жылға азық” деп бекер айтылмаған. Уақтылы егін егіп, мол өнім жинап
алсақ, ол ел ризығы, байлығы. Ұлттық қордан бөлінген қаржының 84 миллиард
теңгесі осы мақсатқа жұмсалмақшы.
Ендігі мәселе Ұлттық қордан Президент пәрменімен бөлінген қаржыны
аграрлық секторды дамытуға тиімді пайдалануда жатыр. Алдымен көктемгі егіс
жұмыстарына бөлінген қаржыны ауылшаруашылық тауар өндірушілеріне жеткізудің
дұрыс, тиімді тетіктерін тауып, іске қосуымыз керек.
Суармалы жерлерде жұмыс істейтін агроқұрылымдар көлемі шағын. Мысалы,
Оңтүстік Қазақстан облысында 70 мың агроқұрылым бар, бұл – ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан Республикасындағы шаруашылық субьектілерін несиелендіруді талдау («сика» ақ мысалында)
Білімді қаржыландыру
Экономиканы қаржыландыру
Инвестициялық жобаны қаржыландыру
Жобалық қаржыландыру
Инвестициялық қызметті қаржыландыру көздері
Шағын және орта бизнес субъектілерін несиелеу
Кәсіпкерлік қызметті қаржыландыру
Инвестиция және оны қаржыландыру
Әлеуметтік сфераны бюджеттік қаржыландыру
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь