Қазақ жері туралы ерте кездегі географиялық мағлұматтар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1.Қазақ жері туралы ерте кездегі географиялық
мағлұматтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.1.Ежелгі заман географиясы туралы алғашқы
мағлұматтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.2.Қазақстан территориясы туралы орта ғасырлардағы географиялық және
картографиялық деректер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
2.Қазақстан территориясын табиғи. географиялық
зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
2.1.Орыс.қазақ қарым.қатынастарының басталуы. Қазақ жері туралы географиялық тарихи деректердің жинақталуы (ΧΥΙ ғ. 1731ж ) ... ... ... ... ... ..19
2.2. Қазақстанның Ресейге қосылуының алғашқы кезеңіндегі шолып. барлау мақсатындағы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23
2.3. Қазақстанның Ресейге қосылуының екінші кезеңіндегі арнайы шолып барлау мақсатындағы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
3. Қазақстан территориясын физикалық . географиялық тұрғыдан жүйелі зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
3.1. Қазақстан территориясын физикалық . географиялық тұрғыдан зерттеудің классикалық кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34
3.2. Қазақстанның табиғатын физикалық . географиялық тұрғыдан зерттеудің арнайы тақырыптық кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
3.3. Қазақстан териториясын физикалық.географиялық аудандастыру
мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
3.4. Егемендік жылдарындағы физикалық географиялық зертеулер
Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50
3.4.Физикалық география сабақтарында оқушылардың танымдық
белсенділіктерін арттыратын өздік жұмыстар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 54
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62
Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64
Қазақстан аумағын физикалық географиялық зерттеу көне кезеңдерден бастау алады. Ерте кезеңдердегі деректерден қазіргі уақытқа дейіңгі аралық үлкен тарихи кезеңді қамтиды және зерттеп, сараптауды қажет етеді. Себебі, әр кезеңде алғашқы мәліметтер жаңа деректермен толығып отырады. Сондықтан аумақтың зерттелу тарихын кезеңдерге, дәуірлерге бөліп қарастыру өзіндік маңызға ие.
Тарихи- географиялық ғылыми мәселелердің ішінде зерттеулерді дәуірлерге бөлудің, идеялар мен тұжырымдардың дамуы және жалғастығын географиялық тұрғыдан зерттеудің де айрықша мәні бар.
Дәуірлерге бөлу- география тарихын зерттеудегі ең күрделі мәселелердің бірі. Бұл ғылымды дамытудың басқа мәселелерін жолға қойып, дұрыс шешуге мүмкіндік туғызады.
1.Саушкин Ю. Г. История и методология географической науки.-М.: МГУ, 1976. -423 с.
2.Колосовский Н.Н. Основы экономического районирования. М.: 1987-74-79 с
3.Чистобаев А.И. Развитие экономических районов : теория и методы исследования. Л.:-Наука, 1980 .-128 бет
4.INTERNET 22.07.2007г HttP: // WWW. rbn newstv. ry «Бюро новостей»
5.Семенов-Тян-Шанский В.П.О могущественном территориальном владении применительно к России // Известия Русского географического общества. – 1915. –Вып. 8. –с. 425 – 458
6.Родоман Б.Б. Основные типы географических границ / Географические грницы. – М.: Изд-во МГУ, 1982.- С. 19-32.
7.Саушкин Ю.Г. Географические очерки природы и сельскохозяйственной деятельности населения в различных районах Советского Союза. – М.: Географгиз, 1947. -422 с.
8. INTERNET 8.05.2007г HttP: // WWW. rbn newstv. ry «Бюро новостей»
9.Саушкин Ю.Г. Экономическая география: история, теория, методы, практика. –М.: Мысль, 1973. -559 с.
10.Семенов-Тян-Шанский В.П. Район и страна. – М.: ГИЗ, 1928. – 250 с.
11.Трофимов А.М., Чистобаев А.И., Шарыгин М.Д. Теория организации пространства.Сообщение 1 // Известия ВГО. 1993.–Т. 125, вып. 2. – с. 10-19
12.Трофимов А.М., Чистобаев А.И., Шарыгин М.Д. Теория организации пространства.Сообщение 2 // Известия ВГО. -1993.-Т.125, вып. 3. – с.9-17
13.Трофимов А.М.,ЧистобаевА.И., Шарыгин М.Д.Теория организации пространства.Сообщение 3 // Известия ВГО. -1993.-Т.125,вып. 5. – 11-21 с
14. INTERNET 8.05.2007г HttP: // WWW. rbn newstv. ry «Бюро новостей»
15.Чистобаев А.И., Баженов Ю.Н.Территориальные комплексные программы.-Л.:ЛГУ,1989.-229 с.
        
        Мазмұны
Кіріспе ......................................................................................................................3
1.Қазақ жері туралы ерте кездегі географиялық
мағлұматтар.............................................................................................................8
1.1.Ежелгі заман географиясы туралы алғашқы
мағлұматтар ..............................................................................................................8
1.2.Қазақстан ... ... орта ... географиялық және
картографиялық деректер ......................................................................................11
2.Қазақстан территориясын табиғи- географиялық
зерттеу.....................................................................................................................19
2.1.Орыс-қазақ қарым-қатынастарының басталуы. Қазақ жері туралы географиялық тарихи деректердің ... (ΧΥΙ ғ- 1731ж ... ... ... қосылуының алғашқы кезеңіндегі шолып- барлау ... ... ... Ресейге қосылуының екінші кезеңіндегі арнайы шолып барлау мақсатындағы зерттеулер........................................................................ 28
3. Қазақстан ... ... - ... ... жүйелі зерттеу........................................................................................................34
3.1. Қазақстан территориясын физикалық - ... ... ... ... кезеңі.................................................................................................34
3.2. Қазақстанның табиғатын физикалық - географиялық тұрғыдан зерттеудің арнайы тақырыптық кезеңі...................................................................................38
3.3. Қазақстан териториясын физикалық - ... ... ... ... ... физикалық географиялық зертеулер
Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы.......................................50
3.4.Физикалық география ... ... ... ... ... ... ... жүйесі.................................... . 54
Қорытынды...........................................................................................................62
Әдебиеттер.............................................................................................................64
Кіріспе
Қазақстан аумағын физикалық географиялық зерттеу көне кезеңдерден бастау алады. Ерте кезеңдердегі деректерден қазіргі уақытқа дейіңгі аралық ... ... ... ... және ... сараптауды қажет етеді. Себебі, әр кезеңде алғашқы мәліметтер жаңа деректермен толығып отырады. Сондықтан аумақтың зерттелу тарихын кезеңдерге, ... ... ... ... ... ие.
Тарихи- географиялық ғылыми мәселелердің ішінде зерттеулерді дәуірлерге бөлудің, идеялар мен ... ... және ... ... ... ... де ... мәні бар.
Дәуірлерге бөлу- география тарихын зерттеудегі ең күрделі мәселелердің бірі. Бұл ғылымды дамытудың ... ... ... ... ... ... ... туғызады. Бұл белгілі бір пәннің, яғни ол зерттейтін ... өз ... ... ... ... территориясын физикалық-географиялық тұрғыдан зерттеудің тарихын дәуірлерге бөлудің кілті де ең ... ... үш ... ... анықтаумен байланысты.
Әрбір дәуірдің өзінде белгілі бір кезеңдер болады. Сонда физикалық - географиялық ... ... ... саты - ... - ... болып үш басшқышпен жүйеленеді.
Қазақстан табиғатының зерттелу тарихы да, жалпы алғанда географиялық білімдер тарихын ... ... ... ... оның ... ... ... де жоқ емес. Қазақстанды физикалық-географиялық тұрғыдан зерттеу тарихын дәуірлерге бөлуде бұл еңбекте Қазақстан мен Ресей арасындағы ... және ... ... даму ... ... ... ... жіктелуіне және соларға байланысты Қазақстан тарихын зерттеу міндеттерінің, әдістері мен бағыттарының өзгеруіне байланысты Қазақстан табиғатының зерттелу тарихындағы төрт дәуірді жеті ... ... ... ... ... 1. ... жері ... ежелгі заман географиясындағы тұңғыш мағлұматтар ( ҮІ ғасырға дейін);
2. Қазақстан территориясы ... орта ... ... және ... деректер ( ҮІ ғасырдан бастап ХҮІ ғасырға дейін).
2- дәуір кезеңдері: 3. Қазақстанның Ресейге қосылуына дейінгі орыс мемлекетінде ... ... ... ( ХҮІ ... бастап 1731 жыға дейін).
3- дәуір кезеңдері: 4. Қазақстанның Ресейге қосылуының бастапқы кезеңіндегі ... ... ... (1731 жылдан 1819 жылға дейін).
5. Қазақстанның Ресейге қосылуының екінші кезеңіндегі арнайы барлама зерттеулер (1819 ... 1856 ... ... ... ... 6. ... жазық жерлері мен таулы аймақтарын физикалық-географиялық жағынан зерттеулер ( 1856 жылдан 1890 жылға дейін).
7. Қазақстан жеріндегі ... ... ... аудандарды белгілі бір мақсатқа орай арнайы зерттеулер ( 1890 жылдан 1917 жылға дейін).
Революциядан бұрын республиканың жекелеген аудандарын ... ... М. Н. ... И. В. ... және П. П. Семеновтың Түркістан өлкесі мен орыс географиялық қоғамының ... ... ... ... ... Арал ... мен ... көлін зерттеу тарихы Л. С. Берг пен А. Н. Седельниковтың жазбаларында баяндалған.
Елуінші жылдардың басында ғана И. П. Герасимов пен С. Н. ... шолу ... ... ... ... табиғатын географиялық тұрғыдан зерттеу тарихының негізі кезеңдерінде тұңғыш рет сипаттама берілді. Революциядан бұрынғы уақытта республика территориясын танып- білудің тарихы ... ... А. П. ... пен ... т.б. ... ішінара қамтылды.
Революцияға дейінгі Қазақстанды физикалық- географиялық жағынан ... ... ... еңбектер тізімі, өкінішке орай, осылармен ғана шектеледі. Ресей мен орта Азия республикаларының территорияларын физикалық- географиялық жағынан зерттеп, ашу мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... танып-білу тарихына қатынасты жекелеген материалдар ұшырасады. Бұлардың қатарына Л. С. Бергтің, Д. М. ... Э. М. ... В. А. ... А.А. ... О. В. Маслованың, В. Н. Федчинаның, В. М. ... Х.Х. ... Р. Л. ... С. ... Э. Н. ... ... және ... зерттеулерін жатқызуға болады.
Географиялық танымның, сол сияқты бүкіл ғылыми творчествоның тарихындағы үш қағиданың бірлігі немесе география ғылымының даму ... ... ... ... ... ... ... бірдейлік, бұл - географияның даму логикасынан байқалады және бүкіл дүниежүзілік адамзат ... ... ... ... ... ... ... - географияның белгілі бір дәуірде, белгілі бір ... ... ... даму ... жиынтығы. Үшіншіден, жеке даралық, бұл ғалымның жеке басына, автордың ашқан жаңалығына, идеясына, тұжырымына байланысты және сол ғалымның жеке дара ... ... Осы ... үш ... ... ... мен олардың өзара қарым-қатынастарын сақтағанда ғана кез-келген физикалық - ... ... дәл сол ... олар ашқан жаңалықтардың да сипаты мен себептерін дұрыс түсініп, ... ... ... ... ... ... ... зерттеуге және физикалық-географиялық идеялар мен тұжырымдарды дамытуға айтарлықтай үлес қосқан аса көрнекті де білгір ғұламалардың қызметін талдауға барынша ... ... ... ... ... аумағын физикалық географиялық тұрғыдан зерттелу тарихы негізінде алынған материалдарға ... ... ... ... ... ... мазмұны мен ерекшеліктерін зерттеп танып білу.
Мақсаты, пәні мен болжамына сүйене отырып диплом ... ... ... ... көздейді:
* Қазақстан жерін зерттеген зерттеушілер мен саяхатшылардың физикалық география саласындағы орнын ...
* ... ... ... ... талдау жасау арқылы Қазақстапнның табиғи-географиялық кешендерін оқытуға негіз болатын ақпараттарды пайдаланудың теориялық-әдіснамалық алғышарттарын ...
- ... ... географиясын оқыту барысында оқушылардың танымдық белсенділіктерін арттыруда зерттеуші ғалымдар еңбектерінің алатын орнын ашып көрсету;
Зерттеу нысаны физикалық ... ... ... ... ... ... географиялық зерттеулеріне мән беріп, сабақ ... ... ... ... ... ... физикалық географиясын кешенді оқыту үрдісі.
Зерттеу пәні Қазақстанның физикалық географиясы пәнінде ғалымдардың еңбегің ... ... ... ... ... ... ... Физикалық географияның теориясы мен методтарын негізінде грек, парсы, араб, Европа, орыс, Орта Азия және қазақ ... ... ... ... ... ... базасы ретінде: Қазақстан Республикасының заңы, Қазақстан ... ... орта ... ... мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары, орта мектептің пәндік оқу бағдарламалары, ... және ... ... ... ... ... іргелі еңбектері басшылыққа алынды.
Алдыға қойған міндеттерді үшін төмендегі зерттеу ... ... ... ... ішінде зерттеудің өзектілігіне сәйкес философиялық, әдіснамалық, психологиялық және ғылыми-техникалық әдебиеттерге талдау; жеке әдістердің ішінде ... ... ... ... ... және ... жинақтау, абстракциялау, жобалау, үлгілеу, білім беру туралы директивтік нормативтік, ... ... ... ... ... ... тарату.
Диплом жұмысының ғылыми-тәжірибелік маңызы:
Зерттеушілер еңбектерін пайдалана отырып Қазақстанның физикалық ... ... ... кешендерді оқыту барысында тарихи картографиялық тиімді тәсілдері анықталды;
2 Зерттеу еңбектерін пайдалану ... ... мен ... қалыптастыру ерекшеліктерін ескере отырып табиғи кешендерді оқыту кезеңдері ... ... ... ... мен ... ... жұмыстың мәтіні компьютермен терілген 65 беттен, кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан тұрады. Пайдаланған әдебиеттер тізімінен 28 ... ... ... жері туралы ерте кездегі мағлұматтар
+ Ежелгі заман географиясындағы қазақ жері туралы алғашқы ... ... мен ... ... ... деректердің тамыры ықылым замандарының терең түпкірінде жатыр.
Қазіргі қазақстан территориясында адамдар ... ... бері ... Мұны ... дәуіріндегі қоныстардың сақталған іздері дәлелдейді. Қазақстан территориясындағы тас ғасырдың ең көне ескерткіштері Қаратау маңынан, Еділдің жоғары ... ... ... ... бойынан және басқа жерлерден табылды.
Сақтардың көне мәдениеті Алтай, Сібір, Шығыс және Европа халықтарымен байланысты болғанмен, олардан жазба ... ... Ал ... ... жөніндегі тырнақалды деректер көршілес мемлекеттердің осы күнге дейін сақталған әдеби және ... ... ... ... отыр
Қазақ жері туралы мағлұмат кездесетін бізге дейін жеткен жазба ескерткіштердің ішінен (біздің заманымызға дейінгі VΙ - V ... ... ... Ол ... ... ... Ι атынан құрастырылған. V бағанындағы 20-30 жолдарда мәлімдеген. Біздің заманымызға ... V ... ... ... ... ... ... Геродоттың ежелгі қолжазбалардың ішіндегі аса құндыларының бірінен саналады. Онда Дарийдің скифтерге қарсы жорығын баяндаумен қоса, Ойкүменді мекендеген ... және олар ... ... туралы мағлұматтар келтіреді. Каспий теңізінің алып жатқан орнын оның басқа сулармен жалғаспайтын тұйық су екенін, ... ... ... ... қарай созыла біткен жалпы пішінін Геродот бірінші болып анықтайды.
Сөйтіп, ежелгі көшпенділер дәуірінде Қазақстан жерін мекендеген ... ... ... ... ... Каспий теңізі мен оның төңірегіндегі аймақтар туралы тұңғыш географиялық деректер қалдырған.
Массагеттер қоныстанған аймақты - ... ... ... ... Аракс (Амудария) өзенінен әрі шығысқа қарай созылып жатқан жерін Геродот
бәрінен де жақсы білген.
Македонский шапқыншылығынан ... ... ... ... туралы бірқатар маңызды деректер қалдырған адамдар - Римнің
географ-ғалымдары Страбон мен ... ... ... дейігі 63-23ж.) таулардың, өзендердің, көлдердің жер бетінен жойылуы және қайта пайда болуы туралы жазып, климат өзгеруінің себептерін көрсеткен. Оның қар ... ... мен ... ... сөз ... Бірақ оның кейбір тұспалдаулары адам нанғысыз болып келеді. Ғылыми бақылау негізінде тұжырым жасамағандықтан, ол көптеген жағдайда ағатыққа жол ... ... ... ... жер ... зерттеу білімін ерекше бағалап, оны дүниені физикалық немесе ... ... ... ... деп ... ... зерттеулер жүргізгенде Страбон тарихи әдісті қолданып, оны кең көлемді талдаумен ұтқыр ұштастырады, әрі осы тәсілге зор маңыз ... ... ... ... ... бөлікке бөлу әдісін ұсынады. Оның бұл қағидасы қазіргі деп аталған ұғымға жақын келеді.
Страбонның Геродоттан ерекшелігі сол, ол ... ... ... сулармен жалғаспайтын тұйық бассейн емес, Сотүстік мұхиттың шығанағы деп есептеген. Страбон құрылықты өзін қоршаған теңізбен немесе мұхитпен ... ... арал ... Ал ... ол ... ... ... жатқан төрт үлкен шығанақ деп санады. Сиркен, Каспий, теңізде солтүстік шығанаққа жатқызады.
Рим географиясында Клавдий Птоломейдің (б.з.д. 90-168 жылдар) ... ... орын ... ... заман географиясында елдерді зерттеу бағыитын ұстаған Страбондай емес, Птоломей картографиялық бағытты жақтады. ... ... ... ... (Каспий) теңізі шығыстан батысқа қарай созылып жатыр. Шығыс ... оған орта ... ... ... ... - Яксарт пен Окс келіп құяды. Демек, Птоломей де Амудария мен ... ... ... ... ... деп тұспалдаған өзінен бұрынғы зерттеушілердің теріс пікірін қостаған. Геродоттың дұрыс ұғымын жоққа шығарып, ол теңіздің бөлігі батыстан шығысқа қарай созылып ... деп ... Бұл қате ... тек Петр І ... ғана жөнге келтірілді.
Птоломей екінші жағынан Каспий теңізін Солтүстік мұхиттың шығанағы емес, тұйық бассейні ретінде бейнелейді. Сөйтіп ол Геродоттың дұрыс ... ... ... ... ... картаға түсіріп, оған Согдий тауарларынан ағып шыққан өзендер келіп құятынын көрсетті.
Птоломей шығармаларында ... ... орны ... ... ... одан ... дәуірлерде зерттеуде оның еңбектері мен карталарының зор маңызы болды. Немістің ұлы ғұлама ... А. ... [1], - деп әділ ... Орта Азия ... ... тербеген ежелгі заман авторларының еңбектеріне қазақ жері шала-шарпы, тек Каспий, ішінара Арал ... мен ... ... ... ғана ... Бұл аймақтың солтүстігіндегі Қазақстан территорясы ол кезде тіпті белгісіз болған. Сондықтан көне авторлар оны көбінесе деп атаған. Скифия территориясын ... ... ... [2], - деп ... ... жинаған географиялық осы деректердің бәрі Орталық және Орта Азия картасының негізінде алынады. Бұл ... ... Хань ... ... (біздің заманымызға дейінгі 200-жыл - біздің заманымыздың 9-жылы) құрастырылған. Картада үйсіндердің (Жетісу, ... ... ... (Талас пен Сырдария өзендерінің алқабы), үлкен юзшілердің (Амудария өзенінің алқабы), Даваньдердің ... ... және ... ... мен ... бірлестіктердің мекендері көрсетілген. Тянь-Шаньның солтүстігінде екі көл бейнеленген. Ол екеуі бір-бірімен өзендер арқылы ... ... ... С. ... ... Балқаш көлі (Солтүстік көл) мен Ыстық көлге (Оңтүстік көл) жатқызады. Оның болжамы бойынша Солтүстік көлге құятын өзен Іле де, ал ... ... ағып ... өзен - Шу (ХIХ ғасырға дейін, яғни, П.П. Семенов-Тянь-Шанскийдің зерттеулеріне дейін Шу өзені Ыстықкөлден ағып шығады деп ... ... ... ... (1948) атты еңбегінде бұл жерде бұрын қырық төрт мемлекет болғанын көрсетеді. Қытайдың шет ... ... ... ... 607 жылы ... ... сол ... иелігіндегі жерлерді бейнелеген. ... ... ... да ... сипаттап жазады. Саяхатшы ол Шу өзенінің батысына 400ли, ал Талас өзенінің шығысына қарай 140-150 ли қашықтықта деп ... ... ... мен ... өлкесінің шығыс бөлігінде сауда-саттық жасайтын қалалармен қоса өңделген жерлерді көрген.
К. Риттер өзінің (1864) былай деп әділін жазған: .
Түрік ... Орта ... ... ... ... VΙII ғасырдың басына дейін өмір сүрді. Түрік қағанаты билеп тұрған ... ... ... ... ... келіп-кетуі сиреді. Бұл мерзім ішінде мұнда Византия императоры Юстиан ΙI түрік ... ... ... ... ... ... Сюань Цзанның жоғарыда айтылған саяхатының басқа тарихта қазақ жеріне келегн екеуінен өзге дерек жоқ.
Земарх елшілігінің сапары Каспий теңізінің солтүстік-шығыс ... - Еділ ... ... ... Жем (Их) ... арқылы өткен. Қатар жолында ол Хорезмге соғып, Амударияда болған. Земарх: деп ... ... ... сөз ... ... көл Арал ... деп ... замандағы қазақ жері туралы кейбір мағлұматтар, міне ... ... ... ... тарихының біз әңгіме етіп отырған дәуірдегі айрықша маңызы мынада: парсы мен грек жазбаларында ... жері және оны ... ... ... ... мағлұматтар пайда бола бастады. Қазақстан территориясы құрамына кірген ойкүмендер елі тұңғыш рет картаға түсірілді. Алайда ежелгі дәуірдегі мағлұматтардың өресі тар еді, олар ... ... ... ... дүние адамдарына көптеген құбылыстар беймәлім, тіпті түсініксіз болды. ... ... ... ол ... ... мен өзендері жайында: Каспий және Арал теңіздері, Сырдария өзені жөнінде антикалық авторлар неғұрлым дұрыс мағлұматтрады білген. Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... білмеген. Қазақ жерін тұтас дәуірде мәліметтер там-тұмдап тым баяу жиналды және оның барлық өкілдері біркелкі қамтылмады.
1.2 Қазақстан территориясы ... орта ... ... және картографиялық деректер
VIΙ ғасырдан бастап Қазақстан территориясын зерттеуде арабтар көрнекті роль ... ... Ал ... VΙII ... ... аса ірі ... ... қалыптасқан. Араб ғалымдары өз саяхаттарының жазба ескерткіштері және сұрастырып білгендерінің негізінде жалпы географиялық деректер қалдырған.
Х - ХI ғасырларда Қазақстанда ... ... одан әрі ... ... ... мен ... өндірісіне байланысты көптеген елді-мекендірдің пайда болғаны тарихан ... ... ... ... ... жолдарының үстінде тұрды да, қалалардың жедел өркендеуі үшін мұның зор маңызы болады. Иран мен Византиядан ... ... Ұлы ... жолы ... арқылы өтті. Русьпен, Византиямен, Иранмен сауда-саттық қызу жүргізілді. Батыс пен ... ... ... және Кіші Азияға, Қиыр Шығысқа баратын керуен жолдары қазақ даласында сайрап жатты. Орта ... ... ... ... да Х-ХII ... - ... ... өркендеген кезеңде кең қанат жайып, олардың шаруашылығы өркендей түсті.
Қазақстанды географиялық тұрғыдан зерттеу тарихы үшін араб ... Ибн ... ... Ибн ... Ибн Рустенің, әл-Истахридің, әл-Масудидің, әл-Идрисидің және басқа ғұламалардың еңбектерінің маңызы айрықша зор.
Ибн Хордадбех жазып баяндау түріндегі тұңғыш ... ... ... ... болып саналады. Оның еңбегі () деп аталған. Бұл шығарма Жердің пішінін суреттеуден басталады да, содан кейін ... ... ... ... ... ... ... қарай Орта Азияға дейінгі және оңтүстікке қарай Үндістанға дейінгі жүрген жолдары туралы егжей-тегжейлі баяндап ... ... ... оң ... ... ... және Шагльджан (Ишкан Түркістан қаласынан солтүстікке қарай 26 шақырым) қалаларының болғанын атап көрсетеді. ... ... ... ... ... және ... ... бекініс.
Ибн Хаукаль Фараб атырабының жер бедерін былайша сипаттаған: .
Ибн Русте мен ... Арал ... ... ... Ибн Русте оны былайша бейнелейді: () деп аталатын тау ... ... ... ... жағалауында ну орман мен қалың қамыс аралас өскен қопалар бар.
әл-Масуди еңбектерінде Жайық пен Жем аралығындағы далалы жерлер мен Ертіс ... ... сөз ... ... далалы атырапты қимақтардың - қыстауы, ал Ертіс төңірегін жазғы жазғы жайлауы ретінде бейнелейді. Ол Сырдария ... суы мол ... атап ... Оның ... ... .
әл-Масуди Хазар (Каспий) теңізі туралы деректер келтіріп, оның шөлейт атыраптарын көптеген көшпенді гүздердің ... ... ... ... ... аймағы, Оңтүстік Алтай мен Тарбағатай аралығы, сол сияқты көршілес қырғыздар қоныстанған Енисей өңірі Гардизи еңбектерінде ... Ол ... ... жағалауына баратын сауда жолы туралы жазады.
ХΙΙ ғасырдың ... ... ... де ... жері ... бірқатар маңызды мағлұматтар сақталған. Оның атты шығармасында ... ... ... ... ... тау ... Демиртаг қаласы орналасқаны, ал оның шығысы шөлейт дала ... ... ... ... ... ... сағасы мен Арал теңізінің төңірегін оғыз тайпалары көсемдерінің ордасы ретінде баяндайды. Олар деп ... ... ... Тянь-Шаньның батыс сілемдерін, Шу өзені мен Сырдарияның Қаратау беткейін алып жатқан аймаққа ... ... ... ... қала ... ... неғұрлым толық мағлұматтар бар. Қимақ ханзадасы Жанах Ибн Хакан ... ... ... ... ол ... мен өзендер жағалауларына, адам аяғы баспайтын тау қияларына салынған 16 қимақ қаласын атайды. Қазба байлықтарын өндіретін орындар ... ... ... ... сауда-саттық жолдарының үстінде тұрғанын әрі олардың бекіністері мықты болғанын айтады.
Араб карталарының географиялық бейнелеуі басқалардан ерекшелеу, оларда ... ... жоқ. ... бола тұра да, ... ... ... тарихында араб карталарының атқаратын ролі зор. Осы тұрғыдан алып қарағанда әл-Истахри мен Ибн ... ... әлем ...... атап айту жөн. ... географиялық объектілер геометриялық фигуралар түрінде бейнеленген. Каспий теңізі Еділ ... ... ... ... салынған. Сол сияқты орта Азия мен Қазақстан территориясы өзінше бейнелеу тапқан. Ибн Хаукаль Мауараннахрдың (Орта Азияның) ... ... ... аса ... саяхаттары қатарында жоғарыда айтылғандарға қоса Ибн Фадланның Еділге сапарын (Х ғасыр) атап көрсеткен жөн. Ибн Фадлан ... 921 жылы 21 ... ... ... Рей, ... ... Бухар маршрутымен жүрген. Содан соң Амудариямен Арал теңізінің жиегіндегі Хорезмге дейін, ... пен ... пен ... ... ... ... өткен.
Бұл жолсапар көбіне Батыс Қазақстан территориясы арқылы өткен. Ибн Фадланның жазбаларында көшпенді түрік тайпаларына қатысты өте құнды географиялық, ... және ... ... ... басып өткен аймақтардың жер бедерін сөз ете келіп, саяхатшы жолының дені шөлейт құм арқылы өткенін, ал ішінара де ... ... ... ... сол жақ ... ... ... ұшырасқан. деп жазады ол. Саяхатшының бұл ... ... ... Чинк ... Осы ... ... ... жол Үстірт арқылы өткен, ал жотаның үсті шөлейт жазық, екені баяндалған.
Сонымен бірге өзен атаулары Х ғасырда Батыс Қазақстанда су ... ... ... айқындауға мүмкіндік береді.
Х ғасырдың аяғында маңызды географиялық еңбектердің бірі-тегі Орта Азиядан ... ... ... қолжазбасы. Шығарма араб тілінде ( немесе ) деген атпен жазылған. Қолжазбаны 1892 жылы ... ... ... ол ғылымда деп аталады. Қолжазбаның суреттерін В.Бартольд бастырған (1930 жыл), ал толық түсініктеме беріп, сыни ... ... ... жарыққа шығарған - В.Ф. Минорский (1937 ... ... ... көп ... еңбегімен Орта Азия оқымыстысы дара тұрған тұлға - Мұхаммед Әбунасыр әл-Фараби (870-950). Ол Отырар қаласынан (арабша аты-Фараби) шыққан. ... ... ... ... бұл ... орны ... ... облысының Қызылқұм ауданының жерінде. Отырар кезінде Орта Азия мәдениетінің аса ірі орталығы болған. Осында ... ... ... ... кейін Египет, Сирия, Ирак сияқты көне мәдениетті елдерде білімін ... ұлы ... ... ... аталған.
Фараби еңбектерінде өз заманымыздағы ғылым салалары туралы деректер сақталған. Оның , атты еңбектерінде табиғаттану мәселелеріне айрықша ... ... Ол ... ... ... математикалық есептерге негіздейді. Бұл тұрғыда оның аспан шырақтарын бақылауды, ... ... ... Күн мен ... ... ... ... шығаруы өте қызғылықты. Ол математика арқылы жер жүзіндегі қалалардың орнын табуға, ... ... ... ... Оның ... () да осы ... жасалған. Бұл жүйедегі ойларын жазып ) Қазақстан территориясы неғұрлым дұрыс бейнеленді. Я.В. ... ... ... ... сол кездегі ең толық әрі мағлұматтар мол табылды.
3. Қазақстан территориясын физикалық - ... ... ... ... ... ... ... - географиялық тұрғыдан зерттеудің классикалық кезеңі (1856 жылдан бастап 1890 жылға ... ... ... ... Қазақстан жерін Ресейдің орталық қалаларынан, әсіресе Петербург пен ... ... ... ... ... ... сол ... болса; бұл ғасырдың екінші жартысынан бастап Ресей географиялық қоғамының бөлімдері Қазақстан жерінде Семейде, Оралда, Жетісуда ұйымдасып, олар ... ... ... ... ... етіп ...
Бұл кезде Қазақстанда көптеген орыс географтары, топографтары, топырақ зерттеушілері, кен зерттеушілер, геологтары мен этнографтары, жазушылары, ... мен ... ... агрономдары өздерінің жан-жақты зерттеулерін жүргізді. Бұлардың ішінде, ... В. А. ... Г. Н. ... Г. Н. ... Н. Ф. ... А. И. Безсоновтың, Н. Г. Павловтың зерттеу жұмыстары ... ... ... бұл ... ... ... ... олардың көпшілігі республика жерінде мәңгі қалып қойды. Төменде ХІХ ғасырдағы қазақстан ... ... ... ... ... істеріне аз да болса арнайы тоқтала кетуге тура келеді. Николай Александрович Северцов (1827 - 1885) - ... ... ... ... ... ... ... Арал маңын, Батыс Қазақстанды зерттеген материалистік бағыттағы ғалым. Ол 1857 жылы Орта Азияға, Қазақстанға экспедициямен ... Сыр ... ... ... ... Бұл ... Орынбор мен қазалы арасын картаға түсіреді, Арал теңізінің А. И. Бутаков картаға түсірген кейбір ... ... ... ... Н. А. ... Орта Азия мен ... ... рет экспедицияға шығып, Каспий даласын, Орал өзенінің төменгі ... ... ... ... тау ... табиғатын, өсімдік, жануарларын 1864 жылға дейін зерттеп, ол кездегі географиялық кейбір белгісіз жағдайларын анықтайды. Бұл ... ... ... ... ... ... дәлелдеп, А. Гумбольдт терориясының қисық екенін көрсетті. Саяхатшы Тянь-Шань тауларын тереңірек зерттеді. Бұдан кейін Қызылқұм, ... ... ... ... ұйымдастырып, Орта Азия мен қазақстанды толығырақ зерттеді. Ол осы өңірлерді 7 рет экспедиция ұйымдастырып 23 ... ... ... көп ... ... ... Мушкетов (1850-1902) ірі геолог, географ. Орта Азияны, Кавказды, Каспий жағалауын зерттеген ғалым. Ол сонымен қатар көптеген мамандар ... ... И. В. ... ... ... геологиясын тұңғыш зерттеп, А. Гумбольдт қисынын теріске шығарып, өзінің ... екі ... ... оны дұрыс жазып көрсетеді. Азияға В. А. Обручев , К. И. ... ... ... И. В. ... ... жылдары жылжымалы құмдарды, 1888 жылы көлдерді, 1890 жылы жер сілкінуді, 1892-1893 жылдары тау ... 1896 жылы ... 1898 жылы ... ... зерттеді. Ол Ресейде тау мұздықтары мен жердің сілкіну себептерін бірінші зерттеген ғалым. 1886 жылы И. В. ... ... ... ... екі ... - В. А. Обручев пен К. И. ... ... ... маңына Орта Азияға дейін салынып жатқан темір жол трассасын зерттеді. 1887 жылы 3 ... ... ... жер ... ... себебін белгіледі. Сондай - ақ ... ... ... ... ... ... көптеген жерінің геологиялық, географиялық құрылыстарын мұқият зерттеп ашты. Кейіннен саяхатшы ғалым ізімен Қазақстан жеріне оның көптеген шәкірттері ... ... ...
Лев Семенович Берг (1874-1950) физикалық - географияның әр ... ... ... ... ... білімі бар, қажырлы саяхатшы, батыл зерттеуші, климотолог, лимонолог, геоморфолог, палеогеограф, зоолог, зоогеограф, топырақ зерттеуші, география ғылымын ... оның әр ... ... ... ... ... ... ғалым. Л. С. Берг еңбектері де табиғат құбылыстарын тұтас бірлікте алып қарауымен ерекшеленеді. Қазақстан жеріндегі зерттеу ... ... ... ... ... ... (Теке, Қызылқақ, Сілетітеңіз) бақылаудан бастаған. Ол 1900-1903 жылдары Арал теңізін мұқият ... ... таяу ... Арал маңы ... ... және Кіші ... ... аралап көрді. Оның (1908 ж.) атты ... ... бен оның ... ... жер ... ... ... гидрологиясы, жануарлар дүниесі мен өсімдіктері жан-жақты сипатталды. Осы және ... ... ... ... Л. С. Берг ... ... ... аймақтарға жіне морфологиялық облыстарға бөлді. Батыс Сібір ойпаты, Торғай ... ... ... ойпаты, Үстірт, Тянь-Шань жүйесі, Қазақтың қатпарлы өлкесі (Сарыарқа), Орал тау жүйесі сияқты ... ... Берг ... дәлелденіп берілген.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында басталған табиғатты физикалық- география тұрғысында ... ... ... ХХ ... бас ... де ... Бұл кезде Сібір темір жолының қазақстандық бөлігі бойында (Солтүстік Қазақстан) Қоныс аудару басқармасының ұйымдастырылуымен Ақмола, Торғай, Жетісу облыстарында зерттеу жұмыстары ... В. А. ... пен В. В. ... ... мен Тянь - ... Н. И. ... ... түбегін, С. С. Неустроев Жер қабатының қалыптасуындағы негізгі типтерін сипаттауға үлес қосты. Осылардың еңбектері негізінде физикалық географияның аумақтық ... қоса ... ... үшін ... қолданбалы міндеттерді шешуге де мүмкіндік туды.
Александр Павлович Федченко (1844-1873), П. П. Семенов - ... Н. А. ... ... мен Орта Азия ... ... соң, бұлардан кейін іле-шала осы өңірлерді, әсіресе олардың тау тізбектерін, ондағы мұздықтарын зерттеп, ғылымға өз үлесін қосқан ... ... ...
А. Н. ... (1862-1914) негізінен Тянь-Шань тау жүйесі мен Балқаш көлі маңындағы шөлді аімақтың өсімдіктер жамылғысын зерттеді. Ол топырақ пен ... ... ... ... ... - ... жағдайлардың өсңмдіктерге тигізетін әсерін әсіресе, мұз басқан жерлердегі өсңмдіктер бойындағы ... ... ... Шань ... ... ... ... олардың қалыптасу тарихы мен дамуын сипаттап жазды.
Қазақтың ғұлама Ш. Ш. ... ... ... саласындағы саяхатшы, әрі географ ғалым ретінде ерекше ... ... ... ... де бар. Шындығында да, біз басқа зерттеушілердің қызметін сөз еткенде олардың Қазақстан территориясының белгілі бір бөлктерін ғана географиялық ... ... ... ... ... ... шектелсек, ал Ш. Ш. Уалихановқа жалпы мағынасындағы аса зерделі тұңғыш Отандық географ - ... ... ... ... ... да Ш. ... өзі зерттеген аймақтың табиғаты мен физикалық - географиялық ерекшеліктерін танып-білуге ғана емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік және ... ... ... көне ... да зер ...
Жүріп өткен жерлердің зерттеу деңгейіне және олардың танып-білуге қолайлылығына қарай Шоқан өз ... екі ... ... ... ... Жоңғарды аралап, Жетісу, Іле өлкесі арқылы Ыстықкөлге барған жолды қамтиды. Ш. ... ... ... жолды қамтиды. Ш. Уәлиханов Қашқарияға барар жолында Орталық Тянь-Шаньды меридиан бойынша солтүстіктен оңтүстікке қарай өтіп, оның ... ... ... ... шықты. Осы сапарда ол бірнеше жаңалықтарды ашып, оларды тұңғыш рет ... ... ... Шақырқорым тауларын, Нарын, Қарасай, Қаракөл өзендерінің алқаптарын және т.б. ... ... сол ... ... жатқызуға болады. Ш. Ш. Уәлиханов өз еңбектерінде Жоңғар Алатауының, Солтүстік және Ішкі Тянь - Шаньның өзен ... ... аса ... ... ... Ыстықкөлге сапар күнделігінде ол Қазаөстан өзендері - Аягөз, Ақсу, ... Іле, ... ... ... ... ... деректер келтіреді. Өзендердің жалпы сипаттасымен қатар Шоқан олардың геологиялық құрылымын, алқаптарының ... ағу ... ... ... және ... мен ... дүниесін сипаттап жазды. Сонымен бірге Шоқан Тянь- ... ... ... мен құстарының таралу заңдылығын ашып, тау жүйесінің алғашқыларының бірі болып зоогеографиялық жағынан аудандастыруға талап ... ... мен ... ... аса мол ... ... ғасырдың алғашқы жартысында кен байлықтарын іздеуге байланысты ... - ... ... ... жаңа ... ... Әсіресе, Орталық Қазақстан мен Тарбағатай тауының және Маңғыстау түбегінің геологиялық құрылысы, орографиясы туралы нақтылы деректер ... ХІХ ... ... ... ... отарлаудың тарихи үрдісі аяқталды. Соған орай кен байлықтары пайдануға, теміржолдың салынуына және егістік жер қорының кеңеюіне көп көңіл ... ... ... ... ... бірге арнаулы геология, топырақтану, ботаника, гидрология, т.б. салалар бойынша жұмыстар жүргізілді. 1865-79 жылдары аралығында А.Татаринов Оңтүстік Қазақстаннан Ленгер, Келтемашат, Боралдай, т.б. ... ... кен ... ... ... ... ... көмір кенінің ашылуына байланысты мұнда одан әрі барлау ... ... ... ... ... ... түбегін зерттеу жұмыстарының ең көрнектісі - Н. И. Андрусовтың () атты еңбегі. Мұнда автор түбектің тектоникасы, стратифиграфиясы ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың 90 жылдарында Сібір темір жолын салуға байланысты Солтүстік Қазақстанда көрнекті геолог К.И.Богдановичтің жалпы басшылығымен бірнеше ... ... ... ... ... Солтүстік және Орталық Қазақстанның геологиялық құрылысының негізгі сипаты анықталып, бірнеше көмір кен ... ... т.б.) ... ... ... және С.И.Мироновтың зерттеулері нәтижесінде Ембі мұнайлы өңірінің стратиграфиясы мен ... ... ... жасалды, мұнайдың жер асты тұз күмбездерімен байланыстылығы анықталды. Қоныстандыру басқармасының Н.Г.Касссин, А.А.Козырев, П.В.Матвеев басқарған экспедициялары Қазақстанның бірқатар аудандарының жер асты ... ... ... берді. Геология, топырақтану, ботаника, т.б. экспедициялар өз жұмыстарына қосымша Қазақстанның жер бедері және ооның ерекшеліктерінің ... ... ... зерттеулер жүргізді. Мысалы, Мушкетов өзінің геологиялық зертттеулерінің нәтижесінде Тянь-Шаньның өазіргі жер бедерінің қалыптасу заңдылықтарын ашты және орографиялық ... ... ... ... Оның Арал Қарақұмында жүргізген бақылаулары Қазақстан мен Орта Азиядағы қуаң өңірлер жер ... ... ... ... ... әсер ... ... Д.Л.Иванов Батыс Тянь-Шаньның ірі масштабты гипсометриялық картасын жасады. М.В.Баярунас Маңғыстаудың оңтүстігіне жүргізген геологиялық зерттеулері кезінде қосымша геоморфологиялық бақылаулар жүргізіп, ... ... т.б. ... ойыстарға жан-жақты географиялық сипаттама берді. Санаулы ғана арнаулы геоморфологиялық зерттеу жұмыстарының ішінде Л.С.Бергтің еңбегі ерекше. Ол алғашқы болып Солтүстік Арал ... жер ... ... ... ... ... ... ғасырдың 70 жылдарынан Қазақстан аумағында метеорологиялық бақылаулар жүргізілді, бірақ мұнда метеорологиялық станциялардың саны өте аз ... ... ... ... ... ...
ХХ ғасырдың басында қазіргі Қазақстан жерінде топырақтану зерттеулері етек жайды. Қоныстандыру басқармасы ... ... ... зерттеушілер С.С.Неуструев, Л.И.Прасолов, А.И.Безсонов, т.б. басшылық етті. Қазақстанның өсімдігін зерттеуге ботаник және географ А.Н.Краснов үлкен еңбек сіңірді. Оның ... ... ... ... ... ... Іле өзені алабын, Іле Алатуын қамтыды. Ол алғашқылардың бірі болып Тұран шөлін жіктеп, онда ... ... ... ... ... ... бар екендігін анықтады. Геоботаникалық зерттеулердің ішінде В.В.Сапожников Тянь-Шаньда, Жетісу Алатауында, Алтайда ботаникалық және географиялық зерттеулер жүргізді. Ол бұл тау ... ... ... ... ... ашты. В.М.Савич Батыс Қазақстанда жүргізген геоботаникалық зерттеу нәтижелеріне сүйеніп, шөл және дала ... ... ... ... туралы пікір айтты. 1908 жылы Торғай экспедициясынан бастап И.М.Крашенников 30 жыл бойы Қазақстанды геоботаникалық тұрғыдан зерттеді. Ол өз ... ... ... ... жер ... және топырақпен өзара қатынасын терең талдады.
ХІХ ғасырдың соңы - ХХ ғасырдың басында Қазақстан фаунасын зерттеуге көңіл бөліне бастады. Ірі ... ... ... ... жүргізді. Жаратылыс зерттеушілердің Петербург қоғамы өлкенің жаратылыс тарихын анықтау мақсатында экспедиция ұйымдастырды және Каспий мен Арал теңіздерінің ... ... бай ... ... ... ... ... зерттеу нәтижелеріне сүйеніп, К.Ф.Кесслер жаңа геологиялық уақытта Каспий мен Арал теңіздері ... ... ... ... ... ... бірі болып өз күмәнін айтты. Северцовтың, А.М.Никольскийдің зерттеулері географиялық тұрғыда жүргізілуімен ерекшеленеді. Северцов () деген күрделі еңбегінде (1873) Орта ... ... ... ... ... ... ... қоса).
Қазақстанның орнитофаунасын алғаш талдап зерттеушілер: Н.А.Зарудный, П.П.Сушкин, ... Бұл ... ... ... бақылаулары мен бұрынғы мәліметтерді пайдаланып Қазақстан аумағында құстардың географиялық таралуын жете ... ... ... ... Қазақстанның жазық бөлігін аудандастыру мәселесі қамтылған. Северцов, ... ... ... Крашенинниковтың еңбектерінде табиғат кешендерінің әр түрлі құраушылары аралығындағы байланыстылық талданып, физикалық-географиялық заңдылық ... ... ... ... ... ... аумағының қазіргі физикалық-географиялық бөлінуінің негізі Бергтің () мақаласында (1913) ... Осы ... Берг ... ... ... Қазақстан аумағын ландшафтылық белдемге және морфологиялық облыстарға бөлді. Бергтің аудандастыру туралы еңбегінің Қазақстан аумағы үшін қазірге дейін ғылыми ... ... ... табиғатын физикалық - географиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... дәуірде зерттелуі Қазақстанның өндіргіш күштерінің социологиялық негізде дамыту мәселелерімен тікелей байланыстырылды. Өнеркәсіп пен ауыл ... ... ... ... ... ұштастырылды. Әрбір ірі құрылысқа байланысты географиялық ортаның элементтері - жер қойнауы, топырақ қабаттары, су ... ... т.б. ... ... Кен ... табу және ... ... мақсатында геологиялық барлау кеңінен етек алды. Топырақ және өсімдік ... ... ... ... ... Жаңа ... мен елді ... пайда болуына және одан әрі дамуына байланысты Қазақстанның көпшілік бөлігінің климаттық жағдайы зерттелді, су қорларын іздеу жұмыстары кең ... ... ... ... ... географиялық зерттелу барысы әр кезеңде әр түрлі болды. Бұл ... ең ... ... табиғи ресурстардың игерілу қарқынына, ғылыми мекемелердің жұмыс көлеміне байланысты болды.
Осы шаралардың ... ... ... үшін ... ... географиялық жағынан жан-жақты зерттеле бастады. Зерттеу әсіресе, ХХ ғасырдың 20-жылдарының ... ... ... ... ... құру және ... ... негізін қалау кезегінде кең өріс алды. Жеке облыс аумағын жүйелі және жан-жақты зерттейтін ғылыми экспедициялар ұйымдастырыла бастады.
Минералдық ... ... ... ... байланысты Қазақстан жерін зерттеуші институттардың, геологиялық партиялардың және ... ... ... ... ... ... бөлімі, Алтай полиметалл, Атбасар полиметалл және Қазақ геология барлау трестері, Ауыр ... ... ... геология-гидрология басқармасы, т.б.) саны көбейе түсті. 1926 жылы КСРО Ғылым Академиясының жанында құрылған одақтас және автономиялы республикаларды зерттеуші арнаулы комитет ... жер ... ... ... қолға алды. 1933 жылы Қазақ гидрометеорологиялық басқармасы ұйымдастырылды. 1932 жылы КСРО Ғылым Академиясында Қазақстанның өндіргіш күштерін зерттеуге арналған конференция өтті. Бұл ... ... ... ... ... ... бастамасы болды. Сол жылы КСРО Ғылым Академиясының Қазақстандық базасы құрылды (1939 жылы КСРО ... ... ... ... ... ... басты мақсаты - еліміздің өнеркәсібіне аса қажет кен ... табу және ... ... болды. Бұл бағытта В. К. Котульский (Алтайда), В. П. Нехорошев, Н. Н. Горностаев, А. К. Мейстер (Шығыс Қазақстанда), М. П. ... Н. Г. ... Д. С. ... ... ... ... (Жем ... т.б. еңбек етті. Кен орындарының өнеркәсіптік маңызын анықтай түсу үшін Әулиеата уезінде, Мұғалжарда, Қызылқұмда (И. П. ... П. К. ... ... - ... Қазақстанда (А. А. Козырев ), Орталық Қазақстанда (Қ. Сәтбаев) геологиялық зерттеулер іске ... ... ... ... (Н. Л. ... ... ойпатында (Герасимов) жүргізілді. Н. А. Копыловтың 1927 жылы шыққан () кітабында Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан облыстарының климатын зерттеуде Түркістан метрология институты елеулі үлес қосты. Түркістан (1924) және ... (1925) ... ... туралы еңбектер жарық көрді. Республика аумағын климаттық аудандастыру алғашқы қадамы (1927 жылы шыққан М. Д. Пономарев пен В. Н. ... () ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысы ретінде М. М. Давыдовтың (1925) және Б. Х. ... (1926) ... ... болады. Бұлар Оңтүстік Қазақстан өңірінің су шаруашылығы жағдайын сипаттады. КСРО ... ... ... ... ... ... ... жолға қойылды, осы мақсатпен респудликаның батыс бөлігіне бірнеше экспедициялар шықты. Бұлардың материалы бойынша 1928 жылы П. Н. Лебедевтің және ... ... ... Шу, ... ... ... төменгі ағысындағы көлдер зерттелді.
КСРО География қоғамының Верный және Түркістан бөлімдері Кіші және Үлкен Алматы ... ... лай ... ... ... мақсатында зерттеу жұмыстарын ұйымдастыра бастады. Қоныстандыруға және жер қорын есепке алуға байланысты Қазақстан өңірлерінің ... ... кең өріс ... ... ... топырақ жамылғысының алғашқы сипаттамаларын Р. И. Аболин (1922), К. Д. ... (1923) және Л. И. ... (1925) ... ... ... ... - ... белдемдерінің сұлбасы жасалып жіктелді. Қостанай (В. И. Баранов), Орал (И. И. Фелимонов, И. В. ... ... (М. И. ... және ... (А. ... ... аумағына экспедициялар шықты. КСРО Ғылым Академиясының экспедициялары құрамында ... ... ... ... ойпатының топырақ жамылғысын зерттеді. Әсіресе, Герасимовтың еңбектерінде ... бұл ... ... ... ... ... және бұған байланысты өңірді физикалық аудандастыру жөнінде құнды деректер берілді.
Өндірісті тиімді де ... ... ... ... ... құру жоспарын жасау кезінде айқындала түсті. Алғашқы бесжылдық (1929-32) жоспарларында Қазақстанда өнеркәсіп және ауыл шаруашылығының барлық салаларының техникалық базаларын ... ... ол үшін ... ... зерттеулерді кеңінен және жан-жақты жүргізу керек болды. Бұл кезеңде (1928-40) экспедициялық зерттеулер кең етек ... ... ... ... ... ... және ... ғылыми кадрлардың көбеюінің нәтижесінде Қазақстан жерінде тұрақты ... ... ... қойылды. Геологиялық барлау жұмыстары түсті және сирек металдар, көмір, т.б. кен байлықтарының қоры ... ... ... бойынша Қазақстанды жетекші орындардың біріне шығарды. Алтайдың, Орталық Қазақстанның кентастық кен орындарын және Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Арал маңы, ... ... т.б. ... ... құрылысын зерттеу қарқынды түрде жүргізілді.
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында (1941-45) жалпы географиялық ... ... ... ... майдан мен тыл мұқтажын өтеу ғана ескерілді.
КСРО Ғылым Академиясының География институтының көпшілік қызметкерлері Алматыға ... ... және ... институттарымен және басқа жергілікті ғалымдармен бірлесе отырып, ауыл шаруашылығын өркендетудің қорларын табу және зерттеумен шұғылданды. Дәл геоморфологиялық карталар жасалды, су және ... ... ... ... Солардың нәтижесінде жерді тиімді пайдалануға нақты ұсыныстар берілді. Республика алғашқы рет табиғи мал азығының қоры бойынша ... (Л. Г. ... ... бойынша (И. П. Герасимов), агроклиматологиядан (П. Н. ... ірі ... ... ... ... ... ... жасалды (М. А. Глазовская) құрастырылды.
3.3 Қазақстан териториясын физикалық - географиялық аудандастыру мәселелері.
Физикалық ... ... ... тарихи барысы табиғи зоналарға және аудандарға болу мәселесімен тікелей байланысты.Тұтастай және жекелеген физикалық географиялық аудандастыру мен даму ... ... ... ... осы ... ... көптеп кездеседі.
1917 жылға дейін Қазақстан аумағында зерттеу барысында физикалық географиялық аудандастырылу жүргізілмеген.
Физикалық географияның осынау ... нің түп ... ... дәуір деректерінде жатыр.Ол уақытта табиғат зоналары ой ... ... ... тропиктік мен арктикалық шеңберлер болып есептелінгенді.Алайда құрлықты таулар мен су көздері бөліп тұратын ... болу ... ... осы ... ... ... басталды.Сөйтіп әрі қарай дамытылды.
Азиның аудандастырылуының кейбір нұсқаларын Геродот тан табуға болады.Ол Азияны сипаттаған ... ... ... ... ... ... ой ... Азияны бөлуде қандай тәсіл тқолданылғаны түсініксіз.Геродот келтірген пікірлерді қарап отырып ,ол жер шарын ажыратуда бірінші шекараларына ,олардың ұзындығын сипаттаудан бастайтындығын ... ... ... ... белгі ретінде табиғи нысандарды ,тауларды ,теңіздерді ,өзендерді алады.
Орта ғасырларда аудандастыру қарадүрсін шешілді.
Жаңа дәуірде жерді аудандастырған кезде ... ... бойы ... ... ... және шекаралық жағалық белдеулер ,өзендер су айрықтар тау жоталары тағы басқа шептер арқылы жүргізілді.
Бұл орайда В.Н.Татищев пен оның ... ПИ ... ... ... аударарлық.Татищев елдің жеке бөліктерін түрліше шекараларын зерттейтын георафияның тарауы ретінде топографияны ,немесе шекара сипаттауды даралап ... ... бұл ... ... ... ... бір ... территорияларға бөлу үшін қажет болғандығын көрсетеді.Ал оның шәкірті Рычков болса оның ... ... сол ... ... ... кітап саналған.
ХІХ ғасырдың бас кезінде Қазақстан территориясын аудандастыру жөніндегі алғашқы әрекеттер ауқымы тым тар еді.
1803 жылы ... ... ... ... ... ... ,зерттеу жасаған Я.Гавердовский дің аудандарға болу сол кез үшін ілгері басқан зор қадам болды.Оның құндылығы Қазақстан ... ... ... ... ... төрт ауданға бөлді:1) Оралдың оңтүстік батыс көлбеуі - Орал ... ... 2) ... дала - Есіл ... 3) ... ... өлке-Қазақтың таулы өлкесі және 4) құмайт дала - Арал - ... ... ... ... мен ... ХІХ ғасырдың бірінші жартысында Қазақстан табиғатын зерттеген ғалым АИ ... нің де атын ... ... ... ... ... атты ... нің маңыздылығы солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа қарай жүргенде Қазақстан жерінің географиялық зоналарға бойынша заңды түрде өзгеріп ... атап ... , Яғни ол ... ... мен ... ... байланысты ұштастыруға тырысқан.Қазақ жерлерін зоналарға бөлгенде Левшин климат ерекшеліктері мен ... ... ... алды.
Ол Қазақстан территориясын жерінің құнарлылығы бойынша жеті алқапқа бөлген.
Бірінші ... ... ... ... 51 және 55-ы ... енгізген.Бұл зонаға ол осы күнгі Солтүстік Қазақстанның бірқатар аудандарын жатқызып ,ол ... ... ... әрі ... үшін аса қолай деп есептеген.
Екінші алқапқа қәзіргі Целиноград облысының солтүстік жартысы және Орал ... ... ... ,Орал маңындағы қыраттар кірген.
Үшінші алқапқа Каспий теңізі ,Мұғалжар туралы және Үстірт аралығындағы өңірді қамтиды.
Төртінші алқапқа ... ... ... ... Арал маңы мен Торғай өлкесін алып жатыр.
Алтыншы алқап Ұлытаудан бастап Зайсан көліне ... ... ... 51 және 48 - сы ... қамтиды.
Жетінші алқап Оңтүстік Қазақстанның шөлді алқаптарын алып жатыр.
Левшинның алқаптар дегені Қазақстан территороиясының физикалық географиялық аудандастырудың ... ... бір ... ... ... ... ендік бойымен белгіленгеніне қармастан қазіргі күнгі зона ұғымға сәйкес келмейді.
ХІХ ғасырдың басында табиғат ... ... ... ... идея орныққаны баршаға мәлім.Осы кезде Қазақстан территориясын зерттеген Эверсман ның ... нде ... ... ... ... ... ... дамытылды.ол Орынбор өлкесін аудандастыру мәселесіне көп көңіл бөлді.
Эверсман Қазақстан жерін ... ... ... және ... ... ... мен Арал тақыр далалы зоналарға бөлді.Сөйтіп Эверсман табиғи алқаптарды,соныме бірге белгілі бір ... ... ... ,жартылай шөлейт зоналардағы ерекшеліктерді анықтады.ФН Мильков зоналарды бір-бірінен ажырату жөнінде Эверсман қолданған белгілер бертін ... ... ... атап ... қар а ... ... ... болғандығы және далалы жерлерде неліктен орман өспейтіндігі туралы пікірлері өте ден қоярлық.Қара топырақ ... мен ... ... ... ... деп тұспалдаған МВ Ломоносовтан кейін Эверсман да қара ... ... ... деген қорытындыға келді.
АИ Машеев 1851 жылы Сырдария өзенінің алқабын аудандастырудың бүгінгі күннің талабына сай ... ... ... су басып жатқан жерлерді ,топырақ пен өсімдік ерекшелктерін ,алқап жиектеріндегі ... тың ... ... ... ... ,ғалым өзен алқабын төменгі алқаптарға бөлді:Сырдария өзенінің суы әрдайым жататын ойпаң жиектер мен жыралар,мұнда ... ... ... ... ... тұрады;онша ойпаң емес алқартар ,оларда ұдайы су жатпайды,топырағы тұнбалардан тұрады ,аласа қамыс ,тал, шілік ,бұта ұшырасады,мүлде су баспайтын ... ... ... ... ,жыңғыл және сортаң шөлдер ;мүлде су баспайтын құмды шөлдер.
ХІХ ғасырдың бас кезінде-ақ Қазақстанның жазық жерлерін ... ... ... тиісті әрекеттер жасалған. Табиғи зоналарға бөлу және ... ... әрі ... ... ... ... тұрғыдан танып - білудің классикалық кезеңіндегі аса ғалымдардың көрнекті еңбектері мен ... ... ... роль ... ... ... Қазақстанның жазық далаларындағы өсімдік пен жануарлар дүниесі үшін ғана емес ... ... ... ... мен Орта ... басқада тау жүйелеріндегі биіктік белдеулер үшін де елеулі байланыстармен аймақтық заңдылықтар анықталды.Осы ... ПП ... ... НА ... ,НА ... ... айтуға болады. Ал олардың зерттеулері ... ... және ... ... ... ... құбылыстарының кеңістікке таралу және өзара байланыс заңдылықтарын анықтауға негізделген-ді.
1840жылы А Шренк Жоңғар Алатауының солтүстік сілемдерінде өсімдік ... ... ... ... ... ... пікір айтты.Ол таудың солтүстік беткейіндегі Тянь-Шань шыршасының -2470 м ... 2550 м ... ... ... ... биік ... шалғындар бар екенін,ал олардың әріректе -3700 м биіктікте мәңгі қар жататындығын анықтады.
ПП Семенов Тянь-Шань тау ... ... ... ... ... табиғи - тарихи бөліктерге бөлуге тырысты. ... ... ... ... ... ... мен ... жағдайына ескеріп ,өсімдіктер дің қай түр ген жататыны және олардың құрамын негніх етіп алды.
Мұның өзі ... ... және ... ... ... ... тәжрибе болды.Іле Алатауының биік жоталарында ПП ... ... ... ... табиғат зоналарына бөлудің ең алғашқы сипаттамасы іспетті.Тау етегіндегі (300-350м) Іле өзенінен ... ... ... (5000м) ... ... бүкіл Іле өлкесін бес зонаға бөлінеді деп ... ... ең ... ... Іле ... екі жақ ... 300-600 м белдеуде болса ,екінші зонаның деңгейі 600-ден 1400 м дейін жетеді.1400 ден 2500 м дейінгі ... ... зона тау ... Іле ... ... аңғарларын алып жатыр.2500 -3000 м дейін жететін төртінші зонаға альпілік және субальпілік ... ... және ... зона 35000 м ... ... қар ... ауданды қамтиды.
Семеновтың ойынша , төменгі зонаның ерекшелігі - жазының өте ыстықтығымен қысының жұмсақтығында ғана емес ... ... ... ... ... кездеседі.
Екінші зонада климат Кіші Ресейдегі сияқты қыста да жазда да қоңыр салқын болады.Мұндағы өсімдіктер Европалық өсімдіктерге ұқсас болып ... ... ... ... ... алып ... бұл зонада суармалы егіншілік дамыған. Биік тау ... ... ... ... ... ... ағып ,жер суландыруға өте қолайлы жағдай жасайды.
Үшінші орманды зона едәіур ... ... ... ... ... ... көп ,бұл жерлерде өсетін өсімдіктердің басқа зоналардан ерекшелігі мынада:өсімдіктері ортаазиялық түрге жатады,екінші бөлігі Сібір мен Европа да өсетін ... ... ... ... биік таулы зона .Бесінші зонада зерттеуші атап ... ... ... ... ... мен ... зерттеушілер үшін ғана қызықты.Соның өзінде бұл аймақтар экономикалық жағынан пайдалы болып отыр.Өйткені оңтүстіктің шұғылалы күн нұры ... ... ... ... жан кіргізуде .Биік таулы құздардағы қарлар еріп бүкіл таулы ... ... мен ... ылғал беруде деп атап көрсетті.
ПП Семенов табиғаттың барлық құбылыстарын өзара байланыстарын түгелдей аша алмады.Ғалым ... ... ... ... ... зерттеген жоқ.Кейін бұл құбылысты ВВ Докучаев ашты.Солай бола ... ... ... ... ашу ... ... оңірді биктік белдеулерге ажыратыып жіктеген солш кесте ныің өзі де бір ... ... ... ... ... зерттеушілердің бірі ғалым А Гумбольдт негізін қалаған өсімдік географиясын ілгері дамытты.
Іле Алатауын биіктік ... бөлу ... ... әрі ... көбеюі ,мынада: ПП Семенов тың Іле Алатауын биіктік белдеулерге бөлу ... Орта Азия ... ... тұңғыш тәжрибе ретінде Тянь-Шань тауларын бұдан былайғы жерде басқа ... ... ... ... бөлу ... негізі болды.
Ш Уалиханов Тянь-Шанның құстары мен сүтқоректі жануарларының аймақтар бойынша таралуын зерттеді.Іле Алатауында қай жануарлар қандай биіктікте ... ... ... ... ... дың ... ... жерлер,жартылай таулы өңірлер және таулы аймақтар деп бөлген.
ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... мен ... ... ... георафиялық аудандастыру және зоналарға болу мәселелері ИГ Борщов пен НА Северцовтың еңбектерінде көрсетілген.Олардың ізденіс жұмыстарында ... ... ... ... ... ... өзара байланысы туралы алғаш рет тұжырымдар жасалынды.Міне сондықтан да ол еңбек физикалық география үшін өте ... ... ... ... Северцов пен Борщов жануарлар таралуына Қазақстанның осы заманғы ... ... ... ... әсер ... ... Арал ... ойпатын өсімдіктер өсуіне қарай аудандарға бөлу тәсілі өте қызықты.Ол аймақтарға бөлгенде топырақ жағдайларын ... бір ... тән ... ... ... ... мен ерекшеліктерін көрсететін бірқатар тектері мен түрлерінің пайда болуын немесе жойылуын арқау етіп ... Арал ... ... ... өсу ... қарай төрт ауданға бөледі:1) селеулі дала 2) сазды ... 3) ... ... 4) дөңес құмдар.
Селеулі даланы И.Г.Борщов европалық далалы жерлердің жалғасы деп есептеді.Ойпаттың солтүстік бөлігін алып ... бұл ... ... - ... ... айналады.Мұнда орман өспейді.Ауданға тән өсімдік - селеу.Осы селеулі аймақтың өзін Борщов шөптесін, тастақ және ... - ... ... ... ... мен ... ұғымдарды анықтау үшін салыстырмалы әдісті пайдаланды.
Северцов тың зоологиялық географиялық еңбектерінде табиғатты ,соның ішінде зоологиялық географиялық ... ... орын ... ... оның (1873) атты ... бар. Северцов экспедициясына дейін бұл өлкенің табиғатын зерттеген Леманн, Эверсман, Карелин мәлімдеген.
НА Северцовтың Түркістанды зоологиялық географиялық аудандастырыуы межелі ... асып ... ... ... ... ... ... тамаша үлгісі болды.Енді оның зоологиялық тармақтарына зер салып көрелік.Мұндай аудан екеу:шығыс немесе Жетісу торабы және батыс немесе Сырдария ... ... ... ... ... төрт ... ... Сонымен қатар бұл аймақтардың топографиялық ерекшеліктеріде бар.Мұнда өлкенің шығыс ... ... ... болып есептеледі,шығыс пен батыс аралығы екінші облысқа жатады,өлкенің батыс жағы үшінші және ... ... ... кіреді.
НА Северцовтың қолында кейбірн аудандар бойынша ... ... ... ол ... ... ... кестесін шартты түрде жасалынған деп есептеді.Бірақ ,бұл зор жаңалық болды.
НА Северцов Түркістандағы ... ... ... өз ... ... ... ... ол жаратылыстағы табиғи аймақтарға бөлу ісін ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір мөлшерде шартты екендігін түсінді .Сондықтан ол жануарлар белгілі бір жерде ғана өмір ... деп ... ... ... бір ... ... ... өтуіне биіктік белдеу кедергі бола алмайтындығын ескертті.
НА Северцов материктерде т жекелеген ... ... ... ... деп ... ... ... Азия үшін осындай орталық Тянь-Шань болуы шарт.НА Северцов тың тұспалдауынша,Тянь-Шань Туран жазығының және Тянь-Шань ... ... ... ... себепкер орталық болған.
Зерттеуші өз пікірін дәлелдеу үшін осы ... ... ... ... ... ... Қазақстанның таулары мен тжазық жерлеріндегі таралған жануарларды региондар мен зоналарға бөліну ... ... ... қоса ... ... таралуының зоналық және региондық әдістерін шебер қолдана білді,сөйтіп жануарлардың белгілі бір биіктік ... ... етуі ... заңдылыққа бағынатындығын дәлелдеді.
НА Северцов Тянь-Шанның физикалық географиялық биіктік белдеулерін ... ... ... берді.Ол бес биіктік белдеуін анықтап ,олардың әрқайсысын жануарлар мен өсімдіктер т тіршілік ... саты ... ... ... НА Северцов пен ИГ Борщовтың еңбектері негізінде ХІХ ғасырдың екінші жартысында биологиялық география тарихи және экологиялық тәсілдермен толықтырылып ... мен ... ... және олар ... ... ортаның өзара жан-жақты байланыстарын түсінуге әбден жақындап келді.
Қазақстан аймағын аудандастыруға ... ... өз ... қосты.
ВВ Докучаевтың еңбектерінде тірі және өлі табиғаттың арасындағы қарым-қатынастарды арнайы зерттеу қажеттілігі ... ... ... ... оның шығармалары табиғат туралы ғылымдың көптеген ... ... ... ... ... ... географиялық зоналық заңдылығы бірден басшылыққа алынды да оның ... ... Берг ... жәнге басқада ол теорияны әрә қарай дамытты.
Қазақстан табиғатын зерттеу дің классикалық кезеңінде ... ... ... мен ... ... Краснов тың алатын орны айрықша.Ал оның географиялық көзқарастары Семеновтың Мушкетовтың Северцовтың Борщовтың және Докучаевтың еңбектері негізінде қалыптасқанды.Красновтың ... ... ... ... және ... әдістерді кеңінен қолданылды .Ғалым палеогеграфиялық талдауға сүйеніп ,тарихи ... ... ... ... ... ғылымдағы басты жетістігі осы еді.
Краснов Орта Азияны ірі-ірі өзендер бойынша аудандастыруда Мушкетовтың принципін басшылыққа алып,ол ... ... үш ... : ... Іле және Шу ... бөлді.
Ал бұл бассейндер аралығындағы тау жоталары арқылы Арал-Каспий және Шу-Балқаш облыстарын түзетінін атап ... ... мен орта ... ... ... ... түр-түрге бөлу жөніндегі Борщовтың еңбегін одан әрі жалғастырды.Ол шөлдерді сазды ,шөптесін,тастақты,құмайт, сортаң және тақыр деп алты түрге ... Арал ... ... ... ... өсімдік дүниесінің тіршілігіне балта шапқан құрдым жерлер деп атады.Краснов ойынша Арал - ... ... ... ... ... ... ... ,көбіне шөлейт жерлердің климат жағдайларына бейімделген. Шөлдердегі басқа өсімдік түрлері Красновтың пайымдауынша бұл жерге ... ... ... ... ... ды ... екі аймаққа бөледі:біріншісі Балқаш-Арал су айрығының солтүстік - шығыс жағындағы шығыс аймақта,екіншісі-Амудария бассейннінің маңын алып жатқан батыс ... ... ... ... ... зоналары мен түрлерінің қалыптасуы тарихын да ұсынды.Ғалы Ч Дарвиннің теориясына сүйеніп ,Тянь-Шань ... көп ... бұл ... ... ... Орта Ресей өсімдіктеріне ұқсастығын дәлелдеді:ол екі аймақтың өсімдіктеріде солтүстік жарты шар құрлығының кең байтақ ... ... ... ... ... қайта өсуі негізінде бір тектен жаралған деген байламға келді.
Ол Тянь-Шань өсімдіктерінің климат ... бара ... ... өскенін атап көрсетіп ,осы себепті кейбір ылғал сүйгіш ... ... ... келе ... төзімді түрлеріне айналғандығын,сөйтіп шөлді жерлерге тән топтар құрғанын ескертті.
Солтүстік жарты ... ... ... да ... ... ... ... сипаттама бере келіп , Краснов төмендегі тектерді бөліп көрсетті:белгілі бір өлкеде тірішілік жағдайларының алмасуына байланысты ... ... ... ... ... ... ... басқа жақтан ауысып келген түрлер.
Краснов өсімдік түзілуі жөнінен Тянь-Шанды ... ... ... тау ... ... жағдай ежелгі палеарктикалық өсімдіктердің өсуіне әсерін тигізіп ,оларды мүлдем ... ... ... ... ... құрғақшылық әсері онша болмаған , ... ... ... ... ... ... в) биік ... аймақ , мұнда климат жағдайлары қолайлы болғандықтан,ежелден өскен өсімдіктер сол күйінде сақталған.
Краснов сонымен қатар Тянь-Шаньның өзі ... ... ... ... ... ... пен Северцов ұсынған Тянь-Шанды биіктік зоналыққа бөлу кестесін ... ... ... ,ол ... төрт ... ... биік ... зона -2100 м жоғары 2) шырша ормандар өсетін зона -1400-2100 м төңірегінде 3) жалпақ ... ... мен ... ... өсетін далалы зона- 630-1500 м аралығында 4) Арал - ... ... және ... ... зона-теңіз деңгейінен 630 м төмен.
Краснов ... ... ... ... ... ... ... себептерін анықтап талдауды ниет етті.Ол Тянь-Шанның биіктік белдеулерін олардың қалыптасуының ортақтылығын,бір-бірінен ерекщеліктерін ... ... ... ... биік ... ... ... Тянь-Шанның мұздықтары мен жатыс өңірлерінің маңызы бар екндігін атап көрсетті .
Краснов еңбектерінің айрықша құндылығы ... ... ... зоналарға бөлудің кешенді әдісін жасады.Кейіннен Қазақстанды зерттеуші басқа ғалымдар оның тәсілін негізге алып ... әрі ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... ... ... көп салалы жинақтаушы бағыт беруге талпынған ғалымдардың бірі болған.
Краснов климаттың ,жер ... ... және ... өзара қарым-қатынас тағы ерекшеліктерін ескеріп негізге ала отырып,жер жағдайларына қарай аймақтар мен ... бөлу ісін орыс ... ... ... рет қолға алды.
Кейін Краснов идеяларын Берг одан әрі дамытты .
Қазақстанды физикалық географиялық тұрғыдан зерттеудің классикалық кезеңінде табиғи ... бөлу және ... ... аса ... ... дің ... міне осындай.
Қазақстанды табиғи зоналарға бөлу және аудандастыру мұнан әрі Л.С Берг пен С.С Неуструев есімдерімен ... ... ЛС Берг ... саналы өмірін географиялық зоналар туралы ілімді жетілдіріп дамытуға бағыттады.Ғалым зоналарды кешенді түрде сипаттады.Оның мәнісі жер бетіндедегі ... ... ... ... ның ... ның ... зоологиялық геграфияның және фитогеографияның деректерін пайдаланып,ғалым жер беті ланшафтысының табиғи ... ... ... ... ... мен өсімдіктердің заңды түрде байланысын ... ... ... даму ... ... ... ... ол шығу тегі тұрғысынан қарады.
Берг табиғи зоналардың алмасуына климат жағдайларының өзгеруі басты себепкер екнін ... ... ... бөлу ... ... ... қарап жасады .Ол ландшафты түрінен ... пен ... ... жағдайларын түзейтін процестерге ауысуы қиын емес деп ... ... ... ... ... ... сәйкес келмеуі мүмкін,қазіргі құрлықтың сыртқы бітімі жалпы ... бір ... ... ... ... ... жағдайларының әсерінен қалыптасқан деп атап көрсетті.сондықтан ол өткен геологиялық дәуірлердегі климатты ... өз ... және атты ... ... баяндады.Бұл еңбектерінде Туран өлкесі климатының жалпы сипаттамасы және Қазақстан мен Орта Азия территориясында ғы физикалық географиялық құбылыстар дың ... ... ... лесс мәселесін зерттеуі де географиялық зоналарды анықтау мен тығыз байланысты.Өйткені ғалым сары топыраққа зоналық құбылыс ... ... жылы ... атты ... ол ... ... ... туралы теориясын толық баяндап,лесс желдің әсерінен пайда болған деген болжамды сынады. Берг

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы13 бет
Жеке мүліктік емес игіліктер29 бет
Желілердің құрылымы20 бет
"Сегнетоэлектриктер және пьезоэлектриктер туралы негізгі мағлұматтар."4 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
"Қазақстан жерінің зерттелу тарихы"20 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
Excel программасы туралы жалпы мағлұматтар10 бет
Excel программасы туралы мағлұматтар7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь