Қазақ жері туралы ерте кездегі географиялық мағлұматтар


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1.Қазақ жері туралы ерте кездегі географиялық
мағлұматтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.1.Ежелгі заман географиясы туралы алғашқы
мағлұматтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.2.Қазақстан территориясы туралы орта ғасырлардағы географиялық және
картографиялық деректер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
2.Қазақстан территориясын табиғи. географиялық
зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
2.1.Орыс.қазақ қарым.қатынастарының басталуы. Қазақ жері туралы географиялық тарихи деректердің жинақталуы (ΧΥΙ ғ. 1731ж ) ... ... ... ... ... ..19
2.2. Қазақстанның Ресейге қосылуының алғашқы кезеңіндегі шолып. барлау мақсатындағы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23
2.3. Қазақстанның Ресейге қосылуының екінші кезеңіндегі арнайы шолып барлау мақсатындағы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
3. Қазақстан территориясын физикалық . географиялық тұрғыдан жүйелі зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
3.1. Қазақстан территориясын физикалық . географиялық тұрғыдан зерттеудің классикалық кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34
3.2. Қазақстанның табиғатын физикалық . географиялық тұрғыдан зерттеудің арнайы тақырыптық кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
3.3. Қазақстан териториясын физикалық.географиялық аудандастыру
мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
3.4. Егемендік жылдарындағы физикалық географиялық зертеулер
Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50
3.4.Физикалық география сабақтарында оқушылардың танымдық
белсенділіктерін арттыратын өздік жұмыстар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 54
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62
Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64
1.Саушкин Ю. Г. История и методология географической науки.-М.: МГУ, 1976. -423 с.
2.Колосовский Н.Н. Основы экономического районирования. М.: 1987-74-79 с
3.Чистобаев А.И. Развитие экономических районов : теория и методы исследования. Л.:-Наука, 1980 .-128 бет
4.INTERNET 22.07.2007г HttP: // WWW. rbn newstv. ry «Бюро новостей»
5.Семенов-Тян-Шанский В.П.О могущественном территориальном владении применительно к России // Известия Русского географического общества. – 1915. –Вып. 8. –с. 425 – 458
6.Родоман Б.Б. Основные типы географических границ / Географические грницы. – М.: Изд-во МГУ, 1982.- С. 19-32.
7.Саушкин Ю.Г. Географические очерки природы и сельскохозяйственной деятельности населения в различных районах Советского Союза. – М.: Географгиз, 1947. -422 с.
8. INTERNET 8.05.2007г HttP: // WWW. rbn newstv. ry «Бюро новостей»
9.Саушкин Ю.Г. Экономическая география: история, теория, методы, практика. –М.: Мысль, 1973. -559 с.
10.Семенов-Тян-Шанский В.П. Район и страна. – М.: ГИЗ, 1928. – 250 с.
11.Трофимов А.М., Чистобаев А.И., Шарыгин М.Д. Теория организации пространства.Сообщение 1 // Известия ВГО. 1993.–Т. 125, вып. 2. – с. 10-19
12.Трофимов А.М., Чистобаев А.И., Шарыгин М.Д. Теория организации пространства.Сообщение 2 // Известия ВГО. -1993.-Т.125, вып. 3. – с.9-17
13.Трофимов А.М.,ЧистобаевА.И., Шарыгин М.Д.Теория организации пространства.Сообщение 3 // Известия ВГО. -1993.-Т.125,вып. 5. – 11-21 с
14. INTERNET 8.05.2007г HttP: // WWW. rbn newstv. ry «Бюро новостей»
15.Чистобаев А.И., Баженов Ю.Н.Территориальные комплексные программы.-Л.:ЛГУ,1989.-229 с.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге


Мазмұны
Кіріспе ......................................................................................................................3
1.Қазақ жері туралы ерте кездегі географиялық
мағлұматтар.............................................................................................................8
1.1.Ежелгі заман географиясы туралы алғашқы
мағлұматтар ..............................................................................................................8
1.2.Қазақстан территориясы туралы орта ғасырлардағы географиялық және
картографиялық деректер ......................................................................................11
2.Қазақстан территориясын табиғи- географиялық
зерттеу.....................................................................................................................19
2.1.Орыс-қазақ қарым-қатынастарының басталуы. Қазақ жері туралы географиялық тарихи деректердің жинақталуы (ΧΥΙ ғ- 1731ж )......................19
2.2. Қазақстанның Ресейге қосылуының алғашқы кезеңіндегі шолып- барлау мақсатындағы зерттеулер.....................................................................................23
2.3. Қазақстанның Ресейге қосылуының екінші кезеңіндегі арнайы шолып барлау мақсатындағы зерттеулер........................................................................ 28
3. Қазақстан территориясын физикалық - географиялық тұрғыдан жүйелі зерттеу........................................................................................................34
3.1. Қазақстан территориясын физикалық - географиялық тұрғыдан зерттеудің классикалық кезеңі.................................................................................................34
3.2. Қазақстанның табиғатын физикалық - географиялық тұрғыдан зерттеудің арнайы тақырыптық кезеңі...................................................................................38
3.3. Қазақстан териториясын физикалық - географиялық аудандастыру
мәселелері..................................................................................................................41
3.4. Егемендік жылдарындағы физикалық географиялық зертеулер
Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы.......................................50
3.4.Физикалық география сабақтарында оқушылардың танымдық
белсенділіктерін арттыратын өздік жұмыстар жүйесі.................................... . 54
Қорытынды...........................................................................................................62
Әдебиеттер.............................................................................................................64
Кіріспе
Қазақстан аумағын физикалық географиялық зерттеу көне кезеңдерден бастау алады. Ерте кезеңдердегі деректерден қазіргі уақытқа дейіңгі аралық үлкен тарихи кезеңді қамтиды және зерттеп, сараптауды қажет етеді. Себебі, әр кезеңде алғашқы мәліметтер жаңа деректермен толығып отырады. Сондықтан аумақтың зерттелу тарихын кезеңдерге, дәуірлерге бөліп қарастыру өзіндік маңызға ие.
Тарихи- географиялық ғылыми мәселелердің ішінде зерттеулерді дәуірлерге бөлудің, идеялар мен тұжырымдардың дамуы және жалғастығын географиялық тұрғыдан зерттеудің де айрықша мәні бар.
Дәуірлерге бөлу- география тарихын зерттеудегі ең күрделі мәселелердің бірі. Бұл ғылымды дамытудың басқа мәселелерін жолға қойып, дұрыс шешуге мүмкіндік туғызады. Бұл белгілі бір пәннің, яғни ол зерттейтін процестің өз құрылымын, табиғатын айқындайды. Қазақстан территориясын физикалық-географиялық тұрғыдан зерттеудің тарихын дәуірлерге бөлудің кілті де ең әуелі танымның үш сатылы екенін анықтаумен байланысты.
Әрбір дәуірдің өзінде белгілі бір кезеңдер болады. Сонда физикалық - географиялық зерттеулерді дәуірлерге бөлу: саты - дәуір - кезең болып үш басшқышпен жүйеленеді.
Қазақстан табиғатының зерттелу тарихы да, жалпы алғанда географиялық білімдер тарихын дәуірлерге бөлумен сабақтас. Алайда оның кейбір өзіндік ерекшеліктері де жоқ емес. Қазақстанды физикалық-географиялық тұрғыдан зерттеу тарихын дәуірлерге бөлуде бұл еңбекте Қазақстан мен Ресей арасындағы саяси және экономикалық қарым-қатынастардың даму барысы негізге алынды.
Тарихи оқиғалардың жіктелуіне және соларға байланысты Қазақстан тарихын зерттеу міндеттерінің, әдістері мен бағыттарының өзгеруіне байланысты Қазақстан табиғатының зерттелу тарихындағы төрт дәуірді жеті кезеңге бөліп қараймын.
1- дәуір кезеңдері: 1. Қазақ жері туралы ежелгі заман географиясындағы тұңғыш мағлұматтар ( ҮІ ғасырға дейін);
2. Қазақстан территориясы туралы орта ғасырлардағы географиялық және картографиялық деректер ( ҮІ ғасырдан бастап ХҮІ ғасырға дейін).
2- дәуір кезеңдері: 3. Қазақстанның Ресейге қосылуына дейінгі орыс мемлекетінде тарихи-географиялық деректердің жиналуы ( ХҮІ ғасырдан бастап 1731 жыға дейін).
3- дәуір кезеңдері: 4. Қазақстанның Ресейге қосылуының бастапқы кезеңіндегі маршруттық барлама зерттеулер (1731 жылдан 1819 жылға дейін).
5. Қазақстанның Ресейге қосылуының екінші кезеңіндегі арнайы барлама зерттеулер (1819 жылдан 1856 жылға дейін).
4- дәуір кезеңдері: 6. Қазақстанның жазық жерлері мен таулы аймақтарын физикалық-географиялық жағынан зерттеулер ( 1856 жылдан 1890 жылға дейін).
7. Қазақстан жеріндегі игеруге тиісті жекелеген аудандарды белгілі бір мақсатқа орай арнайы зерттеулер ( 1890 жылдан 1917 жылға дейін).
Революциядан бұрын республиканың жекелеген аудандарын зерттеген материалдар М. Н. Богдановтың, И. В. Мушкетовтың және П. П. Семеновтың Түркістан өлкесі мен орыс географиялық қоғамының тарихына арналған шолуларында пайдаланып жинақталынды. Арал теңізі мен Зайсан көлін зерттеу тарихы Л. С. Берг пен А. Н. Седельниковтың жазбаларында баяндалған.
Елуінші жылдардың басында ғана И. П. Герасимов пен С. Н. Рязанцевтің шолу ретінде жазылған мақалаларында Қазақстан табиғатын географиялық тұрғыдан зерттеу тарихының негізі кезеңдерінде тұңғыш рет сипаттама берілді. Революциядан бұрынғы уақытта республика территориясын танып- білудің тарихы Қазақстан географтары А. П. Горбунов пен Ә.Бірмағамбетовтың т.б. еңбектерінде ішінара қамтылды.
Революцияға дейінгі Қазақстанды физикалық- географиялық жағынан зерттеудің тарихына арналған еңбектер тізімі, өкінішке орай, осылармен ғана шектеледі. Ресей мен орта Азия республикаларының территорияларын физикалық- географиялық жағынан зерттеп, ашу мәселелерін қарастыратын толып жатқан еңбектерде Қазақстанды географиялық тұрғыдан танып-білу тарихына қатынасты жекелеген материалдар ұшырасады. Бұлардың қатарына Л. С. Бергтің, Д. М. Лебедевтің, Э. М. Мурзаевтың, В. А. Ескаковтың, А.А. Азатьянның, О. В. Маслованың, В. Н. Федчинаның, В. М. Четыркиннің, Х.Х. Хасановтың, Р. Л. Югайдың, С. Өмірзақовтың, Э. Н. Донцованың, Р.Рахымбековтың және басқаларының зерттеулерін жатқызуға болады.
Географиялық танымның, сол сияқты бүкіл ғылыми творчествоның тарихындағы үш қағиданың бірлігі немесе география ғылымының даму кезеңдерінің диалектикалық тұтастығы көңіл аударады. Біріншіден жалпыға бірдейлік, бұл - географияның даму логикасынан байқалады және бүкіл дүниежүзілік адамзат ойының жалпы барысымен орайлас келеді. Екінші ерекшелік - географияның белгілі бір дәуірде, белгілі бір елде, тарихи жағдайда даму мүмкіндіктерінің жиынтығы. Үшіншіден, жеке даралық, бұл ғалымның жеке басына, автордың ашқан жаңалығына, идеясына, тұжырымына байланысты және сол ғалымның жеке дара ерекшеліктерінен көрінеді. Осы айтылған үш қағиданың ажырамас бірлігі мен олардың өзара қарым-қатынастарын сақтағанда ғана кез-келген физикалық - географиялық ой-өрісін, дәл сол сияқты олар ашқан жаңалықтардың да сипаты мен себептерін дұрыс түсініп, сындарлы талдау жасауға болады. Сондықтан Қазақстан табиғатын зерттеуге және физикалық-географиялық идеялар мен тұжырымдарды дамытуға айтарлықтай үлес қосқан аса көрнекті де білгір ғұламалардың қызметін талдауға барынша көңіл бөлінді.
Диплом жұмысының мақсаты. Қазақстанның аумағын физикалық географиялық тұрғыдан зерттелу тарихы негізінде алынған материалдарға сүйене отырып, республика аумағының қалыптасуының тарихи мазмұны мен ерекшеліктерін зерттеп танып білу.
Мақсаты, пәні мен болжамына сүйене отырып диплом жұмысы төмендегі міндеттерді шешуді көздейді:
Қазақстан жерін зерттеген зерттеушілер мен саяхатшылардың физикалық география саласындағы орнын көрсету
психологиялық-педагогикалық, әдістемелік, ғылыми-көпшілік әдебиеттерге талдау жасау арқылы Қазақстапнның табиғи-географиялық кешендерін оқытуға негіз болатын ақпараттарды пайдаланудың теориялық-әдіснамалық алғышарттарын анықтау;
- Қазақстанның физикалық географиясын оқыту барысында оқушылардың танымдық белсенділіктерін арттыруда зерттеуші ғалымдар еңбектерінің алатын орнын ашып көрсету;
Зерттеу нысаны физикалық географияның бөлімі ретінде Қазақстанның аумағын физикалық географиялық зерттеулеріне мән беріп, сабақ бергенде зерттеушілер еңбектерін пайдалана отырып, Қазақстанның физикалық географиясын кешенді оқыту үрдісі.
Зерттеу пәні Қазақстанның физикалық географиясы пәнінде ғалымдардың еңбегің пайдаланудың тиімді әдістері.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негізін ретінде: Физикалық географияның теориясы мен методтарын негізінде грек, парсы, араб, Европа, орыс, Орта Азия және қазақ зерттеушілерінің еңбектерін басшылыққа алынды.
Зерттеу жұмыстың ақпараттық базасы ретінде: Қазақстан Республикасының заңы, Қазақстан Республикасы жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары, орта мектептің пәндік оқу бағдарламалары, педагог және әдіскер ғалымдардың зерттеу мәселесіне қатысты іргелі еңбектері басшылыққа алынды.
Алдыға қойған міндеттерді үшін төмендегі зерттеу әдістер қолданды:
теоретиялық әдістердің ішінде зерттеудің өзектілігіне сәйкес философиялық, әдіснамалық, психологиялық және ғылыми-техникалық әдебиеттерге талдау; жеке әдістердің ішінде жүйелеу, жіктеу, салыстыру диалектикалық, талдау және синтездеу, жинақтау, абстракциялау, жобалау, үлгілеу, білім беру туралы директивтік нормативтік, бағдарламалық-әдістемелік құжаттарды талдау, салыстыру, педагогикалық тәжірибелерді тарату.
Диплом жұмысының ғылыми-тәжірибелік маңызы:
Зерттеушілер еңбектерін пайдалана отырып Қазақстанның физикалық географиясы пәнінде табиғи кешендерді оқыту барысында тарихи картографиялық тиімді тәсілдері анықталды;
2 Зерттеу еңбектерін пайдалану барысында мазмұны мен білімді қалыптастыру ерекшеліктерін ескере отырып табиғи кешендерді оқыту кезеңдері айқындалды.
Диплом жұмыстың құрылымы мен көлемі. Дипломдық жұмыстың мәтіні компьютермен терілген 65 беттен, кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан тұрады. Пайдаланған әдебиеттер тізімінен 28 еңбек енгізілген.





































1. Қазақ жері туралы ерте кездегі мағлұматтар
1.1 Ежелгі заман географиясындағы қазақ жері туралы алғашқы мағлұматтар
Қазақстанның территориясы мен табиғаты жайындағы географиялық деректердің тамыры ықылым замандарының терең түпкірінде жатыр.
Қазіргі қазақстан территориясында адамдар сонау әлімсақтан бері мекендеген. Мұны палеолит дәуіріндегі қоныстардың сақталған іздері дәлелдейді. Қазақстан территориясындағы тас ғасырдың ең көне ескерткіштері Қаратау маңынан, Еділдің жоғары сағасынан, Бетпақдаладан, Бұқтарма өзенінің бойынан және басқа жерлерден табылды.
Сақтардың көне мәдениеті Алтай, Сібір, Шығыс және Европа халықтарымен байланысты болғанмен, олардан жазба ескерткіштер қалмаған. Ал Қазақстан территориясы жөніндегі тырнақалды деректер көршілес мемлекеттердің осы күнге дейін сақталған әдеби және тарихи мұраларынан мәлім болып отыр
Қазақ жері туралы мағлұмат кездесетін бізге дейін жеткен жазба ескерткіштердің ішінен (біздің заманымызға дейінгі VΙ - V ғасырлар) атауға болады. Ол парсы патшасы Дарий Ι атынан құрастырылған. V бағанындағы 20-30 жолдарда мәлімдеген. Біздің заманымызға дейінгі V ғасырдың 40-жылдарының аяғында 30-жылдардың басында жазылған Геродоттың ежелгі қолжазбалардың ішіндегі аса құндыларының бірінен саналады. Онда Дарийдің скифтерге қарсы жорығын баяндаумен қоса, Ойкүменді мекендеген тайпалар және олар жайлаған аймақтар туралы мағлұматтар келтіреді. Каспий теңізінің алып жатқан орнын оның басқа сулармен жалғаспайтын тұйық су екенін, негізінен алғанда солтүстіктен оңтүстікке қарай созыла біткен жалпы пішінін Геродот бірінші болып анықтайды.
Сөйтіп, ежелгі көшпенділер дәуірінде Қазақстан жерін мекендеген тайпалардың тұрағын сипаттай отырып, Геродот Каспий теңізі мен оның төңірегіндегі аймақтар туралы тұңғыш географиялық деректер қалдырған.
Массагеттер қоныстанған аймақты - Каспий теңізі шығыс жағындағы Аракс (Амудария) өзенінен әрі шығысқа қарай созылып жатқан жерін Геродот
бәрінен де жақсы білген.
Македонский шапқыншылығынан кейінгі дәуірде Қазақстан географиясы туралы бірқатар маңызды деректер қалдырған адамдар - Римнің
географ-ғалымдары Страбон мен Птолемей.
Страбон (біздің заманымызға дейігі 63-23ж.) таулардың, өзендердің, көлдердің жер бетінен жойылуы және қайта пайда болуы туралы жазып, климат өзгеруінің себептерін көрсеткен. Оның қар түсетін аймақтар мен мұздықтар туралы сөз болады. Бірақ оның кейбір тұспалдаулары адам нанғысыз болып келеді. Ғылыми бақылау негізінде тұжырым жасамағандықтан, ол көптеген жағдайда ағатыққа жол береді.
А. Гумбльдт Страбон жалпыжалпы жер құрлысын зерттеу білімін ерекше бағалап, оны дүниені физикалық немесе салыстырмалы танып білудің бастамасы деп есептеген. Географиялық зерттеулер жүргізгенде Страбон тарихи әдісті қолданып, оны кең көлемді талдаумен ұтқыр ұштастырады, әрі осы тәсілге зор маңыз береді. Страбон материкті (елді) бірнеше бөлікке бөлу әдісін ұсынады. Оның бұл қағидасы қазіргі деп аталған ұғымға жақын келеді.
Страбонның Геродоттан ерекшелігі сол, ол Каспий теңізін басқа сулармен жалғаспайтын тұйық бассейн емес, Сотүстік мұхиттың шығанағы деп есептеген. Страбон құрылықты өзін қоршаған теңізбен немесе мұхитпен ұласып жатқан арал ретінде. Ал мұхитты ол континентке қолтықтасып кіріп жатқан төрт үлкен шығанақ деп санады. Сиркен, Каспий, теңізде солтүстік шығанаққа жатқызады.
Рим географиясында Клавдий Птоломейдің (б.з.д. 90-168 жылдар) еңбектері айрықша орын алды. Ежелгі заман географиясында елдерді зерттеу бағыитын ұстаған Страбондай емес, Птоломей картографиялық бағытты жақтады. [4].
Птоломейдің картасы бойынша Гиркан (Каспий) теңізі шығыстан батысқа қарай созылып жатыр. Шығыс жағында оған орта Азияның барлық негізгі өзендері - Яксарт пен Окс келіп құяды. Демек, Птоломей де Амудария мен Сырдария өзендері каспий теңізіне құяды деп тұспалдаған өзінен бұрынғы зерттеушілердің теріс пікірін қостаған. Геродоттың дұрыс ұғымын жоққа шығарып, ол теңіздің бөлігі батыстан шығысқа қарай созылып жатыр деп есептеген. Бұл қате түсінік, тек Петр І уақытында ғана жөнге келтірілді.
Птоломей екінші жағынан Каспий теңізін Солтүстік мұхиттың шығанағы емес, тұйық бассейні ретінде бейнелейді. Сөйтіп ол Геродоттың дұрыс пікірін қуаттады.
Птоломей Оксиан (Арал) теңізін картаға түсіріп, оған Согдий тауарларынан ағып шыққан өзендер келіп құятынын көрсетті.
Птоломей шығармаларында жаңсақ пайымдаулар орны алғанымен, дүниежүзілік географияны одан кейінгі дәуірлерде зерттеуде оның еңбектері мен карталарының зор маңызы болды. Немістің ұлы ғұлама географы А. Гумбольдт: [1], - деп әділ жазды.
Сөйтіп, Орта Азия туралы ғалам тербеген ежелгі заман авторларының еңбектеріне қазақ жері шала-шарпы, тек Каспий, ішінара Арал теңіздері мен Сырдария өзенінің ауқымында ғана бейнеледі. Бұл аймақтың солтүстігіндегі Қазақстан территорясы ол кезде тіпті белгісіз болған. Сондықтан көне авторлар оны көбінесе деп атаған. Скифия территориясын сипаттай келіп, Птоломей: [2], - деп жазған.
Қытай саяхатшылары жинаған географиялық осы деректердің бәрі Орталық және Орта Азия картасының негізінде алынады. Бұл карта үлкен Хань әулетінің дәуірінде (біздің заманымызға дейінгі 200-жыл - біздің заманымыздың 9-жылы) құрастырылған. Картада үйсіндердің (Жетісу, Құлжа өлкесі), Қанғұйдың (Талас пен Сырдария өзендерінің алқабы), үлкен юзшілердің (Амудария өзенінің алқабы), Даваньдердің (Ферғана) жерлері және басқа мемлекеттер мен тайпалық бірлестіктердің мекендері көрсетілген. Тянь-Шаньның солтүстігінде екі көл бейнеленген. Ол екеуі бір-бірімен өзендер арқылы жалғасқан. Қырғыз тарихшы-географы С. Өмірзақов бұларды Балқаш көлі (Солтүстік көл) мен Ыстық көлге (Оңтүстік көл) жатқызады. Оның болжамы бойынша Солтүстік көлге құятын өзен Іле де, ал екінші көлден ағып шығатын өзен - Шу (ХIХ ғасырға дейін, яғни, П.П. Семенов-Тянь-Шанскийдің зерттеулеріне дейін Шу өзені Ыстықкөлден ағып шығады деп есептеліп келгені мәлім).
П.С. Савельев (1948) атты еңбегінде бұл жерде бұрын қырық төрт мемлекет болғанын көрсетеді. Қытайдың шет жерлерді зерттейтін инспекторы Бэй-Цзю 607 жылы карта жасап, сол мемлекеттердің иелігіндегі жерлерді бейнелеген.
Сонымен бірге Сюань-Цзан да (Мыңбұлақ) сипаттап жазады. Саяхатшы ол Шу өзенінің батысына 400ли, ал Талас өзенінің шығысына қарай 140-150 ли қашықтықта деп көрсеткен. Сюань-Цзан Жетісу мен Сырдария өлкесінің шығыс бөлігінде сауда-саттық жасайтын қалалармен қоса өңделген жерлерді көрген.
К. Риттер өзінің (1864) былай деп әділін жазған: .
Түрік мемлекеті Орта Азияға арабтардың шабуылы бастағанша, VΙII ғасырдың басына дейін өмір сүрді. Түрік қағанаты билеп тұрған кезде шетел елшіліктерінің қазақ жеріне келіп-кетуі сиреді. Бұл мерзім ішінде мұнда Византия императоры Юстиан ΙI түрік қағаны Дизавулге жіберген елшілік қана, сондай-ақ Сюань Цзанның жоғарыда айтылған саяхатының басқа тарихта қазақ жеріне келегн екеуінен өзге дерек жоқ.
Земарх елшілігінің сапары Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауымен - Еділ (Аттиль), Жайық (Даих), Жем (Их) өзендері арқылы өткен. Қатар жолында ол Хорезмге соғып, Амударияда болған. Земарх: деп жазған. В.Бартольдт мұнда сөз болып отырған көл Арал теңізі деп есептейді.
Ежелгі замандағы қазақ жері туралы кейбір мағлұматтар, міне осындай.
Қазақстанды географиялық тұрғыдан танып-білу тарихының біз әңгіме етіп отырған дәуірдегі айрықша маңызы мынада: парсы мен грек жазбаларында қазақ жері және оны мекендеген халықтар туралы алғашқы мағлұматтар пайда бола бастады. Қазақстан территориясы құрамына кірген ойкүмендер елі тұңғыш рет картаға түсірілді. Алайда ежелгі дәуірдегі мағлұматтардың өресі тар еді, олар жер-жердің ауқымынан аспады. Ежелгі дүние адамдарына көптеген құбылыстар беймәлім, тіпті түсініксіз болды. Батыс Қазақстан туралы, ол аймақтың теңіздері мен өзендері жайында: Каспий және Арал теңіздері, Сырдария өзені жөнінде антикалық авторлар неғұрлым дұрыс мағлұматтрады білген. Оңтүстік Қазақстан өңірінде Қытай саяхатшылары жинаған деректерді Европа елдері білмеген. Қазақ жерін тұтас дәуірде мәліметтер там-тұмдап тым баяу жиналды және оның барлық өкілдері біркелкі қамтылмады.

1.2 Қазақстан территориясы туралы орта ғасырлардағы географиялық және картографиялық деректер
VIΙ ғасырдан бастап Қазақстан территориясын зерттеуде арабтар көрнекті роль атқара бастайды. Ал арабтар VΙII ғасырдың басында аса ірі мемлекет болып қалыптасқан. Араб ғалымдары өз саяхаттарының жазба ескерткіштері және сұрастырып білгендерінің негізінде жалпы географиялық деректер қалдырған.
Х - ХI ғасырларда Қазақстанда феодалдық қарым-қатынастардың одан әрі дамығаны, тау-кен жұмыстары мен металлургия өндірісіне байланысты көптеген елді-мекендірдің пайда болғаны тарихан мәлім. Қазақстан қалалары негізінен сауда жолдарының үстінде тұрды да, қалалардың жедел өркендеуі үшін мұның зор маңызы болады. Иран мен Византиядан Қытайға қатынайтын Ұлы Жібек жолы Жетісу арқылы өтті. Русьпен, Византиямен, Иранмен сауда-саттық қызу жүргізілді. Батыс пен Шығыс Европаға Алдыңғы және Кіші Азияға, Қиыр Шығысқа баратын керуен жолдары қазақ даласында сайрап жатты. Орта Азиядағы сияқты, Қазақстан қалалары да Х-ХII ғасырларда - феодалдық қарым-қатынастар өркендеген кезеңде кең қанат жайып, олардың шаруашылығы өркендей түсті.
Қазақстанды географиялық тұрғыдан зерттеу тарихы үшін араб географтары Ибн Хордадбехтің, Макдисидтің, Ибн Хаукальдің, Ибн Рустенің, әл-Истахридің, әл-Масудидің, әл-Идрисидің және басқа ғұламалардың еңбектерінің маңызы айрықша зор.
Ибн Хордадбех жазып баяндау түріндегі тұңғыш жалпы географиялық шығарманың авторы болып саналады. Оның еңбегі () деп аталған. Бұл шығарма Жердің пішінін суреттеуден басталады да, содан кейін саяхаттар жайында баяндалады. Автор Бағдад шаһарынан солтүстікке қарай Орта Азияға дейінгі және оңтүстікке қарай Үндістанға дейінгі жүрген жолдары туралы егжей-тегжейлі баяндап жазады.
Максиди Сырдария өзенінің оң жағалауында Сауран (Сабран) және Шагльджан (Ишкан Түркістан қаласынан солтүстікке қарай 26 шақырым) қалаларының болғанын атап көрсетеді. Максидидің айтуы бойынша, Сауран- огуздерімен және қимақтарымен шекаралас бекініс.
Ибн Хаукаль Фараб атырабының жер бедерін былайша сипаттаған: .
Ибн Русте мен Истахри Арал теңізін сипаттап жазған: Ибн Русте оны былайша бейнелейді: () деп аталатын тау сілемдері созылып жатыр, шығыс жағалауында ну орман мен қалың қамыс аралас өскен қопалар бар.
әл-Масуди еңбектерінде Жайық пен Жем аралығындағы далалы жерлер мен Ертіс төңірегі туралы сөз болады. Масуди далалы атырапты қимақтардың - қыстауы, ал Ертіс төңірегін жазғы жазғы жайлауы ретінде бейнелейді. Ол Сырдария өзенінің суы мол екенін атап көрсетеді. Оның мағлұматтары бойынша .
әл-Масуди Хазар (Каспий) теңізі туралы деректер келтіріп, оның шөлейт атыраптарын көптеген көшпенді гүздердің мекендейтінін айтады.
Қарлұқтар жайлайтын Ертіс өзенінің аймағы, Оңтүстік Алтай мен Тарбағатай аралығы, сол сияқты көршілес қырғыздар қоныстанған Енисей өңірі Гардизи еңбектерінде баяндалған. Ол Яныкенттен Ертіс жағалауына баратын сауда жолы туралы жазады.
ХΙΙ ғасырдың географ-ғалымы әл-Идрисидің еңбектерінде де қазақ жері туралы бірқатар маңызды мағлұматтар сақталған. Оның атты шығармасында Шу-Іле таулары туралы деректер келтіріліп, тау бөктерінде Демиртаг қаласы орналасқаны, ал оның шығысы шөлейт дала екені айтылған. Ғалым Сырдария өзенінің төменгі сағасы мен Арал теңізінің төңірегін оғыз тайпалары көсемдерінің ордасы ретінде баяндайды. Олар деп атаған шамамен алғанда Тянь-Шаньның батыс сілемдерін, Шу өзені мен Сырдарияның Қаратау беткейін алып жатқан аймаққа сәйкес келеді.
әл-Идриси шығармасында қимақтардың қала тұрмысы жайында неғұрлым толық мағлұматтар бар. Қимақ ханзадасы Жанах Ибн Хакан ал-Кимакидің кітабына сүйене отырып, ол көлдер мен өзендер жағалауларына, адам аяғы баспайтын тау қияларына салынған 16 қимақ қаласын атайды. Қазба байлықтарын өндіретін орындар туралы әңгімелейді. Қалалардың көпшілігі сауда-саттық жолдарының үстінде тұрғанын әрі олардың бекіністері мықты болғанын айтады.
Араб карталарының географиялық бейнелеуі басқалардан ерекшелеу, оларда градустық торлар жоқ. Солай бола тұра да, Қазақстан территориясын танып-білу тарихында араб карталарының атқаратын ролі зор. Осы тұрғыдан алып қарағанда әл-Истахри мен Ибн Хаукаль құрастырған әлем картасын (Х ғасыр) атап айту жөн. Оларда географиялық объектілер геометриялық фигуралар түрінде бейнеленген. Каспий теңізі Еділ өзенімен қосылып құмыра түрінде салынған. Сол сияқты орта Азия мен Қазақстан территориясы өзінше бейнелеу тапқан. Ибн Хаукаль Мауараннахрдың (Орта Азияның) дербес картасын жасаған.
Арабтардың аса маңызы саяхаттары қатарында жоғарыда айтылғандарға қоса Ибн Фадланның Еділге сапарын (Х ғасыр) атап көрсеткен жөн. Ибн Фадлан Бағдадтан 921 жылы 21 июньде аттанып, Хамадан, Рей, Нишапур, Мерв, Бухар маршрутымен жүрген. Содан соң Амудариямен Арал теңізінің жиегіндегі Хорезмге дейін, Үстірт пен Жібек пен Жайық (Орал) арқылы Поволжьеге өткен.
Бұл жолсапар көбіне Батыс Қазақстан территориясы арқылы өткен. Ибн Фадланның жазбаларында көшпенді түрік тайпаларына қатысты өте құнды географиялық, этнографиялық және басқа деректер бар.
Өзі басып өткен аймақтардың жер бедерін сөз ете келіп, саяхатшы жолының дені шөлейт құм арқылы өткенін, ал ішінара де кездескенін айтады. Тастақтар Үстірттің сол жақ беткейінен асқан тұста ұшырасқан. деп жазады ол. Саяхатшының бұл айтып отырғаны Солтүстік Чинк сияқты. Осы тастақ жерлерге дейін жол Үстірт арқылы өткен, ал жотаның үсті шөлейт жазық, екені баяндалған.
Сонымен бірге өзен атаулары Х ғасырда Батыс Қазақстанда су жүйесі қандай болғанын айқындауға мүмкіндік береді.
Х ғасырдың аяғында маңызды географиялық еңбектердің бірі-тегі Орта Азиядан шыққан беймәлім автордың қолжазбасы. Шығарма араб тілінде ( немесе ) деген атпен жазылған. Қолжазбаны 1892 жылы А.Г.Туманский ашқан. Сондықтан ол ғылымда деп аталады. Қолжазбаның суреттерін В.Бартольд бастырған (1930 жыл), ал толық түсініктеме беріп, сыни тұрғыдан аударма жасап, жарыққа шығарған - В.Ф. Минорский (1937 жыл).
Осылардың ішінде өзінің көп салалы еңбегімен Орта Азия оқымыстысы дара тұрған тұлға - Мұхаммед Әбунасыр әл-Фараби (870-950). Ол Отырар қаласынан (арабша аты-Фараби) шыққан. Моңғолдар шабуылының кезінде қираған бұл қаланың орны қазіргі Шымкент облысының Қызылқұм ауданының жерінде. Отырар кезінде Орта Азия мәдениетінің аса ірі орталығы болған. Осында туып, тәрбие алған фараби кейін Египет, Сирия, Ирак сияқты көне мәдениетті елдерде білімін толықтырып, ұлы ғалым дәрежесіне жеткен, аталған.
Фараби еңбектерінде өз заманымыздағы ғылым салалары туралы деректер сақталған. Оның , атты еңбектерінде табиғаттану мәселелеріне айрықша көңіл бөлінеді. Ол табиғаттану жайлы ойларын математикалық есептерге негіздейді. Бұл тұрғыда оның аспан шырақтарын бақылауды, жұлдыздардың қалпын айыруы, Күн мен Айдың тұтылуы ұзақтығын есептеп шығаруы өте қызғылықты. Ол математика арқылы жер жүзіндегі қалалардың орнын табуға, географиялық бағытты айыруға тырысады. Оның календары () да осы жолмен жасалған. Бұл жүйедегі ойларын жазып ) Қазақстан территориясы неғұрлым дұрыс бейнеленді. Я.В. Боуревтің картасы мазмұны жағынан сол кездегі ең толық әрі мағлұматтар мол табылды.
3. Қазақстан территориясын физикалық - географиялық тұрғыдан жүйелі зерттеу
3.1. Қазақстан территориясын физикалық - географиялық тұрғыдан зерттеудің классикалық кезеңі (1856 жылдан бастап 1890 жылға дейін)

ХІХ ғасырдың бірінші жартысында Қазақстан жерін Ресейдің орталық қалаларынан, әсіресе Петербург пен Мәскеуден шыққан ғалымдар зерттеп, олардың орталығы сол қалаларда болса; бұл ғасырдың екінші жартысынан бастап Ресей географиялық қоғамының бөлімдері Қазақстан жерінде Семейде, Оралда, Жетісуда ұйымдасып, олар жергілікті географиялық зерттеу жұмыстарына басшылық етіп отырды
Бұл кезде Қазақстанда көптеген орыс географтары, топографтары, топырақ зерттеушілері, кен зерттеушілер, геологтары мен этнографтары, жазушылары, суретшілері мен ботаник, землемерлері, агрономдары өздерінің жан-жақты зерттеулерін жүргізді. Бұлардың ішінде, әсіресе В. А. Обручевтың, Г. Н. Потаниннің, Г. Н. Кассиннің, Н. Ф. Катоновтың, А. И. Безсоновтың, Н. Г. Павловтың зерттеу жұмыстары нәтижелі болды. Қазақстан бұл ғалымдардың екінші отанына айналып, олардың көпшілігі республика жерінде мәңгі қалып қойды. Төменде ХІХ ғасырдағы қазақстан жерінің осындай кейбір елеулі зерттелу істеріне аз да болса арнайы тоқтала кетуге тура келеді. Николай Александрович Северцов (1827 - 1885) - зоолог, зоогеограф, геолог, географ. Памирді, Тянь-Шаньды, Қызылқұмды, Арал маңын, Батыс Қазақстанды зерттеген материалистік бағыттағы ғалым. Ол 1857 жылы Орта Азияға, Қазақстанға экспедициямен шығып, Сыр бойының төменгі жағын зерттейді. Бұл сапарында Орынбор мен қазалы арасын картаға түсіреді, Арал теңізінің А. И. Бутаков картаға түсірген кейбір жиектерін зерттеді. 1860-1862 жылдары Н. А. Северцов Орта Азия мен Қазақстанға екінші рет экспедицияға шығып, Каспий даласын, Орал өзенінің төменгі жағын зерттейді. Ғалым Тянь-Шань тау тізбегінің табиғатын, өсімдік, жануарларын 1864 жылға дейін зерттеп, ол кездегі географиялық кейбір белгісіз жағдайларын анықтайды. Бұл тянь-Шань тауларының ендік бағытта қатарласып жатқанын дәлелдеп, А. Гумбольдт терориясының қисық екенін көрсетті. Саяхатшы Тянь-Шань тауларын тереңірек зерттеді. Бұдан кейін Қызылқұм, Сырдария, Амудария, Памир экспедицияларын ұйымдастырып, Орта Азия мен қазақстанды толығырақ зерттеді. Ол осы өңірлерді 7 рет экспедиция ұйымдастырып 23 жылдай зерттеп, ғылымға көп жаңалықтар қосты.
Иван Васильевич Мушкетов (1850-1902) ірі геолог, географ. Орта Азияны, Кавказды, Каспий жағалауын зерттеген ғалым. Ол сонымен қатар көптеген мамандар даярлаған профессор. И. В. Мушкетов Каспий жағалауы геологиясын тұңғыш зерттеп, А. Гумбольдт қисынын теріске шығарып, өзінің деген екі томдық еңбегінде оны дұрыс жазып көрсетеді. Азияға В. А. Обручев , К. И. Багданович экспедицияларын ұймдастырды. И. В. Мушкетов 1888-1898 жылдары жылжымалы құмдарды, 1888 жылы көлдерді, 1890 жылы жер сілкінуді, 1892-1893 жылдары тау мұздықтарын, 1896 жылы өзендерді, 1898 жылы теңіз жағаларын зерттеді. Ол Ресейде тау мұздықтары мен жердің сілкіну себептерін бірінші зерттеген ғалым. 1886 жылы И. В. Мушкетов жанына жақсы оқитын екі шәкірт - В. А. Обручев пен К. И. Богдановичті алып, Каспий маңына Орта Азияға дейін салынып жатқан темір жол трассасын зерттеді. 1887 жылы 3 шілдеде болған верный жер сілкінуін зерттеп, себебін белгіледі. Сондай - ақ Жетісу облысын зерттеді.Сөйтіп атақты ғалым Отанының көптеген жерінің геологиялық, географиялық құрылыстарын мұқият зерттеп ашты. Кейіннен саяхатшы ғалым ізімен Қазақстан жеріне оның көптеген шәкірттері аттанып, толығырақ зерттеді
Лев Семенович Берг (1874-1950) физикалық - географияның әр саласын зерттеп жаңалық кіргізген, энциклопедистік білімі бар, қажырлы саяхатшы, батыл зерттеуші, климотолог, лимонолог, геоморфолог, палеогеограф, зоолог, зоогеограф, топырақ зерттеуші, география ғылымын дамытып, оның әр саласынан көптеген ғылыми еңбектер жазып қалдырған ғалым. Л. С. Берг еңбектері де табиғат құбылыстарын тұтас бірлікте алып қарауымен ерекшеленеді. Қазақстан жеріндегі зерттеу қызметін әуелде Солтүстік Қазақстанның тұзды көлдерін (Теке, Қызылқақ, Сілетітеңіз) бақылаудан бастаған. Ол 1900-1903 жылдары Арал теңізін мұқият зерттеді. Аралға таяу Қызылқұмды, Арал маңы Қарақұмын, Үлкен және Кіші Борсық құмдарын аралап көрді. Оның (1908 ж.) атты еңбегінде теңіз бен оның айналасындағы жерлердің жер бедері, геологиялық тарихы, гидрологиясы, жануарлар дүниесі мен өсімдіктері жан-жақты сипатталды. Осы және басқа зерттеулердің нәтижелеріне сүйеніп, Л. С. Берг Қазақстан аумағын ландшафтылық аймақтарға жіне морфологиялық облыстарға бөлді. Батыс Сібір ойпаты, Торғай далалық өңірі, Түркістан ойпаты, Үстірт, Тянь-Шань жүйесі, Қазақтың қатпарлы өлкесі (Сарыарқа), Орал тау жүйесі сияқты географиялық облыстар Берг еңбектерінде дәлелденіп берілген.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында басталған табиғатты физикалық- география тұрғысында тұтас зерттеу жұмысы ХХ ғасырдың бас кезінде де жалғасты. Бұл кезде Сібір темір жолының қазақстандық бөлігі бойында (Солтүстік Қазақстан) Қоныс аудару басқармасының ұйымдастырылуымен Ақмола, Торғай, Жетісу облыстарында зерттеу жұмыстары жүргізілді. В. А. Обручев пен В. В. Сапожников Жоңғария мен Тянь - Шаньды, Н. И. Андрусов Маңғыстау түбегін, С. С. Неустроев Жер қабатының қалыптасуындағы негізгі типтерін сипаттауға үлес қосты. Осылардың еңбектері негізінде физикалық географияның аумақтық мәселелерімен қоса халық шаруашылығы үшін пайдалы қолданбалы міндеттерді шешуге де мүмкіндік туды.
Александр Павлович Федченко (1844-1873), П. П. Семенов - Тянь-Шаньский, Н. А. Северцовтар Қазақстан мен Орта Азия жерлерін зерттеген соң, бұлардан кейін іле-шала осы өңірлерді, әсіресе олардың тау тізбектерін, ондағы мұздықтарын зерттеп, ғылымға өз үлесін қосқан талантты саяхатшы ғалым.
А. Н. Краснов (1862-1914) негізінен Тянь-Шань тау жүйесі мен Балқаш көлі маңындағы шөлді аімақтың өсімдіктер жамылғысын зерттеді. Ол топырақ пен өсімдік арасындағы байланысты анықтап, физикалық - географиялық жағдайлардың өсңмдіктерге тигізетін әсерін әсіресе, мұз басқан жерлердегі өсңмдіктер бойындағы өзгерістерді анықтады. Тянь- Шань өсімдіктерін еуропалық түрлермен салыстырп, олардың қалыптасу тарихы мен дамуын сипаттап жазды.
Қазақтың ғұлама Ш. Ш. Уалиханов (1835-1865) география саласындағы саяхатшы, әрі географ ғалым ретінде ерекше тұрғыдан қарауымыздың өзіндік себептері де бар. Шындығында да, біз басқа зерттеушілердің қызметін сөз еткенде олардың Қазақстан территориясының белгілі бір бөлктерін ғана географиялық жағынан танып-білу ісіне қосқан үлесін баяндаумен шектелсек, ал Ш. Ш. Уалихановқа жалпы мағынасындағы аса зерделі тұңғыш Отандық географ - саяхатшы ретінде қараймыз.
Міне, сондықтан да Ш. Уалихановтың өзі зерттеген аймақтың табиғаты мен физикалық - географиялық ерекшеліктерін танып-білуге ғана емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік және әдет-ғұрпына, салтына, тіліне, көне аңыздарына да зер салды.
Жүріп өткен жерлердің зерттеу деңгейіне және олардың танып-білуге қолайлылығына қарай Шоқан өз саяхаттарын екі кезеңге бөледі: бірінші кезең Жоңғарды аралап, Жетісу, Іле өлкесі арқылы Ыстықкөлге барған жолды қамтиды. Ш. Уәлиханов Қашқарияға барған жолды қамтиды. Ш. Уәлиханов Қашқарияға барар жолында Орталық Тянь-Шаньды меридиан бойынша солтүстіктен оңтүстікке қарай өтіп, оның жоталарын түгелдей дерлік аралап шықты. Осы сапарда ол бірнеше жаңалықтарды ашып, оларды тұңғыш рет суреттеп жазды. Жетімшоқы, Шақырқорым тауларын, Нарын, Қарасай, Қаракөл өзендерінің алқаптарын және т.б. ғалым ашқан сол жаңалықтардың қатарына жатқызуға болады. Ш. Ш. Уәлиханов өз еңбектерінде Жоңғар Алатауының, Солтүстік және Ішкі Тянь - Шаньның өзен торлары жөнінде аса маңызды мағлұматтарды мәлімдейді. Ыстықкөлге сапар күнделігінде ол Қазаөстан өзендері - Аягөз, Ақсу, Лепсі, Іле, Шелек, Шарын жөнінде көптеген қызғылықты деректер келтіреді. Өзендердің жалпы сипаттасымен қатар Шоқан олардың геологиялық құрылымын, алқаптарының жаратылысын, ағу бағытын ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан территориясын табиғи. географиялық зерттеу35 бет
Жазудың шығу тарихы51 бет
Жеке мүліктік емес игіліктер29 бет
Желілердің құрылымы20 бет
Умеялықтар кезеңіндегі ғылыми салалар3 бет
"Сегнетоэлектриктер және пьезоэлектриктер туралы негізгі мағлұматтар."4 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
"Қазақстан жерінің зерттелу тарихы"20 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
Access мәлiметтер базасы жөнiнде негiзгi мағлұматтар31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь